๑. อวาริยชาดก

อวาริยปิตา แปลว่า เป็นบิดาของนางอวาริยา (ขุ.ชา.อ. ๕/๓/๓)

ตบปาก ในที่นี้หมายถึงตบปากของฤาษีโพธิสัตว์ (ขุ.ชา.อ. ๕/๖/๕) ไม่อาจจะให้ประโยชน์เกิดขึ้นจากทองคำ คือไม่อาจทำทองคำให้เกิดเป็นประโยชน์ได้ (ขุ.ชา.อ. ๕/๗/๖)

มาสุ กุชฺฌ ภูมิปติ มาสุ กุชฺฌ รเถสภ กุทฺธํ อปฺปฏิกุชฺฌนฺโต ราชา รฏฺฐสฺส ปูชิโต คาเม วา ยทิวารญฺเญ นินฺเน วา ยทิวา ถเล สพฺพตฺถมนุสาสามิ มาสุ กุชฺฌ รเถสภ ฯ

ดูกรมหาบพิตรผู้เป็นจอมภูมิดล จอมพลรถ ขอมหาบพิตรอย่าทรงพระ พิโรธ ขอมหาบพิตรอย่าทรงพระพิโรธ พระราชาไม่ทรงพระพิโรธต่อ บุคคลที่โกรธ อันชาวแว่นแคว้นบูชาแล้วในบ้านหรือในป่า ในที่ลุ่ม หรือในที่ดอนก็ตาม อาตมภาพย่อมตามสอนอรรถทุกอย่าง อย่าทรง พระพิโรธเลย.

อาวาริยปิตา นาม อหุ คงฺคาย นาวิโก ปุพฺเพ ชนํ ตารยิตฺวา ปจฺฉา ยาจติ เวตนํ เตนสฺส ภณฺฑนํ โหติ น จ โภเคหิ วฑฺฒติ ฯ

ณ แม่น้ำแห่งหนึ่ง มีนายเรือจ้างชื่อว่าอาวาริยบิดา ข้ามส่งคนเสีย ก่อน แล้วจึงเรียกค่าจ้างเมื่อภายหลัง เพราะเหตุนั้น นายเรือจ้างนั้น จึงเกิดทะเลาะกัน และไม่เจริญด้วยโภคสมบัติทั้งหลาย.

อติณฺณญฺเญว ยาจสฺสุ อปารํ ตาต นาวิก อญฺโญ หิ ติณฺณสฺส มโน อญฺโญ โหติ ติเรสิโน ฯ

ดูกรพ่อนายเรือจ้าง ท่านจงขอเรียกค่าจ้างคนที่ยังไม่ข้ามถึงฝั่งเสียให้ เสร็จทีเดียว เพราะว่า คนที่ข้ามถึงฝั่งแล้วมีใจเป็นอย่างหนึ่ง คนที่ ปรารถนาจะข้ามไปฝั่งโน้น ก็มีใจเป็นอย่างหนึ่ง.

คาเม วา ยทิวารญฺเญ นินฺเน วา ยทิวา ถเล สพฺพตฺถมนุสาสามิ มาสุ กุชฺฌิตฺถ นาวิก ฯ

ดูกรนายเรือจ้าง จะเป็นที่บ้านหรือที่ป่า ที่ลุ่มหรือที่ดอนก็ตาม ฉัน พร่ำสอนทุกอย่าง ท่านอย่าโกรธเลย.

ยาเยว อนุสาสนิยา ราชา คามวรํ อทา ตาเยว อนุสาสนิยา นาวิโก ปหรี มุขํ ฯ

พระราชาพระราชทานบ้านส่วย เพราะวาจาเครื่องพร่ำสอนใด นาย เรือจ้างได้ตบปากดาบส เพราะวาจาเครื่องพร่ำสอนนั้นนั่นแหละ.

ภตฺตํ ภินฺนํ หตา ภริยา คพฺโภ จ ปติโต ฉมา มิโคว ชาตรูเปน น เตนตฺถํ อวฑฺฒิตุนฺติ ฯ อาวาริยชาตกํ ปฐมํ ฯ

นายเรือจ้างทุบสำรับ ถีบภรรยา ลูกไหลตกลงยังแผ่นดิน เขาไม่อาจ ทำประโยชน์ให้เจริญขึ้นได้ เหมือนกับเนื้อไม่อาจทำประโยชน์ให้เจริญ ได้ด้วยทองคำ ฉะนั้น. จบ อาวาริยชาดกที่ ๑.