๙. สัมพุลาชาดก เล่ม ๒๗

กา เวธมานา คิริกนฺทรายํ

เอกา ตุวํ ติฏฺฐสิ สญฺจิตูรุ ๓

ปุฏฺฐาสิ เม ปาณิปเมยฺยมชฺเฌ

อกฺขาหิ เม นามญฺจ พนฺธเว จ ฯ

โอภาสยํ วนํ รมฺมํ สีหพฺยคฺฆนิเสวิตํ

กา วา ตฺวมสิ กลฺยาณี กสฺส วา ตฺวํ สุมชฺฌิเม

อภิวาเทมิ ตํ ภทฺเท ทานวาหํ นมตฺถุ เต ฯ

ดูกรนางผู้มีลำขาอันอวบอิ่ม เธอเป็นใครมายืนสั่นอยู่ผู้เดียวที่ลำธารเขาดูกรนางผู้มีกลางตัวอันน่าลูบคลำด้วยฝ่ามือ เราถามท่านแล้ว จงบอกชื่อและเผ่าพันธุ์แก่เรา. ดูกรนางผู้มีเอวอันกลมกลึง ท่านเป็นใคร หรือว่าเป็นลูกเมียของใคร เป็นผู้งดงามทำให้ป่าน่ารื่นรมย์ เป็นที่อยู่อาศัยแห่งสีหะและเสือโคร่ง สว่างไสวอยู่ ดูกรนางผู้เจริญ เราคืออสูรตนหนึ่งขอไหว้ท่าน ขอความนอบน้อมจงมีแก่ท่าน.

โย ปุตฺโต กาสิราชสฺส โสตฺถิเสโนติ ตํ วิทู

ตสฺสาหํ สมฺพุลา ภริยา เอวํ ชานาหิ ทานว

อภิวาเทมิ ภทฺทนฺเต ๑ สมฺพุลาหํ นมตฺถุ เต ฯ

เวเทหปุตฺโต ภทฺทนฺเต วเน วสติ อาตุโร

ตมหํ โรคสมฺมตฺตํ เอกา เอกํ อุปฏฺฐหํ ๒ ฯ

อหญฺจ วนมุญฺฉาย มธุมํสํ มิคาพิลํ

ยทาหรามิ ตํภกฺโข ตสฺส นูนชฺช นาธติ ฯ

๑ ม. -ชาติโกสิ ฯ ๒ ม. หิสทฺโท นตฺถิ ฯ ๓ ม. สํหิตูรุ ฯ สี. ยุ. สญฺญตูรุ ฯ

คนทั้งหลายรู้จักโอรสของพระเจ้ากาสีว่า มีนามโสตถิเสนกุมาร เราชื่อสัมพุลาเป็นชายาของโสตถิเสนกุมารนั้น ข้าแต่อสูร ท่านจงรู้อย่างนี้ดูกรท่านผู้เจริญ เราชื่อสัมพุลาขอไหว้ท่าน ขอความนอบน้อมจงมีแก่ท่านดูกรท่านผู้เจริญ พระโอรสของพระเจ้าวิเทหราชเดือดร้อนอยู่ในป่า เรามาพยาบาลเธอผู้ถูกโรคเบียดเบียนอยู่ตัวต่อตัว เราเที่ยวแสวงหารวงผึ้งและเนื้อมฤค เราหาอาหารอย่างใดไป พระสวามีของเราก็ได้เสวยอาหารอย่างนั้น วันนี้ เธอคงจะหิวเป็นแน่.

กึ วเน ราชปุตฺเตน อาตุเรน กริสฺสสิ

สมฺพุเล ปริจิณฺเณน อหํ ภตฺตา ภวามิ เต ฯ

โสกฏฺฏาย ทุรตฺตาย กึ รูปํ วิชฺชเต มม

อญฺญํ ปริเยส ภทฺทนฺเต อภิรูปตรํ มยา ฯ

เอหิมํ คิริมารุยฺห ภริยา มยฺหํ ๓ จตุสฺสตา

ตาสํ ตฺวํ ปวรา โหติ สพฺพกามสมิทฺธินี ฯ

นนุ ตารกวณฺณาเภ ๔ ยงฺกิญฺจิ มนสิจฺฉสิ

สพฺพนฺตํ ปจุรํ มยฺหํ รมสฺสุชฺช ๕ มยา สห ฯ

โน เจ ตุวํ มเหเสยฺยํ สมฺพุเล การยิสฺสสิ

อลํ ตฺวํ ปาตราสาย ปเญฺห ภกฺขา ภวิสฺสสิ ฯ

ตญฺจ สตฺตชโฏ ลุทฺโท กฬาโร ปุริสาทโก

วเน นาถํ อปสฺสนฺตึ สมฺพุลํ อคฺคหี ภุเช ฯ

อธิปนฺนา ปิสาเจน ลุทฺเทนามิสจกฺขุนา

สา จ สตฺตุวสมฺปตฺตา ปติเมวานุโสจติ ฯ

น เม อิทํ ตถา ทุกฺขํ ยํ มํ ขาเทยฺย รกฺขโส

ยญฺจ เม อยฺยปุตฺตสฺส มโน เหสฺสติ อญฺญถา ฯ

น สนฺติ เทวา ปวสนฺติ นูน

น หิ นูน สนฺติ อิธ โลกปาลา

สหสา กโรนฺตานมสญฺญตานํ

น หิ นูน สนฺติ ปฏิเสธิตาโร ฯ

๑ ม. ตํ ภนฺเต ฯ ๒ สี. อุปฏฺฐหึ ฯ ๓ ม. เม ฯ ๔ ยุ. หาฏกวณฺณาเภ ฯ

๕ ม. รมสฺสุวชฺช ฯ

ดูกรนางสัมพุลา เธอจักทำประโยชน์อะไรด้วยราชบุตรผู้เดือดร้อนที่เธอบำเรออยู่ในป่า เราจะเป็นผัวของเธอ.

ดูกรท่านผู้เจริญ รูปของเราผู้อาดูรด้วยความโศก เป็นอัตภาพยากไร้จะงดงามอะไร ขอท่านจงแสวงหาหญิงอื่นที่มีรูปร่างงามกว่าเราเถิด.

มาเถิดเธอ เชิญขึ้นยังภูเขานี้ เธอจงเป็นใหญ่กว่าภรรยา ๔๐๐ คนของเราจะสำเร็จความประสงค์ทุกอย่าง ดูกรนางผู้มีผิวพรรณเปล่งปลั่งดังดวงดาวเธอปรารถนาสิ่งใดสิ่งหนึ่งในใจมิใช่หรือ สิ่งนั้นของเรามีทุกอย่างมากมายเชิญมารื่นรมย์กับเราในวันนี้เถิด ดูกรนางสัมพุลา ถ้าเธอจักไม่ยอมเป็นภรรยาเรา เธอก็จักต้องเป็นภักษาหารของเราในเวลาเช้าพรุ่งนี้เป็นแม่นมั่น

ครั้นอสูรผู้มีชฎา ๗ ชั้น หยาบช้า เขี้ยวออกนอกปาก กินคนเป็นอาหารได้จับแขนนางสัมพุลาผู้มองไม่เห็นที่พึ่งในป่า. นางสัมพุลาถูกปีศาจผู้หยาบช้ามุ่งอามิสครอบงำแล้ว ต้องตกอยู่ในอำนาจของศัตรู เศร้าโศกถึงพระสวามีเท่านั้น. รำพันว่า แม้ยักษ์จะพึงกินเราเสีย เราก็ไม่มีความทุกข์ ทุกข์อยู่แต่ว่าพระหฤทัยของทูลกระหม่อม ของเราจักทรงเคลือบแคลงเป็นอย่างอื่นไป. เทพเจ้าทั้งหลายคงจะไม่มีอยู่แน่นอน ท้าวโลกบาลก็คงไม่มีในโลกนี้เป็นแน่ เมื่อยักษ์ผู้ไม่สำรวมทำด้วยอาการหยาบช้าจะหาผู้ช่วยห้ามกันไม่มีเลย.

อิตฺถีนเมสา ปวรา ยสสฺสินี

สนฺตา สมา อคฺคิริวุคฺคเตชา

ตญฺเจ ตุวํ รกฺขสาเทสิ กญฺญํ

มุทฺธา จ หิ สตฺตธา เต ผเลยฺย

มา ตฺวํ ทหิ มุญฺจ ปติพฺพตาย ๑ ฯ

หญิงนี้ประเสริฐกว่าหญิงทั้งหลาย สงบเสงี่ยมเรียบร้อยมีเดชฟุ้งเฟื่องดุจไฟ แน่ะรากษส ถ้าเจ้าจะกินนางนี้ ศีรษะของเจ้าจะแตกออก ๗ เสี่ยงเจ้าอย่าทำให้นางเดือดร้อน จงปล่อยไปเสีย เพราะนางเป็นหญิงปฏิบัติสามี.

สา จ อสฺสมมาคจฺฉิ ปมุตฺตา ปุริสาทกา

นิฑฺฑํ ผลีนสกุณีว ๒ คตสิงฺคํว อาลยํ

สา ตตฺถ ปริเทเวสิ ราชปุตฺตี ยสสฺสินี

สมฺพุลา อุตุมตฺตกฺขา วเน นาถํ อปสฺสนฺตี ฯ

สมเณ พฺราหฺมเณ วนฺเท สมฺปนฺนจรเณ อิเส

ราชปุตฺตํ อปสฺสนฺตี ตุมฺหมฺหิ สรณํ คตา ฯ

วนฺเท สีเห จ พฺยคฺเฆ จ เย จ อญฺเญ วเน มิคา

ราชปุตฺตํ อปสฺสนฺตี ตุมฺหมฺหิ สรณํ คตา ฯ

ติณาลตานิ โอสโธฺย ปพฺพตานิ วนานิ จ

ราชปุตฺตํ อปสฺสนฺตี ตุมฺหมฺหิ สรณํ คตา ฯ

วนฺเท อินฺทิวรีสามํ รตฺตินกฺขตฺตมาลินึ

ราชปุตฺตํ อปสฺสนฺตี ตุมฺหมฺหิ สรณํ คตา ฯ

วนฺเท ภาคีรถึ คงฺคํ สวนฺตีนํ ปฏิคฺคหํ

ราชปุตฺตํ อปสฺสนฺตี ตุมฺหมฺหิ สรณํ คตา ฯ

วนฺเท อหํ ปพฺพตราช (เสฏฺฐํ) หิมวนฺตํ สิลุจฺจยํ

ราชปุตฺตํ อปสฺสนฺตี ตุมฺหมฺหิ สรณํ คตา ฯ

๑ สี. ปติพฺพตา สา ฯ ยุ. ปติพฺพตา ยา ฯ ๒ ม. นีฬํ ปฬินํ สกุณีว ฯ

พระนางสัมพุลานั้นหลุดพ้นแล้วจากยักษ์กินคน กลับมาสู่อาศรม ดุจแม่นกซึ่งมีลูกอ่อนเป็นอันตรายบินมายังรัง หรือดังแม่โคนมมายังที่อยู่อันว่างเปล่าจากลูกน้อย ฉะนั้นพระนางสัมพุลาราชบุตรผู้มียศ เมื่อไม่เห็นพระสวามีผู้เป็นที่พึ่งในป่า ก็มีพระเนตรพร่าเพราะความร้อน ร่ำไห้อยู่ ณ ที่นั้นเมื่อไม่พบพระราชสวามี พระนางก็วอนไหว้สมณพราหมณ์และฤาษีทั้งหลายผู้สมบูรณ์ด้วยจรณะว่า ดิฉันขอถึงท่านทั้งหลายเป็นที่พึ่ง. เมื่อไม่พบพระราชสวามี พระนางก็วอนไหว้ราชสีห์ เสือโคร่ง และหมู่มฤคเหล่าอื่นในป่าว่า ดิฉันขอถึงท่านทั้งหลายว่าเป็นที่พึ่ง. เมื่อไม่พบพระราชสวามี พระนางก็วอนไหว้เทพเจ้า อันเนาสถิตอยู่ที่กอหญ้าลดาชาติและที่เนาอยู่ ณ ภูเขาราวไพร ตลอดถึงดวงดาวในอากาศว่า ดิฉันขอถึงท่านทั้งหลายเป็นที่พึ่ง. เมื่อไม่พบพระราชสวามี พระนางก็วอนไหว้เทพเจ้าผู้มีวรรณะเสมอดอกราชพฤกษ์ ผู้ยังดวงดาวให้รุ่งเรืองงามในราตรีว่า ดิฉันขอถึงท่านเป็นที่พึ่ง.

เมื่อไม่พบพระราชสวามี พระนางก็วอนไหว้เทพเจ้าอันเนาสถิตอยู่ ณ แม่น้ำคงคาชื่อภคีรสี อันเป็นที่รับรองแม่น้ำอื่นว่า ดิฉันขอถึงท่านเป็นที่พึ่ง.

เมื่อไม่พบพระราชสวามี ดิฉันขอวอนไหว้เทพเจ้าซึ่งสถิตอยู่ ณ ขุนเขาหิมวันต์ อันล้วนแล้วไปด้วยหินว่า ดิฉันขอถึงท่านเป็นที่พึ่ง.

อติสายํ วตาคจฺฉิ ราชปุตฺตี ยสสฺสินี

เกน นุชฺช สมาคจฺฉิ โก เต ปิยตโร มยา ฯ

ดูกรพระราชบุตรีผู้มียศ เธอมาเสียจนค่ำทีเดียวหนอ วันนี้เธอมากับใครเล่า ใครเป็นที่รักของเจ้ายิ่งกว่าเรา.

อิทํ โขหํ ตทาโวจํ คหิตา เตน สตฺตุนา

น เม อิทํ ตถา ทุกฺขํ ยํ มํ ขาเทยฺย รกฺขโส

ยญฺจ เม อยฺยปุตฺตสฺส มโน เหสฺสติ อญฺญถา ฯ

หม่อมฉันถูกศัตรูมันจับไว้ ได้กล่าวคำนี้ว่า ถึงยักษ์จะกินเราเสีย เราก็ไม่มีความทุกข์ ทุกข์แต่ว่าพระหฤทัยของทูลกระหม่อมของเราจะเคลือบแคลงเป็นอย่างอื่นไป.

โจรีนํ พหุพุทฺธีนํ ยาสุ สจฺจํ สุทุลฺลภํ

ถีนํ ภาโว ทุราชาโน มจฺฉสฺเสโวทเก คตํ ฯ

ความสัตย์ยากที่จะหาได้ในหญิงโจรผู้มีเล่ห์เหลี่ยมมากมาย ความเป็นไปของหญิงทั้งหลายรู้ได้ยาก เหมือนความเป็นไปของปลาในน้ำฉะนั้น.

ตถา มํ สจฺจํ ปาเลตุ ปาลยิสฺสติ เจ มมํ

ยถาหํ นาภิชานามิ อญฺญํ ปิยตรํ ตยา

เอเตน สจฺจวชฺเชน พฺยาธิ เต วูปสมฺมตุ ฯ

ถ้าความสัตย์ที่หม่อมฉันไม่รู้สึกว่า รักชายอื่นยิ่งกว่าทูลกระหม่อม เป็นความจริง ขอจงช่วยพิทักษ์รักษาหม่อมฉัน ด้วยสัจวาจานี้ ขอพยาธิของทูลกระหม่อมจงระงับหาย.

เย กุญฺชรา สตฺตสตา อุฬารา

รกฺขนฺติ รตฺตินฺทิวมุยฺยุตาวุธา

ธนุคฺคหานญฺจ สตานิ โสฬส

กถํวิเธ ปสฺสสิ ภทฺเท สตฺตโว ฯ

แน่ะนางผู้เจริญ กุญชรสูงใหญ่มีมากมายถึง ๗๐๐ มีพลโยธาถืออาวุธขี่ประจำ คอยพิทักษ์รักษาอยู่ทั้งกลางวันและกลางคืน และพลโยธาที่ถือธนูก็มีถึง ๑,๖๐๐ พิทักษ์รักษาอยู่ เธอเห็นศัตรูชนิดไหน?

อลงฺกตาโย ปทุมุตฺตรตฺตจา

วิราคิตา ปสฺสติ หํสคคฺครา

ตาสํ สุณิตฺวา มิตคีตวาทิตํ

นทานิ เม ตาต ตถา ยถา ปุเร ฯ

สุวณฺณสงฺกจฺจธรา สุวิคฺคหา

อลงฺกตา มานุสิยจฺฉรูปมา

เสโนปิยา ๑ ตาต อนินฺทิตงฺคิโย

ขตฺติยกญฺญา ปฏิโลภยนฺติ ๒ นํ ฯ

สเจ อหํ ตาต ตถา ยถา ปุเร

ปตึ ตมุญฺฉาย ปุนา วเน ภเร

สมฺมานเย มํ น จ มํ วิมานเย

อิโตปิ เม ตาต ตโต วรํ สิยา ฯ

ยมนฺนปาเน วิปุลสฺมิ โอหิเต

นารี วิมฏฺฐาภรณา อลงฺกตา

สพฺพงฺคุเปตา ปติโน จ อปฺปิยา

อวชฺฌ ๓ ตสฺสา มรณํ ตโต วรํ ฯ

อปิ เจ ทลิทฺทา กปณา อนาฬิยา ๔

กฏาทุติยา ปติโน จ สา ปิยา

สพฺพงฺคุเปตายปิ อปฺปิยาย

อยเมว เสยฺโย ๑ กปณาปิ ยา ปิยา ฯ

๑ ยุ. เสนูปิยา ฯ ๒ ยุ. ปฏิลาภยนฺติ ฯ ๓ ม. อพชฺฌ ฯ ยุ. อาพชฺฌ ฯ

๔ ม. ยุ. อนาฬฺหิยา ฯ

ข้าแต่พระราชบิดา เมื่อก่อนพระลูกเจ้าทรงประพฤติแก่หม่อมฉันอย่างไรเดี๋ยวนี้หาเป็นอย่างนั้นไม่ เพราะได้ทรงเห็นสนมนารีผู้ประดับตบแต่งมีผิวพรรณดุจเกสรบัว มีร่างกายอันอ้อนแอ้น เสียงเพราะดังหงส์ และเพราะได้ทรงฟังเสียงแย้มหัวและขับกล่อมประโคมของสนมนารีเหล่านั้น.

ข้าแต่พระราชบิดา สนมนารีเหล่านั้น ทรงเครื่องประดับล้วนทองคำมีร่างกายเฉิดโฉม ประดับด้วยเครื่องอลังการนานาชนิดดังสาวสวรรค์ในมนุษย์ เป็นที่โปรดปรานของพระเจ้าโสตถิเสนะ มีทรวดทรงหาที่ติมิได้ล้วนเป็นขัตติยกัญญา มาประเล้าประโลมพระเจ้าโสตถิเสนะนั้นอยู่.

ข้าแต่พระราชบิดา ถ้าพระเจ้าโสตถิเสนะยกย่องหม่อมฉัน ดังที่หม่อมฉันเคยเที่ยวแสวงหาผลาผลในป่า มาเลี้ยงดูพระราชสวามีในกาลก่อนอีกไม่ทรงดูหมิ่นหม่อมฉันไซร้ จะประเสริฐกว่าราชสมบัติในพระนครพาราณสีนี้. หญิงใดอยู่ในเรือนอันมีข้าวน้ำไพบูลย์ ตกแต่งไว้เรียบร้อยมีเครื่องอาภรณ์อันวิจิตรประดับประดา แม้จะเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยคุณสมบัติทุกอย่าง แต่ไม่เป็นที่รักของสามี คอยแต่ประหัตประหาร ความตายของหญิงนั้นประเสริฐกว่าการอยู่ครองเรือน. ถ้าแม้หญิงใดเป็นหญิงเข็ญใจไร้เครื่องประดับ มีเสื่อลำแพนเป็นที่นอน แต่เป็นที่รักของสามีหญิงนั้นประเสริฐเสียกว่าหญิงผู้เพรียบพร้อมด้วยคุณสมบัติทุกอย่าง แต่ไม่เป็นที่รักของสามี.

สุทุลฺลภิตฺถี ปุริสสฺส ยา หิตา

ภตฺติตฺถิยา ทุลฺลโภ โย หิโต จ

หิตา จ เต สีลวตี [๒] ภริยา

ชนินฺท ธมฺมํ จร สมฺพุลาย ฯ

ภรรยาผู้เกื้อกูลต่อสามี เป็นหญิงหาได้แสนยาก สามีผู้เกื้อกูลต่อภรรยาก็หาได้แสนยาก ดูกรเจ้าผู้จอมชน มเหสีของเจ้าเป็นผู้เกื้อกูลเจ้าด้วยมีศีลด้วย เพราะฉะนั้น เจ้าจงประพฤติธรรมต่อนางสัมพุลา.

สเจ ตุวํ วิปุเล ลทฺธโภเค

อิสฺสาวติณฺณา มรณํ อุเปสิ

อหญฺจ เต ภทฺเท อิมา ราชกญฺญา

สพฺเพว ๓ เต วจนกรา ภวามาติ ฯ

สมฺพุลาชาตกํ นวมํ ฯ

ดูกรแม่สัมพุลาผู้เจริญ ถ้าเจ้าได้โภคสมบัติอันไพบูลย์แล้ว แต่มีความหึงหวงครอบงำจนจะถึงมรณะไซร้ พี่และนางราชกัญญาทั้งหมดนี้ จะทำตามคำของเจ้า.

จบ สัมพุลาชาดกที่ ๙.