๔. สุมังคลชาดก เล่ม ๒๗

ภุสมฺหิ กุทฺโธติ อเปกฺขิยาน

น ตาว ทณฺฑํ ปนเยยฺย อิสฺสโร

อฏฺฐานโส อปฺปฏิรูปมตฺตโน

ปรสฺส ทุกฺขานิ ภุสํ อุทีรเย ฯ

พระเจ้าแผ่นดินทรงรู้ว่า เรากำลังกริ้วจัดไม่พึงลงอาชญา อันไม่สมควรแก่ตนโดยไม่ใช่ฐานะก่อน พึงเพิกถอนความทุกข์ของผู้อื่นอย่างร้ายแรงไว้.

ยโต จ ชาเนยฺย ปสาทมตฺตโน

อตฺถํ นิยุญฺเชยฺย ปรสฺส ทุกฺกฏํ

ตทายมตฺโถติ สยํ อเวกฺขิย

อถสฺส ทณฺฑํ สทิสํ นิเวสเย ฯ

เมื่อใด พึงรู้ว่าจิตของตนผ่องใส พึงใคร่ครวญ ความผิดที่ผู้อื่นทำไว้พึงพิจารณาให้เห็นแจ่มแจ้งด้วยตนเองว่า นี่ส่วนประโยชน์ นี่ส่วนโทษเมื่อนั้น จึงปรับไหมบุคคลนั้นๆ ตามสมควร.

น จาปิ ฌาเปติ ปรํ น อตฺตนํ

อมุจฺฉิโต โย นยเต นยานยํ

โย ทณฺฑธาโร ภวตีธ อิสฺสโร

ส วณฺณคุตฺโต สิริยา น ธํสติ ฯ

๑ ม. ปุณฺณายเตเนว ฯ ๒ ม. โย จ ฯ

อนึ่ง พระเจ้าแผ่นดินพระองค์ใด ไม่ถูกอคติครอบงำ ย่อมแนะนำผู้อื่นที่ควรแนะนำ และไม่ควรแนะนำได้ พระเจ้าแผ่นดินพระองค์นั้นชื่อว่าไม่เผาผู้อื่น และพระองค์เอง พระเจ้าแผ่นดินพระองค์ใดในโลกนี้ทรงลงอาชญาสมควรแก่โทษ พระเจ้าแผ่นดินพระองค์นั้น อันคุณงามความดีคุ้มครองแล้ว ย่อมไม่เสื่อมจากศิริ.

เย ขตฺติยาเส อนิสมฺมการิโน

ปเนนฺติ ทณฺฑํ สหสา ปมุจฺฉิตา

อวณฺณสํยุตฺตา ๑ ชหนฺติ ชีวิตํ

อิโต วิมุตฺตาปิจ ยนฺติ ทุคฺคตึ ฯ

กษัตริย์เหล่าใดถูกอคติครอบงำ ไม่ทรงพิจารณาเสียก่อนแล้วทำไป ทรงลงอาชญาโดยผลุนผลัน กษัตริย์เหล่านั้นประกอบไปด้วยโทษน่าติเตียนย่อมละทิ้งชีวิตไป และพ้นไปจากโลกนี้แล้ว ก็ย่อมไปสู่ทุคติ.

ธมฺเม จ เย อริยปฺปเวทิเต รตา

อนุตฺตรา เต วจสา มนสา กมฺมุนา จ

เต ขนฺติโสรจฺจสมาธิสณฺฐิตา ๒

วชนฺติ โลกํ ทุภยํ ตถาวิธา ฯ

พระราชาเหล่าใด ทรงยินดีแล้วในทศพิธราชธรรม อันพระอริยเจ้าประกาศไว้ พระราชาเหล่านั้นเป็นผู้ประเสริฐด้วยกาย วาจา และใจ พระราชาเหล่านั้นทรงดำรงมั่นอยู่แล้วในขันติ โสรัจจะ และสมาธิ ย่อมถึงโลกทั้งสองโดยวิธีอย่างนั้น.

ราชาหมสฺมิ นรปมุทานมิสฺสโร

สเจปิ กุชฺฌามิ ฐเปมิ อตฺตนํ

นิเสธยนฺโต ชนตํ ตถาวิธํ

ปเนมิ ทณฺฑํ อนุกมฺป โยนิโส ฯ

เราเป็นพระราชาผู้เป็นใหญ่ของสัตว์และมนุษย์ทั้งหลาย ถ้าเราโกรธขึ้นมา เราก็ตั้งตนไว้ในแบบอย่างที่โบราณราชแต่งตั้งไว้ คอยห้ามปรามประชาชนอยู่อย่างนั้น ลงอาชญาโดยอุบายอันแยบคายด้วยความเอ็นดู.

สิรี จ ลกฺขี จ ตเวว ขตฺติย

ชนาธิป มา วิชหิ กุทาจนํ

อกฺโกธโน นิจฺจปสนฺนจิตฺโต

อนิโฆ ตุวํ วสฺสสตานิ ปาลย ฯ

ข้าแต่กษัตริย์ผู้ชนาธิปัติ บริวารสมบัติและปัญญามิได้ละพระองค์ในกาลไหนๆ เลย พระองค์มิได้มักกริ้วโกรธ มีพระหฤทัยผ่องใสอยู่เป็นนิจขอพระองค์ทรงปราศจากทุกข์ บำรุงพระชนม์ชีพยืนอยู่ตลอดร้อยพรรษาเถิด.

คุเณหิ เอเตหิ อุเปหิ ๓ ขตฺติย

ฐิตมริยวุตฺติ ๔ สุวโจ อโกธโน

สุขี อนุปฺปีฬ ปสาส เมทนึ

อิโต วิมุตฺโตปิ วชาหิ สุคฺคตึ ฯ

๑ ม. อวณฺณสํยุตา ฯ ๒ ม. สนฺติ ... ฯ ๓ ม. อุเปถ ฯ ๔ ม. ฐิตมริยวตฺตี ฯ

ข้าแต่กษัตริย์ ขอพระองค์ทรงประกอบด้วยคุณธรรมเหล่านี้ คือ โบราณราชวัตร มั่นคงทรงอนุญาตให้หนูเตือนได้ ไม่ทรงกริ้วโกรธมีความสุขสำราญ ไม่เดือดร้อน ปกครองแผ่นดินให้ร่มเย็น แม้จุติจากโลกนี้ไปแล้วก็จงทรงถึงสุคติเถิด.

เอวํ สุนีเตน ๑ สุภาสิเตน

ธมฺเมน ญาเยน อุปายโส นยํ

นิพฺพาปเย สงฺขุภิตํ มหาชนํ

มหาว เมโฆ สลิเลน เมทนินฺติ ๒ ฯ

สุมงฺคลชาตกํ จตุตฺถํ ฯ

พระเจ้าธรรมิกราชทรงฉลาดในอุบาย เมื่อครองราชสมบัติด้วยอุบายอันเป็นธรรม คือ กุศลกรรมบถ ๑๐ อันบัณฑิตแนะนำกล่าวไว้ดีแล้วอย่างนี้พึงยังมหาชนผู้กำเริบร้อนกายและจิตให้ดับหายไป เหมือนมหาเมฆยังแผ่นดินให้ชุ่มชื่นด้วยน้ำ ฉะนั้น.

จบ สุมังคลชาดกที่ ๔.