๒. ผันทนชาดก เล่ม ๒๗

กุฐาริหตฺโถ ปุริโส วนโมคฺคยฺห ติฏฺฐสิ

ปุฏฺโฐ เม สมฺม อกฺขาหิ กึ ทารุํ เฉตุมิจฺฉสิ ฯ

ท่านเป็นบุรุษถือขวานมาสู่ป่า ยืนอยู่ ดูกรสหาย เราถามท่าน ท่านจงบอกแก่เรา ท่านต้องการจะตัดไม้หรือ.

อีโส ๑ วนานิ จรสิ สมานิ วิสมานิ จ

ปุฏฺโฐ เม สมฺม อกฺขาหิ กึ ทารุํ เนมิยา ทฬฺหํ ฯ

เจ้าเป็นหมี เที่ยวอยู่ทั่วไปทั้งที่ทึบ และที่โปร่ง ดูกรสหาย เราถามเจ้าขอเจ้าจงบอกแก่เรา ไม้อะไรที่จะทำเป็นกงรถได้มั่นคงดี?

เนว สาโล น ขทิโร นาสฺสกณฺโณ กุโต ธโว

รุกฺโข จ ๒ ผนฺทโน นาม ตํ ทารุํ เนมิยา ทฬฺหํ ฯ

ไม้รังก็ไม่มั่นคง ไม้ตะเคียนก็ไม่มั่นคง ไม้หูกวางจะมั่นคงที่ไหนเล่าแต่ว่า ต้นไม้ชื่อว่าต้นตะคร้อนั่นแหละ ทำเป็นกงรถมั่นคงดีนัก.

กีทิสานิสฺส ปตฺตานิ ขนฺโธ วา ปน กีทิโส

ปุฏฺโฐ เม สมฺม อกฺขาหิ ยถา ชาเนมุ ผนฺทนํ ฯ

ต้นตะคร้อนั้นใบเป็นอย่างไร อนึ่ง ลำต้นเป็นอย่างไร ดูกรสหาย เราถามเจ้า ขอเจ้าจงบอกแก่เรา เราจะรู้จักไม้ตะคร้อได้อย่างไร?

ยสฺส สาขา ปลมฺพนฺติ นมนฺติ น จ ภญฺชเร

โส รุกฺโข ผนฺทโน นาม ยสฺส มูเล อหํ ฐิโต ฯ

กิ่งทั้งหลายแห่งต้นไม้ใด ย่อมห้อยลงด้วย ย่อมน้อมลงด้วย แต่ไม่หักต้นไม้นั้นชื่อว่าต้นตะคร้อ ที่เรายืนอยู่ใกล้โคนต้นนี่.

อรานํ จกฺกนาภีนํ อีสาเนมิรถสฺส จ

สพฺพสฺส เต กมฺมนิโย อยํ เหสฺสติ ผนฺทโน ฯ

ต้นไม้นี้แหละชื่อว่าต้นตะคร้อ เป็นต้นไม้ควรแก่การงานของท่านทุกอย่าง คือ ควรแก่กำ ล้อ ดุม งอน และกงรถ.

อิติ ผนฺทนรุกฺโขปิ เทวตา ๓ อชฺฌภาสถ

มยฺหมฺปิ วจนํ อตฺถิ ภารทฺวาช สุโณหิ เม ฯ

เทวดาผู้สิงอยู่ที่ต้นตะคร้อได้กล่าวดังนี้ว่า ดูกรภารทวาชะ แม้ถ้อยคำของเรามีอยู่ เชิญท่านฟังถ้อยคำของเราบ้าง.

อิมสฺส ๔ อุปกฺขนฺธมฺหา อุกฺกจฺจ จตุรงฺคุลํ

เตน เนมึ ปริหเรสิ ๕ เอวํ ทฬฺหตรํ สิยา ฯ

ท่านจงลอกหนังประมาณ ๔ นิ้ว จากคอแห่งหมีตัวนี้ แล้วจงเอาหนังหุ้มกงรถ เมื่อทำได้อย่างนั้น กงรถของท่านก็จะพึงเป็นของมั่นคง.

อิติ ผนฺทนรุกฺโขปิ เวรํ กปฺเปสิ เทวตา ๖

ชาตานญฺจ อชาตานํ อีสานํ ทุกฺขมาวหิ ฯ

เทวดาผู้สิงอยู่ต้นตะคร้อ จองเวรได้สำเร็จ นำความทุกข์มาให้แก่หมีทั้งหลาย ที่เกิดแล้ว และยังไม่เกิด ด้วยประการฉะนี้.

อิจฺเจวํ ๗ ผนฺทโน อีสํ อีโส จ ปน ผนฺทนํ

อญฺญมญฺญํ วิวาเทน อญฺญมญฺญมฆาตยุํ ฯ

๑ ม. สพฺพตฺถ อิสฺโส ฯ สี. อิโส ฯ ๒ สี. ยุ. รุกฺโขว ฯ ๓ ม. ตาวเท ฯ

๔ ม. อิสฺสสฺส ฯ ๕ ม. ปสาเรสิ ฯ ๖ ม. อปฺเปสิ ตาวเท ฯ ๗ สี. ยุ. อิจฺเจว ฯ

ไม้ตะคร้อฆ่าหมี และหมีก็ฆ่าไม้ตะคร้อ ต่างก็ฆ่ากันและกัน ด้วยการวิวาทกัน ด้วยประการฉะนี้.

เอวเมว มนุสฺเสสุ ๑ วิวาโท ยตฺถ ชายติ

มยูรนจฺจํ นจฺจนฺติ ยถา เต อีสผนฺทนา ฯ

ในหมู่มนุษย์ ความวิวาทเกิดขึ้น ณ ที่ใด มนุษย์ทั้งหลายในที่นั้น ย่อมฟ้อนรำดังนกยูงรำแพนหาง เหมือนหมีและไม้ตะคร้อ ฉะนั้น.

ตํ โว วทามิ ภทฺทํ โว ยาวนฺเตตฺถ สมาคตา

สมฺโมทถ มา วิวทิตฺถ ๒ มา โหถ อีสผนฺทนา ฯ

เพราะเหตุนั้น อาตมภาพขอถวายพระพรแก่บพิตรทั้งหลาย ขอความเจริญจงมีแก่บพิตรทั้งหลาย เท่าที่มาประชุมกันอยู่ ณ ที่นี้ ขอบพิตรทั้งหลายจงร่วมบันเทิงใจ อย่าวิวาทกัน อย่าเป็นดังหมีและไม้ตะคร้อเลย.

สามคฺยเมว ๓ สิกฺเขถ พุทฺเธเหตํ ปสํสิตํ

สามคฺยรโต ๔ ธมฺมฏฺโฐ โยคกฺเขมา น ธํสตีติ ฯ

ผนฺทนชาตกํ ทุติยํ ฯ

ขอบพิตรทั้งหลายจงศึกษาความสามัคคี ความสามัคคีนั้นแหละ พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงสรรเสริญแล้ว บุคคลผู้ยินดีในสามัคคีธรรม ตั้งอยู่ในธรรม ย่อมไม่คลาดจากธรรม อันเป็นแดนเกษมจากโยคะ.

จบ ผันทนชาดกที่ ๒.