๑๓. หัตถิปาลชาดก เล่ม ๒๗

จิรสฺสํ วต ปสฺสาม พฺราหฺมณํ เทววณฺณินํ

มหาชฏํ ขาริธรํ ๑ ปงฺกทนฺตํ รชสฺสิรํ ฯ

จิรสฺสํ วต ปสฺสาม อิสึ ธมฺมคุเณ รตํ

กาสายวตฺถวสนํ วากจีรํ ปริจฺฉทํ ๒ ฯ

อาสนํ อุทกํ ปชฺชํ ปฏิคฺคณฺหาตุ โน ภวํ

อคฺเฆ ภวนฺตํ ปุจฺฉาม อคฺฆํ กุรุตุ โน ภวํ ฯ

นานทีเดียว ข้าพเจ้าเพิ่งได้พบท่านพราหมณ์ผู้มีผิวพรรณดังเทพเจ้า มุ่นชฎาใหญ่ ทรงไว้ซึ่งหาบคอน มีฟันเขลอะ มีธุลีบนเศียร. นานทีเดียว ข้าพเจ้าเพิ่งได้พบท่านฤาษีผู้ยินดีในคุณธรรม นุ่งห่มผ้าย้อมน้ำฝาด ผ้าคากรอง ปกปิดโดยรอบ. ขอท่านผู้เจริญจงรับอาสนะ น้ำ ผ้าเช็ดเท้า และน้ำมันทาเท้าของข้าพเจ้า ข้าพเจ้าขอต้อนรับท่านด้วยสิ่งของมีค่ามาก ได้กรุณารับของมีค่ามากของข้าพเจ้าเถิด.

อธิจฺจ เวเท ปริเยส วิตฺตํ

ปุตฺเต เคเห ตาต ปติฏฺฐเปตฺวา

คนฺเธ รเส ปจฺจนุโภตฺว ๓ สพฺพํ

อรญฺญํ สาธุ มุนิ โส ปสตฺโถ ฯ

ลูกรัก เจ้าจงเรียนวิชาและจงแสวงหาทรัพย์ จงปลูกฝังบุตรธิดาให้ดำรงอยู่ในเรือนเสียก่อน แล้วจงบริโภคกลิ่นรสและวัตถุกามทั้งปวงเถิด กิจที่จะอยู่ป่า เมื่อเวลาแก่สำเร็จประโยชน์ดี มุนีใดบวชในกาลเช่นนี้ได้มุนีนั้นพระอริยเจ้าสรรเสริญ.

เวทา น สจฺจา น จ วิตฺตลาโภ

น ปุตฺตลาเภน ชรํ วิหนฺติ

คนฺเธ รเส มุจฺจนมาหุ สนฺโต

สกมฺมุนา ๑ โหติ ผลูปปตฺติ ฯ

๑ ยุ. ภารธรํ ฯ ๒ ม. ปฏิจฺฉทํ ฯ ๓ ม. ปจฺจนุภุยฺย ฯ

วิชาเป็นของไม่จริง และลาภ คือ ทรัพย์ก็ไม่จริง ใครๆ จะห้ามความชราด้วยลาภ คือ บุตรไม่ได้เลย สัตบุรุษทั้งหลายสอนให้ปล่อยกลิ่นและรสทั้งหลายเสีย ความอุบัติแห่งผลย่อมมีได้เพราะกรรมของตน.

อทฺธา หิ สจฺจํ วจนํ ตเวตํ

สกมฺมุนา ๒ โหติ ผลูปปตฺติ

ชิณฺณา จ มาตาปิตโร ตวยิเม ๓

ปสฺเสยฺยุ ตํ วสฺสสตํ อโรคฺยํ ๔ ฯ

คำของท่านที่ว่า ความอุบัติแห่งผลย่อมมีได้เพราะกรรมของตนนั้น เป็นคำจริงแท้แน่นอน อนึ่ง บิดามารดาของท่านนี้ แก่เฒ่าแล้วหวังจะเห็นท่านมีอายุยืน ๑๐๐ ปี ไม่มีโรค.

ยสฺสสฺสุ สกฺขี มรเณน ราช

ชราย มิตฺตี ๕ นรวีร เสฏฺฐ

โย จาปิ ชญฺญา น มริสฺสํ กทาจิ

ปสฺเสยฺยุ ตํ วสฺสสตํ อโรคฺยํ ๖ ฯ

ยถาปิ นาวํ ปุริโสทกมฺหิ

เอเรติ เจนํ อุปเนติ ตีรํ

เอวํปิ พฺยาธิ สตตํ ชรา จ

อุปเนติ มจฺจุวสมนฺตกสฺส ๗ ฯ

ข้าแต่พระราชาผู้ประเสริฐกว่านรชน ความเป็นสหายกับความตาย ความไมตรีกับความแก่ พึงมีแก่ผู้ใด หรือแม้ผู้ใดพึงรู้ว่าจักไม่ตาย มารดาบิดาพึงเห็นผู้นั้นมีอายุยืน ๑๐๐ ปี ไม่มีโรคเบียดเบียน ได้ในบางคราวบุรุษเอาเรือมาจอดไว้ที่ท่าน้ำ รับคนฝั่งนี้ส่งถึงฝั่งโน้น แล้วย้อนกลับรับคนฝั่งโน้นพามาส่งถึงฝั่งนี้ ฉันใด ชราและพยาธิก็ย่อมนำเอาชีวิตสัตว์ไปสู่อำนาจแห่งมัจจุราชอยู่เนืองๆ ฉันนั้น.

ปงฺโก จ กามา ปลิโป จ กามา

มโนหรา ทุตฺตรา มจฺจุเธยฺยา

เอตสฺมึ ปงฺเก ปลิเป วิสนฺนา ๘

หีนตฺตรูปา น ตรนฺติ ปารํ ฯ

อยํ ปุเร ลุทฺทมกาสิ กมฺมํ

สฺวายํ คหีโต น หิ โมกฺขิโต เม

โอรุนฺธิยา นํ ปริรกฺขิสฺสามิ

มายํ ปุน ลุทฺทมกาสิ กมฺมํ ฯ

๑-๒ สี. ยุ. สกมฺมนา ฯ ๓ ม. ตวิเม ฯ สี. ตเวเม ฯ ๔-๖ ม. ปสฺเสยฺยุํ ตํ วสฺสสตํ

อโรคํ ฯ ๕ ม. เมตฺตี ฯ ๗ ม. มจฺจํ ฯ ๘ ม. พฺยสนฺนา ฯ

กามทั้งหลายเป็นดังเปือกตม เป็นเครื่องให้จมลง และเป็นเครื่องนำไปซึ่งน้ำใจสัตว์ ข้ามได้ยาก เป็นที่ตั้งแห่งมฤตยู สัตว์ทั้งหลาย ผู้ข้องอยู่ในกามอันเป็นดังเปือกตม เป็นเครื่องให้จมลงนี้ เป็นสัตว์มีจิตเลวทรามย่อมข้ามถึงฝั่งไม่ได้. เมื่อครั้งก่อน อัตภาพของพระองค์นี้ ได้กระทำกรรมอันหยาบช้า ผลแห่งกรรมนั้นข้าพระองค์ถือไว้มั่นแล้ว ข้าพระองค์จะพ้นไปจากผลแห่งกรรมนี้ไม่ได้เลย ข้าพระองค์จักปิดกั้นรักษาอัตภาพนั้นอย่างรอบคอบ ขออัตภาพนี้อย่าได้ทำกรรมอันหยาบช้าอีกเลย.

ควํว นฏฺฐํ ปุริโส ยถา วเน

อเนฺวสติ ราช อปสฺสมาโน

เอวํ นฏฺโฐ เอสุการิ มมตฺโถ

โสหํ กถํ น คเวเสยฺยํ ราช ฯ

ข้าแต่พระเจ้าเอสุการี ประโยชน์ของข้าพระองค์ ย่อมพินาศไปเสียแล้วเหมือนบุรุษเลี้ยงโคไม่เห็นโคที่หายไปในป่า ฉะนั้น ข้าแต่พระราชาข้าพระองค์ได้เห็นทางแห่งบรรพชิตทั้งหลาย แล้วไฉนจะไม่แสวงหาการบรรพชาเล่า?

หิยฺโยติ หิยฺยติ โปโส ปเรติ ปริหายติ

อนาคตํ เนตมตฺถีติ ญตฺวา

อุปฺปนฺนจฺฉนฺทํ โก ปนุเทยฺย ธีโร ฯ

บุรุษกล่าวผัดเพี้ยนการงานที่ควรจะทำในวันนี้ว่า ควรทำในวันพรุ่งนี้ การงานที่ควรจะทำในวันพรุ่งนี้ว่า ควรทำในวันต่อไป ย่อมเสื่อมจากการงานนั้น ธีรชนคนใดรู้ว่า สิ่งใดเป็นอนาคต สิ่งนั้นไม่มีแล้ว พึงบรรเทาความพอใจที่เกิดขึ้นเสีย.

ปสฺสามิ โวหํ ทหรึ กุมารึ

มตฺตูปมํ เกตกปุปฺผเนตฺตํ

อภุตฺวา ๑ โภเค ปฐเม วยสฺมึ

อาทาย มจฺจุ วชเต กุมารึ ฯ

ยุวา สุชาโต สุมุโข สุทสฺสโน

สาโม กุสุมฺภปริกิณฺณมสฺสุ

หิตฺวาน กาเม ปฏิคจฺฉ ๒ เคหํ

อนุชาน มํ ปพฺพชิสฺสามิ เทว ฯ

ข้าพระองค์ได้เห็นหญิงสาวคนหนึ่ง รูปร่างงามพอประมาณ มีดวงเนตรเหมือนดอกการเกต มัจจุราชมาฉุดคร่าพาหญิงสาวคนนั้นซึ่งกำลังตั้งอยู่ในปฐมวัย ยังไม่ทันได้บริโภคสมบัติไป. อนึ่ง ชายหนุ่มมีทรวดทรงงาม มีใบหน้าผ่องใส น่าดูน่าชม มีวรรณะเรืองรองดังทองคำ มีหนวดเคราละเอียดอ่อนดังเกสรดอกคำฝอย แม้ชายหนุ่มเห็นปานนี้ก็ย่อมไปสู่อำนาจแห่งมฤตยู ขอเดชะ ข้าพระองค์จะละกามและเรือนเสียแล้วจักบวช ขอได้โปรดทรงพระกรุณาอนุญาตข้าพระองค์เถิด.

สาขาหิ รุกฺโข ลภเต สมญฺญํ

ปหีนสาขํ ปน ขาณุมาหุ

ปหีนปุตฺตสฺส มมชฺช โภติ

วาเสฏฺฐิ ภิกฺขาจริยาย กาโล ฯ

๑ ม. อภุตฺตโภเค ฯ ๒ ม. ปฏิกจฺจ ฯ สี. ปฏิคจฺจ ฯ

ดูกรแม่วาเสฏฐี ต้นไม้จะได้นามโวหารว่า ต้นไม้ได้ ก็เพราะมีกิ่งและใบ ชาวโลกเขาเรียกต้นไม้ที่ไม่มีกิ่งและใบว่า เป็นตอไม้ วันนี้ เราผู้มีบุตรละทิ้งไปเสียแล้ว เวลานี้ เราสมควรจะบวชเที่ยวภิกขาจารไป.

อฆสฺมึ โกญฺจาว ยถา หิมจฺจเย

กตานิ ๑ ชาลานิ ปทาเลยฺยุ ๒ หํสา

คจฺฉนฺติ ปุตฺตา จ ปตี จ มยฺหํ

สาหํ กถํ นานุวเช ปชานํ ฯ

นกกระเรียนทั้งหลายบินไปในอากาศได้คล่องแคล่ว ฉันใด หงส์ทั้งหลายเมื่อสิ้นฤดูฝนแล้ว พึงทำลายใยที่แมลงมุมทำไว้ แล้วออกไปได้ ฉันนั้นบุตรและสามีของเราพากันไปหมด ไฉนเราจะไม่ปฏิบัติตามบุตรและสามีของเราเล่า.

เอเต ภุตฺวา วมิตฺวา จ ปกฺกมนฺติ วิหงฺคมา

เย จ ภุตฺวา น วมึสุ เต เม หตฺถตฺถมาคตา ฯ

อวมิ พฺราหฺมโณ กาเม โส ตฺวํ ปจฺจาวมิสฺสสิ

วนฺตาโท ปุริโส ราช น โส ๓ โหติ ปสํสิโย ฯ

แร้งเหล่านี้ กินเนื้อและสำรอกออกหมดแล้ว ย่อมพากันบินไปได้ฝ่ายแร้งเหล่าใด กินเนื้อแล้วไม่สำรอกเนื้อออกเสีย แร้งเหล่านั้น ก็พากันตกอยู่ในเงื้อมมือของหม่อมฉัน. ข้าแต่พระราชา พราหมณ์ได้คลายกามทั้งหลายออกทิ้งแล้ว ส่วนพระองค์นั้นกลับรับเอากามนั้นไว้บริโภคอีกบุรุษผู้บริโภคสิ่งที่ผู้อื่นคายออกแล้ว ไม่พึงได้รับความสรรเสริญเลย.

ปงฺเก จ โปสํ ปลิเป พฺยสนฺนํ

พลี ยถา ทุพฺพลมุทฺธเรยฺย

เอวมฺปิ มํ ตฺวํ อุทตาริ โภติ

ปญฺจาลิ คาถาหิ สุภาสิตาหิ ฯ

ดูกรพระนางปัญจาลีผู้เจริญ บุรุษผู้มีกำลังช่วยฉุดบุรุษทุพพลภาพ ผู้จมอยู่ในเปือกตมขึ้นได้ ฉันใด เธอก็ช่วยผยุงฉันให้ขึ้นจากกามได้ด้วยคาถาอันเป็นสุภาษิต ฉันนั้นแล.

อิทํ วตฺวา มหาราชา เอสุการี ทิสมฺปติ

รฏฺฐํ หิตฺวาน ปพฺพชฺชิ นาโค เฉตฺวาว พนฺธนํ ฯ

พระเจ้าเอสุการีมหาราชา ผู้เป็นอธิบดีในทิศ ทรงภาษิตคาถานี้แล้ว ทรงละรัฐสีมาเสด็จออกบรรพชา ดุจช้างตัวประเสริฐสลัดเครื่องผูกให้ขาดไปได้ ฉะนั้น.

ราชา จ ปพฺพชฺชมโรจยิตฺถ

รฏฺฐํ ปหาย นรวีรเสฏฺโฐ

ตุวํปิ โน โหหิ ยเถว ราชา

อเมฺหหิ คุตฺตา อนุสาส รชฺชํ ฯ

ก็พระราชาผู้กล้าหาญ ประเสริฐที่สุดกว่านรชน ทรงพอพระทัยในบรรพชาเพศ ละรัฐสีมาไปแล้ว ขอพระนางเจ้าโปรดเป็นพระราชาแห่งข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายเถิด พระนางเจ้า อันข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลายคุ้มครองแล้ว โปรดเสวยราชสมบัติเหมือนพระราชาเถิด.

ราชา จ ปพฺพชฺชมโรจยิตฺถ

รฏฺฐํ ปหาย นรวีรเสฏฺโฐ

อหํปิ เอกา ๑ จริสฺสามิ โลเก

หิตฺวาน กามานิ มโนรมานิ ฯ

ราชา จ ปพฺพชฺชมโรจยิตฺถ

รฏฺฐํ ปหาย นรวีรเสฏฺโฐ

อหํปิ เอกา จริสฺสามิ โลเก

หิตฺวาน กามานิ ยโถธิกานิ ฯ

อจฺเจนฺติ กาลา ตรยนฺติ รตฺติโย

วโยคุณา อนุปุพฺพํ ชหนฺติ

อหํปิ เอกา จริสฺสามิ โลเก

หิตฺวาน กามานิ มโนรมานิ ฯ

อจฺเจนฺติ กาลา ตรยนฺติ รตฺติโย

วโยคุณา อนุปุพฺพํ ชหนฺติ

อหํปิ เอกา จริสฺสามิ โลเก

หิตฺวาน กามานิ ยโถธิกานิ ฯ

อจฺเจนฺติ กาลา ตรยนฺติ รตฺติโย

วโยคุณา อนุปุพฺพํ ชหนฺติ

อหํปิ เอกา จริสฺสามิ โลเก

สีติภูตา สพฺพมติจฺจ สงฺคนฺติ ฯ

๑ สี. ยุ. กนฺตานิ ฯ ๒ ม. ปทาลิย ฯ ๓ สี. ยุ. เต ฯ

๑ สี. เอกาว ฯ เอวมุปริปิ ฯ

ก็พระราชาผู้กล้าหาญ ประเสริฐที่สุดกว่านรชน ทรงพอพระทัยในบรรพชาเพศ ละรัฐสีมาไปแล้ว แม้เราก็จักละกามทั้งหลายอันน่ารื่นรมย์ใจ เที่ยวไปในโลกแต่ผู้เดียว ก็พระราชาผู้กล้าหาญ ประเสริฐที่สุดกว่านรชน ทรงพอพระทัยในบรรพชาเพศ ละรัฐสีมาไปแล้ว แม้เราก็จักละกามทั้งหลายอันตั้งอยู่เป็นถ่องแถว แล้วเที่ยวไปในโลกแต่ผู้เดียวกาลย่อมล่วงไปๆ ราตรีย่อมผ่านไปๆ ชั้นแห่งวัยย่อมละลำดับไป แม้เราก็จักละกามทั้งหลายอันน่ารื่นรมย์ใจ เที่ยวไปในโลกแต่ผู้เดียว. กาลย่อมล่วงไปๆ ราตรีย่อมผ่านไปๆ ชั้นแห่งวัยย่อมละลำดับไป แม้เราก็จักละกามทั้งหลายอันตั้งอยู่เป็นถ่องแถว เที่ยวไปในโลกแต่ผู้เดียว. กาลย่อมล่วงไปๆ ราตรีย่อมผ่านไปๆ ชั้นแห่งวัยย่อมละลำดับไป แม้เราก็จักเป็นผู้เย็นใจ ก้าวล่วงความข้องทั้งปวง เที่ยวไปในโลกแต่ผู้เดียว.

จบ หัตถิปาลชาดกที่ ๑๓.