๓. สีวิราชชาดก เล่ม ๒๗

ทูเร อปสฺสํ เถโรว จกฺขุํ ยาจิตุมาคโต

เอกเนตฺตา ภวิสฺสาม จกฺขุํ เม เทหิ ยาจิโต ฯ

ข้าพระพุทธเจ้าเป็นคนชรา ไม่แลเห็นในที่ไกล มาเพื่อจะทูลขอพระเนตร ข้าพระพุทธเจ้ามีตาข้างเดียว ข้าพระพุทธเจ้าทูลขอแล้วขอพระองค์ทรงโปรดพระราชทานพระเนตรข้างหนึ่งแก่ข้าพระพุทธเจ้าเถิด.

เกนานุสิฏฺโฐ อิธมาคโตสิ

วนิพฺพก จกฺขุปถานิ ยาจิตุํ

สุทุจฺจชํ ยาจสิ อุตฺตมงฺคํ

ยมาหุ เนตฺตํ ปุริเสน ทุจฺจชํ ฯ

ดูกรวณิพก ใครเป็นผู้แนะนำท่านจึงมาขอดวงตาฉัน ณ ที่นี้ บัณฑิตทั้งหลายกล่าวดวงตาใดว่า ยากที่บุรุษจะสละได้ ท่านมาขอดวงตานั้นอันเป็นอวัยวะเบื้องสูง ยากที่เราจะสละได้ง่ายๆ.

ยมาหุ เทเวสุ สุชมฺปตีติ

มฆวาติ นํ อาหุ มนุสฺสโลเก

เตนานุสิฏฺโฐ อิธมาคโตสฺมิ

วนิพฺพโก จกฺขุปถานิ ยาจิตุํ ฯ

วนิพฺพโก ๑ มยฺห วณึ อนุตฺตรํ

ททาหิ เม ๒ จกฺขุปถานิ ยาจิโต

ททาหิ เม จกฺขุปถํ อนุตฺตรํ

ยมาหุ เนตฺตํ ปุริเสน ทุจฺจชํ ฯ

เยน อตฺเถน อาคญฺฉิ ยมตฺถมภิปตฺถยํ

เต เต อิชฺฌนฺตุ สงฺกปฺปา ลภ จกฺขูนิ พฺราหฺมณ ฯ

เอกนฺเต ยาจมานสฺส อุภยานิ ททามหํ

ส จกฺขุมา คจฺฉ ชนสฺส เปกฺขโต

ยทิจฺฉเส ตฺวํ ตทเต สมิชฺฌตุ ฯ

๑ ม. วนิพฺพโต ฯ ๒ ม. เต ฯ

ในเทวโลก เขาเรียกท่านผู้ใดว่า สุชัมบดี ในมนุษยโลก เขาเรียกท่านผู้นั้นว่า มฆวา ข้าพระพุทธเจ้าเป็นวณิพก ท่านผู้นั้นแนะนำให้มาขอพระเนตร ณ ที่นี้. ข้าพระพุทธเจ้าเป็นวณิพก การขอของข้าพระพุทธเจ้าไม่มีสิ่งใดยิ่งไปกว่า ขอพระองค์ทรงพระราชทานพระเนตรแก่ข้าพระพุทธเจ้า ผู้มาขอเถิด บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่า ดวงตาใดยากที่บุรุษจะสละได้ ขอพระองค์โปรดพระราชทานดวงเนตรนั้นที่ไม่มีสิ่งอื่นจะยิ่งกว่าแก่ข้าพระพุทธเจ้าเถิด.

ท่านมาด้วยประโยชน์อันใด ปรารถนาประโยชน์สิ่งใด ความดำริเหล่านั้นเพื่อประโยชน์นั้นๆ ของท่านจงสำเร็จเถิด ดูกรพราหมณ์ท่านจงได้ดวงตาเถิด. เมื่อท่านขอข้างเดียว เราจะให้ทั้งสองข้างขอท่านนั้นจงเป็นผู้มีนัยน์ตาไปเถิด ท่านปรารถนาสิ่งใดจากเราผู้มุ่งหมายขอสิ่งนั้นจงสำเร็จแก่ท่านเถิด.

มา โน เทว อทา จกฺขุํ มา โน สพฺเพ ปรกฺกริ ๑

ธนํ เทหิ มหาราช มุตฺตา เวฬุริยา พหู ฯ

ยุตฺเต เทว รเถ เทหิ อาชานิเย อลงฺกเต ๒

นาเค เทหิ มหาราช เหมกปฺปนิวาสเส ฯ

ยถา ตํ สีวิโย สพฺเพ สโยคฺคา สรถา สทา

สมนฺตา ปริกเรยฺยุํ เอวํ เทหิ รเถสภ ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงพระคุณอันประเสริฐ ของข้าพระองค์ทั้งหลายพระองค์อย่าทรงพระราชทานดวงพระเนตรเลย อย่าทรงทอดทิ้งข้าพระพุทธเจ้าทั้งปวงเลย ข้าแต่พระมหาราชเจ้า ขอพระองค์พระราชทานทรัพย์เถิด แก้วมุกดา แก้วไพฑูรย์ มีเป็นอันมาก ข้าแต่พระมหาราชเจ้าผู้ทรงพระคุณอันประเสริฐ พระองค์จะพระราชทานรถทั้งหลายที่เทียมแล้วม้าอาชาไนย ช้างตัวประเสริฐที่ตบแต่งแล้ว ที่อยู่และเครื่องบริโภคที่ทำด้วยทองคำเถิด. ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐ ขอพระองค์ทรงพระราชทานเหมือนกับชาวสีพีทั้งปวง ที่มีเครื่องใช้สอยสีรถ แวดล้อมพระองค์อยู่โดยรอบทุกเมื่อ ฉะนั้นเถิด.

โย เว ทสฺสนฺติ วตฺวาน อทาเน กุรุเต มโน

ภูมฺยํ โส ปติตํ ปาสํ คีวายํ ปฏิมุญฺจติ ฯ

โย เว ทสฺสนฺติ วตฺวาน อทาเน กุรุเต มโน

ปาปา ปาปตโร โหติ สมฺปตฺโต ยมสาธนํ ฯ

ยญฺหิ ยาเจ ตญฺหิ ทเท ยํ น ยาเจ น ตํ ทเท

สฺวาหํ ตเมว ทสฺสามิ ยํ มํ ยาจติ พฺราหฺมโณ ฯ

ผู้ใดแลพูดว่าจักให้ แล้วมากลับใจว่าไม่ให้ ผู้นั้นเหมือนกับสวมบ่วงที่ตกลงยังพื้นดินไว้ที่คอ. ผู้ใดแล พูดว่าจักให้ แล้วมากลับใจว่าไม่ให้ผู้นั้นเป็นคนลามกกว่าผู้ที่ลามก ทั้งจะต้องเข้าถึงสถานที่ลงอาชญาของพญายม. ความจริงผู้ขอได้ขอสิ่งใดไว้ ผู้ให้ก็ควรจะให้สิ่งนั้นแหละผู้ขอยังไม่ได้ขอสิ่งใดไว้ ผู้ให้ก็อย่าพึงให้สิ่งนั้น พราหมณ์ได้ขอสิ่งใดไว้กะเรา เราก็จักให้สิ่งนั้นนั่นแหละ.

อายุํ นุ วณฺณํ นุ สุขํ พลํ นุ

กึ ปตฺถยาโน นุ ชนินฺท เทสิ

กถญฺหิ ราชา สิวินํ อนุตฺตโร

จกฺขูนิ ทชฺชา ปรโลกเหตุ ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมประชาชน พระองค์ทรงปรารถนาพระชนมายุวรรณะ สุขะ และพละอะไรหรือ จึงทรงพระราชทานพระเนตรพระองค์ทรงเป็นราชาแห่งชาวสีพี ไม่มีใครจะประเสริฐยิ่งไปกว่า ทรงพระราชทานพระเนตร เพราะเหตุปรโลกหรืออย่างไร?

นวาหเมตํ ยสสา ททามิ

น ปุตฺตมิจฺเฉ น ธนํ น รฏฺฐํ

สตญฺจ ธมฺโม จริโต ปุราโณ

อิจฺเจว ทาเน รมติ ๓ มโน มม ฯ

๑ ม. ปรากริ ฯ ๒ ม. จลงฺกเต ฯ ๓ ม. รมเต ฯ

เราให้ดวงตาเป็นทานนั้น เพราะยศก็หาไม่ เราจะได้ปรารถนาบุตรทรัพย์หรือแว่นแคว้น เพราะผลแห่งการให้ดวงตานี้ก็หาไม่ อีกประการหนึ่ง ธรรมของสัตบุรุษทั้งหลาย ท่านได้ประพฤติกันมาแล้วแต่โบราณ เพราะเหตุนี้แหละ ใจของเราจึงยินดีในทาน.

น ๑ เม เทสฺสา อุโภ จกฺขู อตฺตานํ เม น เทสฺสิยํ

สพฺพญฺญุตํ ปิยํ มยฺหํ ตสฺมา จกฺขุมทาสิหํ ๑ ฯ

ดวงตาทั้ง ๒ ข้างจะได้เป็นที่เกลียดชังของเราก็หาไม่ ตนของตนเองก็หาได้เป็นที่เกลียดชังของเราไม่ พระสัพพัญญุตญาณเป็นที่รักของเราเพราะฉะนั้น เราจึงได้ให้ดวงตา.

สขา จ มิตฺโต จ มมาสิ สีวิก

สุสิกฺขิโต สาธุ กโรหิ เม วโจ

อุทฺธริตฺวา จกฺขูนิ มม ชิคึสโต

หตฺเถสุ ฐเปหิ วนิพฺพกสฺส ฯ

ดูกรนายสีวิกะ ท่านเป็นมิตรสหายของเรา ท่านเป็นคนศึกษามาดีแล้วจงกระทำตามถ้อยคำของเราให้ดี จงควักดวงตาทั้ง ๒ ของเราผู้ปรารถนาอยู่แล้ววางลง ในมือของพราหมณ์วณิพกเถิด.

โจทิโต สีวิราเชน สีวิโก วจนํ กโร

รญฺโญ จกฺขูนิ อุทฺธริตฺวา พฺราหฺมณสฺสูปนามยิ๔

สจกฺขุ พฺราหฺมโณ อาสิ อนฺโธ ราชา อุปาวิสิ ฯ

พระเจ้าสีวิราชทรงเตือนให้หมอสีวิกะกระทำตามพระราชดำรัสแล้ว หมอสีวิกะควักดวงพระเนตรของพระราชาส่งให้แก่พราหมณ์ พราหมณ์เป็นผู้มีจักษุ พระราชาเป็นคนตาบอดเสด็จเข้าที่ประทับ.

ตโต โส กติปาหสฺส อุปรูเฬฺหสุ จกฺขุสุ

สุตํ อามนฺตยิ ราชา สีวีนํ รฏฺฐวฑฺฒโน ฯ

โยเชหิ สารถิ ยานํ ยุตฺตญฺจ ปฏิเวทย

อุยฺยานภูมึ คจฺฉาม โปกฺขรญฺเญ วนานิ จ ฯ

โส จ โปกฺขรณีตีเร ปลฺลงฺเกน อุปาวิสิ

ตสฺส สกฺโก ปาตุรหุ เทวราชา สุชมฺปติ ฯ

ตั้งแต่นั้นมาสองสามวัน เมื่อพระเนตรทั้ง ๒ มีเนื้องอกขึ้นเต็มแล้วพระราชาผู้บำรุงสีพีรัฐ จึงตรัสเรียกนายสารถีผู้เฝ้าอยู่นั้นว่า ดูกรนายสารถีท่านจงเทียมยานเถิด เสร็จแล้วจงบอกให้เราทราบ เราจะไปยังอุทยานจะไปยังสระโบกขรณี และราวป่า. พอพระเจ้าสีวิราชเข้าไปประทับขัดสมาธิริมขอบสระโบกขรณีแล้ว ท้าวสุชัมบดีสักกเทวราชก็ปรากฏแก่พระเจ้าสีวิราชนั้น.

สกฺโกหมสฺมิ เทวินฺโท อาคโตสฺมิ ตวนฺติเก

วรํ วรสฺสุ ราชิสิ ยงฺกิญฺจิ มนสิจฺฉสิ ฯ

หม่อมฉันเป็นท้าวสักกะจอมแห่งเทพ มาในสำนักของพระองค์แล้วข้าแต่พระราชฤาษี ขอพระองค์จงเลือกเอาพรตามที่พระทัยปรารถนาเถิด.

ปหุตํ ๒ เม ธนํ สกฺก พลํ โกโส จนปฺปโก

อนฺธสฺส เม สโตทานิ มรณญฺเญว รุจฺจติ ฯ

๑-๑ อยํ คาถา สี. โปตฺถเกเจว อฏฺฐกถาโปตฺถเก จ ทิสฺสติ ฯ ม. อยมฺปน คาถา นตฺถิ ฯ

๒ ม. ปหูตํ ฯ

ข้าแต่ท้าวสักกะ ทรัพย์ กำลังของหม่อมฉันมีพอแล้ว อนึ่ง คลังของหม่อมฉันก็มีเป็นอันมาก บัดนี้ หม่อมฉันเป็นคนตาบอด พอใจความตายเท่านั้น.

ยานิ สจฺจานิ ทิปทินฺท ตานิ ภาสสฺสุ ขตฺติย

สจฺจํ เต ภณมานสฺส ปุน จกฺขุ ภวิสฺสติ ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นกษัตริย์ ผู้เป็นใหญ่กว่าสัตว์สองเท้า พระองค์จงตรัสถ้อยคำที่เป็นสัจจะ เมื่อพระองค์ตรัสแต่ถ้อยคำที่เป็นสัจจะ พระเนตรจักเกิดขึ้นอีก.

เย มํ ยาจิตุมายนฺติ นานาโคตฺตา วนิพฺพกา

โยปิ มํ ยาจเต ตตฺถ โสปิ เม มนโส ปิโย

เอเตน สจฺจวชฺเชน จกฺขุ เม อุปปชฺชถ ฯ

บรรดาวณิพกทั้งหลายผู้มีโคตรต่างๆ กัน มาขอหม่อมฉัน แม้วณิพกใดมาขอหม่อมฉัน แม้วณิพกนั้นก็เป็นที่รักแห่งใจของหม่อมฉัน ด้วยการกล่าวคำสัตย์นี้ ขอจักษุจงบังเกิดขึ้นแก่หม่อมฉันเถิด.

ยํ มํ โส ยาจิตุํ อาคา เทหิ จกฺขุนฺติ พฺราหฺมโณ

ตสฺส จกฺขูนิ ปาทาสึ พฺราหฺมณสฺส วนิพฺพโต ๑ ฯ

ภิยฺโย มํ อาวิสิ ปีติ โสมนสฺสญฺจนปฺปกํ

เอเตน สจฺจวชฺเชน ทุติยํ เม อุปปชฺชถ ฯ

พราหมณ์ผู้ใด มาขอหม่อมฉันว่า ขอจงพระราชทานพระเนตรเถิดหม่อมฉันได้ให้ดวงตาทั้งสองแก่พราหมณ์ผู้นั้นซึ่งเป็นวณิพก. ปีติและโสมนัสเป็นอันมากเกิดขึ้นแก่หม่อมฉันยิ่งนัก ด้วยการกล่าวคำสัตย์นี้ขอจักษุจงเกิดขึ้นแก่หม่อมฉันเถิด.

ธมฺเมน ภาสิตา คาถา สีวีนํ รฏฺฐวฑฺฒน

เอตานิ ตว เนตฺตานิ ทิพฺยานิ ๒ ปฏิทิสฺสเร ฯ

ติโรกุฑฺฑํ ติโรเสลํ สมติคฺคยฺห ปพฺพตํ

สมนฺตา โยชนสตํ ทสฺสนํ อนุโภนฺตุ เต ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงบำรุงสีพีรัฐ พระองค์ตรัสพระคาถาแล้วโดยธรรมพระเนตรทั้งสองของพระองค์ จะปรากฏเป็นตาทิพย์เห็นได้ทะลุภายนอกฝา ภายนอกกำแพง และภูเขาตลอดร้อยโยชน์โดยรอบ.

โกนีธ วิตฺตํ น ทเทยฺย ยาจิโต

อปิ วิสิฏฺฐํ สุปิยํปิ อตฺตโน

ตทิงฺฆ สพฺเพ สิวิโย สมาคตา

ทิพฺพานิ เนตฺตานิ มมชฺช ปสฺสถ ฯ

ติโรกุฑฺฑํ ติโรเสลํ สมติคฺคยฺห ปพฺพตํ

สมนฺตา โยชนสตํ ทสฺสนํ อนุโภนฺติ เม ฯ

น จาคมตฺตา ปรมตฺถิ (กิญฺจิ) มจฺจานํ อิธ ชีวิเต

ทตฺวาน มานุสํ ๑ จกฺขุํ ลทฺธํ (เม) จกฺขุํ อมานุสํ ฯ

เอตํปิ ทิสฺวา สีวิโย เทถ ทานานิ ภุญฺชถ

ทตฺวา จ ภุตฺวา จ ยถานุภาวํ

อนินฺทิตา สคฺคมุเปถ ฐานนฺติ ฯ

สีวิราชชาตกํ ตติยํ ฯ

๑ สี. วณิพฺพิโน ฯ ยุ. วนิพฺพิโน ฯ ๒ ม. ทิพฺพานิ ฯ

ใครหนอในโลกนี้ ถูกขอทรัพย์อันน่าปลื้มใจแล้ว แม้จะเป็นของพิเศษ แม้จะเป็นของที่รักอย่างดีของตน จะไม่พึงให้ ฉันขอตักเตือนท่านทั้งหลายผู้เป็นชาวสีพีรัฐทุกๆ คนที่มาประชุมกัน จงดูดวงตาทั้งสองอันเป็นทิพย์ของเราในวันนี้. ตาทิพย์ของเราเห็นได้ทะลุภายนอกฝาภายนอกกำแพง และภูเขาตลอดร้อยโยชน์โดยรอบ. ในโลกที่เป็นอยู่ของสัตว์ทั้งหลายนี้ ไม่มีอะไรที่จะยิ่งไปกว่าการบริจาคทาน เราได้ให้จักษุที่เป็นของมนุษย์แล้ว เราได้จักษุทิพย์. ดูกรชาวสีพีรัฐทั้งหลายท่านทั้งหลายเห็นจักษุทิพย์ที่เราได้นี้แล้ว จงให้ทานเสียก่อนจึงค่อยบริโภคเถิด ท่านทั้งหลายได้ ให้ทานตามสติกำลังและได้บริโภคทานแล้วไม่มีใครติเตียนได้ ย่อมเข้าถึงสัคคสถาน.

จบ สีวิราชชาดกที่ ๓.