๔. สังขปาลชาดก เล่ม ๒๗

อริยาวกาโสสิ ปสนฺนเนตฺโต

มญฺเญ ภวํ ปพฺพชิโต กุลมฺหา

กถํ นุ วิตฺตานิ ปหาย โภเค

ปพฺพชิ นิกฺขมฺม ฆรา สปญฺโญ ๑ ฯ

๑ ม. โย จ ตสฺสาสิ ฯ ๒ ม. นิสิปฺปโลภิกา ฯ

ท่านเป็นผู้มีรูปร่างงดงาม มีดวงตาแจ่มใส ข้าพเจ้าสำคัญว่าท่านผู้เจริญบวชจากสกุล ไฉนหนอ ท่านผู้มีปัญญาจึงละทรัพย์ และโภคสมบัติออกบวชเป็นบรรพชิตเสียเล่า?

สยํ วิมานํ นรเทว ทิสฺวา

มหานุภาวสฺส มโหรคสฺส

ทิสฺวาน ปุญฺญาน มหาวิปากํ

สทฺธายหํ ปพฺพชิโตมฺหิ ราช ฯ

ดูกรมหาบพิตรผู้จอมนรชน อาตมภาพได้เห็นวิมารของพระยาสังคปาลนาคราชตัวมีอานุภาพมากมาด้วยตนเอง ครั้นเห็นแล้วจึงออกบวชด้วยเชื่อมหาวิบากของบุญทั้งหลาย.

น กามกามา น ภยา น โทสา

วาจํ มุสา ปพฺพชิตา ภณนฺติ

อกฺขาหิ เม ปุจฺฉิโต เอตมตฺถํ

สุตฺวาน เม ชายิหิติปฺปสาโท ฯ

บรรพชิตทั้งหลายย่อมไม่กล่าวคำเท็จ เพราะความรัก เพราะความกลัวเพราะความชัง ข้าพเจ้าถามท่านแล้ว ขอท่านได้โปรดบอกเนื้อความนั้นแก่ข้าพเจ้า เพราะข้าพเจ้าได้ฟังแล้วจักเกิดความเลื่อมใส.

วาณิชฺช รฏฺฐาธิป คจฺฉมาโน

ปเถ อทฺทสาสิมฺหิ โภชปุตฺเต ๒

ปวฑฺฒกายํ อุรคํ มหนฺตํ

อาทาย คจฺฉนฺเต ปโมทมาเน ฯ

โสหํ สมาคมฺม ชนินฺท เตหิ

ปหฏฺฐโลโม อวจมฺหิ ภีโต

กุหึ อยํ นียติ ภีมกาโย

นาเคน กึ กาหถ โภชปุตฺตา ๓ ฯ

นาโค อยํ นียติ โภชนตฺถํ ๔

ปวฑฺฒกาโย อุรโค มหนฺโต

สาทุญฺจ ถูลญฺจ มุทุญฺจ มํสํ

น ตฺวํ รสญฺญาสิ วิเทหปุตฺต ฯ

อิโต มยํ คนฺตฺวา สกํ นิเกตํ ๑

อาทาย สตฺถานิ วิโกปยิตฺวา

มํสานิ ภกฺขาม ๒ ปโมทมานา

มยํ หิ โว ๓ สตฺตโว ปนฺนคานํ ฯ

สเจ อยํ นียติ โภชนตฺถํ

ปวฑฺฒกาโย อุรโค มหนฺโต

ททามิ โว พลิพทฺธานิ โสฬส

นาคํ อิมํ มุญฺจถ พนฺธนสฺมา ฯ

อทฺธา หิ โน ภกฺโข อยํ มนาโป

พหู จ โน โอรคา ๔ ภุตฺตปุพฺพา/

กโรม เต ตํ วจนํ อฬาร

มิตฺตญฺจ โน โหหิ วิเทหปุตฺต ฯ

ตทสฺสุ เต พนฺธนา โมจยึสุ

ยํ นตฺถุโต ปฏิโมกฺขสฺส ปาเส

มุตฺโต จ โส พนฺธนา นาคราชา

ปกฺกามิ ปาจีนมุโข มุหุตฺตํ ฯ

คนฺตฺวาน ปาจีนมุโข มุหุตฺตํ

ปุณฺเณหิ เนตฺเตหิ ปโลกยี มํ

ตทสฺสหํ ปิฏฺฐิโต อนฺวคจฺฉึ

ทสงฺคุลี ๑ อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวา ฯ

คจฺเฉว โข ตฺวํ ตรมานรูโป

มา ตํ อมิตฺตา ปุนรคฺคเหสุํ

ทกฺโข หิ ลุทฺเทหิ ปุนา สมาคโม

อทสฺสนํ โภชปุตฺตาน คจฺฉ ฯ

อคมาสิ โส รหทํ วิปฺปสนฺนํ

นีโลภาสํ รมณียํ สุติตฺถํ

สโมนตํ ๒ ชมฺพุหิ เวทิสาหิ

ปาเวกฺขิ นิตฺติณฺณภโย ปตีโต ฯ

โส ตํ ปวิสฺส น จิรสฺส นาโค

ทิพฺเพน เม ปาตุรหู ๓ ชนินฺท

อุปฏฺฐหี มํ ปิตรํว ปุตฺโต

หทยงฺคมํ กณฺณสุขํ ภณนฺโต ฯ

ตฺวํ เมสิ มาตา จ ปิตา อฬาร

อพฺภนฺตโร ปาณทโท สหาโย

สกญฺจ อิทฺธึ ปฏิลาภโกสฺมิ ๔

อฬาร ปสฺส เม นิเวสนานิ

ปหูตภกฺขํ พหุอนฺนปานํ

มสกฺกสารํ วิย วาสวสฺส ฯ

๑ ม. สปญฺญ ฯ ยุ. สปญฺญา ฯ ๒-๓ สี. ยุ. มิลา จ ปุตฺเต ฯ

๔ ม. โภชนตฺถา ฯ เอวมุปริ ฯ

๑ ยุ. นิเกตนํ ฯ ๒ ม. โภกฺขาม ฯ ๓ ม. เว ฯ ๔ ม. อุรคา ฯ

๑ ม. ทสงฺคุถึ ฯ ๒ ม. สโมตตํ ฯ ๓ ม. ปาตุรหุํ ฯ ๔ ยุ. ปฏิลาภิโตสฺมิ ฯ

ดูกรมหาบพิตร ผู้เป็นอธิบดีในรัฐมณฑล อาตมภาพเดินทางไปค้าขายได้เห็นบุตรนายพรานช่วยกันหามนาคตัวมีร่างกายใหญ่โต เดินร่าเริงไปในหนทาง. ดูกรพระจอมประชานิกร อาตมภาพ มาประจวบเข้ากับลูกนายพรานเหล่านั้น ก็กลัวจนขนลุกขนพอง ได้ถามเขาว่า ดูกรพ่อบุตรนายพราน ท่านทั้งหลายจงนำงูซึ่งมีร่างกายน่ากลัวไปไหน ท่านทั้งหลายจักทำอะไรกับงูนี้. งูใหญ่มีกายอันเจริญพวกเรานำไปเพื่อจะกินเนื้อของมันมีรสอร่อยมันและอ่อนนุ่ม ดูกรท่านผู้เป็นบุตรชาววิเทหรัฐท่านยังไม่รู้จักรส. เราทั้งหลายไปจากที่นี้ถึงบ้านของตนแล้ว จะเอามีดสับกินเนื้อกันให้สำราญใจ เพราะว่าเราทั้งหลายเป็นศัตรูของพวกงู.

ถ้าท่านทั้งหลายจะนำงูใหญ่มีกายอันเจริญนี้ไปเพื่อกิน เราจะให้โค ๑๖ ตัวแก่ท่านทั้งหลาย ขอให้ปล่อยงูนี้เสียจากเครื่องผูกเถิด. ความจริงงูตัวนี้เป็นอาหารที่ชอบใจของเราทั้งหลายโดยแท้ และเราทั้งหลายเคยกินงูมามาก ดูกรนายอฬาระผู้เป็นบุตรชาววิเทหรัฐ เราทั้งหลายจะทำตามคำของท่าน แต่ว่าท่านจงเป็นมิตรของเราทั้งหลาย. ชนเหล่านั้นก็แก้นาคราชออกจากเครื่องผูก นาคราชนั้นได้พ้นจากเครื่องผูกซึ่งเขาร้อยไว้ที่จมูกกับบ่วงนั้นแล้วบ่ายหน้าตรงปาจินทิศหลีกไปได้ครู่หนึ่ง ครั้นบ่ายหน้าตรงปาจินทิศไปสักครู่หนึ่ง มีดวงตาเต็มไปด้วยน้ำตา เหลียวมาดูอาตมภาพอาตมภาพได้ตามไปข้างหลังของนาคราชนั้นประคองอัญชลีทั้ง

๑๐ นิ้วเตือนว่า. จงรีบไปเสียโดยเร็ว ขอพวกศัตรูอย่าจับได้อีกเลย เพราะว่าการสมาคมด้วยพวกพรานบ่อยๆ เป็นทุกข์ ท่านจงไปสู่ที่ที่พวกบุตรนายพรานจะไม่เห็น. นาคราชนั้นได้ไปสู่ห้วงน้ำใสมีสีเขียวน่ารื่นรมย์ มีท่าราบเรียบ ปกคลุมไปด้วยไม้หว้า และย่างทราย เป็นสัตว์ปลอดภัย มีปีติเข้าไปยังนาคพิภพ. ดูกรพระจอมประชานิกร นาคราชนั้น ครั้นเข้าไปสู่นาคพิภพแล้ว ไม่ช้าก็มีบริวารทิพย์มาปรากฏแก่อาตมภาพ บำรุงอาตมภาพเหมือนบุตรบำรุงบิดาฉะนั้น กล่าวคำจับใจรื่นหูแก่อาตมภาพว่า. ข้าแต่ท่านอฬาระ ท่านเป็นเหมือนมารดาบิดาของข้าพเจ้า เป็นดังดวงใจ เป็นผู้ให้ชีวิต เป็นสหาย ข้าพเจ้าจึงกลับได้ฤทธิ์ของตน ข้าแต่ท่านอฬาระขอเชิญท่านไปเยี่ยมนาคพิภพของข้าพเจ้า ซึ่งมีภักษาหารมาก มีข้าวและน้ำมากมาย ดังเทพนครของท้าววาสวะ ฉะนั้น.

ตํ ภูมิภาเคหิ อุเปตรูปํ

อสกฺขรา เจว มุทู สภา จ

นีจาติณา ๑ อปฺปรชา จ ภูมิ

ปาสาทิกา ยตฺถ ชหนฺติ โสกํ ฯ

อนาวกลา เวฬุริยูปนีลา

จตุทฺทิสํ อมฺพวนํ สุรมฺมํ

ปกฺกา จ เปสี จ ผลา สุผุลฺลา

นิจฺโจตุกา ธารยนฺติ ผลานิ ฯ

นาคพิภพนั้นสมบูรณ์ด้วยภูมิภาค พื้นไม่มีกรวด อ่อนนุ่ม งาม มีหญ้าเตี้ยๆ ไม่มีธุลี นำมาซึ่งความเลื่อมใส เป็นที่ละความเศร้าโศกของคนผู้เข้าไป. ในนาคพิภพนั้นมีสระโบกขรณีอันไม่อากูล เขียวชะอุ่มดังแก้วไพฑูรย์ มีต้นมะม่วงน่ารื่นรมย์ทั้ง ๔ ทิศ มีผลสุกกิ่งหนึ่ง ผลอ่อนกิ่งหนึ่ง เผล็ดผลเป็นนิตย์.

เตสํ วนานํ นรเทว มชฺเฌ

นิเวสนํ ภสฺสรสนฺนิกาสํ

รชตคฺคฬํ โสวณฺณมยํ อุฬารํ

โอภาสติ วิชฺชุริวนฺตลิกฺเข ฯ

มณิมยา โสวณฺณมยา ๒ อุฬารา

อเนกจิตฺตา สสตํ สุนิมฺมิตา

ปริปูรา กญฺญาหิ อลงฺกตาหิ

สุวณฺณกายูรธราหิ ราช ฯ

โส สงฺขปาโล ตรมานรูโป

ปาสาทมารุยฺห อโนมวณฺโณ

สหสฺสถมฺภํ อตุลานุภาวํ

ยตฺถสฺส ภริยา มเหสี อโหสิ ฯ

เอกา จ นารี ตรมานรูปา

อาทาย เวฬุริยมยํ มหคฺฆํ

สุภํ มณึ ชาติมนฺตูปปนฺนํ

อโจทิตา อาสนมพฺภิหาสิ ฯ

ตโต มํ หตฺเถ อุรโค คเหตฺวา

นิสีทยี ปามุขอาสนสฺมึ

อิทมาสนํ อตฺร ภวํ นิสีทตุ

ภวญฺหิ เม อญฺญตโร ครูนํ ฯ

อญฺญา จ นารี ตรมานรูปา

อาทาย วารึ อุปสงฺกมิตฺวา

ปาทานิ ปกฺขาลยิ เม ชนินฺท

ภริยาว ภตฺตู ปติโน ปิยสฺส ฯ

อปรา จ นารี ตรมานรูปา

ปคฺคยฺห โสวณฺณมยาย ปาติยา

อเนกสูปํ วิวิธํ วิยญฺชนํ

อุปนามยี ภตฺต มนุญฺญรูปํ ฯ

ตุริเยหิ มํ ภารต ภุตฺตวนฺตํ

อุปฏฺฐหุํ ภตฺตุ มโน วิทิตฺวา

ตตุตฺตรึ มํ นิปตี มหนฺตํ

ทิพฺเพหิ กาเมหิ อนปฺปเกหิ ฯ

๑ ม. นีจตฺตินา ฯ ๒ ม. โสณฺณมยา ฯ

ดูกรมหาบพิตรผู้ประเสริฐกว่านรชน ในท่ามกลางสวนเหล่านั้น มีนิเวศน์เลื่อมภัสสรล้วนแล้วไปด้วยทองคำ มีบานประตูแล้วไปด้วยเงิน งามรุ่งเรืองยิ่ง ดุจสายฟ้าในอากาศฉะนั้น. ขอถวายพระพร ในท่ามกลางสวนเหล่านั้น เรือนยอดและห้องแล้วไปด้วยแก้วมณี แล้วไปด้วยทองคำโอฬารวิจิตร เป็นอเนกประการ นิรมิตด้วยดี ติดต่อกันเต็มไปด้วยนางนาคกัญญาทั้งหลายผู้ประดับแล้ว ล้วนทรงสายสร้อยทองคำ.

สังขปาลนาคราชนั้นมีผิวพรรณไม่ทราม ว่องไว ขึ้นสู่ปราสาทมีเสาประมาณ ๑,๐๐๐ ต้น มีอานุภาพชั่งไม่ได้ เป็นที่อยู่ของมเหสีแห่งสังขปาลนาคราชนั้น. นารีนางหนึ่งว่องไว ไม่ต้องเตือนยกอาสนะ ล้วนแล้วด้วยแก้วไพฑูรย์ มีค่ามากงดงาม สมบูรณ์ด้วยแก้วมีชาติดังแก้วมณีมาปูลาด. ลำดับนั้น นาคราชจูงมืออาตมภาพให้นั่งบนอาสนะอันเป็นประธาน กล่าวว่า นี่อาสนะ เชิญท่านนั่งบนอาสนะนี้ เพราะว่าท่านเป็นที่เคารพคนหนึ่งของข้าพเจ้า ในจำนวนท่านที่เคารพทั้งหลาย. ดูกรพระจอมประชานิกร นารีอีกนางหนึ่งก็ว่องไว ตักเอาน้ำเข้ามาล้างเท้าของอาตมภาพ ดุจภรรยาล้างเท้าสามีที่รักฉะนั้น มีนารีอีกนางหนึ่งว่องไวประคองภาชนะทองคำเต็มไปด้วยภัตตาหารน่าบริโภค มีสูปะหลายอย่างมีพยัญชนะต่างๆ นำเข้ามาให้อาตมภาพ. ขอถวายพระพร นารีเหล่านั้นรู้จักใจสามี พากันบำรุง อาตมภาพผู้บริโภคแล้วด้วยดนตรีทั้งหลายนาคราชนั้นก็เข้ามาหาอาตมภาพพร้อมด้วยทิพกามคุณมิใช่น้อย ใหญ่ยิ่งกว่าการฟ้อนรำนั้น.

ภริยา มเมตา ติสตา อฬาร

สพฺพตฺตมชฺฌา ปทุมุตฺตราภา

อฬาร เอตาสุ เต กามการา

ททามิ เต ตา ปริจารยสฺสุ ฯ

ข้าแต่ท่านอฬาระ ภรรยาของข้าพเจ้าทั้ง ๓๐๐ นี้ ล้วนมีเอวอ้อนแอ้น มีรัศมีรุ่งเรืองดังกลีบปทุม นางเหล่านี้ จะเป็นผู้ทำความใคร่ให้ท่านข้าพเจ้าขอยกนางเหล่านี้ให้ท่าน ท่านจงให้นางเหล่านั้นบำเรอท่านเถิด.

สํวจฺฉรํ ทิพฺพรสานุภุตฺวา

ตทาสฺสุหํ อุตฺตริ ปจฺจภาสึ ๑

นาคสฺสิทํ กินฺติ กถญฺจ ลทฺธํ

กถชฺฌคมาสิ วิมานเสฏฺฐํ ฯ

อธิจฺจ ลทฺธํ ปรินามชนฺเต

สยํ กตํ อุทาหุ เทเวหิ ทินฺนํ

ปุจฺฉามิ ตํ ๒ นาคราเชตมตฺถํ

กถชฺฌคมาสิ วิมานเสฏฺฐํ ฯ

อาตมภาพได้เสวยรสอันเป็นทิพย์อยู่ปีหนึ่ง คราวนั้นอาตมภาพได้ไต่ถามถึงสมบัติอันยิ่งว่า ท่านพญานาคได้สมบัตินี้ด้วยอุบายอย่างไร ได้วิมานอันประเสริฐอย่างไร? ได้โดยไม่มีเหตุหรือเกิดเพราะใครน้อมมาให้แก่ท่าน ท่านกระทำเอง หรือว่าเทวดาให้ ดูกรพญานาคราชข้าพเจ้าขอถามเนื้อความนั้นกะท่าน ท่านได้วิมานอันประเสริฐอย่างไร?

นาธิจฺจ ลทฺธํ น ปริณามชํ เม

น สยํ กตํ นาปิ เทเวหิ ทินฺนํ

สเกหิ กมฺเมหิ อปาปเกหิ

ปุญฺเญหิ เม ลทฺธมิทํ วิมานํ ฯ

ข้าพเจ้าได้วิมานนี้มิใช่โดยไม่มีเหตุ และมิใช่เกิดเพราะใครน้อมมาให้ข้าพเจ้า ข้าพเจ้ามิได้ทำเอง แม้เทวดาก็มิได้ให้ ข้าพเจ้าได้วิมานนี้ด้วยบุญกรรมอันไม่เป็นบาปของตน.

กินฺเต วตํ กึ ปน พฺรหฺมจริยํ

กิสฺส สุจิณฺณสฺส อยํ วิปาโก

อกฺขาหิ เม นาคราเชตมตฺถํ

กถํ นุ เต ลทฺธมิทํ วิมานํ ฯ

๑ ม. อุตฺตริมชฺฌภาสึ ฯ ๒ ยุ. เต ฯ

พรตของท่านเป็นอย่างไร และพรหมจรรย์ของท่านเป็นไฉน นี้เป็นวิบากแห่งกรรมอะไรที่ท่านประพฤติดีแล้ว ดูกรพญานาคราช ขอท่านจงบอกเนื้อความนี้แก่ข้าพเจ้า ท่านได้วิมานนี้มาอย่างไรหนอ?

ราชา อโหสึ มคธานมิสฺสโร

ทุยฺโยธโน นาม มหานุภาโว

โส อิตฺตรํ ชีวิตํ สํวิทิตฺวา

อสสฺสตํ วิปริณามธมฺมํ ฯ

อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปสนฺนจิตฺโต

สกฺกจฺจ ทานํ วิปุลํ อทาสึ

โอปานภูตํ เม ฆรํ ตทาสิ

สนฺตปฺปิตา สมณพฺราหฺมณา จ ฯ

มาลญฺจ คนฺธญฺจ วิเลปนญฺจ

ปทีปยํ ยานมุปสฺสยญฺจ

อจฺฉาทนํ เสยฺยมถนฺนปานํ

สกฺกจฺจ ทานานิ อทมฺห ตตฺถ ฯ

ตํ เม วตํ ตํ ปน พฺรหฺมจริยํ

ตสฺส สุจิณฺณสฺส อยํ วิปาโก

เตเนว เม ลทฺธมิทํ วิมานํ

ปหูตภกฺขํ พหุอนฺนปานํ ฯ

ข้าพเจ้าเป็นพระราชาใหญ่กว่าชนชาวมคธ มีนามว่า ทุยโยธนะ มีอานุภาพมาก ทราบชัดว่า ชีวิตเป็นของน้อยไม่เที่ยง มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา. จึงเป็นผู้มีจิตเลื่อมใส ได้ให้ข้าวและน้ำเป็นทานอันไพบูลย์โดยเคารพ วังของข้าพเจ้าในครั้งนั้นเป็นดุจบ่อน้ำ สมณพราหมณ์ทั้งหลายก็อิ่มหนำสำราญในที่นั้น. ข้าพเจ้าได้ให้ดอกไม้ ของหอมเครื่องลูบไล้ ประทีบ ยวดยาน ที่พัก ผ้านุ่งห่ม ที่นอน และข้าวน้ำเป็นทานโดยเคารพ. นั่นเป็นพรต และเป็นพรหมจรรย์ของข้าพเจ้า นี้เป็นวิบากแห่งกรรมนั้น ที่ข้าพเจ้าประพฤติดีแล้ว ข้าพเจ้าได้วิมานอันมีภักษาหารเพียงพอ มีข้าวน้ำมากมาย เพราะวัตรและพรหมจรรย์นั้นแล.

นจฺเจหิ คีเตหิ จุเปตรูปํ

จิรฏฺฐิตีกํ น จ สสฺสตายํ

อปฺปานุภาวา ตํ มหานุภาวํ

เตชสฺสินํ หนฺติ อเตชวนฺโต

กิเมว ทาฐาวุธ กึ ปฏิจฺจ

หตฺถตฺถมาคจฺฉิ ๑ วนิพฺพกานํ ฯ

ภยํ นุ เต อนฺวคตํ มหนฺตํ

เตโช นุ เต นานฺวคตํ ทนฺตมูลํ

กิเมว ทาฐาวุธ กึ ปฏิจฺจ

กิเลสมาปชฺชิ วนิพฺพกานํ ฯ

วิมานนี้บริบูรณ์ด้วยการฟ้อนรำขับร้อง ตั้งอยู่ช้านาน แต่เป็นของไม่เที่ยง บุตรนายพรานทั้งหลายผู้มีอานุภาพน้อย ไม่มีเดช ไยจึงเบียดเบียนท่านผู้มีอานุภาพมากมีเดชได้? ดูกรพญานาคราช เพราะอาศัยอะไรหรือท่านจึงตกอยู่ในเงื้อมมือของบุตรนายพรานทั้งหลาย ความกลัวใหญ่ตามถึงท่าน หรือว่าพิษของท่านไม่แล่นไปยังรากเขี้ยว ดูกรพญานาคราชเพราะอาศัยอะไรหรือ ท่านจึงถึงความเศร้าหมองในสำนักของบุตรนายพรานทั้งหลาย?

น เม ภยํ อนฺวคตํ มหนฺตํ

เตโช น สกฺกา มม เตภิหนฺตุํ ๒

สตญฺจ ธมฺมานิ สุกิตฺติตานิ

สมุทฺทเวลาว ทุรจฺจยานิ ฯ

จาตุทฺทสึ ปญฺจทสึ อฬาร

อุโปสถํ นิจฺจมุปาวสามิ

อถาคมม โสฬส โภชปุตฺตา

รชฺชุํ คเหตฺวาน ทฬฺหญฺจ ปาสํ ฯ

เภตฺวาน นาสํ อติกสฺส รชฺชุํ

นยึสุ มํ สมฺปริคยฺห ลุทฺทา

เอตาทิสํ ทุกฺขมหํ ติติกฺขํ

อุโปสถํ อปฺปฏิโกปยนฺโต ฯ

ความกลัวใหญ่มิได้ตามถึงข้าพเจ้า บุตรนายพรานเหล่านั้นไม่สามารถจะทำลายเดชของข้าพเจ้า แต่ว่าธรรมของสัตบุรุษทั้งหลายท่านประกาศไว้ยากที่จะล่วงได้ เหมือนเขตแดนสมุทร ฉะนั้น ข้าแต่ท่านอฬาระข้าพเจ้าเข้าจำอุโบสถในวันจาตุททสีปัณณรสีเป็นนิตย์ ต่อมา บุตรนายพราน ๑๖ คนเป็นคนหยาบช้า ถือเอาเชือกและบ่วงอันมั่นคงมาแล้ว.

แทงจมูกเอาเชือกร้อยช่วยกันหามข้าพเจ้าไป ข้าพเจ้าอดทนความทุกข์เช่นนี้ ไม่ทำอุโบสถให้กำเริบ.

เอกายเน ตํ ปเถ อทฺทสํสุ

พเลน วณฺเณน จุเปตรูปํ

สิริยา ปญฺญาย จ ภาวิโตสิ

กิมตฺถิยํ ๑ นาค ตโป กโรสิ ฯ

๑ ม. หตฺถตฺตมาคจฺฉิ ฯ ๒ ม. เตหิ หนฺตุํ ฯ

บุตรนายพรานเหล่านั้น ได้พบท่านผู้สมบูรณ์ด้วยกำลังและผิวพรรณ ที่ทางเดินคนเดียว ดูกรพญานาคราช ท่านเป็นผู้เจริญด้วยศิริและปัญญาจะบำเพ็ญตบะเพื่อประโยชน์อะไรอีกเล่า?

น ปุตฺตเหตุ น ธนสฺส เหตุ

น อายุโน จาปิ อฬาร เหตุ

มนุสฺสโยนึ อภิปตฺถยาโน

ตสฺมา ปรกฺกมฺม ตโป กโรมิ ฯ

ข้าแต่ท่านอฬาระ ข้าพเจ้าบำเพ็ญตบะมิใช่เพราะเหตุแห่งบุตร มิใช่เพราะเหตุแห่งทรัพย์ และมิใช่เพราะเหตุแห่งอายุ เพราะข้าพเจ้าปรารถนากำเนิดมนุษย์ จึงบากบั่นบำเพ็ญตบะ.

ตฺวํ โลหิตกฺโข วิหตนฺตรํโส

อลงฺกโต กปฺปิตเกสมสฺสุ

สุโรสิโต โลหิตจนฺทเนน

คนฺธพฺพราชาว ทิสา ปภาสสิ ฯ

เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว

สพฺเพหิ กาเมหิ สมงฺคิภูโต

ปุจฺฉามิ ตํ นาคราเชตมตฺถํ

เสยฺโย อิโต เกน มนุสฺสโลโก ฯ

ท่านเป็นผู้มีนัยย์ตาแดง มีรัศมีรุ่งเรือง ประดับตบแต่งแล้ว ปลงผมและหนวด ชะโลมทาด้วยจุรณจันทร์แดง ส่องสว่างไปทั่วทิศ ดุจคนธรรพราชาฉะนั้น. ท่านเป็นผู้ถึงแล้วซึ่งเทวฤทธิ์ มีอานุภาพมากพร้อมพรั่งไปด้วยกามารมณ์ทั้งปวง ดูกรพญานาคราช ข้าพเจ้าขอถามเนื้อความนี้กะท่าน เหตุไรมนุษยโลกจึงประเสริฐกว่านาคพิภพนี้?

อฬาร นาญฺญตฺร มนุสฺสโลกา

สทฺธี ว สํวิชฺชติ สํยโม วา

อหญฺจ ลทฺธาน มนุสฺสโยนึ

กาหามิ ชาติมรณสฺส อนฺตํ ฯ

๑ ม. กึ ปตฺถยํ ฯ

ข้าแต่ท่านอฬาระ นอกจากมนุษยโลก ความบริสุทธิ์หรือความสำรวมย่อมไม่มี ถ้าข้าพเจ้าได้กำเนิดมนุษย์แล้ว จักกระทำที่สุดแห่งชาติและมรณะ.

สํวจฺฉโร เม วสโต ๑ ตวนฺติเก

อนฺเนน ปาเนน อุปฏฺฐิโตสฺมิ

อามนฺตยิตฺวาน ปเลมิ นาค

จิรปฺปวุฏฺโฐสฺมิ อหํ ชนินฺท ฯ

ข้าพเจ้าอยู่ในสำนักของท่านปีหนึ่งแล้ว เป็นผู้ที่ท่านบำรุงด้วยข้าวด้วยน้ำข้าพเจ้าขอลาท่าน ดูกรท่านผู้เป็นจอมนาค ข้าพเจ้าจากมนุษยโลกมาเสียนาน.

ปุตฺตา จ ทารา อนุชีวิโน จ

นิจฺจานุสิฏฺฐา อุปติฏฺฐเต ตํ

กจฺจินุ เต นาภิสํสิตฺถ โกจิ

ปิยญฺหิ เม ทสฺสนํ ตุยฺห อฬาร ฯ

ข้าแต่ท่านอฬาระ บุตร ภรรยา และชนบริวารข้าพเจ้าพร่ำสอนเป็นนิตย์ให้บำรุงท่าน ใครมิได้แช่งด่าท่านแลหรือ ก็การได้พบเห็นท่านเป็นที่รักของข้าพเจ้า.

ยถาปิ มาตุ จ ปิตุ อคาเร

ปุตฺโต ปิโย ปฏิวิหิโต วเสยฺย ๒

ตโตปิ มยฺหํ อิธเมว เสยฺโย

จิตฺตญฺหิ เต นาค มยิ ปสนฺนํ ฯ

ดูกรพญานาคราช บุตรผู้เป็นที่รักปฏิบัติมารดาบิดาอยู่ในเรือน แม้ด้วยประการใด ท่านบำรุงข้าพเจ้าอยู่ในนาคพิภพนี้ ประเสริฐกว่าประการนั้นเพราะว่าจิตของท่านเลื่อมใสข้าพเจ้า.

มณิ มมํ วิชฺชติ โลหิตงฺโค

ธนาหโร มณิรตนํ อุฬารํ

อาทาย ตฺวํ คจฺฉ สกํ นิเกตํ

ลทฺธา ธนนฺตํ มณิโมสฺสชสฺสุ ฯ

แก้วทับทิม อันจะนำทรัพย์มาให้ตามประสงค์ของข้าพเจ้ามีอยู่ ท่านจงถือเอามณีรัตน์อันโอฬารนั้นไปยังที่อยู่ของตน ได้ทรัพย์แล้วจงเก็บแก้วมณีนั้น.

ทิฏฺฐา มยา มานุสกาปิ กามา

อสสฺสตา วิปริณามธมฺมา

อาทีนวํ กามคุเณสุ ทิสฺวา

สทฺธายหํ ปพฺพชิโตมฺหิ ราช ฯ

ทุมปฺผลาเนว ปตนฺติ มาณวา

ทหรา จ วุฑฺฒา จ สรีรเภทา

เอตํปิ ทิสฺวา ปพฺพชิโตมฺหิ ราช

อปณฺณกํ สามญฺญเมว เสยฺโย ฯ

๑ ยุ. วุสิโต ฯ ๒ ยุ. วเสยฺโย ฯ

ขอถวายพระพร แม้กามคุณเป็นของมนุษย์ อาตมภาพได้เห็นแล้วเป็นของไม่เที่ยง มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา อาตมภาพเห็นโทษในกามคุณทั้งหลาย จึงออกบวชด้วยศรัทธา. ขอถวายพระพร ทั้งคนหนุ่มคนแก่ย่อมมีสรีระทำลาย ร่วงหล่นไป เปรียบเหมือนผลไม้ฉะนั้นอาตมภาพเห็นคุณข้อนี้ว่า สามัญผลเป็นข้อปฏิบัติอันไม่ผิด ประเสริฐจึงออกบวช.

อทฺธา หเว เสวิตพฺพา สปญฺญาอ

พหุสฺสุตา เย พหุฐานจินฺติโน

นาคญฺจ สุตฺวาน ตุวญฺจฬารฎ

กาหามิ ปุญฺญานิ อนปฺปกานิ ฯ

ชนเหล่าใดเป็นพหูสูต ค้นคิดเหตุผลได้มาก ชนเหล่านั้นเป็นคนมีปัญญาบุคคลควรคบหาโดยแท้ทีเดียว ข้าแต่ท่านอฬาระ ข้าพเจ้าได้ฟังคำของนาคราช และของท่านแล้วจักทำบุญไม่ใช่น้อย.

อทฺธา หเว เสวิตพฺพา สปญฺญา

พหุสฺสุตา เย พหุฐานจินฺติโน

นาคญฺจ สุตฺวาน มมญฺจ ราช

กโรหิ ปุญฺญานิ อนปฺปกานีติ ฯ

สงฺขปาลชาตกํ จตุตฺถํ ฯ

ขอถวายพระพร ชนทั้งหลายเป็นพหูสูต ค้นคิดเหตุผลได้มาก ชนเหล่านั้นเป็นคนมีปัญญา บุคคลควรคบหาโดยแท้ทีเดียว ได้ทรงสดับเรื่องราวของนาคราช และของอาตมภาพแล้ว ขอจงทรงบำเพ็ญบุญให้มากเถิด ขอถวายพระพร.

จบ สังขปาลชาดกที่ ๔