๑๐. ภัณฑุติณฑุกชาดก เล่ม ๒๗

อปฺปมาโท อมตํปทํ ๕ ปมาโท มจฺจุโน ปทํ

อปฺปมตฺตา น มียนฺติ เย ปมตฺตา ยถา มตา ฯ

มทา ปมาโท ชาเยถ ปมาทา ชายเต ขโย

ขยา ปโทสา ๖ ชายนฺติ มา มโท ๗ ภรตูสภ ฯ

พหู หิ ขตฺติยา ชีนา อตฺถํ รฏฺฐํ ปมาทิโน

อโถปิ คามิโน คามา อนาคารา ๘ อคาริโน ฯ

ขตฺติยสฺส ปมตฺตสฺส รฏฺฐสฺมึ รฏฺฐวฑฺฒน

สพฺเพ โภคา วินสฺสนฺติ รญฺโญ ตํ วุจฺจเต อฆํ ฯ

เนส ธมฺโม มหาราช อติเวลํ ปมชฺชสิ

อิทฺธํ ผีตํ ชนปทํ โจรา วิทฺธํสยนฺติ นํ ฯ

น เต ปุตฺตา ภวิสฺสนฺติ น หิรญฺญํ น ธานิยํ

รฏฺเฐ วิลุมฺปมานมฺหิ สพฺพโภเคหิ ชิยฺยสิ ฯ

สพฺพโภคปริชิณฺณํ ราชานํ วาปิ ขตฺติยํ

ญาติมิตฺตา สุหชฺชา จ น ตํ มญฺญนฺติ มนฺติยํ ๑ ฯ

หตฺถาโรหา อนีกฏฺฐา รถิกา ปตฺติการกา

ตเมวมุปชีวนฺตา น ตํ มญฺญนฺติ มนฺติยํ ๑ ฯ

อสํวิหิตกมฺมนฺตํ พาลํ ทุมฺมนฺติมนฺตินํ

สิรี ชหติ ทุมฺเมธํ ชิณฺณํว อุรโค ตจํ ฯ

สุสํวิหิตกมฺมนฺตํ กาลุฏฺฐายึ อตนฺทิตํ

สพฺเพ โภคาภิวฑฺฒนฺติ คาโว สอุสภามิว

อุปสฺสุตึ มหาราช รฏฺเฐ ชนปเท จร

ตตฺถ ทิสฺวา จ สุตฺวา จ ตโต ตํ ปฏิปชฺชสิ ฯ

๑ ม. เสยฺยา ฯ ๒ ม. จ ฯ ๓ ม. สพฺเพ ฯ ๔ ม. คนฺธตินฺทุกชาตกํ ฯ

๕ สี. ยุ. อมตปทํ ฯ ๖ สี. ขยา จ โทสา ฯ ๗ ม. ปมาโท ฯ ๘ ม. อนคารา ฯ

ความไม่ประมาทเป็นทางไม่ตาย ความประมาทเป็นทางแห่งความตายผู้ไม่ประมาทย่อมไม่ตาย คนประมาทเป็นเหมือนคนตายแล้ว. เพราะมัวเมาจึงเกิดความประมาท เพราะความประมาทจึงเกิดความเสื่อม เพราะความเสื่อมจึงเกิดโทษ ดูกรท่านผู้มีภาระครอบครองของรัฐ อย่าได้ประมาทเลย. เพราะกษัตริย์เป็นอันมากผู้มีความประมาท ต้องเสื่อมประโยชน์และรัฐ อนึ่ง ชาวบ้านมีความประมาท ก็เสื่อมจากบ้าน บรรพชิตมีความประมาทก็เสื่อมจากอนาคาริยวิสัย. ดูกรพระองค์ผู้เป็นมิ่งขวัญของรัฐโภคสมบัติทุกอย่างในแว่นแคว้นของกษัตริย์ผู้ประมาทแล้ว ย่อมพินาศหมด ข้อนั้นท่านกล่าวว่าเป็นความทุกข์ของพระราชา.

ดูกรพระมหาราชาความประมาทนี้ไม่เป็นธรรมของโบราณกษัตริย์ โจรทั้งหลายย่อมกำจัดชนบทอันบริบูรณ์มั่งคั่ง ของพระราชาผู้ประมาทเกินขอบเขต. พระโอรสของพระองค์ก็จักไม่มี เงินทองทรัพย์สินก็จักไม่มีเหมือนกัน เมื่อรัฐถูกปล้น พระองค์ก็ย่อมเสื่อมจากโภคสมบัติทุกอย่าง ญาติมิตรและสหายย่อมไม่นับถือขัตติยราชผู้เสื่อมจากสรรพโภคสมบัติ ในความคิดอ่านพลช้าง พลม้า พลรถ และพลเดินเท้า ผู้พึ่งโพธิสมภารเป็นอยู่ ย่อมไม่นับถือในความคิดอ่าน ศิริย่อมละพระราชาผู้ไม่จัดแจงการงาน โง่เขลามีความคิดอ่านเลวทรามไร้ปัญญาเหมือนงูลอกคราบเก่าออก ฉะนั้น พระราชาผู้จัดการงานด้วยหมั่นขยันตามกาล ไม่เกียจคร้าน โภคสมบัติทั้งปวงย่อมเจริญยิ่งขึ้น เหมือนฝูงโคที่มีโคผู้ฉะนั้น ดูกรพระมหาราชา พระองค์จงเสด็จเที่ยวฟังเหตุการณ์ในแว่นแคว้น และในชนบท ครั้นได้ทอดพระเนตรเห็นและได้ทรงสดับแล้วแต่นั้นจึงทรงปฏิบัติราชกิจนั้นๆ เถิด.

เอวํ เวเทตุ ปญฺจาโล สงฺคาเม สรมปฺปิโต ๒

ยถาหมชฺช เวเทมิ กณฺฏเกน สมปฺปิโต ฯ

ขอให้พระเจ้าปัญจาลราชจงถูกลูกศรเสียบในสงคราม เสวยทุกขเวทนาเหมือนเราถูกหนามแทงแล้ว เสวยทุกขเวทนาอยู่ในวันนี้.

ชิณฺโณ ทุพฺพลจกฺขูสิ น รูปํ สาธุ ปสฺสสิ

กึ ตตฺถ พฺรหฺมทตฺตสฺส ยนฺตํ มคฺเคยฺย ๓ กณฺฏโก ฯ

ท่านเป็นคนแก่ มีจักษุมืดมัว มองเห็นอะไรไม่ถนัด หนามแทงท่านเองในเรื่องนี้พระเจ้าพรหมทัตต์มีความผิดอะไรด้วย.

พเหฺวตฺถ พฺรหฺมทตฺตสฺส โยหํ ๔ มคฺคสฺมิ พฺราหฺมณ

อรกฺขิตา ชานปทา อธมฺมพลินา หตา ฯ

รตฺติญฺหิ โจรา ขาทนฺติ ทิวา ขาทนฺติ ตุณฺฑิยา

รฏฺฐสฺมึ กูฏราชสฺส พหุ อธมฺมิโก ชโน ฯ

เอตาทิเส ภเย ชาเต ๑ ภยฏฺฏา ตาต ๒ มาณวา

นิลฺเลนกานิ กุพฺพนฺติ วเน อาหตฺว กณฺฏกํ ฯ

๑ ม. มานิยํ ฯ ๒ ยุ. สรสมปฺปิโต ฯ ๓ ยุ. มคฺเฆยฺย ฯ ๔ ม. โสหํ ฯ

ดูกรพราหมณ์ เราถูกหนามแทงในหนทางนี้เป็นความผิดของพระเจ้าพรหมทัตต์มากมายเพราะชาวชนบท พระเจ้าพรหมทัตต์มิได้ทรงพิทักษ์รักษา ถูกพวกราชบุรุษกดขี่ด้วยพลีอันไม่ชอบธรรม กลางคืนถูกโจรปล้น กลางวันถูกราชบุรุษกดขี่ด้วยพลีอันไม่ชอบธรรม ในแคว้นของพระราชาโกง มีคนอธรรมมากมาย พ่อเอ๋ย เมื่อภัยเช่นนี้เกิดขึ้นมนุษย์ทั้งหลายอึดอัดเพราะกลัว พากันหาไม้มีหนามในป่ามาทำที่ซุกซ่อน

กทาสฺสุ นาม ยํ ราชา พฺรหฺมทตฺโต มริสฺสติ

ยสฺส รฏฺฐสฺมิ ชิยฺยนฺติ อปฺปติกา กุมาริกา ฯ

ในแคว้นของพระเจ้าพรหมทัตต์ หญิงสาวหาผัวไม่ได้ไปจนแก่ เมื่อไร

พระเจ้าพรหมทัตต์ จักสวรรคตเสียที.

ทุพฺภาสิตญฺหิ เต ชมฺมิ อนตฺถปทโกวิเท

กุหึ ราชา กุมารีนํ ภตฺตารํ ปริเยสติ ฯ

แน่ะยายคนชั่วผู้ไม่ฉลาดในเหตุ แกพูดไม่ดีเลย พระราชาทรงหาผัวให้นางกุมาริกา ที่ไหนกัน.

น เม ทุพฺภาสิตํ พฺรเหฺม โกวิทตฺถปทา อหํ

อรกฺขิตา ชานปทา อธมฺมพลินา หตา ฯ

รตฺติญฺหิ โจรา ขาทนฺติ ทิวา ขาทนฺติ ตุณฺฑิยา

รฏฺฐสฺมึ กูฏราชสฺส พหุ อธมฺมิโก ชโน

ทุชฺชีเว ทุพฺภเร ทาเร กุโต ภตฺตา กุมาริยา ๓ ฯ

ดูกรพราหมณ์ เราไม่ได้พูดไม่ดี เราฉลาดในเหตุผล เพราะชาวชนบทพระเจ้าพรหมทัตต์ มิได้ทรงพิทักษ์รักษา ถูกกดขี่ด้วยพลีอันไม่ชอบธรรมกลางคืนถูกโจรปล้น กลางวันถูกราชบุรุษกดขี่ด้วยพลีอันไม่ชอบธรรมในแคว้นของพระราชาโกง มีคนอาธรรม์มากมาย เมื่อการครองชีพลำบากการเลี้ยงดูลูกเมียก็ลำบาก หญิงสาวจักมีผัวได้ที่ไหน?

เอวํ สยตุ ปญฺจาโล สงฺคาเม สตฺติยา หโต

ยถายํ กปโณ เสติ หโต ผาเลน สาลิโย ฯ

ขอให้พระเจ้าปัญจาลราช จงถูกหอกแทงต้องนอนกลิ้งอยู่ในสงครามเหมือนโคสาลิยะ ถูกผาลแทงนอนอยู่ดังคนกำพร้าฉะนั้น.

อธมฺเมน ตุวํ ชมฺม พฺรหฺมทตฺตสฺส กุชฺฌสิ

โย ตฺวํ สปสิ ราชานํ อปรชฺฌิตฺวาน อตฺตโน ๔ ฯ

เจ้าคนชาติชั่ว เจ้าโกรธพระเจ้าพรหมทัตต์ โดยไม่เป็นธรรม เจ้าทำร้ายโคของตนเอง ไฉนจึงมาสาปแช่งพระราชาเล่า.

ธมฺเมน พฺรหฺมทตฺตสฺส อหํ กุชฺฌามิ พฺราหฺมณ

อรกฺขิตา ชานปทา อธมฺมพลินา หตา ฯ

รตฺติญฺห โจรา ขาทนฺติ ทิวา ขาทนฺติ ตุณฺฑิยา

รฏฺฐสฺมึ กูฏราชสฺส พหุ อธมฺมิโก ชโน ฯ

สา นูน ปุน เร ปกฺกา วิกาเล ภตฺตมาหริ

ภตฺตหารึ อเปกฺขนฺโต หโต ผาเลน สาลิโย ฯ

๑ สี. ยุ. ตาต ฯ ๒ สี. ยุ. ตาว ฯ ๓ ม. กุมาริโย ฯ ๔ ยุ. อตฺตนา ฯ

ดูกรพราหมณ์ เราโกรธพระเจ้าพรหมทัตต์ โดยชอบธรรมเพราะชาวชนบทพระเจ้าพรหมทัตต์มิได้ทรงพิทักษ์รักษา ถูกราชบุรุษกดขี่ด้วยพลีอันไม่ชอบธรรม กลางคืนถูกโจรปล้น กลางวันถูกกดขี่ด้วยพลีอันไม่ชอบธรรมในแคว้นของพระราชาโกง มีคนอธรรมมากมาย แม่ครัวคงหุงต้มใหม่อีกเป็นแน่ จึงนำข้าวมาส่งในเวลาสาย เรามัวแลดูแม่ครัวมาสั่งข้าวอยู่โคสาลิยะจึงถูกผาลแทงเอา.

เอวํ หญฺญตุ ปญฺจาโล สงฺคาเม อสินา หโต

ยถาหมชฺช ปหโต ขีรญฺจ เม ปวตฺติตํ ฯ

ขอให้พระเจ้าปัญจาลราช จงถูกฟันด้วยดาบในสงคราม เดือดร้อนอยู่เหมือนเราถูกแม่โค ถีบในวันนี้จนนมสดของเราหกไปฉะนั้น.

ยํ ปสุ ขีรํ ฉฑฺเฑติ ปสุ ผาลํ ๒ วิหึสติ ๓

กึ ตตฺถ พฺรหฺมทตฺตสฺส ยํ โน ครหเต ๔ ภวํ ฯ

การที่แม่โคถีบเจ้าให้บาดเจ็บ น้ำนมหกไปนั้น เป็นความผิดอะไรของพระเจ้าพรหมทัตต์ ท่านจึงติเตียนอยู่.

คารโยฺห พฺรเหฺม ปญฺจาโล พฺรหฺมทตฺตสฺส ราชิโน

อรกฺขิตา ชานปทา อธมฺมพลินา หตา ฯ

รตฺติญฺหิ โจรา ขาทนฺติ ทิวา ขาทนฺติ ตุณฺฑิยา

รฏฺฐสฺมึ กูฏราชสฺส พหุ อธมฺมิโก ชโน ฯ

จณฺฑา อากฑฺฒนา ๕ คาวี ยํ ปุเร น ทุหามเส

ตํทานิ อชฺช โทหาม ขีรกาเมหุปทฺทุตา ฯ

ดูกรพราหมณ์ พระเจ้าปัญจาลราชควรได้รับความติเตียน เพราะชาวชนบทพระเจ้าพรหมทัตต์ ไม่ได้ทรงพิทักษ์รักษาถูกราชบุรุษกดขี่ด้วยพลีอันไม่ชอบธรรม กลางคืนถูกโจรปล้น กลางวันถูกราชบุรุษกดขี่ด้วยพลีอันไม่ชอบธรรม ในแคว้นของพระราชาโกง มีคนอธรรมมากมาย แม่โคเปรียวดุร้ายเมื่อก่อนเราไม่ได้รีดนมมัน มาวันนี้ เราถูกพวกราชบุรุษผู้ต้องการน้ำนมประทุษร้าย จึงต้องรีดนมมันอยู่เดี๋ยวนี้.

เอวํ กนฺทตุ ปญฺจาโล วิมุตฺโต วิปฺปสุกฺขตุ

ยถายํ กปณา คาวี วิมุตฺตา ปริธาวติ ฯ

ขอให้พระเจ้าปัญจาลราชจงพลัดพรากจากโอรส วิ่งคร่ำครวญอยู่ เหมือนแม่โคกำพร้า พลัดพรากจากลูกวิ่งคร่ำครวญอยู่ฉะนั้น.

ยํ ปสุ ปสุปาลสฺส สมฺภเมยฺย ๖ รเวยฺย วา

โกนีธ อปราธตฺถิ พฺรหฺมทตฺตสฺส ราชิโน ฯ

ในการที่แม่โคของคนเลี้ยงโคเที่ยววิ่งไปมา หรือร่ำร้องอยู่นี้ เป็นความผิดอะไรของพระเจ้าพรหมทัตต์เล่า.

อปราโธ มหาพฺรเหฺม พฺรหฺมทตฺตสฺส ราชิโน

อรกฺขิตา ชานปทา อธมฺมพลินา หตา ฯ

รตฺติญฺหิ โจรา ขาทนฺติ ทิวา ขาทนฺติ ตุณฺฑิยา

รฏฺฐสฺมึ กูฏราชสฺส พหุ อธมฺมิโก ชโน

กถํ โน อสิโกสตฺถา ขีรปา หญฺญเต ปชา ฯ

๑ ยุ. ทฬฺหํ ฯ ๒ ม. ปสุปาลํ ฯ ๓ สี. ปสุปาลญฺจ หึสติ ฯ ยุ. ปสุ ผาลญฺจ

หึสติ ฯ ๔ ยุ. ครหโต ฯ ๕ ม. อฏนกา ฯ ๖ สี. ยุ. ปพฺภเมยฺย ฯ

ดูกรมหาพราหมณ์ ความผิดของพระเจ้าพรหมทัตต์มีซิ เพราะชาวชนบทพระเจ้าพรหมทัตต์มิได้ทรงพิทักษ์รักษา ถูกราชบุรุษกดขี่ด้วยพลีอันไม่ชอบธรรม กลางคืนถูกโจรปล้น กลางวันถูกกดขี่ด้วยพลีอันไม่ชอบธรรมในแคว้นของพระราชาโกง มีคนอธรรมมากมาย ลูกโคของพวกเรายังดื่มนมอยู่ ก็ต้องถูกฆ่าตายเพราะต้องการฝักดาบ นั่นอย่างไร.

เอวํ ขชฺชตุ ปญฺจาโล หโต ยุทฺเธ สปุตฺตโก

ยถาหมชฺช ขชฺชามิ คามิเกหิ ๑ อรญฺญโช ฯ

ขอให้พระเจ้าปัญจาลราชพร้อมด้วยราชโอรส ถูกประหารในสนามรบฝูงการุมจิกกินเหมือนเราผู้เกิดในป่าถูกฝูงกาชาวบ้านจิกกินในวันนี้ฉะนั้น.

น สพฺพภูเตสุ วิเธนฺติ รกฺขํ

ราชาโน มณฺฑูก มนุสฺสโลเก

เนตฺตาวตา ราชา อธมฺมจารี

ยํ ตาทิสํ ชีวมเทยฺยุ ธงฺกา ฯ

เฮ้ยกบ พระราชาทั้งหลายในมนุษย์โลก จะทรงจัดการพิทักษ์รักษาสัตว์ทั่วไปไม่ได้อยู่เอง พระราชาไม่ชื่อว่าไม่ทรงประพฤติธรรม ด้วยเหตุที่พวกกากินสัตว์เป็นเช่นพวกเจ้าเท่านั้น.

อธมฺมรูโป วต พฺรหฺมจารี

อนุปฺปิยํ ภาสสิ ขตฺติยสฺส

วิลุมฺปมานาย ปุถุปฺปชาย

ปูเชสิ ราชํ ปรมปฺปวาทึ ๒ ฯ

สเจ อิทํ พฺรเหฺม สุรชฺชกํ สิยา

ผีตํ รฏฺฐํ มุทิตํ วิปฺปสนฺนํ

ภุตฺวา พลึ อคฺคปิณฺฑญฺจ กากา

น มาทิสํ ชีวมเทยฺยุ ธงฺกาติ ฯ

ภณฺฑุติณฺฑุกชาตกํ ทสมํ ฯ

____________

ตสฺสุทฺทานํ

กึฉนฺท กุมฺภ ชยทฺทิส ฉทฺทนฺต

อถ ปณฺฑิตสมฺภว สีรกปิ

ทกรกฺขส ปณฺฑรนาควโร

อถ สมฺพุล ติณฺฑุกเทวสุโต ฯ

ตึสตินิปาตํ นิฏฺฐิตํ ฯ

๑ สี. ยุ. คามเกหิ ฯ ๒ สี. ปรมปฺปวาทํ ฯ ม. ปรมปฺปมาทํ ฯ

ท่านเป็นพรหมจารีชาติอธรรมหนอ จึงกล่าวสรรเสริญกษัตริย์อยู่ได้เมื่อประชากรเป็นอันมากถูกปล้นอยู่ ท่านยังบูชาพระราชา ผู้เป็นที่น่าติเตียนอย่างยิ่ง ดูกรพราหมณ์ ถ้าแว่นแคว้นนี้พึงมีพระราชาดี ก็จะมั่งคั่งเบิกบานผ่องใส ฝูงกาก็จะได้กินก้อนข้าวที่ดีๆ เป็นพลี ไม่ต้องกินสัตว์เป็นเช่นพวกเรา.

จบ ภัณฑุติณฑุกชาดกที่ ๑๐.

__________________

รวมชาดกที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. กิงฉันทชาดก ๒. กุมภชาดก

๓. ชัยทิศชาดก ๔. ฉัททันตชาดก

๕. สัมภวชาดก ๖. มหากปิชาดก

๗. ทกรักขสชาดก ๘. ปัณฑรกชาดก

๙. สัมพุลาชาดก ๑๐. ภัณฑุติณฑกชาดก.

จบ ติงสตินิบาตชาดก.