๙. โสมนัสสชาดก เล่ม ๒๗

โก ตํ หึสติ เหเฐติ

กึ ทุมฺมโน โสจสิ อปฺปตีโต

กสฺสชฺช มาตาปิตโร รุทนฺตุ

กฺวชฺช เสตุ นิหโต ปฐพฺยา ฯ

ใครมาตีมาด่าท่านหรือ ทำไมท่านจึงเสียใจ น้อยใจ เศร้าโศกอยู่ วันนี้บิดามารดาของท่านมาร้องไห้กระมัง หรือว่าวันนี้ ใครมารังแกท่านให้นอนเหนือแผ่นดิน?

ตุฏฺโฐสฺมิ เทว ตว ทสฺสเนน

จิรสฺสํ ปสฺสามิ ตํ ภูมิปาล

อหึสโก เรณุมนุปวิสฺส

ปุตฺเตน เต เหฐยิโตสฺมิ เทว ฯ

ขอถวายพระพรพระจอมภูมิบาล อาตมภาพดีใจมากที่ได้เห็นมหาบพิตรอาตมภาพเข้ามาอาศัยมหาบพิตร ไม่ได้เบียดเบียนใคร ขอถวายพระพรอาตมภาพถูกพระราชโอรสของมหาบพิตรเบียดเบียน.

อายนฺตุ โทวาริกา ขคฺคพนฺธา

กาสาวิยา ยนฺตุ อนฺเตปุรนฺตํ

หนฺตฺวาน ตํ โสมนสฺสํ กุมารํ

เฉตฺวาน สีสํ วรมาหรนฺตุ ฯ

เปสิตา ราชิโน ทูตา กุมารํ เอตทพฺรวว

อิสฺสเรน วิติณฺโณสิ วธํ ปตฺโตสิ ขตฺติย ฯ

ส ราชปุตฺโต ปริเทวยนฺโต

ทสงฺคุลึ อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวา

อหํปิ อิจฺฉามิ ชนินฺท ทฏฺฐุํ

ชีวํ มํ เนตฺวา ๑ ปฏิทสฺสเยถ ฯ

ตสฺส ตํ วจนํ สุตฺวา รญฺโญ ปุตฺตํ อทสฺสยุํ

ปุตฺโต จ ปิตรํ ทิสฺวา ทูรโตวชฺฌภาสถ ฯ

อาคจฺฉฉ โทวาริกา ขคฺคพนฺธา

กาสาวิยา หนฺตุํ มมํ ชนินฺท

อกฺขาหิ เม ปุจฺฉิโต เอตมตฺถํ

อปราโธ โกนีธ มมชฺช อตฺถิ ฯ

พวกนายประตู พนักงานตำรวจดาบ และนายเพชฌฆาตทั้งหลาย จงไปตามวิธีของตนๆ จงไปยังภายในพระราชฐาน ฆ่าเจ้าโสมนัสสกุมารเสีย แล้วตัดเอาศีรษะมา. ทูตทั้งหลายที่พระราชาสั่งไปได้กราบทูลพระกุมารว่า ข้าแต่พระขัตติโยรส พระองค์ถูกพระอิศราชบิดาทรงตัดขาดแล้วพระองค์ต้องโทษถึงประหารชีวิต พระเจ้าข้า.

พระราชโอรสนั้นทรงกรรแสงอยู่ ประนมนิ้วทั้งสิบขึ้นอ้อนวอนว่า แม้เราอยากจะขอเฝ้าพระราชบิดา ผู้เป็นจอมประชาราษฎร์ ขอท่านทั้งหลายจงนำเราผู้ยังมีชีวิตไปเฝ้าพระราชบิดาเถิด.

ทูตทั้งหลายได้ฟังพระดำรัสของพระราชกุมารแล้ว ได้พาพระราชโอรสไปเฝ้าพระราชา.

ฝ่ายพระโอรส ครั้นเห็นพระราชบิดาจึงกราบทูลไปแต่ไกลว่า ข้าแต่พระราชบิดา ผู้เป็นจอมประชาราชษฎร์ พวกนายประตู พนักงานตำรวจดาบและเพชฌฆาตทั้งหลาย พากันมาเพื่อจะฆ่าเกล้ากระหม่อมเสีย เกล้ากระหม่อมขอกราบทูลถาม ขอได้ทรงพระกรุณาโปรดบอกเนื้อความนั้นแก่เกล้ากระหม่อม วันนี้ เกล้ากระหม่อมมีความผิดในเรื่องนี้เป็นประการใดหรือ พระเจ้าข้า?

สายญฺจ ปาโต อุทกํ สชาติ

อคฺคึ สทา ปริจรตปฺปมตฺโต

ตํ ตาทิสํ สํยตํ พฺรหฺมจารึ

ตสฺมา ตุวํ พฺรูสิ คหปฺปตีติ ฯ

ทิพจักขุดาบสผู้ไม่ประมาท ทำกิจรดน้ำและบำเรอไฟทั้งเวลาเย็นเวลาเช้าทุกเมื่อ เหตุไร เจ้าจึงเรียกทิพจักขุดาบส ผู้สำรวมอินทรีย์ เป็นพรหมจารีเช่นนั้นว่า คฤหบดี ดังนี้เล่า?

ตาลา จ มูลา จ ผลา จ เทว

ปริคฺคหา วิวิธา สนฺติมสฺส

เต รกฺขติ โคปยตปฺปมตฺโต

ตสฺมา อหํ พฺรูมิ คหปฺปตีติ ๒ ฯ

ขอเดชะ กุลุปกดาบสผู้นี้ มีสิ่งของเก็บไว้หลายอย่าง คือ ผลสมอพิเภกเผือก มัน และผลไม้ทั้งหลาย กุลุปกดาบส ผู้นี้เป็นผู้ไม่ประมาท เก็บรักษาสิ่งของเหล่านั้นไว้ เพราะเหตุนั้น เกล้ากระหม่อมจึงเรียกดาบสนั้นว่าคฤหบดี.

สจฺจํ โข เอตํ วทสิ กุมาร

ปริคฺคหา วิวิธา สนฺติมสฺส

เต รกฺขติ โคปยตปฺปมตฺโต

(๑) พฺราหฺมโณ คหปติ เตน โหติ ฯ

๑ สี. ยุ. ชีวํ ปเนตฺวา ฯ ๒ สี. ยุ. พฺราหฺมโณ คหปติ เตน โหติ ฯ

ดูกรเจ้าโสมนัสสกุมาร เรื่องนี้เจ้าพูดจริง ดาบสผู้นี้มีสิ่งของเก็บไว้หลายอย่าง ดาบสผู้นี้เป็นผู้ไม่ประมาท เก็บรักษาสิ่งของเหล่านั้นไว้เพราะฉะนั้น ดาบสผู้นี้จึงชื่อว่า พราหมณคฤหบดี.

สุณนฺตุ มยฺหํ ปริสา สมาคตา

สเนคมา ชานปทา จ สพฺเพ

พาลายํ พาลสฺส วโจ นิสมฺม

อเหตุนา ฆาตยเต มํ ชนินฺโท ฯ

บริษัททั้งหลายทั้งชาวนิคม และชาวชนบท ที่มาประชุมกันถ้วนทุกคนขอจงฟังข้าพเจ้า พระราชาผู้เป็นจอมประชาราษฎร์นี้เป็นพาล ได้ฟังคำชฏิลโกงแล้วรับสั่งให้ฆ่าเราเสีย โดยหาเหตุมิได้เลย.

ทฬฺหสฺมิ มูเล วิสเต วิรูฬฺเห

ทุนฺนิกฺขโย เวฬุ ปสาขชาโต

วนฺทามิ ปาทานิ ตว ชนินฺท

อนุชาน มํ ปพฺพชิสฺสามิ เทว ฯ

เมื่อรากยังมั่นคงเจริญงอกงามแผ่ไพศาลอยู่ ไม้ไผ่ที่แตกเป็นกอใหญ่แล้วก็แสนยากที่จะถอนให้หมดสิ้นไปได้ ข้าแต่พระราชบิดาผู้เป็นจอมประชาราษฎร์ เกล้ากระหม่อมฉันขอถวายบังคมพระยุคลบาทของพระองค์ ขอพระราชทานพระบรมราชานุญาตเกล้ากระหม่อม เกล้ากระหม่อมจักออกบวช พระเจ้าข้า.

ภุญฺชสฺสุ โภเค วิปุเล กุมาร

สพฺพญฺจ เต อิสฺสริยํ ททามิ

อชฺเชว ตฺวํ กุรูนํ โหหิ ราชา

มา ปพฺพชิ ปพฺพชฺชา หิ ทุกฺขา ฯ

ดูกรพ่อโสมนัสสกุมาร พ่อจงเสวยโภคสมบัติอันไพบูลย์เถิด อนึ่ง ฉันจะยกอิสริยยศทั้งหมดให้แก่พ่อ พ่อจงเป็นพระราชาของชาวกุรุรัฐในวันนี้เถิด อย่าบวชเลย เพราะการบวชเป็นทุกข์.

กินฺนูธ เทว ตวมตฺถิ โภคา

ปุพฺเพวหํ เทวโลเก รมิสฺสํ

รูเปหิ สทฺเทหิ อโถ รเสหิ

คนฺเธหิ ผสฺเสหิ มโนรเมหิ ฯ

ภุตฺตา จ เม โภคา ติทิวสฺมึ เทว

ปริวาริโต อจฺฉราสํ ๒ คเณน

ตุวญฺจ พาลํ ปรเนยฺยํ วิทิตฺวา

น ตาทิเส ราชกุเล วเสยฺยํ ฯ

๑ ม. ส ฯ ๒ ม. ปริวาริตา อจฺฉรานํ ฯ

ขอเดชะ บรรดาโภคสมบัติของพระองค์ซึ่งมีอยู่ในราชธานีนี้ สิ่งไรเล่า ที่เกล้ากระหม่อมควรบริโภคมีอยู่หรือ เมื่อชาติก่อนเกล้ากระหม่อมเคยรื่นรมย์ อยู่ในเทวโลก ด้วยรูป เสียง กลิ่น รส และผัสสะทั้งหลายที่น่ารื่นรมย์ใจ. ขอเดชะ เกล้ากระหม่อมเคยบริโภคสมบัติมาแล้วในไตรทิพย์ เคยมีหมู่นางอัปสรแวดล้อมมาแล้ว เกล้ากระหม่อมมารู้ว่าพระองค์ทรงเขลาอันคนอื่นจะต้องนำไป แล้วจะพึงอยู่ในราชสกุลเช่นนั้นไม่ได้เลย.

สจาหํ พาโล ปรเนยฺโย อสฺมิ

เอกาปราธํ ขม ปุตฺต มยฺหํ

ปุนปิ เจ เอทิสกํ ภเวยฺย

ยถามตึ โสมนสฺส กโรหิ ฯ

ดูกรพ่อโสมนัส ถ้าหากว่า ฉันเป็นคนเขลาอันคนอื่นจะต้องนำไป พ่อจงงดโทษให้แก่ฉันสักครั้งหนึ่งเถิด ถ้าแม้ว่า โทษเช่นนี้จะพึงมีอีก พ่อจงกระทำตามอัธยาศัยเถิด.

อนิสมฺม กตํ กมฺมํ อนวตฺถาย จินฺติตํ

เภสชฺชสฺเสว เวภงฺโค วิปาโก โหติ ปาปโก ฯ

นิสมฺม จ กตํ กมฺมํ สมฺมาวตฺถาย จินฺติตํ

เภสชฺชสฺเสว สมฺปตฺติ วิปาโก โหติ ภทฺรโก ฯ

อลโส คิหี กามโภคี น สาธุ

อสญฺญโต ปพฺพชิโต น สาธุ

ราชา น สาธุ อนิสมฺมการี

โย ปณฺฑิโต โกธโน ตํ น สาธุ ฯ

นิสมฺม ขตฺติโย กยิรา นานิสมฺม ทิสมฺปติ

นิสมฺมการิโน ราช ยโส กิตฺติ จ วฑฺฒติ ฯ

นิสมฺม ทณฺฑํ ปณเยยฺย อิสฺสโร

เวคา กตํ ตปฺปติ ภูมิปาล

สมฺมาปณิธี จ นรสฺส อตฺถา

อนานุตปฺปา เต ภวนฺติ ปจฺฉา ฯ

อนานุตปฺปานิ หิ เย กโรนฺติ

วิภชฺช กมฺมายตนานิ โลเก

วิญฺญูปสตฺถานิ สุขุทฺรยานิ

ภวนฺติ พุทฺธานุมตานิ ๑ ตานิ ฯ

อาคจฺฉฉ โทวาริกา ขคฺคพนฺธา

กาสาวิยา หนฺตุํ ๒ มมํ ชนินฺท

มาตุ จ องฺกสฺมิมหํ นิสินฺโน

อากฑฺฒิโต สหสา เตหิ เทว ฯ

กฏุกํ หิ สมฺพาธํ สุกิจฺฉํ ปตฺโต

มธุรํ ปิยํ ๓ ชีวิตํ ลทฺธํ ราช

กิจฺเฉนาหํ อชฺช วธาย มุตฺโต

ปพฺพชฺชเมวาภิมโนหมสฺมิ ฯ

กรรมที่บุคคลใดไม่พิจารณา ให้ถี่ถ้วนเสียก่อนแล้วทำลงไป ผลชั่วร้ายย่อมมีแก่บุคคลนั้น เหมือนความวิบัติแห่งยาแก้โรค ฉะนั้น. ส่วนกรรมที่บุคคลใดพิจารณาถี่ถ้วนก่อนแล้วทำลงไป ผลอันเจริญก็ย่อมมีแก่บุคคลนั้น เหมือนความถึงพร้อมแห่งยาแก้โรค ฉะนั้น. คฤหัสถ์ผู้บริโภคกามเป็นคนเกียจคร้าน ไม่ดี บรรพชิตไม่สำรวม ไม่งาม พระราชาไม่ทรงใคร่ครวญเสียก่อนแล้วทำลงไป ไม่ดี บัณฑิตมีความโกรธเป็นเจ้าเรือนก็ไม่ดี ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นอธิบดีแห่งทิศ กษัตริย์ทรงใคร่ครวญเสียก่อนแล้วจึงควรทำ ยังไม่ทรงใคร่ครวญเสียก่อนแล้วไม่ควรทำ พระเกียรติยศของพระราชาผู้ทรงใคร่ครวญเสียก่อนแล้วทำลงไป ย่อมเจริญ. ข้าแต่พระจอมภูมิบาล อิสรชนควรใคร่ครวญเสียก่อนแล้วจึงลงอาชญากรรมที่ทำด้วยความรีบร้อนย่อมให้เดือดร้อน

อนึ่ง ความตั้งตนไว้โดยชอบและประโยชน์ของนรชน ย่อมไม่ตามเดือดร้อนในภายหลัง. แท้จริงชนเหล่าใด จำแนก แจกแจง (เลือกเฟ้น) แล้ว กระทำกรรมทั้งหลายที่ไม่ตามเดือดร้อนภายหลังในโลก กรรมของชนเหล่านั้น ท่านผู้รู้สรรเสริญมีความสุขเป็นกำไร อันพระพุทธเจ้าอนุมัติแล้ว. ขอเดชะ ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมประชาชน นายประตู ตำรวจดาบ และพวกเพชฌฆาตพากันไปจะฆ่าเกล้ากระหม่อมฉัน พวกนั้นรุมกันฉุดคร่าเกล้ากระหม่อมฉัน ผู้กำลังนั่งอยู่บนพระเพลาแห่งพระราชมารดามาโดยพลัน. ข้าแต่พระราชบิดา แท้จริง เกล้ากระหม่อมฉันถึงแล้วซึ่งมรณภัยอันเผ็ดร้อนคับแคบ ฝืดเคืองเหลือเกิน วันนี้ เกล้ากระหม่อมฉันได้มีชีวิตอันเป็นที่รักหวานซาบซึ้งใจ รอดพ้นจากการถูกประหารมาได้แสนยาก จึงน้อมใจต่อบรรพชาอย่างเดียว.

ปุตฺโต ตวายํ ตรุโณ สุธมฺเม

อนุกมฺปโก โสมนสฺโส กุมาโร

ตํ ยาจมาโน น ลภามิ สฺวชฺช ๔

อรหสิ นํ ยาจิตเว ตุวมฺปิ ฯ

ดูกรสุธรรมาเทวี พ่อโสมนัสสกุมารโอรสของเธอนี้ ยังรุ่นหนุ่ม น่าเอ็นดูวันนี้ ฉันอ้อนวอนเขาไว้ ก็ไม่ได้สมปรารถนา แม้เธอก็ควรจะอ้อนวอนโอรสของเธอดูบ้าง.

รมสฺสุ ภิกฺขาจริยาย ปุตฺต

นิสมฺม ธมฺเมสุ ปริพฺพชสฺสุ

สพฺเพสุ ภูเตสุ นิธาย ทณฺฑํ

อนินฺทิโต พฺรหฺมมุเปหิ ฐานํ ฯ

อจฺฉริยรูปํ ๕ วต ยาทิสญฺจ

ทุกฺขิตํ มํ ทุกฺขาปยเส สุธมฺเม

ยาจสฺสุ ปุตฺตํ อิติ วุจฺจมานา

ภิยฺโยว อุสฺสาหยเส กุมารํ ฯ

๑ สี. ยุ. วทฺธานุมตานิ ฯ ๒ ม. หนฺตุ ฯ ๓ ม. มธุรมฺปิ ยํ ฯ ๔ สี. ยุ. สชุช ฯ

๕ ม. อจฺเฉรรูปํ ฯ

ดูกรพระลูกรัก เจ้าจงยินดีด้วยภิกขาจาริยวัตรเถิด จงใคร่ครวญในธรรมทั้งหลายแล้ว ละเว้นบรรพชาของคนมิจฉาทิฏฐิเสียเถิด เจ้าจงวางอาชญาในสรรพสัตว์ ไม่ถูกติเตียนแล้ว จงเข้าถึงพรหมสถานเถิด.

ดูกรสุธรรมาเทวี เธอพูดคำเช่นใด คำเช่นนั้น น่าอัศจรรย์จริงหนอ ฉันได้รับทุกข์อยู่แล้ว เธอยังกลับเพิ่มทุกข์ให้อีก ฉันขอร้องเธอให้ช่วยอ้อนวอนลูก เธอกลับสนับสนุนให้โสมนัสสกุมารเกิดอุตสาหะยิ่งขึ้น.

เย วิปฺปมุตฺตา อนวชฺชโภชิโน

ปรินิพฺพุตา โลกมิมํ จรนฺติ

ตมริยมคฺคํ ปฏิปชฺชมานํ

น อุสฺสเห วารยิตุํ กุมารํ ฯ

พระอริยเจ้าเหล่าใด พ้นวิเศษแล้ว บริโภคปัจจัยอันหาโทษมิได้ ดับรอบแล้ว เที่ยวไปในโลกนี้ หม่อมฉันไม่อาจจะห้ามโอรสผู้ดำเนินไปตามมรรคาของพระอริยเจ้าเหล่านั้นได้.

อทฺธา หเว เสวิตพฺพา สปญฺญา

พหุสฺสุตา เย พหุฐานจินฺติโน

เยสายํ สุตฺวาน สุภาสิตานิ

อปฺโปสฺสุกฺกา วีตโสกา สุธมฺมาติ ฯ

โสมนสฺสชาตกํ นวมํ ฯ

ชนเหล่าใด มีปัญญา เป็นพหูสูต ตรึกตรองเหตุการณ์ถี่ถ้วนมาก พระนางสุธรรมาเทวีนี้ เป็นผู้มีความขวนขวายน้อย ปราศจากความโศกเศร้าได้สดับคำสุภาษิตของชนเหล่าใด ชนเหล่านั้นควรจะคบหาแท้ทีเดียว.

จบ โสมนัสสชาดกที่ ๙.