๗. ทกรักขสชาดก เล่ม ๒๗

สเจ โว วุยฺหมานานํ สตฺตนฺนํ อุทกณฺณเว

มนุสฺสพลิเมสาโน นาวํ คเณฺหยฺย รกฺขโส

อนุปุพฺพํ กถํ ทตฺวา มุญฺเจสิ ทกรกฺขสา ฯ

ถ้าผีเสื้อน้ำผู้ตนแสวงหาเครื่องเซ่น ด้วยมนุษย์พึงจับเรือของพระนางสลากเทวีพระราชชนนีพระนางนันทาเทวีอัครมเหสี พระติขินนกุมารราชอนุชา ธนุเสขกุมารผู้สหาย เกวัฏพราหมณ์ปุโรหิต มโหสถบัณฑิต และพระองค์รวมเป็น ๗ ผู้แล่นเรือไปในทะเล พระองค์จะพระราชทานใครอย่างไร ให้ตามลำดับแก่ผีเสื้อน้ำ พระเจ้าข้า.

มาตรํ ปฐมํ ทชฺชํ ภริยํ ทตฺวาน ภาตรํ

ตโต สหายํ ทตฺวาน ปญฺจมํ ทชฺช พฺราหฺมณํ

ฉฏฺฐาหํ ทชฺชมตฺตานํ เนว ทชฺชํ มโหสธํ ฯ

ข้าพเจ้าจะให้พระราชมารดาก่อน ให้มเหสี ให้กนิษฐาภาดา ต่อแต่นั้นไปก็จะให้สหาย ให้พราหมณ์ปุโรหิตเป็นลำดับที่ ๕ ให้ตนเองเป็นที่ ๖มโหสถให้ไม่ได้เลย.

โปเสตา เต ชเนตฺตี จ ทีฆรตฺตานุกมฺปิกา

ฉพฺภิ ตยิ ปทุฏฺฐสฺมึ ๑ ปณฺฑิตา อตฺถทสฺสินี

อญฺญํ อุปนิสํ กตฺวา วธา ตํ ปริโมจยิ

ตํ ตาทิสึ ปาณททึ โอรสํ คพฺภธารินึ

มาตรํ เกน โทเสน ทชฺชาสิ ทกรกฺขิโน ฯ

๑ ม. ปทุสฺสติ ฯ

ก็พระราชชนนีของพระองค์ เป็นผู้บำรุงเลี้ยงทรงอนุเคราะห์ตลอดราตรีนาน เมื่อฉัพภิพราหมณ์ประทุษร้ายในพระองค์ พระราชมารดาเป็นผู้ฉลาด ทรงเห็นประโยชน์ ทำรูปเปรียบอื่น ปลดเปลื้องพระองค์จากการถูกปลงพระชนม์ พระองค์จะพระราชทานพระชนนีผู้มีพระทัยคงที่ประทานพระชนม์ชีพให้ ทรงให้เจริญ ณ ระหว่างพระทรวง ทรงพระครรภ์นั้นแก่ผีเสื้อน้ำด้วยโทษอะไร.

ทหรา วิยลงฺการํ ธาเรติ อปิลนฺธนํ

โทวาริเก อนีกฏฺเฐ อติเวลํ ปชคฺฆติ

อโถปิ ปฏิราชูนํ สยํ ทูตานิ สาสติ

มาตรํ เตน โทเสน ทชฺชาหํ ทกรกฺขิโน ฯ

พระราชมารดาทรงเป็นเหมือนหญิงสาวทรงเครื่องประดับซึ่งไม่สมควรจะประดับ ตรัสสรวลเสเฮฮากะพวกรักษาประตูและพวกฝึกหัดม้า จนเกินเวลาอันควร อนึ่ง พระราชมารดาของเรา ย่อมสั่งทูตทั้งหลายถึงอริราชศัตรูเอง ข้าพเจ้าจะให้พระราชมารดาแก่ผีเสื้อน้ำด้วยโทษอันนั้น.

อิตฺถีคุมฺพสฺส ปวรา อจฺจนฺตํ ปิยภาณินี ๑

อนุพฺพตา ๒ สีลวตี ฉายาว อนุปายินี

อกฺโกธนา ปุญฺญวตี ๓ ปณฺฑิตา อตฺถทสฺสินี

อุพฺพรึ เกน โทเสน ทชฺชาสิ ทกรกฺขิโน ฯ

พระนางอุพพรีเทวีผู้ประเสริฐกว่าหมู่สนมนารี มีพระเสาวนีย์น่ารักยิ่งนักทรงประพฤติตาม ทรงมีศีลาจารวัตร ดุจเงามีปกติไปตาม ไม่ทรงพิโรธง่ายๆ ทรงมีบุญบารมี เฉลียวฉลาด ทรงเห็นประโยชน์ พระองค์จะพระราชทานพระราชเทวีแก่ผีเสื้อน้ำด้วยโทษอะไร.

ขิฑฺฑารติสมาปนฺนํ อนตฺถวสมาคตํ

สา มํ สกาน ปุตฺตานํ อยาจํ ยาจเต ธนํ

โสหํ ททามิ สารโต พหุํ อุจฺจาวจํ ธนํ

สุทุจฺจชํ จชิตฺวาน ปจฺฉา โสจามิ ทุมฺมโน

อุพฺพรึ เตน โทเสน ทชฺชาหํ ทกรกฺขิโน ฯ

นางอุพพรีนั้นรู้ว่า ข้าพเจ้า ถึงพร้อมด้วยความยินดีในการเล่นอันกระทำความพินาศ ก็ขอทรัพย์ที่ข้าพเจ้าให้แก่บุตรธิดาของตนและชายาอื่นๆข้าพเจ้ามีความกำหนัดมากก็ให้ทรัพย์ทั้งประณีตและทรามเป็นอันมากครั้นสละสิ่งที่สละได้ยากแล้ว ภายหลังก็เศร้าโศกเสียใจ ข้าพเจ้าจะให้นางอุพพรีแก่ผีเสื้อน้ำโดยโทษนั้น.

เยโนจิตา ชานปทา อานีตา จ ปฏิคฺคหํ

อาภฏํ ปรรชฺเชภิ อภิฏฺฐาย พหุธนํ ๔

ธนุคฺคหานํ ปวรํ สูรํ ติขิณมนฺตินํ

ภาตรํ เกน โทเสน ทชฺชาสิ ทกรกฺขิโน ฯ

๑ สี. ยุ. อจฺจนฺตปิยวาทินี ฯ ๒ ม. อนุคฺคตา ฯ ๓ ม. ปญฺญวตี ฯ ๔ ม. พหุํ ธนํ ฯ

พระกนิษฐาภาดา ทรงบำรุงชาวนาชนบททั้งหลาย ให้เจริญรุ่งเรือง เชิญพระองค์ผู้ประทับอยู่ ณ ประเทศอื่นมาสู่พระนครนี้ ทรงอนุเคราะห์พระองค์ ครอบงำพระราชาทั้งหลาย เอาทรัพย์เป็นอันมากมาแต่ราชสมบัติอื่น เป็นผู้ประเสริฐกว่านายขมังธนูทั้งหลาย ทรงกล้าหาญกว่าผู้มีความคิดหลักแหลมทั้งหลาย พระองค์จะพระราชทานพระกนิษฐภาดาแก่ผีเสื้อน้ำ ด้วยโทษอะไร.

เยโนจิตา ๑ ชานปทา อานีตา จ ปฏิคฺคหํ

อาภฏํ ปรรชฺเชภิ อภิฏฺฐาย พหุธนํ

ธนุคฺคหานํ ปวโร สูโร ติขิณมนฺติ จ

มยายํ ๒ สุขิโต ราชา อิติ มญฺญติ ทารโก

อุปฏฺฐานํปิ เม อยฺเย น โส เอติ ยถาปุเร

ภาตรํ เตน โทเสน ทชฺชาหํ ทกรกฺขิโน ฯ

กนิษฐภาดาของข้าพเจ้าดูหมิ่นข้าพเจ้าว่า ชาวชนบททั้งหลาย เจริญก็เพราะเขา ข้าพเจ้ากลับมาได้ก็เพราะเขา อนุเคราะห์ข้าพเจ้าครอบงำพระราชาทั้งหลาย นำเอาทรัพย์เป็นอันมากมาแต่ราชสมบัติอื่น เป็นเลิศกว่านายขมังธนูทั้งหลาย กล้าหาญกว่าผู้มีความคิดหลักแหลมทั้งหลายข้าพเจ้านี้เป็นพระราชาเด็กๆ ได้ความสุขก็เพราะเขา อนึ่ง เมื่อก่อนเขามาบำรุงข้าพเจ้าแต่เช้า แต่บัดนี้เขาไม่มาอย่างก่อน ข้าพเจ้าจะให้กนิษฐภาดาแก่ผีเสื้อน้ำด้วยโทษนั้น.

เอกรตฺเตน อุภโย ตฺวญฺเจว ธนุเสขวา ๓

อุโภ ชาเตตฺถ ปญฺจาลา สหายา สุสมาวยา

จริยา ตํ อนุพนฺธิตฺโถ เอกทุกฺขสุโข ตว

อุสฺสุกฺโก เต ทิวารตฺตึ สพฺพกิจฺเจสุ ปาวโฏ ๔

สหายํ เกน โทเสน ทชฺชาสิ ทกรกฺขิโน ฯ

พระองค์ประสูติวันเดียวกันกับธนุเสขกุมาร ทั้งสองพระองค์เป็นชาวปัญจาลนคร เกิดในกรุงปัญจาละ เป็นสหายมีวัยเสมอกัน ธนุเสขกุมารเป็นผู้ติดตามพระองค์ โดยเสด็จจาริกไปยังชนบทร่วมสุขร่วมทุกข์กับพระองค์ ขวนขวายจัดแจงในกิจทุกอย่างของพระองค์ทั้งกลางวันกลางคืน พระองค์จะพระราชทานพระสหายแก่ผีเสื้อน้ำด้วยโทษอะไร.

จริยา มํ อยํ อยฺเย สญฺชคฺฆิตฺโถ ๕ มยา สห

อชฺชาปิ เตน วณฺเณน อติเวลํ สญฺชคฺฆติ ๖

อุพฺพริยาปิหํ อยฺเย มนฺตยามิ รโหคโต

อนามนฺโต ปวิสติ ปุพฺเพ อปฺปฏิเวทิโต

ลทฺธทฺวาโร กโตกาโส อหิรีกํ อนาทรํ

สหายํ เตน โทเสน ทชฺชาหํ ทกรกฺขิโน ฯ

ข้าแต่ผู้เป็นเจ้า ธนุเสขกุมารนี้ เป็นผู้หัวร่อต่อกระซิกกับข้าพเจ้า ด้วยความประพฤติมาแต่ก่อน แม้วันนี้ เขาก็ยังซิกซี้เฮฮาเกินเวลาด้วยกิริยานั้นอีก ข้าแต่ผู้เป็นเจ้า ข้าพเจ้าจะปรึกษาหารือกันในที่ลับกับนางอุพพรีเทวีบ้าง ข้าพเจ้าไม่ทันเรียกก็เข้ามา มิให้ข้าพเจ้ารู้ตัวก่อน ถึงจะได้รับอนุญาตให้เข้าเฝ้าได้ไม่กำจัดเวลาและโอกาสก็ตาม ข้าพเจ้าจะให้สหายผู้ไม่มีความละอายแก่ใจ หาความเอื้อเฟื้อมิได้ แก่ผีเสื้อน้ำด้วยโทษนั้น.

กุสโล สพฺพนิมิตฺตานํ รุทญฺญู ๗ อาคตาคโม

อุปฺปาเท ๘ สุปิเน ยุตฺโต นิยฺยาเน จ ปเวสเน

ปฏฺโฐ ภุมฺมนฺตลิกฺขสฺมึ นกฺขตฺตปทโกวิโท

พฺราหฺมณํ เกน โทเสน ทชฺชาสิ ทกรกฺขิโน ฯ

๑ สี. อโยจิตา ฯ ยุ. มยาจิตา ฯ ๒ สี. ยุ. มยา โส ฯ ๓ ม. ธนุเสข จ ฯ

๔ ม. พฺยาวโฏ ฯ ๕ ม. ปชคฺฆิตฺโถ ฯ ๖ ม. ปชคฺฆติ ฯ ๗ ม. รุตญฺญู ฯ

๘ ม. อุปฺปาเต ฯ

เกวัฏปุโรหิตเป็นผู้ฉลาดในนิมิตทุกอย่าง รู้เสียงร้องทุกชนิด รู้จบไตรภพเป็นผู้ฉลาด ในจันทรุปราคาเป็นต้นที่จะเกิดขึ้น รู้ทำนายความฝัน รู้การถอยทัพ หรือการรุกเข้าไปต่อสู้ เป็นผู้สามารถรู้โทษหรือคุณในภูมิภาคและอากาศ เป็นผู้รอบรู้ในโคจรแห่งนักษัตร พระองค์จะพระราชทานเกวัฏพราหมณ์แก่ผีเสื้อน้ำด้วยโทษอะไร.

ปริสายํปิ เม อยฺเย อุมฺมิลิตฺวา อุทิกฺขติ

ตสฺมา อจฺจภมม ลุทฺทํ ทชฺชาหํ ทกรกฺขิโน ฯ

ข้าแต่ผู้เป็นเจ้า อาจารย์เกวัฏลืมตาทั้ง ๒ เพ่งดูข้าพเจ้าแม้ในบริษัทเพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงจะให้อาจารย์เกวัฏผู้ร้ายกาจดุจมีคิ้วอันเลิกขึ้นแก่ผีเสื้อน้ำด้วยโทษนั้น.

สสมุทฺทปริยายํ มหึ สาครกุณฺฑลํ

วสุนฺธรํ อาวสสิ อมจฺจปริวาริโต

จาตุรนฺโต มหารฏฺโฐ วิชิตาวี มหพฺพโล

ปฐพฺยา เอกราชาสิ ยโส เต วิปุลํ คโต

โสฬสิตฺถีสหสฺสานิ อามุตฺตมณิกุณฺฑลา

นานาชนปทา นารี เทวกญฺญูปมา สุภา

เอวํ สพฺพงฺคสมฺปนฺนํ สพฺพกามสมิทฺธินํ

สุขิตานํ ปิยํ ทีฆํ ชีวิตํ อาหุ ขตฺติย

อถ ตฺวํ เกน วณฺเณน เกน วา ปน เหตุนา

ปณฺฑิตํ อนุรกฺขนฺโต ปาณํ จชสิ ทุจฺจชํ ฯ

พระองค์เป็นผู้อันอำมาตย์แวดล้อม ทรงครอบครองพสุนธรมหิดล มีสมุทรเป็นขอบเขตดุจกุณฑลแห่งสาคร พระองค์มีมหารัฐซึ่งมีสมุทรทั้ง ๔เป็นขอบเขต ทรงชนะสงครามเสร็จแล้ว มีพระกำลังมาก เป็นเอกราชในปฐพี มีพระอิสริยยศ ถึงความไพบูลย์ พระสนมนารีจากชนบทต่างๆ๑๖,๐๐๐ นาง สวมใส่กุณฑลแก้วมณี งามดังเทพกัญญา ดูกรขัตติยราชนักปราชญ์ทั้งหลายกล่าวชีวิตอันสมบูรณ์ด้วยองค์ทั้งปวง อันสำเร็จด้วยสิ่งที่น่าใคร่ทุกอย่าง อันยืนนานอย่างนี้ ของชนทั้งหลายผู้ถึงความสุขว่าเป็นที่รัก เมื่อเป็นเช่นนี้ พระองค์ตามรักษามโหสถบัณฑิตยอมทรงสละพระชนมชีพซึ่งแสนยากจะพึงสละได้ ด้วยเหตุหรือว่ากรณีอะไร.

ยโตปิ อาคโต อยฺเย มม หตฺถํ มโหสโธ

นาภิชานามิ ธีรสฺส อณุมตฺตํปิ ทุกฺกฏํ

สเจปิ กิมฺหิจิ กาเล มรณํ เม ปุเร สิยา

ปุตฺเต จ เม ๑ ปปุตฺเต จ สุขาเปยฺย มโหสโธ

อนาคตํ ปจฺจุปฺปนฺนํ สพฺพมตฺถํ วิปสฺสติ ๒

อนาปราธกมฺมนฺตํ น ทชฺชํ ทกรกฺขิโน ฯ

ข้าแต่ผู้เป็นเจ้า จำเดิมแต่มโหสถมาอยู่กับข้าพเจ้าแล้ว ข้าพเจ้าไม่เห็นมโหสถผู้มีปัญญาทำชั่ว แม้แต่สักเล็กน้อยเลย ถ้าแม้ความตายจะพึงมีแก่ข้าพเจ้าเสียก่อนในเวลาหนึ่งมโหสถก็จะพึงยังเหล่าโอรส และนัดดาทั้งหลายของข้าพเจ้าให้เป็นสุขได้ เพราะมโหสถย่อมมองเห็นประโยชน์ทั้งปวง ทั้งอนาคต ปัจจุบันและอดีต โดยไม่ผิด ด้วยเหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงจะไม่ให้มโหสถผู้มีการงานอันหาความผิดมิได้แก่ผีเสื้อน้ำ.

อิทํ สุณาถ ปญฺจาลา จูฬเนยฺยสฺส ภาสิตํ

ปณฺฑิตํ อนุรกฺขนฺโต ปาณํ จชติ ทุจฺจชํ

มาตุ ภริยาย ภาตุ จ สขิโน พฺราหฺมณสฺส จ

อตฺตโน จาปิ ปญฺจาโล ฉนฺนํ จชติ ชีวิตํ

เอวํ มหิทฺธิยา ๑ ปญฺญา นิปุณา สาธุจินฺตินี

ทิฏฺฐธมฺมหิตตฺถาย สมฺปรายสุขาย จาติ ฯ

ทกรกฺขสชาตกํ สตฺตมํ ฯ

๑ ม. โส เม ปุตฺเต ฯ ๒ ม. สพฺพมตฺถมฺปิ ปสุสติ ฯ

ท่านทั้งหลายชาวปัญจาลนคร จงฟังราชภาษิตของพระเจ้าจุฬนีพรหมทัตนี้พระองค์ทรงตามรักษามโหสถบัณฑิตถึงกับสู้สละพระชนมชีพ ซึ่งแสนยากที่จะสละได้ คือ พระเจ้าปัญจาลราชทรงสละชีวิตแห่งชนทั้ง ๖ คือพระราชชนนี พระอัครมเหสี พระกนิษฐภาดา พระสหาย และพราหมณ์ กับทั้งพระองค์เองแก่ผีเสื้อน้ำ ปัญญามีประโยชน์ใหญ่หลวงละเอียดลออมีปกติคิดยังประโยชน์ให้สำเร็จ เป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลในปัจจุบัน และเพื่อความสุขในสัมปรายภพ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ ทกรักขสชาดกที่ ๗.