๘. เมณฑกปัญหาชาดก เล่ม ๒๗

เยสํ น กทาจิ ภูตปุพฺพํ

สขิ ๑ สตฺตปทมฺปิ อิมสฺมึ โลเก

ชาตา อมิตฺตา เทฺว สหายา

ปฏิสนฺถาย จรนฺติ กิสฺส เหตุ ฯ

ความที่สัตว์เหล่าใดในโลกนี้ เป็นสหายกันแม้จะไปด้วยกันเพียง ๗ ก้าวมิได้เคยมีมาในกาลไหนๆ เลย สัตว์ทั้ง ๒ นั้นซึ่งเป็นศัตรูกันกลับเป็นสหายกัน ย่อมประพฤติเพื่อความคุ้นเคยกันเพราะเหตุอะไร?

ยทิ เม อชฺช ปาตราสกาเล

ปญฺหํ น สกฺกุณาถ ๒ วตฺตุเมตํ

รฏฺฐา ปพฺพาชยิสฺสามิ โว สพฺเพ

น หิ มมตฺโถ ทุปฺปญฺญชาติเกหิ ฯ

ในเวลาอาหารเช้าวันนี้ ถ้าท่านทั้งหลายไม่สามารถจะแก้ปัญหานี้ของเราได้ เราจักขับไล่ท่านทุกคนให้ออกไปจากแว่นแคว้นของเรา เพราะเราไม่ต้องการคนโง่เขลา.

มหาชนสมาคมมฺหิ โฆเร

ชนโกลาหลสงฺคมมฺหิ ชาเต

วิกฺขิตฺตมนา อเนกจิตฺตา

ปญฺหํ น สกฺกุโณม วตฺตุเมตํ ฯ

เมื่อสมาคมแห่งมหาชนอึกทึก เมื่อชุมนุมชนเกิดโกลาหลอยู่ ข้าพระองค์ทั้งหลายมีใจฟุ้งซ่าน จิตไม่แน่วแน่ ก็ไม่สามารถจะพยากรณ์ปัญหานั้นได้.

เอกคฺคจิตฺตาว เอกเมกา

รหสิ คตา อตฺถานิ จินฺตยิตฺวา ๓

ปวิเวเก สมฺมสิตฺวาน ธีรา

อถ วกฺขนฺติ ชนินฺท เอตมตฺถํ ฯ

ข้าแต่พระจอมประชาชน นักปราชญ์ทั้งหลายมีจิตมีอารมณ์อันเดียวเทียวคนหนึ่งๆ อยู่ในที่ลับ คิดเนื้อความทั้งหลาย พิจารณาอยู่ในสถานที่เงียบสงัด ภายหลังจึงจักกราบทูลแก้เนื้อความข้อนั้น พระเจ้าข้า.

อุคฺคปุตฺตราชปุตฺติยานํ

อุรพฺภมํสํ ปิยํ มนาปํ

น เต สุนขสฺส อเทนฺติ มํสํ

อถ เมณฺฑสฺส สุเณน สขฺยมสฺส ฯ

๑ ม. สขฺยํ ฯ สี. ยุ. สกฺขึ ฯ ๒ ม. สกฺกุเณยฺยาถ ฯ ๓ ม. อตฺถํ นิจินฺตยิตฺวา ฯ

เนื้อแพะ เป็นที่รักเป็นที่พอใจแห่งบุตรอำมาตย์และราชโอรสทั้งหลายชนเหล่านั้นย่อมไม่บริโภคเนื้อสุนัข ครั้งนี้ มิตรธรรมแห่งแพะกับสุนัขมีต่อกัน.

จมฺมํ วิหนนฺติ เอฬกสฺส

อสฺสปิฏฺฐตฺถรณํ สุขสฺส ๑ เหตุ

น จ เต สุนขสฺส อตฺถรนฺติ

อถ เมณฺฑสฺส สุเณน สขฺยมสฺส ฯ

ชนทั้งหลายย่อมใช้หนังแพะเป็นเครื่องลาดบนหลังม้า เพราะเหตุแห่งความสุข แต่ไม่ใช้หนังสุนัขเป็นเครื่องลาดบนหลังม้า ครั้งนี้ มิตรธรรมแห่งแพะกับสุนัขมีต่อกัน.

อาเวลฺลิตสิงฺคิโก หิ เมณฺโฑ

น จ สุนขสฺส วิสาณกานิ อตฺถิ

ติณภกฺโข มํสโภชโน จ

อถ เมณฺฑสฺส สุเณน สขฺยมสฺส ฯ

แพะมีเขาอันโค้งจริง แต่สุนัขไม่มีเขาเลย แพะกินหญ้า สุนัขกินเนื้อครั้งนี้ มิตรธรรมแห่งแพะกับสุนัขมีต่อกัน.

ติณมาสิ ปลาสมาสิ เมณฺโฑ

น จ สุโณ ติณมาสิ โน ปลาสํ

คเณฺหยฺย สุนโข สสํ พิฬารํ

อถ เมณฺฑสฺส สุเณน สขฺยมสฺส ฯ

แพะกินหญ้า กินใบไม้ ส่วนสุนัขไม่กินหญ้า ไม่กินใบไม้ สุนัขจับกระต่าย หรือแมวกิน ครั้งนี้ มิตรธรรมแห่งแพะกับสุนัขมีต่อกัน.

อฏฺฐฑฺฒปาโท จตุปฺปทสฺส

เมณฺโฑ อฏฺฐนโข อทิสฺสมาโน

ฉาทิยํ อาหรติ อยํ อิมสฺส

มํสํ อาหรติ อยํ อมุสฺส ฯ

แพะมี ๔ เท้า ๘ กีบ มีกายไม่ปรากฏ สุนัขนี้นำหญ้ามาเพื่อแพะนี้แพะนี้ก็นำเนื้อมาเพื่อสุนัขโน้น.

ปาสาทวรคโต วิเทหเสฏฺโฐ

วีติหารํ อญฺโญญฺญโภชนานํ ๒

อทฺทส ๓ กิร สกฺขิตํ ชนินฺโท

พุภุกฺกสฺส ปุณฺณมุขสฺส เจตํ ฯ

๑ ม. อสฺสปิฏฺฐตฺถรสฺสุขสฺส ฯ ๒ ม. อญฺญมญฺญโภชนํ ฯ ๓ ม. อทกฺขิ ฯ

นัยว่า พระผู้เป็นจอมประชานิกรผู้ประเสริฐกว่าชาววิเทหรัฐ ประทับอยู่บนปราสาทอันประเสริฐ ได้ทอดพระเนตรเห็นการนำอาหารมาแลกกันกินโดยประจักษ์ และได้ทอดพระเนตรเห็นมิตรธรรมแห่งสุนัขกับแพะด้วยพระองค์เอง.

ลาภา วต เม อนปฺปรูปา

ยสฺส เม อีทิสา ๑ ปณฺฑิตา กุลมฺหิ

ปญฺหสฺส คมฺภีรคตํ นิปุณมตฺถํ

ปฏิวิชฺฌนฺติ สุภาสิเตน ธีรา ฯ

เป็นลาภของเราไม่ใช่น้อยเลย ที่มีบัณฑิตเช่นนี้อยู่ในราชสกุล เพราะว่านักปราชญ์ทั้งหลายย่อมแทงตลอด ซึ่งเนื้อความแห่งปัญหาอันลึกซึ้งละเอียด ด้วยคำสุภาษิต.

อสฺสตรีรถญฺจ เอกเมกํ

ผีตํ คามวรญฺจ เอกเมกํ

สพฺเพสํ โว ทมฺมิ ปณฺฑิตานํ

ปรมปฺปตีตมโน สุภาสิเตนาติ ฯ

เมณฺฑกปญฺหาชาตกํ อฏฺฐมํ ฯ

เรามีความพอใจเป็นอย่างยิ่งด้วยคำสุภาษิต จะให้รถเทียมด้วยม้าอัสดรคนละหนึ่งคัน และบ้านส่วยอันเจริญคนละหนึ่งบ้าน แก่ท่านทั้งหลายผู้เป็นบัณฑิตทุกคน.

จบ เมณฑกปัญหาชาดกที่ ๘.