๖. หังสชาดก เล่ม ๒๗

เอเต หํสา ปกฺกมนฺติ วงฺกงฺคา ภยเมริตา

หริตฺตจ เหมวณฺณ กามํ สุมุข ปกฺกม ฯ

โอหาย มํ ญาติคณา เอกํ ปาสวสํ คตํ

อนเปกฺขมานา คจฺฉนฺติ กึ เอโก อวหิยฺยสิ ฯ

ปเตว ปตตํ เสฏฺฐ นตฺถิ พนฺเธ สหายกา

มา อนีฆาย หาเปสิ กามํ สุมุข ปกฺกม ฯ

ดูกรสุมุขะ ผู้มีผิวพรรณงามดังทองคำ หงส์เหล่านี้ถูกภัยคุกคามแล้ว มีตัวงอบินหนีไป ท่านจงหนีไปตามปรารถนาเถิด. หมู่ญาติทั้งหลายละทิ้งเราติดอยู่ในบ่วงผู้เดียว ไม่ห่วงใย พากันบินหนีไป ท่านผู้เดียวจะห่วงอยู่ทำไม? ดูกรสุมุขะผู้ประเสริฐ ท่านควรจะบินหนีเอาตัวรอด เพราะความเป็นสหายในเราผู้ติดบ่วงย่อมไม่มี ท่านอย่าทำความเพียรให้เสื่อมเสียเพราะความไม่มีทุกข์เลย จงรีบบินหนีไปตามความปรารถนาเถิด.

นาหํ ทุกฺขปเรโตติ ธตรฏฺฐ ตุวํ ชเห

ชีวิตํ มรณํ วา เม ตยา สทฺธึ ภวิสฺสติ ฯ

ข้าแต่ท้าวธตรฐมหาราช ถึงพระองค์จะถูกทุกข์ครอบงำ ข้าพระพุทธเจ้าก็จักไม่ละทิ้งพระองค์ไป ข้าพระพุทธเจ้าจักเป็น หรือจักตายก็จักร่วมอยู่กับพระองค์.

เอตทริยสฺส กลฺยาณํ ยํ ตฺวํ สุมุข ภาสสิ

ตญฺจ วีมํสมานาหํ ๔ ปตเต ตํ อวสฺสชึ ฯ

ดูกรสุมุขะ ท่านกล่าวคำใด คำนั้นเป็นคำดีงามของพระอริยเจ้า อนึ่งเล่าเราเมื่อจะทดลองท่านจึงได้พูดกะท่านว่า จงบินหนีไป.

อปเทน ปทํ ยาติ อนฺตลิกฺขจโร ทิโช

อารา ปาสํ น พุชฺฌิ ตฺวํ หํสานํ ปวรุตฺตม ๕ ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐสูงสุดกว่าหงส์ทั้งหลาย นกตัวสัญจรไปในอากาศ ย่อมบินไปสู่ทางโดยที่มิใช่ทางได้ พระองค์ไม่ทรงทราบบ่วงแต่ที่ไกลดอกหรือ?

ยทา ปราภโว โหติ โปโส ชีวิตสงฺขเย

อถ ชาลญฺจ ปาสญฺจ อาสชฺชาปิ น พุชฺฌติ ฯ

๑ ม. กสิวาณิชฺชา ฯ ๒ สี. ยุ. อกรา ปุนนฺติ ฯ ๓ ม. จูฬหํสชาตกํ ฯ

๔ ม. วิมํสมาโนหํ ฯ ๕ สี. ยุ. ปวรุตฺตโม ฯ

คราวใด จะมีความเสื่อม คราวนั้น เมื่อถึงคราวจะสิ้นชีพ สัตว์แม้จะติดบ่วง ติดข่ายก็ย่อมไม่รู้สึก.

เอเต หํสา ปกฺกมนฺติ วงฺกงฺคา ภยเมริตา

หริตฺตจ เหมวณฺณ ตฺวญฺเญว อวหิยฺยสิ ฯ

เอเต ภุตฺวา จ ปิตฺวา จ ปกฺกมนฺติ วิหงฺคมา

อนเปกฺขมานา วงฺกงฺคา ตฺวญฺเจเวโก ๑ อุปาสสิ ฯ

กึ นุ ตายํ ๒ ทิโช โหติ มุตฺโต พนฺธํ อุปาสสิ

โอหาย สกุณา ยนฺติ กึ เอโก อวหิยฺยสิ ฯ

ดูกรสุมุขะ ผู้มีผิวพรรณงามดังทองคำ หงส์เหล่านี้ถูกภัยคุกคามแล้ว มีตัวงอพากันบินหนีไป ท่านเท่านั้นมัวพะวงอยู่. หงส์เหล่านั้นกินและดื่มแล้วก็พากันบินหนีไป มิได้แลเหลียวถึงใคร ก็ท่านผู้เดียวจะมาเฝ้าอยู่ทำไมเล่า? หงส์ตัวนี้เป็นอะไรกับท่านหนอ ท่านพ้นแล้วจากบ่วงทำไมจึงมาเป็นห่วงหงส์ผู้ติดบ่วงอยู่เล่า หงส์ทั้งหลายเขาพากันทอดทิ้งไปแล้ว ท่านผู้เดียวมาพะวงอยู่ทำไม?

ราชา เม โส ทิโช มิตฺโต สขา ปาณสโม จ เม

เนว นํ วิชหิสฺสามิ ยาว กาลสฺส ปริยายํ ฯ

หงส์ตัวนั้นเป็นราชาของเรา เป็นมิตรสหายเสมอด้วยชีวิตของเรา เราจักไม่ทอดทิ้งท่านไปจนตราบเท่าจนวันตาย.

โย จ ตฺวํ สขิโน เหตุ ปาณํ จชิตุมิจฺฉสิ

โส เต สหายํ มุญฺจามิ โหตุ ราชา ตวานุโค ฯ

ท่านปรารถนาจะสละชีวิต เพราะเหตุแห่งสหาย เราจักปล่อยสหายของท่านไป ขอพญาหงส์จงไปตามความประสงค์ของท่านเถิด.

เอวํ ลุทฺทก นนฺทสฺสุ สห สพฺเพหิ ญาติภิ

ยถาหมชฺช นนฺทามิ ทิสฺวา มุตฺตํ ทิชาธิปํ ฯ

ดูกรนายพราน วันนี้ ข้าพเจ้าได้เห็นพญาหงส์ตัวเป็นใหญ่ในหมู่ทิชาชาติพ้นจากบ่วงแล้วย่อมชื่นชม ยินดี ฉันใด ขอท่านพร้อมกับหมู่ญาติทั้งปวง จงชื่นชม ยินดี ฉันนั้นเถิด.

กจฺจิ นุ โภโต กุสลํ กจฺจิ โภโต อนามยํ

กจฺจิ รฏฺฐมิทํ ผีตํ ธมฺเมน อนุสาสสิ ฯ

พระองค์ผู้ทรงพระเจริญ ทรงเกษมสำราญดีหรือ โรคาพยาธิมิได้เบียดเบียนพระองค์หรือ รัฐสีมาอาณาจักรของพระองค์นี้สมบูรณ์ดีหรือพระองค์ปกครองประชาราษฎรโดยธรรมหรือ?

กุสลญฺเจว เม หํส อโถ หํส อนามยํ

อโถ รฏฺฐมิทํ ผีตํ ธมฺเมน อนุสาสหํ ฯ

ดูกรพญาหงส์ เราเกษมสำราญดี ทั้งโรคาพยาธิก็มิได้เบียดเบียน รัฐสีมาอาณาจักรของเรานี้ก็สมบูรณ์ดี เราปกครองราษฎรโดยธรรม.

กจฺจิ โภโต อมจฺเจสุ โทโส โกจิ น วิชฺชติ

กจฺจิ อารา อมิตฺตา เต ฉายา ทกฺขิณโตริว ฯ

โทษผิดอะไรๆ ในหมู่อำมาตย์ของพระองค์ไม่มีอยู่หรือ หมู่ศัตรูห่างไกลจากพระองค์ เหมือนเงาย่อมไม่เจริญทางทิศทักษิณ แลหรือ?

อโถปิ เม อมจฺเจสุ โทโส โกจิ น วิชฺชติ

อโถ อารา อมิตฺตา เม ฉายา ทกฺขิณโตริว ฯ

๑ ม. ตฺวญฺเญเวโก ฯ ๒ ม. ตฺยายํ ฯ

โทษผิดอะไรๆ ในหมู่อำมาตย์ของเราไม่มีเลย อนึ่ง หมู่ศัตรูก็ห่างไกลจากเรา เหมือนเงาย่อมไม่เจริญทางด้านทิศทักษิณ ฉะนั้น.

กจฺจิ เต สาทิสี ภริยา อสฺสวา ปิยภาณินี

ปุตฺตรูปยสูเปตา ตว ฉนฺทวสานุคา ฯ

พระมเหสีของพระองค์ มิได้ทรงประพฤติล่วงละเมิดพระทัย ทรงเชื่อฟังทรงปราศรัยน่ารัก พร้อมพรักไปด้วยปุตตสมบัติ รูปสมบัติ และยศสมบัติ ยังเป็นที่โปรดปรานของพระองค์หรือ?

อโถ เม สาทิสี ภริยา อสฺสวา ปิยภาณินี

ปุตฺตรูปยสูเปตา มม ฉนฺทวสานุคา ฯ

มเหสีของเราเป็นเช่นนั้น ทรงเชื่อฟังถ้อยคำ ทรงปราศรัยน่ารัก พร้อมพรักไปด้วยปุตตสมบัติ รูปสมบัติ และยศสมบัติ ยังเป็นที่โปรดปรานของเราอยู่.

กจฺจิ เต พหโว ปุตฺตา สุชาตา รฏฺฐวฑฺฒน

ปญฺญาชเวน สมฺปนฺนา สมฺโมทนฺติ ตโต ตโต ฯ

พระโอรสของพระองค์มีมากพระองค์ ทรงอุบัติมาเป็นศรีสวัสดี ในรัฐสีมาอันเจริญ ทรงสมบูรณ์ด้วยพระปรีชาเฉลียวฉลาด ย่อมทรงบันเทิงพระทัยแต่ที่นั้นๆ อยู่แลหรือ?

สตํ เอโก จ เม ปุตฺตา ธตรฏฺฐ มยา สุตา(

เตสํ ตฺวํ กิจฺจมกฺขาหิ นาวรุชฺฌนฺติ ๑ เต วโจ ฯ

ดูกรพระยาหงส์ธตรฐ เราปรากฏว่ามีโอรสถึง ๑๐๑ คน ขอท่านได้โปรดชี้แจงกิจที่ควรแก่โอรสเหล่านั้นด้วยเถิด โอรสเหล่านั้นจะไม่ดูหมิ่นถ้อยคำของท่านเลย.

อุปปนฺโนปิ เจ โหติ ชาติยา วินเยน วา

อถ ปจฺฉา กุรุเต โยคํ กิจฺเจ อาวาสุ ๒ สีทติ ฯ

ตสฺส สํหีรปญฺญสฺส วิวโร ชายเต มหา

รตฺติมนฺโธว รูปานิ ถูลานิ มนุปสฺสติ ฯ

อสาเร สารโยคญฺญู มตึ นเตฺวว วินฺทติ

สรโภว คิริทุคฺคสฺมึ อนฺตราเยว สีทติ ฯ

หีนชจฺโจปิ เจ โหติ อุฏฺฐาตา ธิติมา นโร

อาจารสีลสมฺปนฺโน นิเส อคฺคีว ภาสติ ฯ

เอตํ เว ๓ อุปมํ กตฺวา ปุตฺเต วิชฺชาสุ ฐาปย ๔

สํวิรูเฬฺหถ เมธาวี เขตฺเต พีชํว วุฏฺฐิยาติ ฯ

๑ สี. ยุ. นาวรชฺฌนฺติ ฯ ๒ ม. กิจฺเฉ อาปาสุ ฯ ๓ ม. เม ฯ ๔ ม. วาจย ฯ

ถ้าแม้ว่า บุคคลประกอบด้วยชาติ หรือวินัย แต่กระทำความเพียรในภายหลัง เมื่อกิจที่จำต้องทำเกิดขึ้น ย่อมต้องจมอยู่ในห้วงอันตราย. ช่องทางรั่วไหลแห่งโภคสมบัติเป็นต้น ก็จะเกิดใหญ่โตขึ้นกับบุคคลผู้มีปัญญาง่อนแง่นนั้น บุคคลนั้นย่อมมองเห็นได้แต่รูปที่หยาบๆ เหมือนความมืดในราตรี ฉะนั้น. บุคคลผู้ประกอบความเพียรในสิ่งอันไม่เป็นสาระว่าเป็นสาระ ก็ย่อมไม่ประสบความรู้เลยทีเดียว ย่อมจะจมลงในห้วงอันตรายอย่างเดียว เหมือนกวางวิ่งโลดโผนไปในซอกผา ตกจมเหวลงไปในระหว่างทาง ฉะนั้น. ถึงหากว่า นรชนจะเป็นผู้มีชาติเลวทราม แต่เป็นผู้มีความขยันหมั่นเพียร มีปัญญา ประกอบด้วยอาจาระและศีล ย่อมจะรุ่งเรือง เหมือนกองไฟในกลางคืน ฉะนั้น ขอพระองค์ทรงทำข้อนั้นนั่นแลให้เป็นเครื่องเปรียบเทียบ แล้วทรงยังพระโอรสทั้งหลายให้ดำรงอยู่ในวิชา บุคคลผู้มีปัญญาย่อมงอกงาม เหมือนพืชในนางอกงามขึ้นเพราะน้ำฝน ฉะนั้น.

จบ หังสชาดกที่ ๖