๑๐. สรภชาดก เล่ม ๒๗

อาสึเสเถว ๓ ปุริโส น นิพฺพินฺเทยฺย ปณฺฑิโต

ปสฺสามิ โวหํ อตฺตานํ ยถา อิจฺฉึ ตถา อหุ ฯ

บุรุษพึงหวังไว้ทีเดียว บัณฑิตไม่พึงเบื่อหน่าย เราเห็นตนอยู่ว่า ปรารถนาอย่างใด ได้เป็นอย่างนั้น.

อาสึเสเถว ๓ ปุริโส น นิพฺพินฺเทยฺย ปณฺฑิโต

ปสฺสามิ โวหํ อตฺตานํ อุทกา ถลมุพฺภตํ ฯ

บุรุษพึงหวังไว้ทีเดียว บัณฑิตไม่พึงเบื่อหน่าย เราเห็นตนอยู่ว่า ได้รับความช่วยเหลือให้ขึ้นจากน้ำสู่บกได้.

วายเมเถว ปุริโส น นิพฺพินฺเทยฺย ปณฺฑิโต

ปสฺสามิ โวหํ อตฺตานํ ยถา อิจฺฉึ ตถา อหุ ฯ

บุรุษพึงพยายามไว้ทีเดียว บัณฑิตไม่พึงเบื่อหน่าย เราเห็นตนอยู่ว่าปรารถนาอย่างใด ได้เป็นอย่างนั้น.

วายเมเถว ปุริโส น นิพฺพินฺเทยฺย ปณฺฑิโต

ปสฺสามิ โวหํ อตฺตานํ อุทกา ถลมุพฺภตํ ฯ

บุรุษพึงพยายามร่ำไป บัณฑิตไม่พึงเบื่อหน่าย เราเห็นตนอยู่ว่า ได้รับความช่วยเหลือให้ขึ้นจากน้ำสู่บกได้.

ทุกฺขูปนีโตปิ นโร สปญฺโญ

อาสํ น ฉินฺเทยฺย สุขาคมาย

พหู หิ ผสฺสา อหิตา หิตา จ

อวิตกฺกิตาโร มจฺจุมุปปชฺชนฺติ ๔ ฯ

นรชนผู้มีปัญญา แม้ตกอยู่ในกองทุกข์ ก็ไม่ควรตัดความหวังในอันจะมาสู่ความสุข เพราะว่าผัสสะอันไม่เกื้อกูลและเกื้อกูลมีมาก คนที่ไม่ใฝ่ฝันถึงเลยก็ต้องเข้าถึงความตาย.

อจินฺติตมฺปิ ภวติ จินฺติตมฺปิ วินสฺสติ

น หิ จินฺตามยา โภคา อิตฺถิยา ปุริสสฺส วา ฯ

๑ ม. รฏฺฐญฺจาปิ วินสฺสตุ ฯ ๒ ม. สรภมิคชาตกํ ฯ ๓ ม. อาสีเสเถว ฯ

๔ ม. อวิตกฺกิตา มจฺจมุปพฺพชนฺติ ฯ

สิ่งที่ไม่ได้คิดไว้ย่อมมีได้บ้าง สิ่งที่คิดไว้ย่อมพินาศไปบ้าง โภคะทั้งหลายของสตรี หรือบุรุษ จะสำเร็จได้ด้วยความคิดนึกไม่มีเลย.

สรภํ คิริทุคฺคสฺมึ ยํ ตฺวํ อนุสฺสรี ปุเร

อลีนจิตฺตสฺส ตุวํ วิกฺกนฺตมนุชีวสิ ฯ

เมื่อก่อนพระองค์เสด็จติดตามละมั่งตัวใดไปตกเหวที่ซอกเขา พระองค์ทรงพระชนม์สืบมาได้ ด้วยความบากบั่นของละมั่งตัวนั้น ผู้มีจิตไม่ท้อแท้.

โย ตํ วิทุคฺคา นรกา สมุทฺธริ

สีลาย โยคฺคํ สรโภ กริตฺวา

ทุกฺขูปนีตํ มจฺจุมุขา ปโมจยิ

อลีนจิตฺตํ ตเมว ๑ วเทสิ ฯ

ละมั่งตัวใดพยายามเอาก้อนหินถมเหว ช่วยพระองค์ขึ้นจากเหวลึกยากที่จะขึ้น ปลดเปลื้องพระองค์ ผู้เข้าถึงกองทุกข์เสียจากปากมฤตยูพระองค์กำลังตรัสถึงละมั่งตัวนั้น ผู้มีจิตไม่ท้อแท้.

กึ ตฺวํ นุ ตตฺเถว ตทา อโหสิ

อุทาหุ เต โกจิ ตํ เอตทกฺขา

วิวฏจฺฉโท นุสิ สพฺพทสฺสี

ญาณํ นุ เต พฺราหฺมณ ภึสรูปํ ฯ

ดูกรพราหมณ์ เมื่อคราวนั้น ท่านได้อยู่ในที่นั้นด้วยหรือ หรือว่าใครได้บอกเรื่องนี้แก่ท่าน ท่านเป็นผู้เปิดเผยข้อที่เคลือบคลุม เห็นเรื่องได้ทั้งปวงละสิหนอ ความรู้ของท่านมีกำลัง เห็นปรุโปร่งหรืออย่างไร?

น เจวาหํ ตตฺถ ตทา อโหสึ

น จาปิ เม โกจิ นํ เอตทกฺขา

คาถาปทานญฺจ สุภาสิตานํ

อตฺถํ ตทาเนนฺติ ชนินฺท ธีรา ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมประชาชน เมื่อคราวนั้น ข้าพระองค์หาได้อยู่ในที่นั้นไม่ และใครก็มิได้บอกเรื่องนั้นแก่ข้าพระองค์เลย แต่ว่านักปราชญ์ทั้งหลาย ย่อมนำเนื้อความแห่งบทคาถาที่พระองค์ทรงภาษิตแล้วมาใคร่ครวญดู.

อาทาย ปตฺตํ ๒ ปรวีริยฆาตึ

จาเป สรํ กึ วิจิกิจฺฉเส ตุวํ

นุณฺโณ สโร สรภํ หนฺตุ ขิปฺปํ

อนฺนํ หิ เอตํ วรปญฺญ รญฺโญ ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงพระปรีชาอันประเสริฐ พระองค์ทรงสอดลูกศรอันมีปีก อันจะกำจัดความแกล้วกล้าของปรปักษ์ได้เข้าในแล่งแล้ว จะทรงลังเลอะไรอยู่อีกเล่า ลูกศรที่ทรงยิงไปแล้วต้องฆ่าละมั่งได้ทันที ละมั่งนี้คงเป็นพระกระยาหารของพระราชาได้โดยแท้.

อทฺธา ปชานามิ อหํปิ เอตํ

อนฺนํ มิโค พฺราหฺมณ ขตฺติยสฺส

ปุพฺเพ กตญฺจ อปจายมาโน

ตสฺมา มิคํ สรภํ โน หนามิ ฯ

๑ ม. ต มิคํ ฯ ๒ ม. ปตฺตึ ฯ

ดูกรพราหมณ์ แม้เราจะรู้แจ้งชัดความข้อนี้ว่า เนื้อเป็นอาหารของกษัตริย์ ก็แต่ว่า เราจะบูชาคุณที่ละมั่งนี้ได้ทำไว้แก่เรา ในครั้งก่อนเพราะเหตุนั้น เราจึงไม่ฆ่าละมั่งนี้.

เนโส มิโค มหาราช อสุเรโส ทิสมฺปติ

เอตํ หนฺตฺวา มนุสฺสินฺท ภวสฺสุ อมราธิโป ฯ

ข้าแต่พระมหาราชาผู้เป็นใหญ่แห่งทิศ นั่นมิใช่เนื้อ นั่นคือท้าวสักกะผู้เป็นใหญ่กว่าอสูร ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมมนุษย์ พระองค์จงทรงฆ่าท้าวสักกะเทวราชนั้นเสีย แล้วจะได้เป็นใหญ่ในหมู่อมรเทพ.

สเจ จ ราช วิจิกิจฺฉเส ตุวํ

หนฺตุํ มิคํ สรภํ สหายกํ ๑

สปุตฺตทาโร นรวีรเสฏฺฐ ๒

คนฺตฺวา ๓ ตุวํ เวตรณึ ยมสฺส ฯ

ข้าแต่พระราชาผู้องอาจ ประเสริฐกว่านรชน ถ้าว่าพระองค์ยังทรงลังเลที่จะฆ่าละมั่งผู้เป็นพระสหาย พระองค์พร้อมด้วยพระราชโอรส และพระราชชายา จักต้องไปยังเวตรณีนรกของพญายม.

กามํ อหํ ชานปทา จ สพฺเพ

ปุตฺตา จ ทารา จ สหายสงฺฆา

คจฺเฉมุ ตํ เวตรณึ ยมสฺส

น เตฺวว หญฺเญ มม ปาณทสฺส ๔ ฯ

เรา ชาวชนบททั้งหมด ลูก เมียและหมู่สหาย จะพากันไปยังเวตรณีนรกของพญายมนั้นก็ตาม ถึงกระนั้น เราจะไม่ฆ่าผู้ที่ให้ชีวิตเรา เป็นอันขาด.

อยํ มิโค กิจฺฉคตสฺส มยฺหํ

เอกสฺส กตฺตา วิวนสฺมึ โฆเร

ตํ ตาทิสํ ปุพฺพกิจฺจํ สรนฺโต

ชานํ มหาพฺรหฺเม กถํ หเนยฺยํ ฯ

ดูกรมหาพราหมณ์ ละมั่งตัวนี้ ทำคุณแก่เราเมื่อคราวถึงความยาก ตัวคนเดียวในป่าเปลี่ยวแสนร้าย เราระลึกได้อยู่ถึงบุรพกิจเช่นนั้น ที่ละมั่งตัวนี้กระทำแก่เรา รู้คุณอยู่จะพึงฆ่าอย่างไรได้เล่า.

มิตฺตาภิราธี จิรเมว ชีว

รชฺชํ อิมํ ธมฺมคุเณ ปสาส

นารีคเณหิ ปริจารยนฺโต ๕

โมทสฺสุ รฏฺเฐ ติทิเวว วาสโว ฯ

๑ สี. ยุ. สหายกํ เม ฯ ๒ สี. ยุ. นรวิริยเสฏฺฐ ฯ ๓ สี. ยุ. คนฺตา ฯ

๔ ม. ปาโท โย ฯ ๕ ม. ปริจาริยนฺโต ฯ

ขอพระองค์ผู้ทรงโปรดปรานมิตรยิ่งนัก จงทรงพระชนม์ชีพอยู่ยืนนานเถิด พระองค์จงทรงปกครองราชสมบัติในคุณธรรมเถิด จงทรงมีหมู่นารีบำรุงบำเรอ จงทรงบันเทิงพระหฤทัยในแว่นแคว้น เหมือนท้าววาสวะบันเทิงอยู่ในไตรทิพย์ ฉะนั้น.

อกฺโกธโน นิจฺจปสนฺนจิตฺโต

สพฺพาติถี ปาหุนเก กริตฺวา ๑

ทตฺวา จ ภุตฺวา จ ยถานุภาวํ

อนินฺทิโต สคฺคมุเปหิ ฐานนฺติ ฯ

สรภชาตกํ ทสมํ ฯ

___________

ตสฺสุทฺทานํ

วรมมฺพ ๒ กุฐาริ สหํสวโร

อถรญฺญสฺมึ ทูตกปญฺจมโก

อถ โพธิ อกิตฺติ สุตกฺกรินา

อถ รุรุมิเคน ปโร สรโภ ฯ

เตรสนิปาตํ นิฏฺฐิตํ ฯ

___________

๑ ม. สพฺพาติถี ยาจโยโค ภวิตฺวา ฯ ๒ ม. วรอมฺพ ฯ

ขอพระองค์ไม่ทรงพระพิโรธ จงมีพระหฤทัยผ่องใสอยู่เป็นนิตย์ ทรงกระทำสมณพราหมณ์ ผู้ตั้งอยู่ในธรรมทั้งปวง ให้เป็นแขกควรต้อนรับครั้นทรงบำเพ็ญทาน และเสวยบ้างตามอานุภาพแล้ว ชาวโลกไม่ติเตียนพระองค์ได้ จงเสด็จเข้าถึงสัคคสถานเถิด.

จบ สรภชาดกที่ ๑๐.

_________________

รวมชาดกที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. อัมพชาดก ๒. ผันทนชาดก

๓. ชวนหังสชาดก ๔. จุลลนารทกัสสปชาดก

๕. ทูตชาดก ๖. กาลิงคโพธิชาดก

๗. อกิตติชาดก ๘. ตักการิยชาดก

๙. รุรุมิคชาดก ๑๐. สรภชาดก.

จบ เตรสนิบาตชาดก