๒. พุทธสัญญกเถราปทาน เล่ม ๓๓

ทราบว่า ท่านพระปังสูกุลสัญญเถระได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ ด้วย

ประการฉะนี้แล.

จบปังสุกูลสัญญกเถราปทาน

อรรถกถาปังสุกูลวรรคที่ ๔๙

อปทานที่ ๑ ในวรรคที่ ๔๙ มีเนื้อความพอที่จะกำหนดรู้ได้โดยง่ายทีเดียวแล.

พุทธสัญญกเถราปทานที่ ๒ (๔๘๒)

ว่าด้วยผลแห่งการเกิดพุทธสัญญา

[๗๒] เราเป็นคนเล่าเรียน ทรงจำมนต์

รู้จบไตรเพท ชำนาญในคัมภีร์ทำนายมหาปุริส

ลักษณะ คัมภีร์อิติหาสะ พร้อมด้วยคัมภีร์

นิฆัณธุศาสตร์ แลคัมภีร์เกฏุภศาสตร์

ครั้งนั้นพวกศิษย์มาหาเราปานดังกระแส

น้ำ เราไม่เกียจคร้าน บกกมนต์แก่ศิษย์เหล่านั้น

ทั้งกลางวันและกลางคืน

ครั้งนั้น พระสัมพุทธเจ้าพระนามว่า

สิทธัตถะ เสด็จอุบัติขึ้นในโลก พระองค์ทรง

กำจัดความมืดมิดให้พินาศแล้ว ยังแสงสว่างคือ

พระญาณให้เป็นไป

ครั้งนั้น ศิษย์ของเราคนหนึ่งได้บอกแก่

ศิษย์ทั้งหลายของเรา พวกเขาได้ฟังความนั้น จึงได้บอกแก่เรา เราคิดว่าพระสัพพัญญูพุทธเจ้าผู้เป็นนายกของโลก เสด็จอุบัติขึ้นแล้ว ชนย่อมอนุวัตรตามพระพุทธเจ้าพระองค์นั้น เราไม่มีลาภ

พระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นผู้มีการอุบัติ

เลิศลอย มีจักษุ ทรงยศใหญ่ ไฉนหนอ เราพึงเข้าเฝ้าพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุด เป็นผู้นำโลกเราถือหนังสือ ผ้าเปลือกไม้กรอง และคนโทน้ำของเรา แล้วออกจากอาศรม เชิญชวนพวกศิษย์ว่า

ความเป็นผู้นำโลกหาได้ยาก เหมือนกับ

ดอกมะเดื่อ กระต่ายในดวงจันทร์หรือเหมือนกับน้ำนมกา ฉะนั้น

พระพุทธเจ้าเสด็จอุบัติขึ้นในโลกแล้ว

แม้ความเป็นมนุษย์ก็หาได้ยาก และเมื่อความมีพระพุทธเจ้าผู้นำโลกและความเป็นมนุษย์ทั้งสองอย่างมีอยู่ การได้ฟังธรรมก็ยังได้ยาก

พระพุทธเจ้าเสด็จอุบัติขึ้นในโลก พวก

เราจักได้ดวงตาเห็นธรรมอันเป็นของพวกเรา มาเถอะท่านทั้งหลาย เราจักไปยังสำนักของพระ-พุทธเจ้าด้วยกันทุกคน

ศิษย์ทุกคนแบกคนโทน้ำ นุ่งหนังเสือ

ทั้งเล็บ พวกเขาเต็มไปด้วยภาชนะคือชฎา พากัน

ออกไปจากป่าใหญ่ในครั้งนั้น

พวกเขามองดูประมาณชั่วแอก แสวงหา

ประโยชน์อันสูงสุด เดินมาเหมือนลูกช้าง เป็น

ผู้ไม่สะดุ้ง ประหนึ่งไกรสรสีหราช ฉะนั้น

เขาทั้งหลายไม่มีความสะดุ้ง หมดความ

ละโมภ มีปัญญา มีความประพฤติสงบ เมื่อ

เสาะแสวงหาโมกขธรรม ได้พากันเข้าไปเฝ้า

พระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุด

เราเกิดป่วยเจ็บขึ้นในประเทศประมาณ

หนึ่งโยชน์ครึ่ง เราระลึกถึงพระพุทธเจ้าผู้ประ-

เสริฐสุดแล้ว ตายที่ประเทศนั้น

ในกัปที่ ๙๔ แต่กัปนี้ เราได้สัญญาใด

ในกาลนั้น ด้วยการได้สัญญานั้นเราไม่รู้จักทุคติ

เลย นี้เป็นผลแห่งสัญญาในพระพุทธเจ้า

เราเผากิเลสทั้งหลายแล้ว . . . คำสอน

ของพระพุทธเจ้าเราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระพุทธสัญญกเถระได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ ด้วยประ-การฉะนี้แล.

จบพุทธสัญญกเถราปทาน

๔๘๒. อรรถกถาพุทธสัญญกเถราปทาน

พึงทราบเรื่องราวในอปทานที่ ๒ ดังต่อไปนี้ :-

บทว่า อธิจฺจุปฺปตฺติกา พุทฺธา ความว่า พระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นผู้มีการอุบัติเลิศลอย คือ ไม่มีเหตุการณ์อะไรขัดข้อง ได้แก่ เกิดเป็นด้วยพระญาณของพระองค์เอง ปราศจากเทวดาพรหมและมารเป็นต้นเหล่าอื่น ที่จะให้คำแนะนำ. บทว่า อุทุมฺพริกปุปฺผํว ได้แก่ คล้ายดอกมะเดื่อที่หาได้โดยยากคือเกิดขึ้นได้ยากฉะนั้น. บทว่า จนฺทมฺหิ สสกํ ยถา ได้แก่ คล้ายรูปกระต่ายในดวงจันทร์ ซึ่งหาได้ยาก. บทว่า วายสานํ ยถา ขีรํ ความว่าคล้ายกับน้ำนมกาจะบีบคั้นเป็นนิตย์ คือทั้งคืนทั้งวันให้ได้สักนิดหน่อย ก็ได้โดยยากฉันใดพระผู้นำของชาวโลกก็หาได้ยาก เพราะกว่าจะเป็นพระพุทธเจ้าได้ ต้องบำเพ็ญบารมีถึง ๔ อสงไขยกำไรแสนกัปก็มี ถึง ๘ อสงไขยกำไรแสนกัปก็มีจึงจะได้เป็นพระผู้นำของชาวโลกได้ ฉันนั้นแล.

จบอรรถกถาพุทธสัญญกเถราปทาน

ภิสทายกเถราปทานที่ ๓ (๔๘๓)

ว่าด้วยผลแห่งการถวายเหง้าบัว

[๗๓] ครั้งนั้น เราลงสู่สระโบกขรณีที่

ช้างนานาชนิดเสพแล้วถอนเหง้าบัวในสระนั้น

เพราะเหตุจะกิน สมัยนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า

พระนามว่าปทุมุตตระ ผู้ตื่นแล้ว ทรงผ้ากัมพล

สีแดง สลัดผ้าบังสุกุลเหาะไปในอากาศ