โสภิตวรรค

ปทุมุตฺตโร นาม ชิโน โลกเชฏฺโฐ นราสโภ

มหโต ชนกายสฺส เทเสติ อมตํ ปทํ ฯ

ตสฺสาหํ วจนํ สุตฺวา วาจาสภิมุทีริตํ

อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวาน เอกคฺโค อาสหํ ตทา ฯ

ยถา สมุทฺโท อุทธีนมคฺโค

เมรุ นคานํ ปวโร สิลุจฺจโย

ตเถว เย จิตฺตวเสน วตฺตเร

น พุทฺธญาณสฺส กลํ อุเปนฺติ เต ฯ

ธมฺมวิธึ ฐเปตฺวาน พุทฺโธ การุณิโก อิสิ

ภิกฺขุสงฺเฆ นิสีทิตฺวา อิมา คาถา อภาสถ ฯ

โย โส ญาณํ ปกิตฺเตสิ พุทฺธมฺหิ โลกนายเก

กปฺปานํ สตสหสฺสํ ๑ ทุคฺคตึ โส น คจฺฉติ ฯ

กิเลเส ฌาปยิตฺวาน เอกคฺโค สุสมาหิโต

โสภิโต นาม นาเมน เหสฺสติ สตฺถุสาวโก ฯ

กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ ภวา สพฺเพ สมูหตา

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ ฯ

ปญฺญาเส กปฺปสหสฺสมฺหิ สตฺเตวาสุํ สมุคฺคตา

สตฺตรตนสมฺปนฺนา จกฺกวตฺตี มหพฺพลา ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา โสภิโต เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

โสภิตฺตเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

๑ ยุ. สตสหสฺเส ฯ

พระชินเจ้าพระนามว่าปทุมุตระเชษฐบุรุษของโลก ประเสริฐกว่านระ ทรงแสดงอมตบทแก่หมู่ชนเป็นอันมาก เวลานั้นเราได้ฟังพระดำรัสอาสภิวาจาที่พระองค์เปล่งแล้ว ประนมกรอัญชลี เป็นผู้มีใจเป็นอารมณ์เดียว(กล่าวว่า)

สมุทรเลิศกว่าทะเลทั้งหลาย เขา

สุเมรุประเสริฐกว่าเขาทั้งหลาย

เป็นที่สั่งสมหิน ฉันใด ชนเหล่าใด

ย่อมเป็นไปตามอำนาจจิต ชน

เหล่านั้นย่อมไม่เข้าถึงเสี้ยวแห่ง

พระพุทธญาณ ฉันนั้น

พระพุทธเจ้าทรงเป็นฤาษีประกอบด้วยพระกรุณาทรงหยุดการแสดงธรรมประทับนั่งในท่ามกลางสงฆ์แล้ว ได้ตรัสพระคาถาเหล่านี้ว่า ผู้ใดสรรเสริญณาณใน (ของ) พระพุทธเจ้าผู้นำของโลก ผู้นั้นจะต้องไม่ไปสู่ทุคติตลอดแสนกัลป ผู้นั้นจักเผากิเลสทั้งหลายได้แล้วจักเป็นผู้มีอารมณ์เดียวมีจิตมั่นคง จักได้เป็นสาวกของพระศาสดา มีนามชื่อว่าโสภิตะ เราเผากิเลสได้แล้ว ถอนภพขึ้นได้หมดแล้ว วิชชา ๓ เราบรรลุแล้ว พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้ว ในกัลปที่ ๕๐,๐๐๐ แต่กัลปนี้ ได้มีพระเจ้าจักรพรรดิ ๗ พระองค์ ทรงพระนามว่าสมุคคตะ สมบูรณ์ด้วยแก้ว ๗ประการ มีพลมาก คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘และอภิญญา ๖ เราทำให้แจ้งชัดแล้ว พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้วดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระโสภิตเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ โสภิตเถราปทาน.

วิตฺถตาย ๑ นทิยา ตีเร มิลกฺขุผลิโน ๒ อหุ

ตาหํ รุกฺขํ คเวสนฺโต อทฺทสํ โลกนายกํ ฯ

เกตกํ ปุปฺผิตํ ทิสฺวา วณฺเฏ เฉตฺวานหํ ตทา

พุทฺธสฺส อภิโรเปสึ สิขิโน โลกพนฺธุโน ฯ

เยน ญาเณน ปตฺโตสิ อจฺจุตํ อมตํ ปทํ

ตํ ญาณํ อภิปูเชสึ ๓ พุทฺธเสฏฺฐ มหามุนิ ฯ

ญาณมฺหิ ปูชํ ๔ กตฺวาน มิลกฺขุํ อทฺทสํ อหํ

ปฏิลทฺโธมฺหิ ตํ สญฺญํ ๕ ญาณปูชายิทํ ผลํ ฯ

เอกตฺตึเส อิโต กปฺเป ยํ ปุปฺผมภิโรปยึ

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ ญาณปูชายิทํ ผลํ ฯ

อิโต เตรสกปฺปมฺหิ ทฺวาทสาสุํ พลุคฺคตา ๑

สตฺตรตนสมฺปนฺนา จกฺกวตฺตี มหพฺพลา ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สุทสฺสโน เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

สุทสฺสนตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

๑ ม. วินตา ฯ ๒ ม. ปิลกฺขุผลิโต อหุ ฯ ยุ. ปิลกฺขผลิโน ฯ ๓ ม. ยุ. อภิปูเชมิ ฯ

๔ โป. ปูชยิตฺวาน ฯ ๕ ม. ปญฺญํ ฯ

ไม้การเกตกำลังมีดอก มีอยู่ที่ฝั่งแม่น้ำอันกว้างใหญ่ ข้าพระองค์แสวงหาต้นการเกตนั้นอยู่ ได้เห็นพระผู้มีพระภาคผู้นำของโลก ในกาลนั้น ข้าพระองค์เห็นการเกตมีดอกบาน จึงตัดที่ขั้วแล้วบูชาแด่พระพุทธเจ้าพระนามว่าสิขี ผู้เป็นเผ่าพันธุ์ของโลก ข้าแต่พระมหามุนีพุทธเจ้าผู้ประเสริฐพระองค์ทรงบรรลุอมตบทอันไม่เคลื่อนด้วยพระญาณใด ข้าพระองค์บูชาพระญาณนั้น ข้าพระองค์ทำการบูชาพระญาณแล้ว ได้เห็นดอกการเกตข้าพระองค์เป็นผู้ได้สัญญานั้น นี้เป็นผลแห่งการบูชาพระญาณ ในกัลปที่๓๑ แต่กัลปนี้ ข้าพระองค์บูชาพระพุทธญาณด้วยดอกไม้ใด ด้วยการบูชานั้น ข้าพระองค์ไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลการบูชาพระญาณ ในกัลปที่๓๑ แต่กัลปนี้ ได้มีพระเจ้าจักรพรรดิ ๑๒ พระองค์ ทรงพระนามว่าพลุคคตะ ทรงสมบูรณ์ด้วยแก้ว ๗ ประการ มีพลมาก คุณวิเศษเหล่านี้คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ เราทำให้แจ้งชัดแล้วพระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระสุทัสสนเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ สุทัสสนเถราปทาน

จนฺทภาคานทีตีเร อโหสึ กินฺนโร ตทา

ปุปฺผภกฺโข จหํ อาสึ ปุปฺผานํ วสโน อหํ ๒ ฯ

อตฺถทสฺสี ตุ ภควา โลกเชฏฺโฐ นราสโภ

ปวนคฺเคน ๓ นิยฺยาสิ ๔ หํสราชาว อมฺพเร ฯ

นโม เต ปุริสาชญฺญ จิตฺตํ เต สุวิโสธิตํ

ปสนฺนมุขวณฺโณสิ วิปฺปสนฺนมุขินฺทฺริโย ฯ

โอโรหิตฺวาน อากาสา ภูริปญฺโญ สุเมธโส

สงฺฆาฏึ ปตฺถริตฺวาน ปลฺลงฺเกน อุปาวิสิ ฯ

วิลินํ จนฺทนาทาย อคมาสึ ชินนฺติเก

ปสนฺนจิตฺโต สุมโน พุทฺธสฺส อภิโรปยึ ฯ

อภิวาเทตฺวาน สมฺพุทฺธํ โลกเชฏฺฐํ นราสภํ

ปาโมชฺชํ ชนยิตฺวาน ปกฺกามึ อุตฺตรามุโข ฯ

อฏฺฐารเส กปฺปสเต จนฺทนํ ยํ อปูชยึ

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ พุทฺธปูชายิทํ ผลํ ฯ

จตุทฺทเส กปฺปสเต อิโต อาสึสุ เต ตโย

โรหิณี นาม นาเมน จกฺกวตฺตี มหพฺพลา ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา จนฺทนปูชโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

จนฺทนปูชกตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

อฏฺฐมํ ภาณวารํ ฯ

๑ ม. ผลุคฺคตา ฯ ยุ. ขลุคฺคตา ฯ ๒ ม. ปุปฺผานิ วสโน ตถา ฯ ยุ. ... จหํ ฯ

๓ ม. วิปินคฺเคน ฯ ๔ ยุ. นิยฺยาติ ฯ

เวลานั้น เราเป็นกินนรอยู่ที่ฝั่งแม่น้ำจันทภาคา และเรามีดอกไม้เป็นภักษาเป็นผู้กินดอกไม้ ก็พระผู้มีพระภาคพระนามว่าอัตถทัสสี เชษฐบุรุษของโลก ประเสริฐกว่านรชนเสด็จเหาะไปบนยอดป่า ดังพระยาหงส์ในอัมพร(เรากล่าวว่า) ขอความนอบน้อมจงมี แด่พระองค์บุรุษอาชาไนย จิตของพระองค์บริสุทธิ์ดี พระองค์มีสีพระพักตร์ผ่องใส พระผู้มีพระภาคผู้มีพระปัญญาดังแผ่นดิน มีเมธาดี เสด็จลงจากอากาศทรงปูลาดผ้าสังฆาฏิแล้วประทับนั่งโดยบัลลังก์ (ขัดสมาธิ) เราถือเอาแก่นจันทน์หอมไปในสำนักพระชินเจ้า เรามีจิตเลื่อมใส มีใจโสมนัส ได้บูชาแด่พระพุทธเจ้าถวายบังคมพระสัมพุทธเจ้าเชษฐบุรุษของโลก ประเสริฐกว่านระ ยังความปราโมทย์ให้เกิดแล้ว บ่ายหน้ากลับไปทางทิศอุดร ในกัลปที่ ๑,๘๐๐ แต่กัลปนี้ เราได้บูชาพระพุทธเจ้าด้วยแก่นจันทน์ใด ด้วยการบูชานั้น เราไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งพุทธบูชา ใน ๑,๔๐๐ กัลป แต่กัลปนี้ ได้มีพระเจ้าจักรพรรดิ ๓ พระองค์ มีพระนามชื่อว่าโรหินี มีพลมาก คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ เราทำให้แจ้งชัดแล้ว พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระจันทนปูชกเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ จันทนปูชกเถราปทาน.

จบ ภาณวารที่ ๘.

สุนนฺโท นาม นาเมน พฺราหฺมโณ มนฺตปารคู

อชฺฌายโก ยาจโยโค วาชเปยฺยํ อยาชยิ ฯ

ปทุมุตฺตโร โลกวิทู อคฺโค การุณิโก อิสิ

ชนตํ อนุกมฺปนฺโต อมฺพเร จงฺกมิ ตทา ฯ

จงฺกมิตฺวาน สมฺพุทฺโธ สพฺพญฺญู โลกนายโก

เมตฺตาย อผริ สตฺเต อปฺปมาณํ นิรูปธึ ฯ

วณฺเฏ ฉิตฺวาน ปุปฺผานิ พฺราหฺมโณ มนฺตปารคู

สพฺเพ สิสฺเส สมาเนตฺวา อากาเส อุกฺขิปาปยิ ฯ

ยาวตา นครํ อาสิ ปุปฺผานํ ฉทนํ ตทา

พุทฺธสฺส อานุภาเวน สตฺตาหํ น วิคจฺฉถ ฯ

เตเนว สุกฺกมูเลน อนุโภตฺวาน สมฺปทา

สพฺพาสเว ปริญฺญาย ติณฺโณ โลเก วิสตฺติกํ ฯ

เอการเส กปฺปสเต ปญฺจตฺตึสาสุ ขตฺติยา

อมฺพรํสสนามา เต จกฺกวตฺตี มหพฺพลา ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปุปฺผฉทนิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

ปุปฺผฉทนิยตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

(เราเป็น) พราหมณ์มีนามชื่อว่าสุนันทะ ผู้รู้จบมนต์ เป็นผู้เล่าเรียนเป็นผู้ควรขอ ได้บูชายัญชื่อวาชเปยยะ ในกาลนั้น พระผู้มีพระภาคพระนามว่าปทุมุตระผู้ทรงรู้แจ้งโลก ผู้เลิศ เป็นพระฤาษีกอปรด้วยพระกรุณาทรงเอ็นดูหมู่ชน เสด็จจงกรมอยู่ในอากาศ พระสัพพัญญูสัมพุทธเจ้าผู้เป็นนายกของโลก เสด็จจงกรมแล้ว ทรงแผ่เมตตาไปในบรรดาสัตว์หาประมาณมิได้ ไม่มีอุปธิ พราหมณ์ผู้รู้จบมนต์เด็ดดอกไม้ที่ขั้วแล้ว ประชุมศิษย์ทั้งหมด ให้ศิษย์ช่วยกันโยนดอกไม้ขึ้นไปในอากาศ ในกาลนั้นหลังคาดอกไม้ได้มีตลอดทั่วพระนครไม่หายไป (คงมีอยู่) ตลอด ๗ วันด้วยพุทธานุภาพ ด้วยกุศลมูลนั้น พราหมณ์ผู้รู้จบมนต์ได้เสวยสมบัติแล้วกำหนดรู้อาสวะทั้งปวง ข้ามโลก ๓ และตัณหาได้แล้ว ในกัลปที่ ๑๑๐๐แต่กัลปนี้ ได้มีพระเจ้าจักรพรรดิจอมกษัตริย์ ๓๔ พระองค์ มีพระนามเหมือนกันว่าอัมพรังสะ มีพลมาก คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ เราทำให้แจ้งชัดแล้ว พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระปุปผฉทนิยเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ ปุปผฉทนิยเถราปทาน.

หิมวนฺตสฺสวิทูเร วสโภ นาม ปพฺพโต

ตสฺมึ ปพฺพตปาทมฺหิ อสฺสโม อาสิ มาปิโต ฯ

ตีณิ สิสฺสสหสฺสานิ วาเจสึ พฺราหฺมโณ ตทา

สํสาวิตฺวาน ๑ เต สิสฺเส เอกมนฺตํ อุปาวิสึ ฯ

เอกมนฺตํ นิสีทิตฺวา พฺราหฺมโณ มนฺตปารคู

พุทฺธเวสํ คเวสนฺโต ญาเณ จิตฺตํ ปสาทยิ ฯ

ตตฺถ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา นิสีทิ ปณฺณสนฺถเร

ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวาน ตตฺถ กาลํ กโต อหํ ฯ

เอกตฺตึเส อิโต กปฺเป ยํ สญฺญมลภึ ตทา

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ ญาณสญฺญายิทํ ผลํ ฯ

สตฺตวีสมฺหิ กปฺปมฺหิ ราชา สิรีธโร อหุ

สตฺตรตนสมฺปนฺโน จกฺกวตฺติ มหพฺพโล ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา รโหสญฺญิโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

รโหสญฺญิกตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

๑ ม. สํหริตฺวาน ฯ ยุ. สํสาเวตฺวาน ฯ

ภูเขาชื่อวสภะ มีอยู่ในที่ไม่ไกลภูเขาหิมวันต์ที่เชิงเขาวสภะนั้น มีอาศรมที่เราสร้างไว้ในกาลนั้น เราเป็นพราหมณ์บอกมนต์กะศิษย์ประมาณ ๓๐๐๐เราสั่งสอนศิษย์เหล่านั้นแล้วเข้าอยู่ (ในที่สงัด) ณ ที่สมควรข้างหนึ่งพราหมณ์ผู้รู้จบมนต์ นั่งอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว แสวงหาเพศพระพุทธเจ้ายังจิตให้เลื่อมใสในพระญาณ ครั้นเรายังจิตให้เลื่อมใสในพระญาณแล้ว นั่งคู่บัลลังก์อยู่บนเครื่องลาดหญ้า กระทำการกิริยา ณ ที่นั้นในกัลปที่ ๓๑ แต่กัลปนี้ เราได้สัญญาใดในกาลนั้น ด้วยสัญญานั้น เราไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งสัญญาในพระญาณ ในกัลปที่ ๒๗ แต่กัลปนี้ ได้มีพระเจ้าจักรพรรดิราชทรงพระนามว่าสิรีธร ทรงสมบูรณ์ด้วยแก้ว๗ ประการ มีพลมาก คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘และอภิญญา ๖ เราทำให้แจ้งชัดแล้ว พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้วดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระรโหสัญญิกเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ รโหสัญญิกเถราปทาน.

กณิการํว โชตนฺตํ นิสินฺนํ ปพฺพตนฺตเร

โอภาเสนฺตํ ทิสา สพฺพา โอสธึ วิย ตารกํ ฯ

ตโย มาณวกา อาสุํ สเก สิปฺเป สุสิกฺขิตา

ขาริภารํ คเหตฺวาน อเนฺวนฺติ มม ปจฺฉโต ฯ

ปุฏเก สตฺต ปุปฺผานิ นิกฺขิตฺตานิ ตปสฺสินา

คเหตฺวา ตานิ ญาณมฺหิ เวสฺสภุสฺสาภิโรปยึ ฯ

เอกตฺตึเส อิโต กปฺเป ยํ ปุปฺผมภิโรปยึ

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ ญาณปูชายิทํ ผลํ ฯ

เอกูนตึสกปฺปมฺหิ วิหตาภาสนามโก ๑

สตฺตรตนสมฺปนฺโน จกฺกวตฺติ มหพฺพโล ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา จมฺปกปุปฺผิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

จมฺปกปุปฺผิยตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

สตฺตมํ อตฺถสนฺทสฺสกตฺเถราปทานํ (๑๓๗)

เราได้เห็นพระผู้มีพระภาคพระนามว่าเวสสภู ผู้โชติช่วงดังดอกกรรณิการ์ประทับนั่งอยู่ที่ระหว่างภูเขา ทรงยังทิศทั้งปวงให้สว่างดังดาวประกายพฤกษ์มีมาณพ ๓ คนเป็นผู้ศึกษาดีในศิลปของตน หาบสิ่งของเต็มหาบไปตั้งข้างหลังเรา เราผู้มีตบะใส่ดอกจำปา ๗ ดอกไว้ในห่อ ถือดอกจำปาเหล่านั้นบูชา ในพระญาณของพระผู้มีพระภาคพระนามว่าเวสสภู ในกัลปที่ ๓๑แต่กัลปนี้ เราบูชาพระพุทธญาณด้วยดอกไม้ใด ด้วยการบูชานั้น เราไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งการบูชาพระญาณ ในกัลปที่ ๒๙ แต่กัลปนี้ได้มีพระเจ้าจักรพรรดิมีพระนามว่าวิหตาภา ทรงสมบูรณ์ด้วยแก้ว ๗ ประการ มีพลมาก คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ เราทำให้แจ้งชัดแล้ว พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระจัมปกปุปผิยเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ จัมปกปุปผิยเถราปทาน.

วิสาลมาเฬ อาสินฺโน อทฺทสํ โลกนายกํ

ขีณาสวํ พลปฺปตฺตํ ภิกฺขุสงฺฆปุรกฺขตํ ฯ

สตสหสฺสา เตวิชฺชา ฉฬภิญฺญา มหิทฺธิกา

ปริวาเรนฺติ สมฺพุทฺธํ โก ทิสฺวา นปฺปสีทติ ฯ

ญาเณ อุปนิธา ยสฺส น วิชฺชติ สเทวเก

อนนฺตญาณํ สมฺพุทฺธํ โก ทิสฺวา นปฺปสีทติ ฯ

ธมฺมกายญฺจ ทีเปนฺติ ๑ เกวลํ รตนากรํ

วิโกเปตุํ น สกฺโกนฺติ โก ทิสฺวา นปฺปสีทติ ฯ

อิมาหิ ตีหิ คาถาหิ นารโท ปุรคจฺฉิ ๒ โส

ปทุมุตฺตรํ ถวิตฺวาน สมฺพุทฺธํ อปราชิตํ ฯ

เตน จิตฺตปฺปสาเทน พุทฺธสนฺถวเนน จ

กปฺปานํ สตสหสฺสํ ทุคฺคตึ นูปปชฺชหํ ๓ ฯ

อิโต ตึเส กปฺปสเต สุมิตฺโต ๔ นาม ขตฺติโย

สตฺตรตนสมฺปนฺโน จกฺกวตฺติ มหพฺพโล ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อตฺถสนฺทสฺสโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

อตฺถสนฺทสฺสกตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

อฏฺฐมํ เอกรํสนิยตฺเถราปทานํ ๕ (๑๓๘)

๑ ม. วิปุลภสนามโก ฯ

เรานั่งอยู่ในโรงอันกว้างใหญ่ ได้เห็นพระผู้มีพระภาคพระนามว่าปทุมุตระผู้เป็นนายกของโลก ผู้มีอาสวะสิ้นแล้ว ผู้บรรลุพลธรรมแวดล้อมด้วยภิกษุสงฆ์ ภิกษุสงฆ์ประมาณ ๑ แสน ผู้บรรลุวิชชา ๓ ได้อภิญญา ๖มีฤทธิ์มาก แวดล้อมพระสัมพุทธเจ้า ใครเห็นแล้วจะไม่เลื่อมใส ในมนุษยโลกพร้อมทั้งเทวโลกไม่มีอะไรเปรียบ ในพระญาณของพระสัมพุทธเจ้าองค์ใด ใครได้เห็นพระสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ผู้มีพระญาณไม่สิ้นสุดแล้ว จะไม่เลื่อมใสเล่า ชนทั้งหลายแสดงธรรมกาย และไม่อาจทำรัตนากรทั้งสิ้นให้กำเริบได้ ใครได้เห็นแล้วจะไม่เลื่อมใสเล่า พราหมณ์นารทะนั้นชมเชยพระสัมพุทธเจ้าพระนามว่าปทุมุตระผู้ไม่แพ้ด้วย ๓ คาถานี้แล้วเดินไปข้างหน้า ด้วยจิตอันเลื่อมใสและด้อยการชมเชยพระพุทธเจ้านั้น เราไม่ได้เข้าถึงทุคติเลยตลอดแสนกัลป ในกัลปที่ ๓๐๐๐ แต่กัลปนี้ได้มีพระเจ้าจักรพรรดิจอมกษัตริย์พระนามว่าสุมิตตะ ทรงสมบูรณ์ด้วยแก้ว๗ ประการ มีพลมาก คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘และอภิญญา ๖ เราทำให้แจ้งชัดแล้ว พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้วดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระอัตถสันทัสสกเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ อัตถสันทัสสกเถราปทาน.

นารโท อิติ นาเมน ๖ เกสโว อิติ มํ วิทู

กุสลากุสลํ เอสํ อคมํ พุทฺธสนฺติกํ ฯ

เมตฺตจิตฺโต การุณิโก อตฺถทสฺสี มหามุนิ

อสฺสาสยนฺโต สตฺเต โส ธมฺมํ เทเสติ จกฺขุมา ฯ

สกํ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา สิเร กตฺวาน อญฺชลึ

สตฺถารํ อภิวาเทตฺวา ปกฺกามิ ๑ ปาจินามุโข ฯ

สตฺตรเส กปฺปสเต ราชา อาสิ มหีปติ

อมิตฺตตปโน ๒ นาม จกฺกวตฺติ มหพฺพโล ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา เอกรํสนิโย ๓ เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

เอกรํสนิยตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

นวมํ สาลทายกตฺเถราปทานํ ๔ (๑๓๙)

๑ ม. ทีเปนฺตํ ฯ ๒ ยุ. สรคจฺฉิ โย ฯ ม. วฺหยวจฺฉโล ฯ ๓ ยุ. นูปปชฺชถ ฯ

๔ ยุ. สุขิตฺโต ฯ ๕ ยุ. เอกทํสนิย ... ฯ ๖ ม. ยุ. เม นามํ ฯ

ชนทั้งหลายรู้จักเราว่า เกสวะ โดยนามชื่อว่านารทะ เราแสวงหากุศลและอกุศลอยู่ ได้ไปสู่สำนักพระพุทธเจ้า พระมหามุนีพระนามว่าอัตถทัสสีทรงมีจิตเมตตา ประกอบด้วยพระกรุณา พระองค์ผู้มีจักษุ เมื่อทรงปลอบสัตว์ทั้งหลายให้เบาใจ ทรงแสดงธรรมอยู่ เรายังจิตของตนให้เลื่อมใสประนมกรอัญชลีบนเศียรเกล้า ถวายบังคมพระศาสดาแล้ว บ่ายหน้ากลับไปทางทิศประจิม ในกัลปที่ ๑๗๐๐ แต่กัลปนี้ ได้มีพระเจ้าจักรพรรดิราชเป็นใหญ่ในแผ่นดิน พระนามว่า อมิตตตปนะ มีพลมาก คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ เราทำให้แจ้งชัดแล้ว พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระเอกรังสนิยเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ เอกรังสนิยเถราปทาน

มิคราชา ตทา อาสึ อภิชาโตสุ ๕ เกสรี

คิริทุคฺคํ คเวสนฺโต อทฺทสํ โลกนายกํ ฯ

อยํ นุ โข มหาวีโร นิพฺพาเปติ มหาชนํ

ยนฺนูนิมํ ๖ อุปาเสยฺยํ เทวเทวํ นราสภํ ฯ

สาขํ สาลสฺส ภญฺชิตฺวา สโกฏํ ปุปฺผมาหรึ

อุปคนฺตฺวาน สมฺพุทฺธํ อทาสึ ปุปฺผมุตฺตมํ ฯ

เอกนวุเต อิโต กปฺเป ยํ ปุปฺผมภิโรปยึ

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ ปุปฺผทานสฺสิทํ ผลํ ฯ

อิโต จ นวเม กปฺเป วิโรจนสนามกา

ตโย อาสึสุ ราชาโน จกฺกวตฺตี มหพฺพลา ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สาลทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

สาลทายกตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

๑ ม. ยุ. ปกฺกามึ ฯ ๒ ม. อมิตฺตตาปโน นาม ฯ ยุ. อมิตฺตวาสโน นาม ฯ

๓ ม. เอกปสาทนิโย ฯ ๔ ม. ยุ. สาลปุปฺผทายกตฺเถราปทานํ ฯ ๕ ยุ. อภิชาโตว ฯ

๖ ม. ยุ. ยนฺนูนาหํ ฯ

เวลานั้น เราเป็นราชสีห์พระยาเนื้อมีสกุล เราแสวงหาห้วง (บ่อ) น้ำบนเขา ได้เห็นพระผู้มีพระภาคผู้เป็นนายกของโลก จึงดำริว่า พระมหาวีรเจ้าพระองค์นี้ ย่อมยังมหาชนให้ดับได้ ถ้าเช่นนั้น เราพึงเข้าไปเฝ้าพระองค์ผู้ประเสริฐกว่าเทวดา ผู้องอาจกว่านระเถิด เราจึงหักกิ่งรังแล้วแล้วนำเอาดอกมาพร้อมด้วยกระออมน้ำ (ใส่กระออมน้ำมา) เข้าไปเฝ้าพระสัมพุทธเจ้าแล้ว ได้ถวายดอกรังอันงาม ในกัลปที่ ๙๑ แต่กัลปนี้เราบูชาพระพุทธเจ้าด้วยดอกไม้ใด ด้วยการบูชานั้น เราไม่รู้จักทุคติเลยนี้เป็นผลแห่งการถวายดอกไม้ และในกัลปที่ ๙ แต่กัลปนี้ ได้มีพระเจ้าจักรพรรดิ ๓ พระองค์ ทรงพระนามว่าวิโรจนะ มีพลมาก คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ เราทำให้แจ้งชัดแล้ว พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระสาลทายกเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ สาลทายกเถราปทาน.

ปโรธโก ๑ ตทา อาสึ ปรมานุปโรธโก

ปพฺภาเร เสยฺยํ กปฺเปมิ อวิทูเร สิขิสตฺถุโน ฯ

สายํ ปาตญฺจ ปสฺสามิ พุทฺธํ โลกคฺคนายกํ

เทยฺยธมฺโม จ เม นตฺถิ ทิปทินฺทสฺส ตาทิโน ฯ

ปิยาลผลมาทาย อคมํ พุทฺธสนฺติกํ

ปฏิคฺคเหสิ ภควา โลกเชฏฺโฐ นราสโภ ฯ

ตโต ปรํ อุปาทาย ปวาริ ๒ ตํ วินายกํ

เตน จิตฺตปฺปสาเทน ตตฺถ กาลํ กโต อหํ ฯ

เอกตฺตึเส อิโต กปฺเป ยํ ผลํ อททึ อหํ

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ ผลทานสฺสิทํ ผลํ ฯ

อิโต ปณฺณรเส กปฺเป ตโย ๑ อาสึสุ มาลภิ

สตฺตรตนสมฺปนฺนา จกฺกวตฺตี มหพฺพลา ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ผลทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

ผลทายกตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

อุทฺทานํ

โสภิ สุทสฺสโน เจว จนฺทโน ปุปฺผฉทโน

รโห จมฺปกปุปฺผี จ อตฺถสนฺทสฺสเกน จ ฯ

เอกรํสี ๒ สาลทโท ทสโม ผลทายโก

คาถาโย สตฺตติ เทฺว จ คณิตาโย วิภาวิหีติ ฯ

โสภิตวคฺโค จุทฺทสโม

___________________

๑ ม. ปาราวโต ฯ ๒ ม. ปริจารึ ฯ ยุ. ปริวารึ ฯ

๑ ม. ตโย อาสุํ ปิยาลิโน ฯ ๒ ม. เอกปสาที ฯ ยุ. เอกทุสฺสิ ฯ

ในกาลนั้น เราเป็นพรานเที่ยวฆ่าสัตว์อื่นเป็นอย่างมาก สำเร็จการนอนอยู่ที่เงื้อมเขา ไม่ไกลพระศาสดาพระนามว่าสิขี เราได้เห็นพระพุทธเจ้าอัครนายกของโลก ทั้งเวลาเย็น เวลาเช้า ก็เราไม่มีไทยธรรมสำหรับถวายแด่พระศาสดาผู้จอมสัตว์ ผู้คงที่ เราได้ถือเอาผลมะหาดไปสู่สำนักพระพุทธเจ้า พระผู้มีพระภาคเชษฐบุรุษของโลกผู้ประเสริฐกว่านระทรงรับต่อแต่นั้น เราได้ถือผลมะหาดไปปวารณา พระองค์ผู้นำวิเศษ ด้วยจิตอันเลื่อมใสนั้น เราได้ทำกาลกิริยา ณ ที่นั้นเอง ในกัลปที่ ๓๑ แต่กัลปนี้เราได้ถวายผลมะหาดใด ด้วยกรรมนั้น เราไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งการถวายผลไม้ ในกัลปที่ ๑๕ แต่กัลปนี้ ได้มีพระเจ้าจักรพรรดิ๓ พระองค์ ทรงพระนามว่ามาลภิ ทรงสมบูรณ์ด้วยแก้ว ๗ ประการ มีพลมาก คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖เราทำให้แจ้งชัดแล้ว พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระผลทายกเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ ผลทายกเถราปทาน.

----------

รวมอปทานที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. โสภิตเถราปทาน ๒. สุทัสสนเถราปทาน

๓. จันทนปูชกเถราปทาน ๔. ปุปผฉทนิยเถราปทาน

๕. รโหสันทัสสกเถราปทาน ๖. จัมปกปุปผิยเถราปทาน

๗. อัตถสันทัสสกเถราปทาน ๘. เอกรังสนิยเถราปทาน

๙. สาลทายกเถราปทาน ๑๐. ผลทายกเถราปทาน

บัณฑิตทั้งหลายรวมคาถาได้ ๗๒ คาถา ฉะนี้แล.

จบ โสภิตวรรคที่ ๑๔.