ภัททาลิวรรค

สุเมโธ นาม สมฺพุทฺโธ อคฺโค การุณิโก มุนิ

วิเวกกาโม โลกคฺโค หิมวนฺตํ อุปาคมิ ฯ

อชฺโฌคเหตฺวา หิมวนฺตํ ๑ สุเมโธ โลกนายโก

ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวาน นิสีทิ ปุริสาสโภ ๒ ฯ

สมาธึ โส สมาปนฺโน สุเมโธ โลกนายโก

สตฺตรตฺตินฺทิวํ พุทฺโธ นิสีทิ ปุริสุตฺตโม ฯ

ขาริกาชํ ๓ คเหตฺวาน วนมชฺโฌคหึ อหํ

ตตฺถทฺทสาสึ สมฺพุทฺธํ โอฆติณฺณมนาสวํ ฯ

สมฺมชฺชนึ คเหตฺวาน สมฺมชฺชิตฺวาน อสฺสมํ

จตุทณฺเฑ ฐเปตฺวาน อกาสึ มณฺฑปํ ตทา ฯ

สาลปุปฺผํ คเหตฺวาน มณฺฑปํ ฉาทยึ อหํ

ปสนฺนจิตฺโต สุมโน อวนฺทึ โลกนายกํ ๔ ฯ

ยํ วทนฺติ สุเมโธติ ภูริปญฺญํ สุเมธสํ

ภิกฺขุสงฺเฆ นิสีทิตฺวา อิมา คาถา อภาสถ ฯ

พุทฺธสฺส คิรมญฺญาย สพฺเพ เทวา สมาคมม

อสํสยํ พุทฺธเสฏฺโฐ ธมฺมํ เทเสติ จกฺขุมา ฯ

สุเมโธ นาม สมฺพุทฺโธ อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห

เทวสงฺเฆ นิสีทิตฺวา อิมา คาถา อภาสถ ฯ

โย เม สตฺตาหํ มณฺฑปํ ธารยิ สาลฉาทนํ ๑

ตมหํ กิตฺตยิสฺสามิ สุณาถ มม ภาสโต ฯ

เทวภูโต มนุสฺโส วา เหมวณฺโณ ภวิสฺสติ

ปหูตโภโค หุตฺวาน กามโภคี ภวิสฺสติ ฯ

สฏฺฐี นาคสหสฺสานิ สพฺพาลงฺการภูสิตา

สุวณฺณกจฺฉา มาตงฺคา เหมกปฺปนิวาสสา ๒ ฯ

อารุฬฺหา คามณีเยภิ โตมรงฺกุสปาณิภิ

สายํ ปาโต อุปฏฺฐานํ อาคจฺฉิสฺสนฺติมํ นรํ ฯ

เตหิ นาเคหิ ปริวุโต รมิสฺสติ อยํ นโร

สฏฺฐี อสฺสสหสฺสานิ สพฺพาลงฺการภูสิตา ฯ

อาชานียา จ ๓ ชาติยา สินฺธวา สีฆพาหนา

อารุฬฺหา คามณีเยภิ อินฺทิยาจาปธาริภิ ฯ

ปริวาเรสฺสนฺติมํ นิจฺจํ พุทฺธปูชายิทํ ผลํ

สฏฺฐี รถสหสฺสานิ สพฺพาลงฺการภูสิตา ฯ

ทีปา อโถปิ เวยฺยคฺฆา สนฺนทฺธา อุสฺสิตทฺธชา

อารุฬฺหา คามณีเยภิ จาปหตฺเถหิ จมฺมิภิ ๑ ฯ

ปริวาเรสฺสนฺติมํ นิจฺจํ พุทฺธปูชายิทํ ผลํ

สฏฺฐี คามสหสฺสานิ ปริปุณฺณานิ สพฺพโส ฯ

ปหูตธนธญฺญานิ สุสมิทฺธานิ สพฺพโส

สทา ปาตุภวิสฺสนฺติ พุทฺธปูชายิทํ ผลํ ฯ

หตฺถี อสฺสา รถา ปตฺตี เสนา จ จตุรงฺคินี

ปริวาเรสฺสนฺติมํ นิจฺจํ พุทฺธปูชายิทํ ผลํ ฯ

อฏฺฐารเส กปฺปสเต เทวโลเก รมิสฺสติ

สหสฺสกฺขตฺตุํ ราชา จ จกฺกวตฺติ ภวิสฺสติ ฯ

สตานํ ตีณิกฺขตฺตุํ จ เทวรชฺชํ กริสฺสติ

ปเทสรชฺชํ วิปุลํ คณนาโต อสงฺขยํ ๒ ฯ

ตึสกปฺปสหสฺสมฺหิ โอกฺกากกุลสมฺภโว

โคตโม นาม นาเมน สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ ฯ

ตสฺส ธมฺเมสุ ทายาโท โอรโส ธมฺมนิมฺมิโต

สพฺพาสเว ปริญฺญาย วิหรามิ อนาสโว ฯ

ตึสกปฺปสหสฺสมฺหิ อทฺทสํ โลกนายกํ

เอตฺถนฺตรํ อุปาทาย คเวสึ อมตํปทํ ฯ

ลาภา มยฺหํ สุลทฺธํ เม ยมหํ ญามิ ๓ สาสนํ

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ ฯ

นโม เต ปุริสาชญฺญ นโม เต ปุริสุตฺตม

ญาณํ ปฏิกิตฺเตตฺวาน ๑ ปตฺโตมฺหิ อมตํปทํ ฯ

ยํ ยํ โยนูปปชฺชามิ เทวตฺตํ อถ มานุสํ

สพฺพตฺถ สุขิโต โหมิ ผลมฺเม ญาณกิตฺตเน ฯ

อิทํ ปจฺฉิมกํ มยฺหํ จริโม วตฺตตี ภโว

นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา วิหรามิ อนาสโว ฯ

กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ ภวา สพฺเพ สมูหตา

นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา วิหรามิ อนาสโว ฯ

สฺวาคตํ วต เม อาสิ มม พุทฺธสฺส สนฺติเก

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ภทฺทาลิ เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

ภทฺทาลิตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

๑ ม. ยุ. หิมวํ ฯ ๒ ม. ยุ. ปุริสุตฺตโม ฯ ๓ ม. ขาริภารํ ฯ อิโต ปรํ

อีทิสเมว ฯ ๔ ม. ยุ. อภิวนฺทึ ตถาคตํ ฯ

๑ ม. ยุ. สาลฉาทิตํ ฯ ๒ ม. เหมกปฺปนวาสสา ฯ อิโต ปรํ อีทิสเมว ฯ

๓ ม. ยุ. ว ฯ

๑ ม. ยุ. วมฺมิภิ ฯ อิโต ปรํ อีทิสเมว ฯ ๒ ม. ยุ. อสงฺขิยํ ฯ อิโต ปรํ อีทิสเมว ฯ

๓ ม. ยุ. ญาสิ ฯ

พระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่า สุเมธะ ผู้เลิศ ประกอบด้วยพระกรุณา เป็นมุนี ปรารถนาความวิเวก เลิศกว่าโลก ได้เสด็จเข้าไปยังป่าหิมพานต์ ครั้นแล้ว พระสุเมธสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้นำโลกประเสริฐกว่าบุรุษ ได้ประทับนั่งขัดสมาธิ พระพุทธเจ้าผู้นำโลกพระนามว่าสุเมธะผู้สูงสุดกว่าบุรุษ พระองค์ประทับนั่งขัดสมาธิอยู่ ๗คืน ๗ วัน เราถือหาบเข้าไปกลางป่า ณ ที่นั้นเราได้เห็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ข้ามโอฆะได้แล้ว ไม่มีอาสวะ

ครั้งนั้น เราจับไม้กวาดกวาดอาศรม ปักไม้สี่อันทำเป็นมณฑป เราเอาดอกรังมามุงมณฑปเราเป็นผู้มีจิตเลื่อมใส โสมนัส ได้ถวายบังคมพระผู้นำโลกแล้วพระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าสุเมธะ ที่ชนทั้งหลายกล่าวกันว่ามีปัญญาดังแผ่นดิน มีพระปัญญาดี ประทับนั่ง ณ ท่ามกลางพระภิกษุสงฆ์ได้ตรัสพระคาถาเหล่านี้ เทวดาทั้งปวงทราบว่าพระพุทธเจ้าจะเปล่งวาจา จึงพากันมาประชุมด้วยคิดว่า พระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุด มีพระจักษุ จะทรงแสดงพระธรรมเทศนาโดยไม่ต้องสงสัย

พระพุทธเจ้าพระนามว่าสุเมธะ ผู้สมควรรับเครื่องบูชา ประทับนั่งในหมู่เทวดา ได้ตรัสพระคาถาดังต่อไปนี้ผู้ใดทรงมณฑป มีดอกรังเป็นเครื่องมุงแก่เราตลอด ๗ วันเราพยากรณ์ผู้นั้น ท่านทั้งหลายจงฟังเรากล่าว ผู้นั้นเกิดเป็นเทวดาหรือมนุษย์ จักเป็นผู้มีผิวพรรณเหมือนทองคำจักมีโภคทรัพย์ล้นเหลือบริโภคกาม ช้างมาตังคะ ๖ หมื่นเชือกประดับด้วยเครื่องอาภรณ์ทุกชนิด รัดประคน และพานหน้าพานหลังล้วนทองกอปรด้วยเครื่องประดับศรีษะและข่ายทอง มีนายหัตถาจารย์ผู้มีมือถือหอกซัดและขอ ขึ้นขี่ประจำ จักมาสู่ที่บำรุงผู้นั้นทั้งเวลาเย็นเวลาเช้าผู้นี้จักเป็นผู้อันช้างเหล่านั้นแวดล้อมแล้ว รื่นรมย์อยู่

สินธพอาชาไนยโดยกำเนิด ๖ หมื่นม้า ประดับด้วยเครื่องอลังการทุกอย่างเป็นพาหนะว่องไว มีอัสวาจารย์ผู้สวมเกราะถือธนู ขึ้นขี่ประจำ จักแวดล้อมอยู่เป็นนิตย์ นี้เป็นผลแห่งพุทธบูชา รถ ๖ หมื่นคันประดับด้วยสรรพาลังการ หุ้มด้วยหนังเสือเหลืองบ้าง ด้วยหนังเสือโคร่งบ้าง มีธงปักหน้ารถ มีคนขับถือธนูสวมเกราะขึ้นประจำ จักแวดล้อมผู้นี้อยู่เป็นนิตย์ นี้เป็นผลแห่งพุทธบูชา บ้าน ๖ หมื่นบริบูรณ์ด้วยเครื่องใช้ทุกสิ่ง มีทรัพย์และข้าวเปลือกล้นเหลือ บริบูรณ์ดีทุกประการ จักมีปรากฏอยู่ทุกเมื่อ นี้เป็นผลแห่งพุทธบูชา เสนาสี่เหล่าคือ กองช้าง กองม้า กองรถ กองราบ จักแวดล้อมผู้นี้อยู่เป็นนิตย์

นี้เป็นผลแห่งพุทธบูชา ในกัปที่ ๑,๘๐๐ ผู้นี้จักรื่นรมย์อยู่ในเทวโลก จักได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ๑,๐๐๐ ครั้ง และจักรเสวยราชสมบัติในเทวโลก ๓๐๐ ครั้ง จักได้เป็นพระเจ้าประเทศราชอันไพบูลย์โดยคณนานับไม่ถ้วน ในกัปที่ ๓๐,๐๐๐ พระศาสดามีพระนามว่า โคดม ซึ่งสมภพในวงศ์พระเจ้าโอกากราชจักเสด็จอุบัติขึ้นในโลก ข้าพระองค์เป็นทายาทในธรรมของพระองค์ท่าน เป็นโอรสอันธรรมนิรมิตแล้ว กำหนดรู้อาสวะทั้งปวงแล้ว เป็นผู้ไม่มีอาสวะอยู่ ในกัปที่ ๓๐,๐๐๐ (แต่กัปนี้) ข้าพระองค์ได้เห็นพระศาสดาผู้นำโลก ในระหว่างนี้ ข้าพระองค์ได้แสวงหาอมตบท การที่ข้าพระองค์รู้ศาสนธรรมนี้ เป็นลาภของข้าพระองค์ ข้าพระองค์ได้ดีแล้ววิชชา ๓ ข้าพระองค์บรรลุแล้วโดยลำดับ พระพุทธศาสนา ข้าพระองค์ทำเสร็จแล้ว

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นบุรุษอาชาไนย ข้าพระองค์ขอนอบน้อมแด่พระองค์ ข้าแต่พระองค์ผู้สูงสุดกว่าบุรุษ ข้าพระองค์ได้บรรลุอมตบท เพราะกล่าวสดุดีพระพุทธญาณ ข้าพระองค์เข้าในถิ่นกำเนิดใดๆ คือ จะเป็นเทวดาหรือมนุษย์ย่อมเป็นผู้มีความสุขในที่ทุกสถาน นี้เป็นผลในการที่ข้าพระองค์กล่าวสดุดีพระพุทธญาณนี้เป็นการเกิดครั้งหลังของข้าพระองค์ ภพสุดท้ายกำลังเป็นไปอยู่ข้าพระองค์ตัดกิเลสเครื่องผูก ดังช้างตัดเชือกแล้ว เป็นผู้ไม่มีอาสวะอยู่ ข้าพระองค์เผากิเลสทั้งหลายแล้ว ถอนภพขึ้นได้ทั้งหมดแล้ว ตัดกิเลสเครื่องผูก ดังช้างตัดเชือกแล้ว เป็นผู้ไม่มีอาสวะอยู่การที่ข้าพระองค์ได้มาในสำนักพระพุทธเจ้าของข้าพระองค์นี้ เป็นการมาดีแล้วหนอ วิชชา ๓ ข้าพระองค์บรรลุแล้วโดยลำดับ พระพุทธศาสนา ข้าพระองค์ได้ทำเสร็จแล้ว คุณวิเศษเหล่านี้ คือปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ ข้าพระองค์ได้ทำให้แจ้งแล้ว พระพุทธศาสนาข้าพระองค์ได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระภัททาลิเถระได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ ภัททาลิเถราปทาน.

จนฺทภาคานทีตีเร อสฺสโม สุกโต มม

สุสุทฺธปุฬินากิณฺโณ ปณฺณสาลา สุมาปิตา ฯ

อุตฺตานกูลา นทิกา สุปติตฺถา มโนรมา

มจฺฉกจฺฉปสมฺปนฺนา สสสุมารนิเสวิตา ฯ

อจฺฉา มยุรทีปี จ กรวิกา จ สาลิกา

กุชฺชนฺติ สพฺพทา เอเต โสภยนฺตา มมสฺสมํ ฯ

โกกิลา มญฺชุภาณี จ หํสา จ มธุรสฺสรา

อภิกุชฺชนฺติ เต ตตฺถ โสภยนฺตา มมสฺสมํ ฯ

สีหา พฺยคฺฆา วราหา จ พกา โกกตรจฺฉโย ๑

คิริทุคฺคมฺหิ ๒ นาเทนฺติ โสภยนฺตา มมสฺสมํ ฯ

เอณิมิคา จ สรภา เภรณฺฑา สูกรา พหู

คิริทุคฺคมฺหิ นาเทนฺติ โสภยนฺตา มมสฺสมํ ฯ

อุทฺทาลกา จ จมฺปกา ปาฏลี สินฺทุวาริกา

อธิมุตฺตา ๓ อโสกา จ โสภยนฺตา มมสฺสมํ ฯ

องฺโกลา ยูถิกา เจว สตฺตปณฺณา ๔ พิมฺพิชาลิกา

กณิกา กณิการา จ ปุปฺผนฺติ มม อสฺสเม ๕ ฯ

นาคา สาลา จ สลฬา ปุณฺฑรีเกตฺถ ปุปฺผิตา

ทิพฺพา คนฺธา สมฺปวนฺตา โสภนฺติ มม อสฺสเม ฯ

อสฏฺฐา ๖ อสนา เจตฺถ มหานามา จ ปุปฺผิตา

สาลา จ กงฺคุปุปฺผา จ โสภนฺติ มม อสฺสเม ฯ

อมฺพา ชมฺพู จ ติลกา นิปา ๗ จ สาลกลฺยาณี

ทิพฺพา คนฺธา สมฺปวนฺตา โสภยนฺติ มมสฺสมํ ฯ

อโสกา จ กปิฏฺฐา จ ภคินิมาลา ๘ จ ปุปฺผิตา

ทิพฺพา คนฺธา สมฺปวนฺตา โสภยนฺติ มมสฺสมํ ฯ

กทมฺพา กทลี เจว อิสิมุคฺคา จ โรปิตา

ธุวํ ผลานิ ธาเรนฺติ โสภยนฺติ มมสฺสมํ ฯ

หรีตกา อามลกา อมฺพา ชมฺพู วิเภทกา ๑

โกลา ภลฺลาตกา เพลฺลา ๒ ผลิโน มม อสฺสเม ฯ

อวิทูเร โปกฺขรณี สุปติตฺถา มโนรมา

มนฺทาลเกหิ สญฺฉนฺนา ปทุมุปฺปลเกหิ จ ฯ

คพฺภํ คณฺหนฺติ ปทุมา อญฺเญ ปุปฺผนฺติ เกสริ

โอปตฺตกณฺณิกา เจว ปุปฺผนฺติ มม อสฺสเม ฯ

ปาฐีนา ปาวุสา มจฺฉา วลชา ๓ มุญฺชโรหิตา

อจฺโฉทกมฺหิ วิจรํ โสภยนฺติ มมสฺสมํ ฯ

นยิตา อมฺพคนฺธิ จ อนุกุเล จ เกตกา

ทิพฺพา คนฺธา สมฺปวนฺตา โสภยนฺติ มมสฺสมํ ฯ

มธุภึเสหิ สวนฺติ ๔ ขีรสปฺปิมุฬาลิภิ

ทิพฺพา คนฺธา สมฺปวนฺตา โสภยนฺติ มมสฺสมํ ฯ

ปุฬินา โสภนา ตตฺถ อากิณฺณา ชลเสวิตา

โอปุปฺผา ๕ ปุปฺผิตา เสตา โสภยนฺติ มมสฺสมํ ฯ

ชฏาภารภริตา จ อชินุตฺตรวาสิโน

วากจีรธรา สพฺเพ โสภยนฺติ มมสฺสมํ ฯ

ยุคมตฺตมเปกฺขนฺตา นิปกา สนฺตวุตฺติโน

กามเคเธ ๖ อนเปกฺขา วสนฺติ มม อสฺสเม ฯ

ปรูฬฺหกจฺฉนขโลมา ปงฺกทนฺตา รชสฺสิรา

รโชชลฺลธรา สพฺเพ วสนฺติ มม อสฺสเม ฯ

อภิญฺญาปารมิปฺปตฺตา อนฺตลิกฺเข จราว เต

อุคฺคจฺฉนฺตา นภํ เอเต โสภยนฺติ มมสฺสมํ ฯ

เตหิ สิสฺเสหิ ปริวุโต วสามิ ปวเน ๑ ตทา

รตฺตินฺทิวํ น ชานามิ ฌานรติสมปฺปิโต ๒ ฯ

ภควา ตมฺหิ สมเย อตฺถทสฺสี มหามุนิ

ตมนฺธการํ นาเสนฺโต อุปฺปชฺชิ โลกนายโก ฯ

อถ อญฺญตโร สิสฺโส อาคญฺฉิ มม สนฺติเก

มนฺเต อชฺเฌตุกาโม โส ฉฬงฺคํ นาม ลกฺขณํ ฯ

พุทฺโธ โลเก สมุปฺปนฺโน อตฺถทสฺสี มหามุนิ

จตุสจฺจํ ปกาเสนฺโต เทเสสิ อมตํปทํ ฯ

ตุฏฺฐหฏฺโฐ ปมุทิโต ธมฺมนฺตรคณาสโย ๓

อสฺสมา อภินิกฺขมฺม อิทํ วจนมพฺรวึ ฯ

พุทฺโธ โลเก สมุปฺปนฺโน ทฺวตฺตึสวรลกฺขโณ

เอถ สพฺเพ คมิสฺสาม สมฺมาสมฺพุทฺธสนฺติเก ฯ

โอวาทปฏิการา เต สทฺธมฺเม ปารมึ คตา

สาธูติ สมฺปฏิจฺฉึสุ อุตฺตมตฺถํ คเวสกา ฯ

ชฏาภารภริตา เต อชินุตฺตรวาสิโน

อุตฺตมตฺถํ คเวสนฺตา นิกฺขมึสุ วนา ตทา ฯ

ภควา ตมฺหิ สมเย อตฺถทสฺสี มหายโส

จตุสจฺจํ ปกาเสนฺโต เทเสสิ อมตํปทํ ฯ

เสตจฺฉตฺตํ คเหตฺวาน พุทฺธเสฏฺฐสฺส ธารยึ

เอกาหํ ธารยิตฺวาน พุทฺธเสฏฺฐํ อวนฺทิหํ ฯ

อตฺถทสฺสี ตุ ภควา โลกเชฏฺโฐ นราสโภ

ภิกฺขุสงฺเฆ นิสีทิตฺวา อิมา คาถา อภาสถ ฯ

โย เม ฉตฺตมธาเรสิ ปสนฺโน เสหิ ปาณิภิ

ตมหํ กิตฺตยิสฺสามิ สุณาถ มม ภาสโต ฯ

อิมสฺส ชายมานสฺส เทวตฺเต อถ มานุเส

ธาริสฺสนฺติ สทา ฉตฺตํ ฉตฺตทานสฺสิทํ ผลํ ฯ

สตฺตสตฺตติกปฺปานิ เทวโลเก รมิสฺสติ

สหสฺสกฺขตฺตุํ ราชา จ จกฺกวตฺติ ภวิสฺสติ ฯ

สตฺตสตฺตติกฺขตฺตุญฺจ เทวรชฺชํ กริสฺสติ

ปเทสรชฺชํ วิปุลํ คณนาโต อสงฺขยํ

อฏฺฐารเส กปฺปสเต โคตโม สกฺยปุงฺคโว

ตมนฺธการํ นาเสนฺโต อุปชฺชิสฺสติ จกฺขุมา ฯ

ตสฺส ธมฺเมสุ ทายาโท โอรโส ธมฺมนิมฺมิโต

สพฺพาสเว ปริญฺญาย นิพฺพายิสฺสตินาสโว ฯ

ยโต อหํ กมฺมมกํ ๑ ฉตฺตํ พุทฺธสฺส ธารยึ

เอตฺถนฺตเร น ชานามิ เสตจฺฉตฺตํ อธาริตํ ฯ

อิทํ ปจฺฉิมกํ มยฺหํ จริโม วตฺตเต ภโว

ฉตฺตธารณมชฺชาสิ มตฺถเก ๑ นิจฺจกาลิกํ ฯ

อโห เม สุกตํ กมฺมํ อตฺถทสฺสิสฺส ตาทิโน

สพฺพาสวปริกฺขีโณ นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว ฯ

กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ ภวา สพฺเพ สมูหตา

นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา วิหรามิ อนาสโว ฯ

สฺวาคตํ ๒ วต เม อาสิ มม พุทฺธสฺส สนฺติเก

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา เอกฉตฺติโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

เอกฉตฺติยตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

๑ ม. ยุ. ตว ณาณํ ปกิตฺเตตฺวา ฯ

๑ ม. อจฺฉโกกตรจฺฉกา ฯ ๒ ยุ. คิริทุคฺคํปิ ฯ ๓ ม. ยุ. อติมุตฺตา ฯ อิโต ปรํ

อีทิสเมว ฯ ๔ ม. ยุ. สตฺตสี ฯ ๕ ม. โสภยนฺตา มมสฺสมํ ฯ ๖ ม. ยุ. อชฺชุนา ฯ

๗ ม. นิมฺพา ฯ ๘ ม. คิริมาเลตฺถ ปุปฺผิตา ฯ ยุ. ภคินิมาเลตฺถ ฯ

๑ ม. ยุ. วิภีตกา ฯ สพฺพตฺถ อีทิสเมว ฯ ๒ ม. พิลฺลา ฯ สพฺพตฺถ อีทิสเมว ฯ

๓ ม. พลชา ฯ ยุ ชลชา ฯ สพฺพตฺถ อีทิสเมว ฯ ๔ ม. ยุ. มธุภิสมฺหา สวติ ฯ

๕ ม. โอปุปฺผา--สนฺติ ฯ ยุ. โอวฏฺฏา--สนฺติ ฯ ๖ ม. กามโภเค ฯ

๑ ม. วิปิเน ฯ สพฺพตฺถ อีทิสเมว ฯ ๒ ม. ยุ. สทา ฌานสมปฺปิโต ฯ

๓ ม. ยุ. ธมฺมนฺตรคตาสโย ฯ

๑ ยุ. กมฺมกํ ตํ ฯ

ข้าพระองค์ได้สร้างอาศรมซึ่งมีทรายสีขาวสะอาดเกลื่อนกล่นใกล้แม่น้ำจันทภาคา และได้สร้างบรรณศาลาไว้ แม่น้ำจันทภาคานั้นเป็นแม่น้ำที่มีฝั่งลาด มีท่าน้ำราบเรียบ น่ารื่นรมย์ สมบูรณ์ด้วยปลาและเต่า อันจระเข้เสพอาศัย หมี นกยูง เสือเหลือง นกการะเวกและนกสาลิกา ร่ำร้องอยู่ทุกเวลา ช่วยทำอาศรมของข้าพระองค์ให้งดงาม นกดุเหว่าเสียงหวาน และหงส์มีเสียงเสนาะ ร้องอยู่ใกล้อาศรมนั้น ช่วยทำอาศรมของข้าพระองค์ให้งดงาม ราชสีห์ เสือโคร่ง หมู นกยาง หมาป่า และหมาไน บันลือเสียงอยู่ที่ช่องเขาช่วยทำอาศรมของข้าพระองค์ให้งดงาม เนื้อทราย กวาง หมาจิ้งจอกสุกร มีมาก บันลือเสียงอยู่ที่ช่องเขา ช่วยทำอาศรมของข้าพระองค์ให้งดงาม

ต้นราชพฤกษ์ ต้นจำปา ไม้แคฝอย ไม้ยางทราย ไม้อุโลก และต้นอโศก ช่วยทำอาศรมของข้าพระองค์ให้งดงาม ต้นปรูต้นคัทเค้า ต้นตีนเป็ด เถาตำลึง ต้นคนทีสอ ไม้กรรณิการ์ออกดอกอยู่ใกล้อาศรมของข้าพระองค์ ไม้กากะทิง ต้นรัง และต้นสน บัวขาว ดอกบานสะพรั่ง ใกล้อาศรมนั้น กลิ่นหอมฟุ้งไป ช่วยทำอาศรมของข้าพระองค์ให้งดงาม และที่ใกล้อาศรมนั้นมีไม้โพธิไม้ประดู่ ไม้สะท้อน ต้นรัง และไม้ประยงค์ ดอกบานสะพรั่งช่วยทำอาศรมของข้าพระองค์ให้งดงาม ต้นมะม่วง ต้นหว้า ต้นหมากหอมควาย ต้นกระทุ่ม ต้นรังที่งดงาม มีกลิ่นหอมฟุ้งขจรไปย่อมทำอาศรมของข้าพระองค์ให้งดงาม ต้นอโศก ไม้มะขวิด และต้นภคินีมาลา ดอกบานสะพรั่ง

มีกลิ่นหอมฟุ้งขจรไป ย่อมทำอาศรมของข้าพระองค์ให้งดงาม ต้นกระทุ่ม ต้นกล้วย ถั่วฤาษีและต้นมะกล่ำดำ มีผลอยู่เป็นนิตย์ ช่วยทำอาศรมของข้าพระองค์ให้งดงาม ต้นสมอไทย มะขามป้อม มะม่วง หว้า สมอพิเภกกระเบา ไม้รกฟ้า มะตูม ผลิผลอยู่ใกล้ๆ อาศรมของข้าพระองค์ในที่ไม่ไกลอาศรม มีสระโบกขรณี มีท่าน้ำราบเรียบ น่ารื่นรมย์ใจดารดาษไปด้วยบัวขม กอปทุมและกออุบล กอปทุมกอหนึ่งกำลังดอกตูม กออื่นๆ มีดอกบาน บ้างก็มีใบและกลีบหลุดลงบานอยู่ใกล้อาศรมของข้าพระองค์ ปลาสลาด ปลากระบอก ปลาสวาย ปลาเค้าและปลาตะเพียน ว่ายอยู่ในน้ำใส ช่วยทำอาศรมของข้าพระองค์ให้งดงาม มะม่วงหอมที่น่าดู กับต้นเกดที่ขึ้นอยู่ริมฝั่งมีกลิ่นหอมฟุ้งขจรไป

ช่วยทำอาศรมของข้าพระองค์ให้งดงาม น้ำหวานที่ไหลออกจากเหง้า รสหวานปานดังน้ำผึ้ง นมสดและเนยใสมีกลิ่นหอมฟุ้งขจรไป ย่อมทำอาศรมของข้าพระองค์ให้งดงาม ใกล้อาศรมนั้น มีกองทรายที่สวยงาม อันน้ำเสพแล้วเกลื่อนไป ดอกไม้หล่นไป ดอกไม้บาน สีขาวๆ ช่วยทำอาศรมของข้าพระองค์ให้งดงาม ฤาษีทั้งหลายสวมชฎามีหาบเต็ม นุ่งหนังสัตว์ทั้งเล็บ ทรงผ้าเปลือกไม้กรอง ย่อมยังอาศรมของข้าพระองค์ให้งดงาม ฤาษีทั้งหลายทอดตาดูประมาณชั่วแอก มีปัญญา มีความประพฤติสงบ ไม่ยินดีในความกำหนัดในกาม อยู่ในอาศรมของข้าพระองค์ ฤาษีทั้งหลายผู้มีขนรักแร้และเล็บงอกยาว ฟันเขลอะ มีธุลีบนศรีษะ ทรงธุลีละอองและของเปรอะเปื้อน

ล้วนอยู่ในอาศรมของข้าพระองค์ ฤาษีเหล่านั้นถึงที่สุดแห่งอภิญญา เหาะเหินเดินอากาศได้ เมื่อเหาะขึ้นสู่ท้องฟ้า ย่อมทำให้อาศรมของข้าพระองค์งดงาม ครั้งนั้น ข้าพระองค์อันศิษย์เหล่านั้นแวดล้อมอยู่ในป่า เป็นผู้เพียบพร้อมด้วยความยินดีในฌาน ไม่รู้กลางวันกลางคืน ก็สมัยนั้นพระผู้มีพระภาคมหามุนี พระนามว่าอัตถทัสสี เป็นนายกของโลก เสด็จอุบัติขึ้นยังความมืดให้พินาศไป ครั้งนั้นศิษย์คนหนึ่งได้มายังสำนักของข้าพระองค์ เขาประสงค์จะเรียนลักษณะชื่อว่าฉฬังคะ ในคัมภีพระเวทพระพุทธเจ้าพระนามว่าอัตถทัสสี ผู้เป็นมหามุนี ทรงอุบัติขึ้นในโลก เมื่อทรงประกาศสัจจะ ๔ ทรงแสดงอมตบท ข้าพระองค์เป็นผู้ยินดี ร่าเริงบันเทิงจิต มีหมวดธรรมอย่างอื่นเป็นที่มานอน ออกจากอาศรมแล้ว พูดดังนี้ว่า

พระพุทธเจ้าผู้มีลักษณะอันประเสริฐ๓๒ ประการ เสด็จอุบัติขึ้นแล้วในโลก มาเถอะท่านทั้งหลาย เราทุกคนจักไปยังสำนักของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ศิษย์เหล่านั้นผู้ปฏิบัติตามคำสั่งสอนถึงที่สุดในสัทธรรม แสวงหาประโยชน์อย่างเยี่ยมได้รับปากว่า ดีแล้ว ในกาลนั้น พวกเขาผู้สวมชฎามีหาบเต็ม นุ่งหนังสัตว์พร้อมทั้งเล็บ เสาะหาประโยชน์อย่างเยี่ยม ได้ออกจากป่าไป สมัยนั้น พระผู้มีพระภาคผู้มีพระยศใหญ่พระนามว่าอัตถทัสสี เมื่อทรงประกาศสัจจะ ๔ ได้ทรงแสดงอมตบท ข้าพระองค์ถือเศวตฉัตรกั้นถวายแด่พระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐ ข้าพระองค์ครั้นกั้นถวายวันหนึ่งแล้ว ได้ถวายบังคมพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุดก็พระผู้มีพระภาคพระนามว่าอัตถทัสสี

เชษฐของโลก ประเสริฐกว่านรชนประทับนั่งในท่ามกลางพระภิกษุสงฆ์แล้ว ได้ตรัสพระคาถาเหล่านี้ว่า ผู้ใดมีจิตเลื่อมใส ได้กั้นเศวตฉัตรให้เราด้วยมือทั้งสองของตน เราจักพยากรณ์ผู้นั้น ท่านทั้งหลายจงฟังเรากล่าวเมื่อผู้นี้เกิดในเทวดาหรือมนุษย์ ชนทั้งหลายจักคอยกั้นเศวตฉัตรให้ทุกเมื่อนี้เป็นผลแห่งการกั้นฉัตรถวาย ผู้นี้จักรื่นรมย์อยู่ในเทวโลก ๗๗ กัปจักได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิราช ๑,๐๐๐ ครั้ง จักเสวยราชสมบัติในเทวโลก ๗๗ ครั้ง จักได้เป็นพระเจ้าประเทศราชอันไพบูลย์โดยคณนานับไม่ถ้วน ในกัปที่ ๑,๘๐๐

พระพุทธเจ้าพระนามว่า โคดมศากยบุตร จักเสด็จอุบัติ กำจัดความมืดมนอนธการให้พินาศ เขาจักเป็นทายาทในธรรมของพระพุทธเจ้าพระองค์นั้น เป็นโอรสอันธรรมนิรมิตแล้ว จักกำหนดรู้อาสวะทั้งปวงแล้ว เป็นผู้ไม่มีอาสวะปรินิพพานในระหว่างกาล นับตั้งแต่ข้าพระองค์ได้ทำกรรม คือ ได้กั้นเศวตฉัตรถวายแด่พระพุทธเจ้ามา ข้าพระองค์ไม่รู้จักเศวตฉัตรที่ไม่ถูกกั้น ชาตินี้เป็นชาติหลังสุดของข้าพระองค์ ภพสุดท้ายกำลังเป็นไปอยู่ ทุกวันนี้ เหนือศรีษะของข้าพระองค์ได้มีการกั้นเศวตฉัตรซึ่งเป็นไปตลอดกาลเป็นนิตย์ โอข้าพระองค์ได้ทำกรรมไว้ดีแล้วแด่พระพุทธเจ้าพระนามว่า อัตถทัสสี ผู้คงที่ ข้าพระองค์เป็นผู้สิ้นอาสวะทั้งปวงแล้ว บัดนี้ ภพใหม่มิได้มี ข้าพระองค์เผากิเลสทั้งหลายแล้ว ถอนภพขึ้นได้ทั้งหมดแล้ว ตัดกิเลสเครื่องผูก ดังช้างตัดเชือกแล้ว เป็นผู้ไม่มีอาสวะอยู่ การที่ข้าพระองค์ได้มาในสำนักพระพุทธเจ้าของข้าพระองค์นี้ เป็นการมาดีแล้ว วิชชา๓ข้าพระองค์บรรลุแล้วโดยลำดับ คำสอนของพระพุทธเจ้าข้าพระองค์ได้ทำเสร็จแล้ว คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘และอภิญญา ๖ ข้าพระองค์ทำให้เสร็จแล้ว คำสอนของพระพุทธเจ้าข้าพระองค์ได้กระทำแจ้งแล้ว ดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระเอกฉัตติยเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ เอกฉัตติยเถราปทาน

ชาติชรญฺจ มรณํ ปจฺจเวกฺขึ อหํ ตทา

เอกโก อภินิกฺขมฺม ปพฺพชึ อนคาริยํ ฯ

จรมาโน อนุปุพฺเพน คงฺคาตีรํ อุปาคมึ

ตตฺถทฺทสาสึ ปฐวึ คงฺคาตีเร สปุณฺณกํ ๓ ฯ

อสฺสมํ ตตฺถ มาเปตฺวา วสามิ มม อสฺสเม ๔

สุกฺกโต จงฺกโม มยฺหํ นานาทิชคณายุโต ฯ

มมํ อุเปนฺติ จ สตฺตา ๑ กุชฺชนฺติ จ มโนหรํ

รมฺมมาโน สห เตหิ วสามิ อสฺสเม อหํ ฯ

มม อสฺสมสามนฺตา มิคราชา จตุกฺกโม

อาสยา อภินิกฺขมฺม คชฺชิ โส อสนี ๒ วิย ฯ

นทิเต มิคราเช จ หาโส เม อุปปชฺชถ

มิคราชํ คเวสนฺโต อทฺทสํ โลกนายกํ ฯ

ทิสฺวานาหํ เทวเทวํ ติสฺสํ โลกคฺคนายกํ

หฏฺโฐ หฏฺเฐน จิตฺเตน ปูชยึ นาคเกสรํ ฯ

อุคฺคจฺฉนฺตํว สุริยํ สาลราชํว ปุปฺผิตํ

โอสธีว วิโรจนฺตํ สนฺถวึ โลกนายกํ ฯ

ตว ญาเณน สพฺพญฺญุ โชเตสิ มํ สเทวกํ

ตุวํ [๓] อาราธยิตฺวาน ชาติยา ปริมุจฺจเร ฯ

อทสฺสเนน สพฺพญฺญู พุทฺธานํ สพฺพทสฺสินํ

ปตนฺติวีจินิรยํ ราคโทเสหิ โอตฺถฏา ๔ ฯ

ตว ทสฺสนมาคมฺม สพฺพญฺญุโลกนายกํ

ปมุจฺจนฺติ ภวา สพฺเพ ผุสนฺติ อมตํปทํ ฯ

ยทา พุทฺธา จกฺขุมนฺโต อุปฺปชฺชนฺติ ปภงฺกรา

กิเลเส ฌาปยิตฺวาน อาโลกํ ทสฺสยนฺติ เต ฯ

กิตฺตยิตฺวาน สมฺพุทฺธํ ติสฺสํ โลกคฺคนายกํ

หฏฺโฐ หฏฺเฐน จิตฺเตน ติณสูลํ อปูชยึ ฯ

มม สงฺกปฺปมญฺญาย ติสฺโส โลกคฺคนายโก

สกาสเน นิสีทิตฺวา อิมา คาถา อภาสถ ฯ

โย มํ ปุปฺเผหิ ฉาเทสิ ปสนฺโน เสหิ ปาณิภิ

ตมหํ กิตฺตยิสฺสามิ สุณาถ มม ภาสโต ฯ

ปญฺจวีสติกฺขตฺตุญฺจ ๑ เทวรชฺชํ กริสฺสติ

ปญฺจสตฺตติกฺขตฺตุญฺจ จกฺกวตฺติ ภวิสฺสติ ฯ

ปเทสรชฺชํ วิปุลํ คณนาโต อสงฺขยํ

ตสฺส ๒ กมฺมสฺส นิสฺสนฺโท ปุปฺผานํ ปูชนาย โส ๓ ฯ

สายํ ๔ ปาโต จ ยํ โปโส ปุปฺเผหิ ๕ มํ อฉาทยิ

ปุญฺญกมฺเมน สํยุตฺโต ๖ ปุรโต ปาตุภวิสฺสติ ฯ

ยํ ยํ อิจฺฉติ กาเมหิ ตํ ตํ ปาตุภวิสฺสติ

สงฺกปฺปํ ปริปูเรตฺวา นิพฺพายิสฺสตินาสโว ฯ

กิเลเส ฌาปยิตฺวาน สมฺปชาโน ปฏิสฺสโต

เอกาสเน นิสีทิตฺวา อรหตฺตํ อปาปุณิ ๗ ฯ

จงฺกมนฺโต นิปชฺชนฺโต นิสินฺโน อถวา ฐิโต

พุทฺธเสฏฺฐํ สริตฺวาน วิหรามิ อหํ ตทา ฯ

จีวเร ปิณฺฑปาเต จ ปจฺจเย สยนาสเน

ตตฺถ เม อูนตา นตฺถิ พุทฺธปูชายิทํ ผลํ ฯ

โส ทานิ ปตฺโต อมตํ สนฺตํ ปทมนุตฺตรํ

สพฺพาสเว ปริญฺญาย วิหรามิ อนาสโว ฯ

เทฺวนวุเต อิโต กปฺเป ยํ พุทฺธมภิปูชยึ

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ พุทฺธปูชายิทํ ผลํ ฯ

กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ ภวา สพฺเพ สมูหตา

นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา วิหรามิ อนาสโว ฯ

สฺวาคตํ วต เม อาสิ มม พุทฺธสฺส สนฺติเก

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ติณสูลกฉาทนิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

ติณสูลกฉาทนิยตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

๑ ม. ยุ. ฉตฺตธารณมชฺชาปิ วตฺตเต ฯ ๒ ยุ. สาคตํ ฯ สพฺพตฺถ อีทิสเมว ฯ

๓ ม. ยุ. สุปุณฺณตํ ฯ ๔ ม. ยุ. วสามิ อสฺสเม อหํ ฯ

๑ ม. ยุ. มมุเปนฺติ จ วิสฺสตฺถา ฯ ๒ ยุ. เมทนี ฯ ๓ ยุ. หิ ฯ ๔ ม. ยุ. โอผุฏา ฯ

๑ ม. ยุ. ปญฺจวีสติกฺขตฺตุํ โส ฯ ๒ ม. ตสฺส กมฺมนิสฺสนฺเทน ฯ ๓ ม. ... จ ฯ

๔ ม. ยุ. สีสํ นฺหาโต จ ยํ โปโส ฯ ๕ ม. ปุปฺผมากงฺขเต ยทิ ฯ ยุ. ... จยํ ฯ

๖ ม. -- สํยุตฺตํ ฯ ๗ ม. ยุ. อปาปุณึ ฯ

ครั้งนั้น เราได้พิจารณาถึงความเกิด ความแก่ และความตาย ผู้เดียวได้ออกบวชเป็นบรรพชิต เราเที่ยวไปโดยลำดับได้ไปถึงฝั่งแม่น้ำคงคา ได้เห็นพื้นแผ่นดินที่ฝั่งแม่น้ำคงคานั้น เรียบราบ สม่ำเสมอจึงได้สร้างอาศรมขึ้นที่ฝั่งแม่น้ำคงคานั้น อยู่ในอาศรมของเรา ที่จงกรมซึ่งประกอบด้วยหมู่นกนานาชนิด เราได้ทำไว้อย่างสวยงามสัตว์ทั้งหลายอยู่ใกล้เรา และส่งเสียงน่ารื่นรมย์ เรารื่นรมย์อยู่กับสัตว์เหล่านั้น อยู่ในอาศรม ที่ใกล้อาศรมของเรามีมฤคราชสี่เท้าออกจากที่อยู่แล้ว มันคำรามเหมือนอสนีบาต ก็เมื่อมฤคราชคำราม เราเกิดความร่าเริง เราค้นหามฤคราชอยู่ ได้เห็นพระพุทธเจ้าผู้นำโชคครั้นได้เห็นพระพุทธเจ้าผู้นำชั้นเลิศของโลกพระนามว่าติสสะ

ผู้ประเสริฐกว่าเทวดาแล้ว เป็นผู้ร่าเริง มีจิตบันเทิง เอาดอกกากะทิงบูชาพระองค์ ได้ชมเชยพระผู้นำโลก ผู้เด่นเหมือนพระอาทิตย์ บานเหมือนไม้พระยารัง รุ่งโรจน์เหมือนดาวประกายพฤกษ์ว่า พระองค์ผู้สัพพัญญู ทำข้าพระองค์พร้อมทั้งเทพยดาให้สว่าง ด้วยพระญาณของพระองค์ บุคคลทำให้พระองค์โปรดปรานแล้ว ย่อมพ้นจากชาติได้ เพราะไม่ได้เฝ้าพระสัพพัญญูพุทธเจ้าผู้เห็นธรรมทั้งปวง สัตว์ทั้งหลายที่ถูกราคะและโทสะทับถม จึงพากันตกนรกอเวจี เพราะอาศัยการได้เข้าเฝ้าพระองค์ผู้สัพพัญญูนายกของโลก สัตว์ทั้งปวงจึงหลุดพ้นจากภพ ย่อมถูกต้องอมตบทเมื่อใด พระพุทธเจ้าผู้มีพระปัญญาจักษุ เปล่งรัศมี อุบัติขึ้น เมื่อนั้นพระองค์ทรงเผากิเลสแล้วทรงแสดงแสงสว่าง

เราได้กล่าวสดุดีพระสัมพุทธเจ้าพระนามว่าติสสะ ผู้เป็นนายกชั้นเลิศของโลกแล้ว เป็นผู้ร่าเริง มีจิตบันเทิงเอาดอกมะลิซ้อนบูชาพระองค์ พระพุทธเจ้า พระนามว่าติสสะ ผู้นำชั้นเลิศของโลก ทรงทราบความดำริของเรา ประทับนั่งบนอาสนะของพระองค์แล้ว ได้ตรัสพระคาถาเหล่านี้ว่า ผู้ใดเป็นผู้เลื่อมใสได้เอาดอกไม้บังเราด้วยมือของตน เราจักพยากรณ์ผู้นั้น ท่านทั้งหลายจงฟังเรากล่าว ผู้นั้นจักเสวยราชสมบัติในเทวโลก ๒๕ ครั้งจักได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ๗๕ ครั้ง จักได้เป็นพระเจ้าประเทศราชอันไพบูลย์โดยคณนานับมิได้ ผลแห่งกรรมนั้น เป็นผลแห่งการบูชาด้วยดอกไม้ ก็บุรุษที่ได้เอาดอกไม้บังเราทั้งเย็นและเช้า

เป็นผู้ประกอบด้วยบุญกรรม จักปรากฏต่อไปข้างหน้า เขาปรารถนาสิ่งใดๆ สิ่งนั้นๆ จักปรากฏตามความประสงค์ เขาทำความดำริชอบให้บริบูรณ์แล้ว จักเป็นผู้ไม่มีอาสวะ ปรินิพพาน เขาเผากิเลส มีสติสัมปชัญญะ นั่งบนอาสนะเดียว บรรลุอรหัตได้ เราเมื่อเดิน ยืนนั่ง หรือนอน ย่อมระลึกถึงพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุดอยู่ทุกขณะความพร่องในปัจจัยนั้นๆ คือ จีวร บิณฑบาต ที่นอนที่นั่ง และคิลานปัจจัย มิได้มีแก่เรา นี้เป็นผลแห่งพุทธบูชา บัดนี้ เราบรรลุอมตบทอันสงบระงับ เป็นธรรมยอดเยี่ยม กำหนดรู้อาสวะทั้งปวงแล้ว เป็นผู้ไม่มีอาสวะอยู่ ในกัปที่ ๙๒ แต่กัปนี้ เราได้บูชาพระพุทธเจ้าอันใด ด้วยการบูชานั้น เราจึงไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งพุทธบูชา เราเผากิเลสทั้งหลายแล้ว ถอนภพขึ้นได้ทั้งหมดแล้วตัดกิเลสเครื่องผูกดังช้างตัดเชือกแล้ว เป็นผู้ไม่มีอาสวะอยู่ การที่เราได้มาในสำนักพระพุทธเจ้าของเรานี้ เป็นการมาดีแล้วหนอวิชชา ๓ เราได้บรรลุแล้วโดยลำดับ พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้ว คุณวิเศษเหล่านี้คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖เราทำให้แจ้งชัดแล้ว พระพุทธศาสนาเราทำเสร็จแล้ว ดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระติณสูลกฉาทนิยเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ ติณสูลกฉานิยเถราปทาน.

นคเร พนฺธุมติยา สูกริโก อโหสหํ

อุกฺโกฏกํ รนฺธยิตฺวา มธุมํสมฺหิ ๑ โอกิรึ ฯ

สนฺนิปาตํ อหํ คนฺตฺวา เอกปตฺตํ อหํ ๒ คหึ

ปูรยิตฺวาน ตํ ปตฺตํ ภิกฺขุสงฺฆสฺสทาสหํ ฯ

โย ๓ วุฑฺฒเถรตโร ภิกฺขุ นิยฺยาเทมิ อหํ ตทา

อิมินา ปตฺตปูเรน ลภิสฺสํ ๔ วิปุลํ สุขํ ฯ

ทุเว สมฺปตฺติโย ภุตฺวา สุกฺกมูเลน โจทิโต

ปจฺฉิเม วตฺตมานมฺหิ กิเลเส ฌาปยิสฺสติ ฯ

ตตฺถ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา ตาวตึสํ อคญฺฉิหํ

ตตฺถ ภุตฺวา ปิวิตฺวา จ ลภามิ วิปุลํ สุขํ ฯ

มณฺฑเป รุกฺขมูเล วา ปุพฺพกมฺมํ อนุสฺสรึ

อนฺนปานาภิวสฺโส เม อติวสฺสติ ตาวเท ฯ

อิทํ ปจฺฉิมกํ มยฺหํ จริโม วตฺตเต ภโว

อิธาปิ อนฺนปานํ เม วสฺสเต สพฺพกาลิกํ ฯ

เตเนว มธุทาเนน ๑ สนฺธาวิตฺวา ภเว อหํ

สพฺพาสเว ปริญฺญาย วิหรามิ อนาสโว ฯ

เอกนวุเต อิโต กปฺเป ยํ ทานมททึ ตทา

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ มธุทานสฺสิทํ ผลํ ฯ

กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ ภวา สพฺเพ สมูหตา

นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา วิหรามิ อนาสโว ฯ

สฺวาคตํ วต เม อาสิ มม พุทฺธสฺส สนฺติเกย

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา มธุมํสทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

มธุมํสทายกตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

๑ ยุ. มธุสปฺปิมฺหิ อากิรึ ฯ ๒ ม. ยุ. คเห สหํ ฯ ๓ ม. ยุ. โยตฺถ -- นิยฺยาเทสิ

มมํ ตทา ฯ ๔ ม. ยุ. ลภสฺสุ ฯ

๑ ยุ. มํสทาเนน ฯ

เราเป็นคนฆ่าหมูอยู่ในนครพันธุมดี เราเลือกเอาเนื้อดีๆ มาเทลงแช่น้ำผึ้ง เราได้ไปสู่ที่ประชุมสงฆ์ ถือเอาบาตรมาใบหนึ่ง เอาเนื้อใส่บาตรนั้นให้เต็มแล้ว ได้ถวายแก่พระภิกษุสงฆ์ ครั้งนั้น เราได้ถวายแก่พระสังฆเถระ ด้วยคิดว่าเพราะเอาเนื้อใส่บาตรให้เต็มนี้เราจักได้สุขอันไพบูลย์ เสวยสมบัติ ๒ อย่าง อันกุศลมูลตักเตือนเราแล้ว เมื่อถึงภพสุดท้ายจักเผากิเลสได้ เรายังจิตให้เลื่อมใสในทานนั้นแล้ว ได้ไปยังดาวดึงสพิภพ ณ ที่นั้น เรากิน ดื่ม ได้สุขอย่างไพบูลย์ ที่มณฑป หรือโคนไม้ เรานึกถึงบุรพกรรมเสมอห่าฝน คือ ข้าวและน้ำ ย่อมตกลงมาเพื่อเราในครั้งนั้น ชาตินี้เป็นครั้งสุดท้ายของเรา ภพหลังกำลังเป็นไป ถึงในภพนี้ ข้าวและน้ำก็ตกลงมาเพื่อเราตลอดกาลทุกเมื่อ เพราะมธุทานนั่นแหละ เราท่องเที่ยวไปในภพ กำหนดรู้อาสวะทั้งปวงแล้ว เป็นผู้ไม่มีอาสวะอยู่ในกัปที่ ๙๑ แต่กัปนี้ เราได้ให้ทานใด ด้วยทานนั้น เราไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งมธุทาน เราเผากิเลสแล้ว ... พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระมธุมังสทายกเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ มธุมังสทายกเถราปทาน

นคเร พนฺธุมติยา ราชุยฺยาเน วสามหํ

มม อสฺสมสามนฺตา นิสีทิ โลกนายโก ฯ

นาคปลฺลวมาทาย พุทฺธสฺส อภิโรปยึ

ปสนฺนจิตฺโต สุมโน สุคตํ อภิวาทยึ ฯ

เอกนวุเต อิโต กปฺเป ยํ ปลฺลวมภิปูชยึ

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ พุทฺธปูชายิทํ ผลํ ฯ

กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ ภวา สพฺเพ สมูหตา

นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา วิหรามิ อนาสโว ฯ

สฺวาคตํ วต เม อาสิ มม พุทฺธสฺส สนฺติเก

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา นาคปลฺลวโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

นาคปลฺลวกตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

เราอาศัยอยู่ในสวนหลวงในพระนครพันธุมดี พระพุทธเจ้าผู้นำโลกได้ประทับอยู่ใกล้อาศรมของเรา เราถือเอากิ่งไม้กากะทิงไปปักไว้ข้างหน้าพระพุทธเจ้า เรามีจิตเลื่อมใสโสมนัส ได้ถวายอภิวาทพระสุคตเจ้า ในกัปที่ ๙๑ แต่กัปนี้ เราได้เอากิ่งไม้บูชา ด้วยการบูชานั้น เราไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งพุทธบูชา เราเผากิเลสทั้งหลายแล้ว ... พระพุทธศาสนา เราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระนาคปัลลวกเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ นาคปัลลวกเถราปทาน.

ปรินิพฺพุตมฺหิ สุคเต สิทฺธตฺเถ โลกนายเก

สเทวมานุสา สพฺเพ ปูเชนฺติ ทิปทุตฺตมํ ฯ

อาโรปิเต จ จิตเก สิทฺธตฺเถ โลกนายเก

ยถาสเกน ถาเมน จิตํ ปูเชนฺติ สตฺถุโน ฯ

อวิทูเร จิตกสฺส ทีปํ อุชฺชาลยึ อหํ

ยาว อุเทติ สุริโย ทีปํ เม ตาว ปชฺชลิ ฯ

เตน กมฺเมน สุกเตน เจตนาปณิธีหิ จ

ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ ตาวตึสํ อคญฺฉหํ ฯ

ตตฺถ เม สุกตํ พฺยมฺหํ เอกทีปนฺติ ญายติ

ทีปสตสหสฺสานิ พฺยเมฺห ปชฺชลเร มม ฯ

อุทยนฺโตว สุริโย เทโห เม ชลเต ๑ สทา

สปฺปภาหิ สรีรสฺส อาโลโก โหติ เม สทา ฯ

ติโรกุฑฺฑํ ติโรเสลํ สมติคฺคยฺห ปพฺพตํ

สมนฺตา โยชนสตํ ปสฺสามิ จกฺขุนา อหํ ฯ

สตฺตสตฺตติกฺขตฺตุํ จ เทวโลเก รมึ อหํ

เอกตึสติกฺขตฺตุํ จ เทวรชฺชํ อการยึ ฯ

อฏฺฐวีสติกฺขตฺตุํ จ จกฺกวตฺติ อโหสหํ

ปเทสรชฺชํ วิปุลํ คณนาโต อสงฺขยํ ฯ

เทวโลกา จวิตฺวาน นิพฺพตฺติ มาตุกุจฺฉิยํ

มาตุกุจฺฉิคตสฺสาปิ อกฺขิ เม น ๒ วินสฺสติ ฯ

ชาติยา จตุวสฺโสหํ ปพฺพชึ อนคาริยํ

อฑฺฒมาเส อสมฺปตฺเต อรหตฺตํ อปาปุณึ ฯ

ทิพฺพจกฺขุํ วิโสเธสึ ภวา สพฺเพ สมูหตา

สพฺเพ กิเลสา สญฺฉินฺนา เอกทีปสฺสิทํ ผลํ ฯ

ติโรกุฑฺฑํ ติโรเสลํ ปพฺพตญฺจาปิ เกวลํ

สมติกฺกมฺม ปสฺสามิ เอกทีปสฺสิทํ ผลํ ฯ

วิสมา เม สมา โหนฺติ อนฺธกาโร น วิชฺชติ

นาหํ ปสฺสามิ ติมิรํ เอกทีปสฺสิทํ ผลํ ฯ

จตุนวุเต อิโต กปฺเป ยํ ทีปมททึ ตทา

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ เอกทีปสฺสิทํ ผลํ ฯ

กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ ภวา สพฺเพ สมูหตา

นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา วิหรามิ อนาสโว ฯ

สฺวาคตํ วต เม อาสิ มม พุทฺธสฺส สนฺติเก

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา เอกทีปิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

เอกทีปิยตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

๑ ม. โชตเต ฯ ยุ. ราชเต ฯ ๒ ม. ยุ. น นิมีลติ ฯ

เมื่อพระสุคตเจ้าผู้นำโลกพระนามว่าสิทธัตถะ ปรินิพพานแล้วชนทั้งปวงทั้งเทวดาและมนุษย์ ต่างก็บูชาพระองค์ผู้สูงสุดกว่าสัตว์และเมื่อเขาช่วยกันยกพระผู้นำโลกพระนามว่าสิทธัตถะ ขึ้นบนเชิงตะกอน ชนทั้งหลายพากันบูชาเชิงตะกอนของพระศาสดาตามกำลังของตน เราได้ตามประทีปไว้ไม่ไกลเชิงตะกอน ประทีปของเราลุกโพลงจนพระอาทิตย์ขึ้น เพราะกรรมที่ได้ทำไว้ดีแล้วนั้น และเพราะความตั้งใจชอบ เราละร่างมนุษย์แล้ว ได้ไปสู่ดาวดึงสพิภพเขาย่อมทราบกันว่า วิมานอันบุญกรรมได้ทำไว้เป็นอย่างดี เพื่อเราในดาวดึงสพิภพนั้น ชื่อว่าเอกทีป ประทีปแสนดวงส่องสว่างอยู่ในวิมานของเรา ร่างกายของเรารุ่งเรืองอยู่ทุกเมื่อเหมือนพระอาทิตย์ที่กำลังอุทัยฉะนั้น

สรีระของเรามีแสงสว่างด้วยรัศมีในกาลทุกเมื่อเรามองเห็นได้ตลอดด้วยจักษุ ทะลุฝา กำแพง ภูเขา โดยรอบร้อยโยชน์ รื่นรมย์ อยู่ในเทวโลก ๗๗ ครั้ง เสวยราชสมบัติในเทวโลก ๓๑ ครั้ง ได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิราช ๒๘ ครั้ง เป็นพระเจ้าประเทศราชอันไพบูลย์โดยคณนานับมิได้ เราจุติจากเทวโลกแล้ว เกิดในครรภ์ของมารดา นัยน์ตาของเราผู้แม้จะอยู่ในครรภ์ของมารดาก็ไม่วินาศ เรามีอายุ ๔ ขวบแต่กำเนิดก็ได้ออกบวชเป็นบรรพชิต ได้บรรลุอรหัตแต่ยังไม่ถึงกึ่งเดือน เราชำระทิพยจักษุให้บริสุทธิ์แล้ว ถอนภพขึ้นได้ทั้งหมดแล้ว ตัดกิเลสทั้งปวงขาดแล้ว นี้เป็นผลแห่งประทีปดวงเดียว นอกฝา นอกกำแพง และถึงภูเขาทั้งสิ้น เราก็เห็นทะลุไปได้ นี้ก็เป็นผลแห่งประทีปดวงเดียวสำหรับเรา ภูมิภาคที่ขรุขระ ย่อมเป็นภาพที่ราบเรียบ ความมืดย่อมไม่ปรากฏมี เราไม่เห็นความมืด นี้ก็เป็นผลแห่งประทีปดวงเดียวในกัปที่ ๙๔ แต่กัปนี้ เราได้ถวายประทีปใด ด้วยการถวายประทีปนั้น เราไม่รู้จักทุคติเลย นี้ก็เป็นผลแห่งประทีปดวงเดียว เราเผากิเลสทั้งหลายแล้ว ... พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระเอกทีปิยเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้.

จบ เอกทีปิยเถราปทาน.

นคเร พนฺธุมติยา อโหสึ มาลิโก ตทา

อุจฺฉงฺคํ ปูรยิตฺวาน อคมํ อนฺตราปณํ ฯ

ภควา ตมฺหิ สมเย ภิกฺขุสงฺฆปุรกฺขโต

มหตา อานุภาเวน นิยฺยาติ โลกนายโก ฯ

ทิสฺวาน โลกปชฺโชตํ วิปสฺสึ โลกตารณํ

ปุปฺผํ ปคฺคยฺห อุจฺฉงฺคา พุทฺธเสฏฺฐํ อปูชยึ ฯ

เอกนวุเต อิโต กปฺเป พุทฺธเสฏฺฐํ ๑ อปูชยึ

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ พุทฺธปูชายิทํ ผลํ ฯ

กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ ภวา สพฺเพ สมูหตา

นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา วิหรามิ อนาสโว ฯ

สฺวาคตํ วต เม อาสิ มม พุทฺธสฺส สนฺติเก

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อุจฺฉงฺคปุปฺผิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

อุจฺฉงฺคปุปฺผิยตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

ในกาลนั้น เราเป็นช่างดอกไม้อยู่ในพระนครพันธุมดี เราเอาดอกไม้ห่อเต็มพก แล้วได้ไปยังตลาด สมัยนั้น พระผู้มีพระภาคผู้นายกของโลก อันภิกษุสงฆ์ห้อมล้อมแล้ว เสด็จออกไปด้วยอานุภาพใหญ่ เราได้เห็นพระวิปัสสีสัมพุทธเจ้า ผู้ส่องโลกให้โพลงทั่ว ยังโลกให้ข้ามพ้น จึงหยิบดอกไม้ออกจากพก บูชาพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุด ในกัปที่ ๙๑ แต่กัปนี้ เราได้บูชาพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุด ด้วยพุทธบูชานั้น เราไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งพุทธบูชา เราเผากิเลสทั้งหลายแล้ว ... พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระอุจฉังคปุปผิยเถระได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ อุจฉังคปุปผิยเถราปทาน.

อติถึ เม คเหตฺวาน อาคญฺฉึ คามกํ ตทา

สมฺปุณฺณนทิกํ ทิสฺวา สงฺฆารามํ อุปาคมึ ฯ

อารญฺญกา ธุตธรา ๒ ฌายิโน ลูขจีวรา

วิเวกาภิรตา ธีรา สงฺฆาราเม วสนฺติ เต ฯ

คติ เตสํ อุปจฺฉินฺนา สุวิมุตฺตาน ตาทินํ

ปิณฺฑาย เต น คจฺฉนฺติ โอรุทฺธนทิกายตึ ๑ ฯ

ปสนฺนจิตฺโต สุมโน เวทชาโต กตญฺชลี

ตณฺฑุลํ ๒ ปคฺคเหตฺวาน ยาคุทานํ อทาสหํ ฯ

ปจนํ ๓ ยาคุํ ทตฺวาน ปสนฺโน เสหิ ปาณิภิ

สกกมฺมาภิรทฺโธหํ ตาวตึสํ อคญฺฉหํ ฯ

มณิมยญฺจ เม พฺยมฺหํ นิพฺพตฺตํ ๔ ติทเส คเณ

นารีคเณหิ สํหิโต ๕ โมทามิ พฺยมฺหมุตฺตเม ฯ

เตตฺตึสกฺขตฺตุํ เทวินฺโท เทวรชฺชมการยึ

ตึสกฺขตฺตุํ จกฺกวตฺติ มหารชฺชมการยึ ฯ

ปเทสรชฺชํ วิปุลํ คณนาโต อสงฺขยํ

เทวโลเก มนุสฺเส วา อนุโภตฺวา ยสํ ๖ อหํ ฯ

ปจฺฉิเม ภวสมฺปตฺเต ปพฺพชึ อนคาริยํ

สห โอโรปิเต เกเส สพฺพสมฺปตฺติวิชฺชหํ ฯ

ขยโต วยโต จาปิ สมฺมสนฺโต กเลวรํ

ปุเร สิกฺขาปทาเนน ๗ อรหตฺตํ อปาปุณึ ฯ

สุทินฺนํ เม ทานวรํ ปาณิชํ ๘ สุปฺปโยชิตํ

เตเนว ยาคุทาเนน ปตฺโตมฺหิ อจลํ ปทํ ฯ

โสกํ ปริทฺทวํ พฺยาธึ ทรถํ จิตฺตตาปนํ

นาภิชานามิ อุปฺปนฺนํ ยาคุทานสฺสิทํ ผลํ ฯ

ยาคุํ สงฺฆสฺส ทตฺวาน ปุญฺญกฺเขตฺเต อนุตฺตเร

ปญฺจานิสํเส อนุโภมิ อโห ยาคุสุยิฏฺฐตา ฯ

อพฺยาธิตา รูปวตา ขิปฺปํ ธมฺมํ ๑ นิพุชฺฌิตา

ลาภิตา อนฺนปานสฺส อายุ ปญฺจมกํ มม ฯ

โย โกจิ เวทํ ชนยํ สงฺเฆ ยาคุํ ทเทยฺย โส

อิมานิ ปญฺจ ฐานานิ ปฏิคฺคเณฺหยฺย ปณฺฑิโต ฯ

กรณียํ กตํ สพฺพํ ภวา อุคฺฆาฏิตา มยา

สพฺพาสวา ปริกฺขีณา นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว ฯ

โส อหํ วิจริสฺสามิ คามา คามํ ปุรา ปุรํ

นมสฺสมาโน สมฺพุทฺธํ ธมฺมสฺส จ สุธมฺมตํ ฯ

ตึสกปฺปสหสฺสมฺหิ ยํ ทานมททึ ตทา

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ ยาคุทานสฺสิทํ ผลํ ฯ

กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ ภวา สพฺเพ สมูหตา

นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา วิหรามิ อนาสโว ฯ

สฺวาคตํ วต เม อาสิ มม พุทฺธสฺส สนฺติเก

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ยาคุทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

ยาคุทายกตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

๑ ม. ยุ. ยํ ปุปฺผมภิปูชยึ ฯ ๒ ยุ. ธูตวาทา ฯ

๑ ม. โอรุทฺธนทิกาย หิ ฯ ยุ. โอรุทฺธนทิกา ยทิ ฯ ๒ ม. ยุ. เม คเหตฺวาน ฯ

๓ ม. ยุ. ปญฺจนฺนํ ฯ ๔ ม. นิพฺพตฺติ ฯ ๕ ม. ยุ. สหิโต ฯ ๖ ม. สยํ ฯ

๗ ม. สิกฺขาปทาทานา ฯ ยุ. __ ปทาทาเน ฯ ๘ ม. ยุ. วาณิชํ ฯ

๑ ม. ยุ. ธมฺมนิสนฺติตา ฯ

ครั้งนั้น เราได้พาแขกมาบ้าน เห็นแม่น้ำที่เต็มฝั่ง จึงเข้าไปสู่สังฆาราม ภิกษุทั้งหลายเป็นผู้ถืออยู่ป่าเป็นวัตร รักษาธุดงค์ ยินดีในฌาณ มีจีวรเศร้าหมอง ชอบสงัด เป็นนักปราชญ์ ท่านกำลังอยู่ในสังฆาราม ท่านเหล่านั้นผู้หลุดพ้นดีแล้ว เป็นผู้คงที่ ได้ตัดคติเสียแล้ว ในเวลาที่แม่น้ำถูกกั้นด้วยน้ำ ท่านไปบิณฑบาตไม่ได้เรามีจิตเลื่อมใสโสมนัส เกิดปีติปราโมทย์ ประนมกรอัญชลีประคองข้าวสาร ถวายยาคุทานแล้ว เราเลื่อมใส ถวายข้าวยาคูที่เราต้มด้วยมือทั้งสองของตน ปรารภแต่เฉพาะกรรมของตัว ได้ไปถึงดาวดึงสพิภพแล้ว วิมานที่สำเร็จด้วยแก้วมณี ได้เกิดแก่เราในหมู่ไตรทศ เราประกอบด้วยหมู่เทพนารี บันเทิงอยู่ในวิมานอันอุดม

เราได้เป็นจอมเทพยดาเสวยราชสมบัติในเทวโลก ๓๓ ครั้งได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิเสวยราชสมบัติใหญ่ ๓๐ ครั้ง ได้เป็นพระเจ้าประเทศราชอันไพบูลย์โดยคณนานับมิได้ เสวยยศ ในเทวโลกบ้าง ในมนุษย์บ้าง เมื่อถึงภพที่สุด เราได้ออกบวชเป็นบรรพชิตได้ละทิ้งสมบัติทุกอย่าง พร้อมกับผมที่ถูกโกน เราพิจารณาร่างกายโดยความสิ้นไปและความเสื่อมไป ก็ได้บรรลุอรหัตก่อนให้สิกขาทานอันประเสริฐเกิดแต่มือ ซึ่งเราประกอบดีแล้ว ชื่อว่าเป็นอันให้ดีแล้ว เพราะข้าวยาคูนั้นนั่นเอง เราจึงได้บรรลุบทอันไม่หวั่นไหวเราไม่รู้สึกว่า ความโศก ความร่ำไร ความป่วยไข้ ความกระวนกระวาย ความเดือดร้อนใจเกิดขึ้นเลย นี้เป็นผลแห่งการถวายข้าวยาคู

เราได้ถวายข้าวยาคูแก่สงฆ์ในบุญเขตอันยอดเยี่ยม ย่อมได้เสวยอานิสงส์ ๕ ประการ เพราะเราเป็นผู้ถวายข้าวยาคูดีหนอคือความเป็นผู้ไม่มีพยาธิ ๑ ความเป็นผู้มีรูปสวย ๑ ความเป็นผู้ได้ตรัสรู้ธรรมได้เร็วพลัน ๑ ความเป็นผู้ได้ข้าวและน้ำ ๑ และอายุเป็นที่ ๕ ผู้ใดผู้หนึ่ง เมื่อจะให้เกิดโสมนัส ผู้นั้นควรถวายข้าวยาคูในสงฆ์ บัณฑิตพึงถือเอาเฉพาะฐานะ ๕ ประการนี้ เราทำกิจที่ควรทำทุกอย่างแล้ว เพิกถอนภพทั้งหลายแล้ว อาสวะสิ้นไปหมดแล้ว บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีก เราจักเที่ยวไปนมัสการพระสัมพุทธเจ้าและพระธรรมอันดี จากบ้านหนึ่งยังบ้านหนึ่ง จากบุรีหนึ่งยังบุรีหนึ่งในกัปที่สามหมื่น เราได้ถวายทานใดในกาลนั้น ด้วยทานนั้น เราไม่รู้ทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งการถวายข้าวยาคู เราเผากิเลสทั้งหลายแล้ว ... พระพุทธศาสนา เราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระยาคุทายกเถระได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ ยาคุทายกเถราปทาน

วนจารี ปุเร อาสึ สตตํ วนกมฺมิโก

ปตฺโถทนํ คเหตฺวาน กมฺมนฺตํ อคมาสหํ ฯ

ตตฺถทฺทสาสึ สมฺพุทฺธํ สยมฺภุํ อปราชิตํ

วนา ปิณฺฑาย นิกฺขนฺตํ ทิสฺวา จิตฺตํ ปสาทยึ ฯ

ปรกมฺมายเน ยุตฺโต ปุญฺญญฺจ เม น วิชฺชติ

อยํ ปตฺโถทโน อตฺถิ โภชยิสฺสามิมํ มุนึ ฯ

ปตฺโถทนํ คเหตฺวาน สยมฺภุสฺส อทาสหํ

มม นิชฺฌายมานสฺส ปริภุญฺชิ มหามุนิ ฯ

เตน กมฺเมน สุกเตน เจตนาปณิธีหิ จ

ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ ตาวตึสํ อคญฺฉหํ ฯ

ทฺวตฺตึสกฺขตฺตุํ ๑ เทวินฺโท เทวรชฺชมการยึ

เตตฺตึสกฺขตฺตุํ ราชา จ จกฺกวตฺติ ภวิสฺสติ ๒ ฯ

ปเทสรชฺชํ วิปุลํ คณนาโต อสงฺขยํ

สุขิโต ยสวา โหมิ ปตฺโถทนสฺสิทํ ผลํ ฯ

ภวาภเว สํสรนฺโต ลภามิ อมิตํ ธนํ

โภเค เม อูนตา นตฺถิ ปตฺโถทนสฺสิทํ ผลํ ฯ

นทีโสตปฏิภาคา โภคา นิพฺพตฺตเร มม

ปริเมตุํ น สกฺโกมิ ปตฺโถทนสฺสิทํ ผลํ ฯ

อิมํ ขาท อิมํ ภุญฺช อิมมฺหิ สยเน สย

เตนาหํ สุขิโต โหมิ ปตฺโถทนสฺสิทํ ผลํ ฯ

เอกนวุเต ๑ อิโต กปฺเป ยํ ทานมททึ ตทา

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ ปตฺโถทนสฺสิทํ ผลํ ฯ

กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ ภวา สพฺเพ สมูหตา

นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา วิหรามิ อนาสโว ฯ

สฺวาคตํ วต เม อาสิ มม พุทฺธสฺส สนฺติเก

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปตฺโถทนทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

ปตฺโถทนทายกตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

๑ ม. ยุ. ฉตฺตึสกฺขตฺตุํ ฯ ๒ ม. ยุ. อโหสหํ ฯ

เมื่อก่อน เราเป็นคนชอบเที่ยวในป่า ประกอบการงานในป่าเสมอเราถือเอาข้าวสุกแห่งข้าวสาลีแล่งหนึ่ง แล้วได้ไปทำงาน ณ ที่นั้นเราได้เห็นพระสยัมภูสัมพุทธเจ้าผู้ไม่พ่ายแพ้อะไรๆ เสด็จออกจากป่าเพื่อบิณฑบาต ครั้นแล้วเราได้ยังจิตให้เลื่อมใส เราประกอบในทางการงานของคนอื่น และบุญของเราก็ไม่มี มีแต่ข้าวสุกแห่งข้าวสารแล่งหนึ่ง เราจะนิมนต์พระมุนีนี้ให้เสวย เราหยิบข้าวสุกแห่งข้าวสาลีแล่งหนึ่งถวายแด่พระสยัมภู เมื่อเราเพ่งดูอยู่พระมหามุนีทรงเสวย เพราะกรรมที่เราได้ทำไว้ดีแล้วนั้น และเพราะความตั้งเจตนาไว้ เราละร่างมนุษย์แล้วก็ไปสู่ดาวดึงสพิภพ เราได้เป็นจอมเทวดาเสวยราชสมบัติในเทวโลก ๓๒ ครั้ง เป็นพระเจ้าจักรพรรดิราช ๓๓ ครั้ง ได้เป็นพระเจ้าประเทศราชอันไพบูลย์ โดยคณนานับมิได้

เราเป็นผู้ถึงความสุข มียศ นี้เป็นผลของข้าวสุกแห่งข้าวสารแล่งหนึ่ง เมื่อเราท่องเที่ยวอยู่ในภพน้อยภพใหญ่ ได้ทรัพย์นับไม่ถ้วน ความบกพร่องในโภคทรัพย์มิได้มีแก่เราเลย นี้เป็นผลของข้าวสุกแห่งข้าวสารแล่งหนึ่ง โภคทรัพย์เปรียบด้วยกระแสน้ำเกิดขึ้นแก่เรา เราไม่สามารถจะนับได้ นี้ก็เป็นผลของข้าวสุกแห่งข้าวสารแล่งหนึ่ง เพราะมีผู้เชื้อเชิญว่า เชิญเคี้ยวกินสิ่งนี้ เชิญบริโภคสิ่งนี้ เชิญนอนบนที่นอนนี้ ฉะนั้น เราจึงเป็นคนมีความสุข นี้ก็เป็นผลของข้าวสุกแห่งข้าวสารแล่งหนึ่ง ในกัปที่ ๙๑แต่กัปนี้เราได้ถวายทานใด ด้วยทานนั้น เราไม่รู้จักทุคติเลย นี้ก็เป็นผลของข้าวสุกแห่งข้าวสารแล่งหนึ่ง เราเผากิเลสทั้งหลายแล้ว ... พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระปัตโถทนทายกเถระได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ ปัตโถทนทายกเถราปทาน

ปรินิพฺพุเต การุณิเก สิทฺธตฺเถ โลกนายเก

วิตฺถาริเก ปาวจเน เทวมนุสฺสสกฺกเต ฯ

จณฺฑาโล อาสหํ ตตฺถ อาสนฺทิปีฐการโก

เตน กมฺเมน ชีวามิ เตน โปเสมิ ทารเก ฯ

อาสนฺทึ สุกตํ กตฺวา ปสนฺโน เสหิ ปาณิภิ

สยเมว อุปคนฺตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺสทาสหํ ฯ

เตน กมฺเมน สุกเตน เจตนาปณิธีหิ จ

ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ ตาวตึสํ อคญฺฉหํ ฯ

เทวโลกํ คโต สนฺโต โมทามิ ติทเส คเณ

สยนานิ มหคฺฆานิ นิพฺพตฺตนฺติ ยถิจฺฉกํ ฯ

ปญฺญาสกฺขตฺตุํ เทวินฺโท เทวรชฺชมการยึ

อสีติกฺขตฺตุํ ราชา จ จกฺกวตฺติ อโหสหํ ฯ

ปเทสรชฺชํ วิปุลํ คณนาโต อสงฺขยํ

สุขิโต ยสวา โหมิ มญฺจทานสฺสิทํ ผลํ ฯ

เทวโลกา จวิตฺวาน เอมิ เจ มานุสํ ภวํ

มหารหา สุสยนา สยเมว ภวนฺติ เม ฯ

อยํ ปจฺฉิมโก มยฺหํ จริโม วตฺตเต ภโว

อชฺชาปิ สยนกาเล สยนํ อุปติฏฺฐหิ ฯ

จตุนวุเต อิโต กปฺเป ยํ ทานํ อททึ ตทา

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ มญฺจทานสฺสิทํ ผลํ ฯ

กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ ภวา สพฺเพ สมูหตา

นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา วิหรามิ อนาสโว ฯ

สฺวาคตํ วต เม อาสิ มม พุทฺธสฺส สนฺติเก

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา มญฺจทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

มญฺจทายกตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

อุทฺทานํ

ภทฺทาลี เอกฉตฺโต จ ติณสูโล จ มํสโท

นาคปลฺลวโก ทีปํ อุจฺฉงฺคิ ยาคุทายโก ฯ

ปตฺโถทนิ มญฺจทโท คาถาโย คณิตา วิสา

เทฺว สตานิ จ คาถานํ คาถา เจกา ตทุตฺตริ ฯ

ภทฺทาลิวคฺโค ทฺวาจตฺตาฬีสโม ฯ

๑ ม. ยุ. จตุนฺนวุติโต กปฺเป ฯ

เมื่อพระพุทธเจ้าผู้นำโลก พระนามว่าสิทธัตถะ ผู้ประกอบด้วยพระกรุณา ปรินิพพานแล้ว เมื่อปาพจน์มีความแพร่หลาย อันเทวดาและมนุษย์สักการะแล้ว ในครั้งนั้น เราเป็นคนจัณฑาล ทำตั่ง ๔ เหลี่ยม เลี้ยงชีพด้วยการงานนั้น เลี้ยงดูเด็กๆ ก็ด้วยการงานนั้น เราเลื่อมใสแล้ว ทำตั่ง ๔ เหลี่ยมเป็นอย่างดี ด้วยมือทั้งสองของตน แล้วได้เข้าถวายแก่พระภิกษุสงฆ์ด้วยตนเอง ด้วยกรรมที่ทำไว้ดีแล้วนั้น และด้วยความตั้งเจตนานั้นไว้ เราละร่างมนุษย์แล้ว ได้ไปยังดาวดึงสพิภพ เราไปสู่เทวโลก บันเทิงอยู่ในหมู่ไตรทศ ที่นอนมีราคามาก ย่อมเกิดตามความปรารถนา เราได้เป็นจอมเทพเสวยราชสมบัติในเทวโลก ๕๐ ครั้ง ได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิราช ๘๐ ครั้ง และได้เป็นพระเจ้าประเทศราชอันไพบูลย์โดยคณนานับมิได้ เราเป็นผู้ถึงความสุข มียศ นี้เป็นผลแห่งการถวายเตียงนอน ถ้าเราจุติจากเทวโลกมาสู่ภพมนุษย์ ที่นอนสวยๆควรแก่ค่ามาก ย่อมเกิดแก่เราเอง นี้เป็นการเกิดครั้งหลังของเราภพสุดท้ายกำลังเป็นไป แม้ทุกวันนี้ที่นอนก็ปรากฏในเวลาจะนอนในกัปที่ ๙๔ แต่กัปนี้ เราได้ถวายทานใด ด้วยทานนั้น เราไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งการถวายเตียง เราเผากิเลสทั้งหลายแล้ว ...

พระพุทธศาสนา เราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระมัญจทายกเถระได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ มัญจทายกเถราปทาน.

----------------

รวมอปทานที่มีในวรรนี้ คือ

๑. ภัททาลิเถราปทาน ๖. เอกทีปิยเถราปทาน

๒. เอกฉัตติยเถราปทาน ๗. อุจฉังคปุปผิยเถราปทาน

๓. ติณสูลฉาทนิยเถราปทาน ๘. ยาคุทายกเถราปทาน๔. มธุมังสทายกเถราปทาน ๙. ปัตโถทนทายกเถราปทาน๕. นาคปัลลวกเถราปทาน ๑๐. มัญจทายกเถราปทานบัณฑิตคำนวณคาถาแผนกหนึ่งได้ ๒๐๑ คาถา.

จบ ภัททาลิกวรรคที่ ๔๒