มหาปริวารวรรค

วิปสฺสี นาม ภควา โลกเชฏฺโฐ นราสโภ

อฏฺฐสฏฺฐิสหสฺเสหิ ปาวิสิ พนฺธุมํ ตทา ฯ

นครา อภินิกฺขมฺม อคมึ ทีปเจติยํ

อทฺทสํ วิรชํ พุทฺธํ อาหุตีนํ ปฏิคฺคหํ ฯ

จุลฺลาสีติสหสฺสานิ ยกฺขา มยฺหํ อุปนฺติเก

อุปฏฺฐหนฺติ สกฺกจฺจํ อินฺทํว ติทสา คณา ฯ

ภวนา อภินิกฺขมฺม ทุสฺสํ ปคฺคยฺหหํ ตทา

สิรสา อภิวาเทสึ ตญฺจาทาสึ มเหสิโน ฯ

อโห พุทฺธา อโห ธมฺมา อโห โน สตฺถุสมฺปทา

พุทฺธสฺส อานุภาเวน วสุธายํ ปกมฺปถ ฯ

ตญฺจ อจฺฉริยํ ทิสฺวา อพฺภูตํ โลมหํสนํ

พุทฺเธ จิตฺตํ ปสาเทมิ ทิปทินฺทมฺหิ ตาทิเน ฯ

โสหํ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา ทุสฺสํ ทตฺวาน สตฺถุโน

สรณญฺจ อุปาคญฺฉึ สามจฺโจ สปริชฺชโน ฯ

เอกนวุเต อิโต กปฺเป ยํ กมฺมมกรึ ตทา

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ พุทฺธปูชายิทํ ผลํ ฯ

อิโต ปณฺณรเส กปฺเป โสฬสาสึสุ วาหนา

สตฺตรตนสมฺปนฺนา จกฺกวตฺตี มหพฺพลา ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา มหาปริวาโร เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

มหาปริวารตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

ในการนั้น พระผู้มีพระภาคพระนามว่าวิปัสสีเชษฐบุรุษของโลก ผู้เป็นนระผู้องอาจ กับภิกษุสงฆ์ ๖๘,๐๐๐ เสด็จเข้าไปสู่พันธุมวิหาร เราออกจากนครแล้ว ได้ไปที่ทีปเจดีย์ ได้เห็นพระพุทธเจ้าผู้ปราศธุลี สมควรรับเครื่องบูชาพวกยักข์ในสำนักของเรา มีประมาณ ๘๔,๐๐๐ บำรุงเราโดยเคารพ ดังหมู่เทวดาชาวไตรทศบำรุงพระอินทร์โดยเคารพ ฉะนั้น เวลานั้นเราถือผ้าทิพย์ออกจากที่อยู่ ไปถวายอภิวาทด้วยเศียรเกล้า และได้ถวายผ้าทิพย์นั้น แด่พระพุทธเจ้า โอ

พระพุทธเจ้า โอ พระธรรม โอความถึงพร้อมแห่งพระศาสดาหนอ ด้วยอานุภาพแห่งพระพุทธเจ้าแผ่นดินนี้หวั่นไหว เราเห็นความอัศจรรย์อันไม่เคยมี ขนพองสยองเกล้านั้นแล้ว จึงยังจิตให้เลื่อมใสในพระพุทธเจ้าผู้เป็นจอมสัตว์ ผู้คงที่เรานั้นครั้นยังจิตให้เลื่อมใส และถวายผ้าทิพย์แด่พระศาสดาแล้ว พร้อมทั้งอำมาตย์และบริวารชน ยอมนับถือพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ ในกัลปที่๙๑ แต่กัลปนี้ เราได้กระทำกรรมใดในกาลนั้น ด้วยกรรมนั้น เราไม่รู้จักทุคตินี้เลย นี้เป็นผลแห่งพุทธบูชา ในกัลปที่ ๑๕ แต่กัลปนี้ ได้มีพระเจ้าจักรพรรดิ ๑๖ พระองค์ มีพระนามว่าวาหนะ ทรงสมบูรณ์ด้วยแก้ว๗ ประการ มีพลมาก คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘และอภิญญา ๖ เราทำให้แจ้งชัดแล้ว พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้วดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระมหาปริวารเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ มหาปริวารเถราปทาน.

อตฺถทสฺสี ชินวโร โลกเชฏฺโฐ นราสโภ

วิหารา อภินิกฺขมฺม ตฬากํ อุปสงฺกมิ ฯ

นฺหาตฺวา ปิตฺวา จ สมฺพุทฺโธ อุตฺตริเตฺวกจีวโร

อฏฺฐาสิ ภควา ตตฺถ วิโลเกนฺโต ทิโสทิสํ ฯ

ภวเน อุปวิฏฺโฐหํ อทฺทสํ โลกนายกํ

หฏฺโฐ หฏฺเฐน จิตฺเตน อปฺโปเฐสึ อหํ ตทา ฯ

สตรํสึว โชตนฺตํ ปภาสนฺตํว กญฺจนํ

นจฺเจ คีเต จ ยุตฺโตหํ ปญฺจงฺคตุริเยปิจ ฯ

ยํ ยํ โยนูปปชฺชามิ เทวตฺตํ อถ มานุสํ

สพฺเพ สตฺเต อภิโภมิ วิปุโล โหติ เม ยโส ฯ

นโม เต ปุริสาชญฺญ นโม เต ปุริสุตฺตม

อตฺตานํ โตสยิตฺวาน ปเร โตเสสิ ตฺวํ มุนิ ฯ

ปริคฺคหิตฺวา ๑ นิสีทิตฺวา หาสํ กตฺวาน สุพฺพโต

อุปฏฺฐหิตฺวาน สมฺพุทฺธํ ตุสิตํ อุปปชฺชหํ ฯ

โสฬสิโต กปฺปสเต ทฺวินวา เอกจินฺติตา

สตฺตรตนสมฺปนฺนา จกฺกวตฺตี มหพฺพลา ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สุมงฺคโล เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

สุมงฺคลตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

พระชินวรพระนามว่าอัตถทัสสี เชษฐบุรุษของโลก ประเสริฐกว่านระเสด็จออกจากพระวิหารแล้ว เสด็จเข้าไปใกล้สระน้ำ พระผู้มีพระภาคสัมพุทธเจ้าทรงสรงสนานและดื่มแล้ว ทรงห่มจีวรผืนเดียวเฉวียงพระอังศาประทับยืนเหลียวดูทิศน้อยใหญ่อยู่ ณ ที่นั้น ในกาลนั้น เราเข้าไปในที่อยู่ได้เห็นพระผู้มีพระภาคผู้นายกของโลก เรามีจิตร่าเริงโสมนัสได้ปรบมือเราประกาศฟ้อน การขับร้องและดนตรีเครื่อง ๕ ถวายพระองค์ผู้โชติช่วงดังดวงอาทิตย์ ส่งแสงเรืองเหลืองดังทองคำ เราเข้าถึงกำเนิดใดๆคือ ความเป็นเทวดา หรือมนุษย์ ในกำเนิดนั้นๆ ย่อมครอบงำสัตว์ทั้งปวง ยศของเรามีไพบูลย์ ขอนอบน้อมแด่พระองค์ บุรุษอาชาไนยขอนอบน้อมแด่พระองค์ อุดมบุรุษ พระองค์ผู้เป็นมุนีทรงยังพระองค์ให้ยินดีแล้ว ทรงยังผู้อื่นให้ยินดีอีกเล่า เรากำหนดถือเอาแล้ว นั่งแล้วทำความร่าเริง มีวัตรอันดี บำรุงพระสัมพุทธเจ้าแล้ว เข้าถึงชั้นดุสิตในกัลปที่ ๑๖๐๐ แต่กัลปนี้ ได้มีพระเจ้าจักรพรรดิหลายพระองค์ มีพระนามเหมือนกันว่า ทวินวเอกจินติตะ ทรงสมบูรณ์ด้วยแก้ว ๗ ประการมีพลมาก คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖เราทำให้แจ้งชัดแล้ว พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระสุมังคลเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ สุมังคลเถราปทาน.

อุภินฺนํ เทวราชูนํ สงฺคาโม ปจฺจุปฏฺฐิโต ๒

อโหสิ สมุปพฺยุโฬฺห มหาโฆโส อวตฺตถ ฯ

ปทุมุตฺตโร โลกวิทู อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห

อนฺตลิกฺเข ฐิโต สตฺถา สํเวเชสิ มหาชนํ ฯ

สพฺเพ เทวา อตฺตมนา นิกฺขิตฺตกวจาวุธา

สมฺพุทฺธํ อภิวาทิตฺวา เอกคฺคาสึสุ ตาวเท ฯ

มยฺหํ สงฺกปฺปมญฺญาย วาจาสภิมุทีรยิ

อนุกมฺปโก โลกวิทู นิพฺพาเปสิ มหาชนํ ฯ

ปทุฏฺฐจิตฺโต มนุโช เอกํ ปาณํ วิเหฐยํ

เตน จิตฺตปฺปโทเสน อปายํ อุปปชฺชติ ฯ

สงฺคามสี ส นาโคว พหุปาเณ วิเหฐยํ

นิพฺพาเปถ สกํ จิตฺตํ มา หญฺญิตฺถ ปุนปฺปุนํ ฯ

ทฺวินฺนํปิ ยกฺขราชูนํ เสนาปิ สมิตา อหุ ๑

สรณญฺจ อุปาคญฺฉฉ โลกเชฏฺฐํ สุตาทินํ ฯ

สญฺญาเปตฺวาน ชนตํ อุทฺธริ ปน จกฺขุมา ๒

เปกฺขมาโนว เทเวหิ ปกฺกามิ อุตฺตรามุโข ฯ

ปฐมํ สรณํ คญฺฉึ ทิปทินฺทสฺส ตาทิโน

กปฺปานํ สตสหสฺสํ ทุคฺคตึ นูปปชฺชหํ ฯ

มหาจุนฺทภินามา จ โสฬสาสุํ รเถสภา

ตึสกปฺปสหสฺสมฺหิ ราชาโน จกฺกวตฺติโน ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สรณคมนิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

สรณคมนิยตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

๑ ม. ปริคฺคเห ฯ ๒ ม. สมุปฏฺฐิโต ฯ

สงครามปรากฏแก่ท้าวเทวราชทั้งสอง (พระยายักษ์) กองทัพประชิดกันเป็นหมู่ๆ เสียงอันดังกึกก้องได้เป็นไป พระศาสดาพระนามว่าปทุมุตระทรงรู้แจ้งโลก สมควรรับเครื่องบูชา ประทับยืนอยู่ในอากาศ ทรงยังมหาชนให้เกิดสังเวช เทวดาทั้งปวงมีใจยินดีต่างวางเกราะและอาวุธถวายบังคมพระสัมพุทธเจ้า รวมเป็นอันเดียวกันได้ในขณะนั้น พระศาสดาผู้ทรงอนุเคราะห์ ทรงรู้แจ้งโลก ทรงทราบความดำริของเราแล้วทรงเปล่งวาจาสัตบุรุษ ทรงยังมหาชนให้เย็นใจว่า ผู้เกิดเป็นมนุษย์มีจิตประทุษร้าย เบียดเบียนสัตว์เพียงตัวหนึ่ง จะต้องเข้าถึงอบายเพราะจิตประทุษร้ายนั้น เปรียบเหมือนช้างในค่ายสงคราม เบียดเบียนสัตว์เป็นอันมาก

ท่านทั้งหลายจงดับ (ระงับ) จิตของตน อย่าเดือดร้อนบ่อยๆเลย แม้พวกเสนาของพระยายักษ์ทั้งสอง ได้ประชุมกัน นับถือพระโลกเชษฐผู้คงที่เป็นอันดี เป็นสรณะ ส่วนพระศาสดาผู้มีจักษุ ทรงยังหมู่ชนให้ยินยอมแล้ว ทรงเพ่งดูในเบื้องบนจากเทวดาทั้งหลาย บ่ายพระพักตร์ทางทิศอุดรเสด็จกลับไป เราได้นับถือพระองค์ผู้จอมสัตว์ผู้คงที่เป็นสรณะก่อนใครๆ เราไม่ได้เข้าถึงทุคติเลยตลอดแสนกัลป ใน ๓ หมื่นกัลปแต่กัลปนี้ ได้มีพระเจ้าจักรพรรดิ ๑๖ พระองค์ มีพระนามว่า มหาจุนทภิและพระนามว่ารเถสภะ คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘และอภิญญา ๖ เราทำให้แจ้งชัดแล้ว พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้วดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระสรณคมนิยเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ สรณคมนิยเถราปทาน.

วรุโณ นาม นาเมน เทวราชา อหํ ตทา

อุปฏฺฐเปสึ สมฺพุทฺธํ สโยคฺคพลวาหโน ฯ

นิพฺพุเต โลกนาถมฺหิ อตฺถทสฺสิทิปทุตฺตเม ๑

ตุริยํ สพฺพมาทาย อคมํ โพธิมุตฺตมํ ฯ

วาทิเตน จ นจฺเจน สพฺพตาฬสมาหิโต ๒

สมฺมุขา วิย สมฺพุทฺธํ อุปฏฺฐึ โพธิมุตฺตมํ ฯ

อุปฏฺฐหิตฺวา ตํ โพธึ ธรณีรูหปาทปํ

ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวาน ตตฺถ กาลํ กโต อหํ ฯ

สกกมฺมาภิรทฺโธหํ ปสนฺโน โพธิมุตฺตเม

เตน จิตฺตปฺปสาเทน นิมฺมานํ อุปปชฺชหํ ฯ

สฏฺฐี ตุริยสหสฺสานิ ปริวาเรนฺติ มํ สทา

มนุสฺเสสุ จ เทเวสุ วตฺตมานํ ภวาภเว ฯ

ติธคฺคี ๓ นิพฺพุตา มยฺหํ ภวา สพฺเพ สมูหตา

ธาเรมิ อนฺติมํ เทหํ สมฺมาสมฺพุทฺธสาสเน ฯ

สุพาหุ นาม นาเมน จตุตฺตึสาสุ ขตฺติยา

สตฺตรตนสมฺปนฺนา ปญฺจกปฺปสเต อิโต ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา เอกาสนิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

เอกาสนิยตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

ปญฺจมํ สุวณฺณปุปฺผิยตฺเถราปทานํ (๑๑๕)

๑ ม. ยุ. เสนาสาวิมฺหิตา อหุ ฯ ๒ ม. ปทมุทฺธริ จกฺขุมา ฯ

๑ ม. ยุ. อตฺถทสฺสีนรุตฺตเม ฯ ๒ ม. ยุ. สมฺมตาฬสมาหิโต ฯ ๓ ม. ยุ. ติวิธคฺคี ฯ

ในกาลนั้น เราเป็นท้าวเทวราชมีนามชื่อว่าวรุณ พร้อมด้วยยาน พลทหารและพาหนะ บำรุงพระสัมพุทธเจ้า เมื่อพระโลกนาถพระนามว่าอัตถทัสสีผู้สูงสุดกว่าสัตว์เสด็จนิพพานแล้ว เราได้ถือเอาดนตรีทั้งปวงไปประโคมไม้โพธิ์อันอุดม เราประกอบด้วยการประโคม การฟ้อนรำ และกังสดานทุกอย่าง บำรุงไม้โพธิพฤกษ์อันอุดมดังบำรุงพระสัมพุทธเจ้าเฉพาะพระพักตร์ ครั้นบำรุงโพธิพฤกษ์อันงอกขึ้นที่ดินดื่มรสด้วยรากนั้นแล้ว นั่งคู้บัลลังก์ แล้วทำกาลกิริยา ณ ที่นั้นเอง เราปรารภกรรมของตน เลื่อมใสในโพธิพฤกษ์อันอุดม ได้เข้าถึงยังชั้นนิมมานรดีด้วยจิตอันเลื่อมใสนั้นดนตรี ๖ หมื่น แวดล้อมเราทุกเมื่อ เป็นไปในภพน้อยใหญ่ ทั้งในมนุษย์และในเทวดา ไฟ ๓ กองของเราดับแล้ว ภพทั้งปวงเราถอนขึ้นได้แล้ว เราทรงกายที่สุดในศาสนาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ในกัลปที่๕๐๐ แต่กัลปนี้ ได้มีพระเจ้าจักรพรรดิจอมกษัตริย์ ๓๔ พระองค์ มีพระนามชื่อว่า สุพาหุ ทรงสมบูรณ์ด้วยแก้ว ๗ ประการ คุณวิเศษเหล่านี้คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ เราทำให้แจ้งชัดแล้วพระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระเอกาสนิยเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ เอกาสนิยเถราปทาน.

วิปสฺสี นาม ภควา โลกเชฏฺโฐ นราสโภ

นิสินฺโน ชนกายสฺส เทเสสิ อมตํ ปทํ ฯ

ตสฺสาหํ ธมฺมํ สุตฺวาน ทิปทินฺทสฺส ตาทิโน

โสวณฺณปุปฺผานิ จตฺตาริ พุทฺธสฺส อภิโรปยึ ฯ

สุวณฺณฉทนํ อาสิ ยาวตา ปริสา ตทา

พุทฺธาภา จ สุวณฺณาภา อาโลโก วิปุโล อหุ ฯ

อุทคฺคจิตฺโต สุมโน เวทชาโต กตญฺชลี

ปีติสญฺชนโน ๑ เตสํ ทิฏฺฐธมฺมสุขาวโห ฯ

อายาจิตฺวาน สมฺพุทฺธํ วนฺทิตฺวาน จ สุพฺพตํ

ปาโมชฺชํ ชนยิตฺวาน สกํ ภวนุปาวิสึ ฯ

ภวนํ ๒ อุปวิฏฺโฐหํ พุทฺธเสฏฺฐํ อนุสฺสรึ

เตน จิตฺตปฺปสาเทน ตุสิตํ อุปปชฺชหํ ฯ

เอกนวุเต อิโต กปฺเป ยํ ปุปฺผมภิโรปยึ

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ พุทฺธปูชายิทํ ผลํ ฯ

โสฬสาสึสุ ราชาโน เนมิสมฺมตนามกา

เตตาฬีเส อิโต กปฺเป จกฺกวตฺตี มหพฺพลา ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สุวณฺณปุปฺผิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

สุวณฺณปุปฺผิยตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

๑ ม. ยุ. วิตฺติสญฺชนโน ฯ ๒ ม. ยุ. ภวเน ฯ

พระผู้มีพระภาคพระนามว่าวิปัสสี เชษฐบุรุษของโลก ประเสริฐกว่านระประทับนั่งแสดงอมตบทแก่หมู่ชนอยู่ เราฟังธรรมของพระองค์ผู้เป็นจอมสัตว์คงที่แล้ว ได้โปรยดอกไม้ทอง ๔ ดอก บูชาแด่พระพุทธเจ้า ดอกไม้ทองนั้นกลายเป็นหลังคาทองบังร่มตลอดทั่วบริษัท ในกาลนั้น รัศมีของพระพุทธเจ้าและรัศมีทองรวมเป็นแสงสว่างอันไพบูลย์ เรามีจิตเบิกบานดีใจ เกิดโสมนัส ประนมกรอัญชลี เกิดปีติ เป็นผู้นำความสุขในปัจจุบันมาให้แก่ชนเหล่านั้น เราทูลวิงวอนพระสัมพุทธเจ้าและถวายบังคมพระองค์ผู้มีวัตรงาม ยังความปราโมทย์ให้เกิดแล้ว กลับเข้าสู่ภพของตนครั้นกลับเข้าสู่ภพแล้ว ยังระลึกถึงพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุดอยู่ ด้วยจิตอันเลื่อมใสนั้น เราได้เข้าถึงชั้นดุสิต ในกัลปที่ ๙๑ แต่กัลปนี้ เราบูชาพระพุทธเจ้าด้วยดอกไม้ทองใด ด้วยกรรมนั้น เราไม่รู้จักทุคติเลยนี้เป็นผลแห่งพุทธบูชา ในกัลปที่ ๔๓ แต่กัลปนี้ ได้มีพระเจ้าจักรพรรดิราช ๑๖ พระองค์ ทรงพระนามว่าเนมิสมมต มีพลมาก คุณวิเศษเหล่านี้คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ เราทำให้แจ้งชัดแล้วพระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระสุวรรณปุปผิยเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ สุวรรณปุปผิยเถราปทาน.

วสามิ ราชายตเน สามจฺโจ สปริชฺชโน

ปรินิพฺพุเต ภควติ สิขิโน โลกพนฺธุโน ๑ ฯ

ปสนฺนจิตฺโต สุมโน จิตกํ อคมาสหํ

ตุริยํ ตตฺถ วาเทตฺวา คนฺธมาลํ สโมกิรึ ฯ

จิตกมฺหิ ปูชํ กตฺวาน วนฺทิตฺวา จิตกํ อหํ

ปสนฺนจิตฺโต สุมโน สกํ ภวนุปาคมึ ฯ

ภวเน อุปวิฏฺโฐหํ จิตกปูชํ อนุสฺสรึ

เตน กมฺเมน ทิปทินฺท โลกเชฏฺฐ นราสภ ฯ

อนุภุตฺวาน สมฺปตฺตึ เทเวสุ มานุเสสุ จ

ปตฺโตมฺหิ อจลํ ฐานํ หิตฺวา ชยปราชยํ ฯ

เอกตฺตึเส อิโต กปฺเป ยํ ปุปฺผมภิโรปยึ

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ จิตกปูชายิทํ ผลํ ฯ

เอกูนตึเส กปฺปมฺหิ อิโต โสฬส ราชิโน

อุคฺคตา นาม นาเมน จกฺกวตฺตี มหพฺพลา ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา จิตกปูชโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

จิตกปูชกตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

๑ ยุ. สิขิเน โลกพนฺธุเน ฯ

ข้าพระองค์ (เป็นรุกขเทวดา) พร้อมด้วยอำมาตย์และบริวารอยู่ที่ไม้เกตุเมื่อพระผู้มีพระภาคพระนามว่าสิขี ผู้เป็นเผ่าพันธุ์ของโลก ปรินิพพานแล้ว ข้าพระองค์มีจิตเลื่อมใสโสมนัส ได้ไปสู่พระจิตกาธาร ประโคมดนตรี ณ ที่นั้นโปรยของหอมและดอกไม้บูชา ข้าพระองค์มีจิตเลื่อมใสโสมนัส ทำการบูชาที่พระจิตกาธาร ไหว้พระจิตกาธารแล้วกลับมาสู่ภพของตน ข้าพระองค์เข้าไปในภพแล้ว ยังระลึกถึงการบูชาพระจิตกาธารข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมสัตว์เชษฐบุรุษของโลก ประเสริฐกว่านระ ด้วยกรรมนั้น ข้าพระองค์ได้เสวยสมบัติในเทวดาและมนุษย์แล้ว ละความชนะและความแพ้แล้ว บรรลุถึงฐานะอันไม่หวั่นไหว ในกัลปที่ ๓๑ แต่กัลปนี้ ข้าพระองค์บูชาพระจิตกาธารด้วยดอกไม้ใด ด้วยกรรมนั้น ข้าพระองค์ไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งการบูชาพระจิตกาธาร ในกัลปที่ ๒๙ แต่กัลปนี้ได้มีพระเจ้าจักรพรรดิราช ๑๖ พระองค์ มีพระนามชื่อว่าอุคคตะ มีพลมาก คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ข้าพระองค์ทำให้แจ้งชัดแล้ว พระพุทธศาสนาข้าพระองค์ได้ทำเสร็จแล้วดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระจิตกปูชกเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ จิตกปูชกเถราปทาน

ยทา วิปสฺสิ โลกคฺโค อายุสงฺขารโมสฺสชิ

ปฐวี สมฺปกมฺปิตฺถ เมทนีชลเมขลา ฯ

โอคตํ ๑ วิตตํ มยฺหํ สุจิ จิตฺตํ ปปญฺจกํ

ภวนํปิ ปกมฺปิตฺถ พุทฺธสฺส อายุสงฺขเย ฯ

ตาโส มยฺหํ สมุปฺปนฺโน ภวเน สมฺปกมฺปิเต

อุปฺปาโท นุ กิมตฺถาย อาโลโก วิปุโล อหุ ฯ

เวสฺสวณฺโณ อิธาคมฺม นิพฺพาเปสิ มหาชนํ

ปาณภูตํ ๒ ภยํ นตฺถิ เอกคฺคา โหถ สคารวา ๓ ฯ

อโห พุทฺโธ อโห ธมฺโม อโห โน สตฺถุสมฺปทา

ยสฺมึ อุปฺปชฺชมานสฺมึ ปฐวี สมฺปกมฺปติ ฯ

พุทฺธานุภาวํ กิตฺเตตฺวา กปฺปํ สคฺคมฺห โมทหํ

อวเสเสสุ กปฺเปสุ กุสลํ กริตํ มยา ฯ

เอกนวุเต อิโต กปฺเป ยํ สญฺญมลภึ ตทา

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ พุทฺธสญฺญายิทํ ผลํ ฯ

อิโต จุทฺทสกปฺปมฺหิ ราชา อาสึ ปตาปวา

สมิโต นาม นาเมน จกฺกวตฺติ มหพฺพโล ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา พุทฺธสญฺญโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

พุทฺธสญฺญกตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

๑ ม. ยุ. โอตตํ วิตตํ มยฺหํ สุวิจิตฺตวฏํสกํ ฯ ม. วิตตํ วิถตํ ฯ ๒ ม. ปาณภูเต ฯ

๓ ม. ยุ. สุสํวุตา ฯ

เมื่อพระผู้มีพระภาคพระนามว่าวิปัสสี ผู้เลิศในโลก ทรงปลงพระชนมายุสังขารนั้น พื้นแผ่นดินและน้ำก็หวั่นไหว ฟ้าก็คนอง แม้ภพ ชื่อปปัญจกะอันสวยงามน่าปลื้มใจ สะอาด วิจิตร ของเราก็หวั่นไหว ในขณะพระพุทธเจ้าทรงปลงพระชนมายุ เมื่อภพหวั่นไหวแล้ว ความสะดุ้งเกิดขึ้นแก่เราว่า ความหวั่นไหวเกิดขึ้นเพื่ออะไรหนอ แสงสว่างอันไพบูลย์ได้มีแล้ว ท้าวเวสสุวัณมา ณ ที่นี้แล้ว ยังมหาชนให้หายความเศร้าโศกว่าสัตว์ไม่มีภัย ท่านทั้งหลายจงมีความตั้งใจเคารพเถิด เราประกาศพระพุทธานุภาพว่า โอ พระพุทธเจ้า โอ พระธรรม โอ ความถึงพร้อมแห่งสัตถุศาสน์หนอ เมื่อพระพุทธเจ้าอุบัติ แผ่นดินก็หวั่นไหวดังนี้แล้ว บันเทิงอยู่ในสวรรค์ตลอดกัลป ในกัลปทั้งหลายที่เหลือ เราได้ทำกุศล ในกัลปที่ ๙๑ แต่กัลปนี้ เราได้สัญญาใดในกาลนั้น ด้วยสัญญานั้น เราไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งสัญญาในพระพุทธเจ้า ในกัลปที่ ๑๔ แต่กัลปนี้เราได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิราช ผู้ประเสริฐ มีนามชื่อว่าสมิตะ มีพลมากคุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ เราทำให้แจ้งชัดแล้ว พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระพุทธสัญญกเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ พุทธสัญญกเถราปทาน.

ปทุมุตฺตรพุทฺธสฺส สาวกา วนจาริโน

วิปฺปนฏฺฐา พฺรหารญฺเญ อนฺธาว อนุสุยฺยเร ฯ

อนุสฺสริตฺวา สมฺพุทฺธํ ปทุมุตฺตรนายกํ

ตสฺส เต มุนิโน ปุตฺตา วิปฺปนฏฺฐา มหาวเน ฯ

ภวนา โอรุหิตฺวาน อาคมึ ภิกฺขุสนฺติเก

เตสํ มคฺคญฺจ อาจิกฺขึ โภชนญฺจ อทาสหํ ฯ

เตน กมฺเมน ทิปทินฺท โลกเชฏฺฐ นราสภ

ชาติยา สตฺตวสฺเสน อรหตฺตํ อปาปุณึ ฯ

สจกฺขุ นาม นาเมน ทฺวาทส จกฺกวตฺติโน

สตฺตรตนสมฺปนฺนา ปญฺจกปฺปสเต อิโต ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา มคฺคสญฺญโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

มคฺคสญฺญกตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

นวมํ ปจฺจุปฏฺฐานสญฺญกตฺเถราปทานํ (๑๑๙)

พระสาวกทั้งหลายของพระพุทธเจ้าพระนามว่า ปทุมุตระ เที่ยวไปในป่าเป็นผู้หลงทางเหมือนคนตาบอดเที่ยวอยู่ในป่าใหญ่ บุตรของพระมุนีเหล่านั้นระลึกถึงพระสัมพุทธเจ้า พระนามว่าปทุมุตระ ผู้เป็นนายกของโลกหลงทางอยู่ในป่าใหญ่ ข้าพระองค์ (เป็นเทพบุตร) ลงจากภพมาในสำนักของภิกษุ บอกทางให้แก่พระสาวกเหล่านั้น และได้ถวายโภชนาหารข้าแต่พระองค์ผู้จอมสัตว์ เชษฐบุรุษของโลก ประเสริฐกว่านระ ด้วยกรรมนั้น ข้าพระองค์ได้บรรลุอรหัตแต่อายุ ๗ ปีโดยกำเนิด ในกัลปที่๕๐๐ แต่กัลปนี้ ได้มีพระเจ้าจักรพรรดิ ๑๒ พระองค์ มีพระนามชื่อว่าสจักขุ ทรงสมบูรณ์ด้วยแก้ว ๗ ประการ คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ ข้าพระองค์ทำให้แจ้งชัดแล้ว พระพุทธศาสนาข้าพระองค์ได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระมัคคสัญญกเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ มัคคสัญญกเถราปทาน.

อตฺถทสฺสิมฺหิ สุคเต นิพฺพุเต สมนนฺตรา

ยกฺขโยนึ อุปปชฺชึ ยสํ ปตฺโต จหํ ตทา ฯ

ทุลฺลทฺธํ วต เม อาสิ ทุปฺปภาตํ ทุรุฏฺฐิตํ

ยํ เม โภเค วิชฺชมาเน ปรินิพฺพายิ จกฺขุมา ฯ

มม สงฺกปฺปมญฺญาย สาคโร นาม สาวโก

มมุทฺธริตุกาโม โส อาคญฺฉิ มม สนฺติเก ๑ ฯ

กึ นุ โสจสิ มา ภายิ จร ธมฺมํ สุเมธส

อนุปฺปทินฺนา พุทฺเธน สพฺเพสํ วิชฺชสมฺปทา ฯ

โย จ ปูเชยฺย สมฺพุทฺธํ ติฏฺฐนฺตํ ๒ โลกนายกํ

ธาตุํ สาสปมตฺตมฺปิ นิพฺพุตสฺสาปิ ปูชเย ฯ

สเม จิตฺตปฺปสาทมฺหิ สมํ ปุญฺญํ มหคฺคตํ

ตสฺมา ถูปํ กริตฺวาน ปูเชหิ ชินธาตุโย ฯ

สาครสฺส วโจ สุตฺวา พุทฺธถูปํ อกาสหํ

ปญฺจ วสฺเส ปริจรึ มุนิโน ถูปมุตฺตมํ ฯ

เตน กมฺเมน ทิปทินฺท โลกเชฏฺฐ นราสภ

สมฺปตฺตึ อนุโภตฺวาน อรหตฺตํ อปาปุณึ ฯ

ภูริปญฺญาว จตฺตาโร สตฺตกปฺปสเต อิโต

สตฺตรตนสมฺปนฺนา จกฺกวตฺตี มหพฺพลา ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปจฺจุปฏฺฐานสญฺญโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

ปจฺจุปฏฺฐานสญฺญกตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

๑ ม. ยุ. สนฺติกํ ฯ ๒ ยุ. สิทฺธตฺถํ ฯ

ในลำดับกาล เมื่อพระสุคตเจ้าพระนามว่าอัตถทัสสีเสด็จนิพพาน ในกาลนั้น ข้าพระองค์เข้าถึงกำเนิดยักษ์และบรรลุถึงยศ ข้าพระองค์คิดว่า ความได้ด้วยยาก แสงสว่างด้วยยาก การตั้งขึ้นยาก ได้มีแก่เราแล้วหนอ เมื่อโภคสมบัติของเรามีอยู่ พระสุคตเจ้าผู้มีพระจักษุปรินิพพานเสียแล้ว ดังนี้ พระสาวกนามว่าสาคระ รู้ความดำริของข้าพระองค์ท่านต้องการจะถอนข้าพระองค์ขึ้น จึงมาในสำนักของข้าพระองค์ กล่าวว่าจะโศกเศร้าทำไมหนอ อย่ากลัวเลย จงประพฤติธรรมเถิด ท่านผู้มีเมธาดีพระพุทธเจ้าทรงส่งเสริมวิทยาสมบัติของชนทั้งปวงว่า ผู้ใดพึงบูชาพระสัมพุทธเจ้าผู้เป็นนายกของโลก ยังดำรงพระชนม์อยู่ก็ดี พึงบูชาพระธาตุแม้ประมาณเท่าเมล็ดผักกาดของพระพุทธเจ้า

แม้นิพพานแล้วก็ดี เมื่อจิตอันเลื่อมใสของผู้นั้นเสมอกัน บุญก็มีผลมากเสมอกัน เพราะฉะนั้นท่านจงทำสถูปบูชาพระธาตุของพระชินเจ้าเถิด ข้าพระองค์ได้ฟังวาจาของท่านสาคระแล้ว ได้ทำพุทธสถูป ข้าพระองค์บำรุงพระสถูปอันอุดมของพระมุนีอยู่ ๕ ปี ข้าแต่พระองค์ผู้จอมสัตว์ เชษฐบุรุษของโลก ประเสริฐกว่านระ ด้วยกรรมนั้น ข้าพระองค์เสวยสมบัติแล้ว ได้บรรลุอรหัตในกัลปที่ ๗๐๐ แต่กัลปนี้ ได้มีพระเจ้าจักรพรรดิ ๔ พระองค์ มีพระนามว่าภูริปัญญา ทรงสมบูรณ์ด้วยแก้ว ๗ ประการ มีพลมาก คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ ข้าพระองค์ทำให้แจ้งชัดแล้ว พระพุทธศาสนา ข้าพระองค์ได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระปัจจุปัฏฐานสัญญกเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ ปัจจุปัฏฐานสัญญกเถราปทาน.

ชายนฺตสฺส วิปสฺสิสฺส อาโลโก วิปุโล อหุ

ปฐวี จ ปกมฺปิตฺถ สสาครา สปพฺพตา ฯ

เนมิตฺตา จ วิยากํสุ พุทฺโธ โลเก ภวิสฺสติ

อคฺโค จ สพฺพสตฺตานํ ชนตํ อุทฺธริสฺสติ ฯ

เนมิตฺตานํ สุณิตฺวาน ชาติปูชํ อกาสหํ

เอทิสา ปูชนา นตฺถิ ยาทิสา ชาติปูชนา ฯ

สํหริตฺวาน ๑ กุสลํ สกํ จิตฺตํ ปสาทยึ

ชาติปูชํ กริตฺวาน ตตฺถ กาลํ กโต อหํ ฯ

ยํ ยํ โยนูปปชฺชามิ เทวตฺตํ อถ มานุสํ

สพฺเพ สตฺเต อตีโตมฺหิ ๒ ชาติปูชายิทํ ผลํ ฯ

ธาติโย มํ อุปฏฺฐนฺติ มม จิตฺตวสานุคา

น เต ๓ สกฺโกนฺติ โกเปตุํ ชาติปูชายิทํ ผลํ ฯ

เอกนวุเต อิโต กปฺเป ยํ ปูชมกรึ ตทา

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ ชาติปูชายิทํ ผลํ ฯ

สุปาริจริยา นาม จตุตฺตึส ชนาธิปา

อิโต ตติยกปฺปมฺหิ จกฺกวตฺตี มหพฺพลา ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ชาติปูชโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

ชาติปูชกตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

อุทฺทานํ

ปริวารสุมงฺคลฺยา ๔ สรณาสนปุปฺผิกา

จิตปูชี พุทฺธสญฺญี มคฺคุปฏฺฐานชาตินา

คาถาโย นวุติ วุตฺตา คณิตาโย วิภาวิหีติ ฯ

มหาปริวารวคฺโค ทฺวาทสโม ฯ

๑ ม. สงฺขริตฺวาน ฯ ยุ. สํสริตฺวาน ฯ ๒ ม. ยุ. อภิโภมิ ฯ ๓ ม. ตา ฯ

๔ ม. ปริวารสุมงฺคลา สรณาสนปุปฺผิยา ฯ

เมื่อพระวิปัสสีโพธิสัตว์ประสูติจากพระครรภ์ แสงสว่างได้มีอย่างไพบูลย์และพื้นแผ่นดิน พร้อมทั้งสมุทรสาครและภูเขาก็หวั่นไหว อนึ่ง พวกหมอดูพยากรณ์ว่า พระพุทธเจ้าจักมีในโลก เป็นผู้เลิศกว่าสรรพสัตว์จักรื้อถอนหมู่ชน (จากสังสารทุกข์) เราได้ฟังคำของพวกหมอดูแล้วได้ทำการบูชาพระชาติด้วยความดำริว่า การบูชาพระชาติเช่นนี้นั้นไม่มี(อีก) เรารวบรวมกุศลแล้ว ได้ยังจิตของตนให้เลื่อมใส ครั้นเราทำการบูชาพระชาติแล้วทำกาลกิริยา ณ ที่นั้น เราเข้าถึงกำเนิดใดๆ คือ ความเป็นเทวดาหรือมนุษย์ ในกำเนิดนั้นๆ เราย่อมล่วงสรรพสัตว์ นี้เป็นผลแห่งการบูชาพระชาติ แม่นมทั้งหลายย่อมบำรุงเราเป็นไปตามอำนาจจิตของเรา เขาไม่อาจยังเราให้โกรธเคือง นี้เป็นผลการบูชาพระชาติ ในกัลปที่ ๙๑ แต่กัลปนี้ เราได้ทำการบูชาใดในกาลนั้น ด้วยการบูชานั้น เราไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลการบูชาพระชาติ ในกัลปที่ ๓ แต่กัลปนี้ ได้มีพระเจ้าจักรพรรดิ ๓๔ พระองค์ เป็นจอมแห่งชน มีพระนามว่าสุปาริจริยะ มีพลมาก คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘และแม้อภิญญา ๑ เราทำให้ชัดแล้ว พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้วดังนี้

ทราบว่า ท่านพระชาติปูชกเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ ชาติปูชกเถราปทาน.

----------

รวมอปทานที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. มหาปริวารเถราปทาน ๒. สุมังคลเถราปทาน

๓. สรณคมนิยเถราปทาน ๔. เอกาสนิยเถราปทาน

๕. สุวรรณปุปผิยเถราปทาน ๖. จิตกปูชกเถราปทาน

๗. พุทธสัญญกเถราปทาน ๘. มัคคสัญญกเถราปทาน

๙. ปัจจุปัฏฐานสัญญกเถราปทาน ๑๐. ชาติปูชกเถราปทาน

บัณฑิตทั้งหลาย กล่าวรวมคาถาไว้ ๙๐ คาถา ฉะนี้แล.

จบ มหาปริวารวรรคที่ ๑๒