๔. วังคีสเถราปทาน เล่ม ๓๓

ปทุมุตฺตโร นาม ชิโน สพฺพธมฺเมสุ จกฺขุมา

อิโต สตสหสฺสสมฺหิ กปฺเป อุปฺปชฺชิ นายโก ฯ

ยถาปิ สาคเร อุมฺมิ ๑ คคเน วิย ตารกา

เอวํ ปาวจนํ ตสฺส อรหนฺเตหิ จิตฺติตํ ฯ

สเทวาสูรนาเคหิ มนุเชหิ ปุรกฺขโต

สมณพฺราหฺมณากิณฺเณ ชนมชฺเฌ ชินุตฺตโม ฯ

ปภาหิ อนุรญฺชนฺโต โลเก โลกนฺตคู ชิโน

วจเนน วิโพเธนฺโต เวเนยฺยปทุมานิ โส ฯ

เวสารชฺเชหิ สมฺปนฺโน จตูหิ ปุริสุตฺตโม

ปหีนภยสารชฺโช เขมปฺปตฺโต วิสารโท ฯ

อาสภํ ปวรํ ฐานํ พุทฺธภูมิญฺจ เกวลํ

ปฏิชานาติ โลกคฺโค นตฺถิ สญฺโจทโก กฺวจิ ฯ

สีหนาทมสมฺภีตํ นทโต ตสฺส ตาทิโน

เทโว นโร วา พฺรหฺมา วา ปฏิวตฺตา น วิชฺชติ ฯ

เทเสนฺโต ปวรํ ธมฺมํ สนฺตาเรนฺโต สเทวกํ

ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตติ ปริสาสุ วิสารโท ฯ

ปฏิภาณวตํ อคฺคํ สาวกํ สาธุสมฺมตํ

คุณํ พหุํ ปกิตฺเตตฺวา เอตทคฺเค ฐเปสิ ตํ ฯ

ตทาหํ หํสวติยา พฺราหฺมโณ สาธุสมฺมโต

สพฺพเวทวิทู ชาโต วงฺคีโส ๑ วาทิสูทโน ฯ

อุเปจฺจ ตํ มหาวีรํ สุตฺวา ตํ ธมฺมเทสนํ

ปีติวรํ ปฏิลภึ สาวกสฺส คุเณ รโต ฯ

นิมนฺตยิตฺวา สุคตํ สสงฺฆํ โลกนนฺทนํ

สตฺตาหํ โภชยิตฺวาหํ ทุสฺเสหิ ฉาทยึ ตทา ฯ

นิปจฺจ สิรสา ปาเท กโตกาโส กตญฺชลี

เอกมนฺตํ ฐิโต หฏฺโฐ สนฺถวึ ชินมุตฺตมํ ฯ

นโม เต วาทิสูทน ๒ นโม เต อิสิสตฺตม ๓

นโม เต สพฺพโลกคฺค นโม เต อภยํกร ฯ

นโม เต มารมถน นโม เต ทิฏฺฐิสูทน

นโม เต สนฺติสุขท นโม เต สรณํกร ๔ ฯ

อนาถานํ ภวํ นาโถ ภีตานํ อภยปฺปโท

วิสฺสาสํ ๑ ภูมิสนฺตานํ สรณํ สรเณสินํ ฯ

เอวมาทีหิ สมฺพุทฺธํ สนฺถวิตฺวา มหาคุณํ

อโวจํ วาทิสูรสฺส ๒ คตึ ปปฺโปมิ ภิกฺขุโน ฯ

ตทา อโวจ ภควา อนนฺตปฏิภาณวา

โย โส พุทฺธํ อโภเชสิ ๓ สตฺตาหํ สหสาวกํ ฯ

คุณญฺจ เม ปกิตฺเตสิ ปสนฺโน เสหิ ปาณิภิ

เอโส ปตฺถยเต ฐานํ วาทิสูรสฺส ๔ ภิกฺขุโน ฯ

อนาคตมฺหิ อทฺธาเน ลจฺฉเสตํ มโนรถํ

เทวมนุสฺสสมฺปตฺตึ อนุโภตฺวา อนปฺปกํ ฯ

สตสหสฺเส อิโต กปฺเป โอกฺกากกุลสมฺภโว

โคตโม นาม นาเมน สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ ฯ

ตสฺส ธมฺเมสุ ทายาโท โอรโส ธมฺมนิมฺมิโต

วงฺคีโส นาม นาเมน เหสฺสติ สตฺถุสาวโก ฯ

ตํ สุตฺวา มุทิโต หุตฺวา ยาวชีวํ ตทา ชินํ

ปจฺจเยหิ อุปฏฺฐาสึ เมตฺตจิตฺโต ตถาคตํ ฯ

เตน กมฺเมน สุกเตน เจตนาปณิธีหิ จ

ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ ตาวตึสํ ๕ อคญฺฉหํ ฯ

ปจฺฉิเม จ ภเว ทานิ ปริพฺพาชกุเล ๖ อหํ

ปจฺฉา ชาโต ยทา อาสึ ชาติยา สตฺตวสฺสิโก ฯ

สพฺพเวทวิทู ชาโต วาทสตฺถวิสารโท

วคฺคุสฺสโร ๑ จิตฺตกถี ปรวาทปฺปมทฺทโน ฯ

วงฺเค ชาโตติ วงฺคีโส วจเน อิสฺสโรติ วา

วงฺคีโส อิติ เม นามํ อคฺคมฺปิ ๒ โลกสมฺมตํ ฯ

ยทาหํ วิญฺญุตํ ปตฺโต ฐิโต ปฐมโยพฺพเน

ตทา ราชคเห รมฺเม สารีปุตฺตญฺจ อทฺทสํ ๓ ฯ

ปญฺจวีสติมํ ภาณวารํ ฯ

ปิณฺฑาย วิจรนฺตํ ตํ ปตฺตปาณึ สุสํวุตํ

อโลลกฺขึ มิตภาณึ ยุคมตฺตํ อุทิกฺขตํ ๔ ฯ

ตํ ทิสฺวา วิมฺหิโต หุตฺวา อโวจมนนุจฺฉวํ

กณิการํว นิจิตํ จิตฺตํ คาถาปทํ อหํ ฯ

อาจิกฺขิ โส เม สตฺถารํ สมฺพุทฺธํ โลกนายกํ

ตทา โส ปณฺฑิโต ธีโร อุตฺตรํ สมโวจ เม ฯ

วิราคสหิตํ วากฺยํ กตฺวา ทุทฺทสมุตฺตมํ

วิจิตฺตปฏิภาเณหิ โตสิโต เตน ตาทินา ฯ

นิปจฺจ สิรสา ปาเท ปพฺพาเชหีติ ๕ อพฺรวึ

ตโต มํ ส มหปฺปญฺโญ พุทฺธเสฏฺฐมุปานยิ ฯ

นิปจฺจ สิรสา ปาเท นิสีทึ สตฺถุ สนฺติเก

มมาห วทตํ เสฏฺโฐ สจฺจํ วงฺคีส กจฺจิ ๖ เต ฯ

[๑]

มตํ ๒ สีสํว วิทิตํ สุคติทุคฺคติมตํ

ตุยฺหํ วิชฺชาวิเสเสน สเจ สกฺโกสิ วาจย ฯ

อาโมติ ๓ เม ปฏิญฺญาเต ตีณิ สีสานิ ทสฺสยิ

อโถ นิรยเทเวสุ ๔ อุปปนฺเน อวาจยึ ฯ

ตทา ขีณาสวสฺเสว ๕ สีสํ ทสฺเสสิ นายโก

ตโตหํ วิหตารมฺโภ ปพฺพชฺชํ สมยาจิสํ ฯ

ปพฺพชิตฺวาน สุคตํ สนฺถวามิ ยหึ ๖ ตหึ

ตโต มํ กวิจิตฺโตติ ๗ อุชฺฌายนฺติ หิ ภิกฺขโว ฯ

ตโต วีมํสนตฺถํ เม อาห พุทฺโธ วินายโก

ตกฺกิตานํ ๘ อิมา คาถา ฐานโส ปฏิภนฺติ วา ๙ ฯ

น กพฺยจิตฺโตหํ ๑๐ วีร ฐานโส ปฏิภนฺติ เม

เตนหิ ทานิ วงฺคีส ฐานโส สนฺถวาหิ มํ ฯ

ตทาหํ สนฺถวึ ธีรํ คาถาหิ อิสิสตฺตมํ

โส ๑๑ ฐานโส ตทา ตุฏฺโฐ ชิโน อคฺเค ฐเปสิ มํ ฯ

ปฏิภาเณน จิตฺเตน อญฺเญสมติมญฺญหํ

เปสโล ๑๒ เตน สํวิคฺโค อรหตฺตํ อปาปุณึ ฯ

ปฏิภาณวตํ อคฺโค อญฺโญ โกจิ น วิชฺชติ

ยถายํ ภิกฺขุ วงฺคีโส เอวํ ธาเรถ ภิกฺขโว ฯ

สตสหสฺเส กตํ กมฺมํ ผลํ ทสฺเสสิ เม อิธ

สุมุตฺโต สรเวโคว กิเลสา ๑๓ ฌาปิตา มม ฯ

กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ ภวา สพฺเพ สมูหตา

นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา วิหรามิ อนาสโว ฯ

สฺวาคตํ วต เม อาสิ มม พุทฺธสฺส สนฺติเก

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา วงฺคีโส เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

วงฺคีสตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

๑. ม. ยุ. อูมิ ฯ

๑ ม. ยุ. วาคีโส ฯ ๒ ม. วาทิมทฺทน ฯ ยุ. วาลิสทฺทูร ฯ ๓ ยุ. อิสิสุตฺตม ฯ

๔ ยุ. สรณนฺตค ฯ

๑ ม. วิสฺสามภูมิ สนฺตานํ ฯ ยุ. วิสฺสานภูมิสนฺตานํ ฯ ๒-๔ ม. วาทิสูทสฺส ฯ

๓ ยุ. อปูเชสิ ฯ ๕ ม. ยุ. ตุสิตํ ฯ ๖ ม. ชาโต วิปฺปกุเล อหํ ฯ

๑ ม. วาทิสฺสโร ฯ ๒ ม. ยุ. อภวี ฯ ๓ ม. สารีปุตฺตมหทฺทสํ ฯ

ยุ. สารีปุตฺตมถทฺทสํ ฯ ๔ ม. นิทกฺขิตํ ฯ ยุ. นิริกฺขิตํ ฯ ๕ ม. ปพฺพาเชหีติมํ

พฺรวิ ฯ ยุ. ...หีติ จ พฺรวึ ฯ ๖ ม. กจฺจิ วํคีส ชานาสิ ฯ

๑. ม. กิญฺจิ สิปฺปนฺติ ตสฺสาหํ ชานามีติ จ อพฺรวึ ฯ ๒ ม. ยุ. มตสีสํ วนจฺฉุทฺธํ

อปิ พาลสวตฺถิกํ ฯ ๓ ยุ. อามาติ ฯ ๔ ม. นิรยนรเทเวสุ ฯ ๕ ยุ.

ปจฺเจกพุทฺธสฺส ฯ ๖ ม. ตหึ ตหึ ฯ ๗ ม. กพฺพวิตฺโตสิ ฯ ๘ ม. ตกฺกิกา

ปนิมา คาถา ฯ ๙ ม. ตํ ฯ ๑๐ ม. กพฺพวิตฺโตหํ ฯ ๑๑ ม. ฐานโส เม ฯ

๑๒ ม. ยุ. เปสเล ฯ ๑๓ ม. ยุ. กิเลเส ฌาปยึ ฯ อิโต ปรํ สทิสเมว ฯ

ในกัปที่แสนแต่ภัทรกัปนี้ พระพิชิตมารพระนามว่าปทุมุตระ ผู้มีจักษุในธรรมทั้งปวง ทรงเป็นผู้นำ ได้เสด็จอุบัติขึ้นแล้ว พระศาสนาของ พระองค์ วิจิตรไปด้วยพระอรหันต์ทั้งหลายเหมือนคลื่น สาครและเหมือนดาวบนท้องฟ้า พระพิชิตมารผู้สูงสุด อันมนุษย์พร้อมทั้งทวยเทพอสูรและนาคห้อมล้อมในท่ามกลางหมู่ชนซึ่งเกลื่อนกล่นไปด้วยสมณะและพราหมณ์ พระพิชิตมารผู้ถึงที่สุดโลก ทรงทำโลกทั้งหลายให้ยินดีด้วยพระรัศมี

พระองค์ยังดอกปทุม คือ เวไนยสัตว์ให้บานด้วยพระดำรัส ทรงสมบูรณ์ด้วยเวสารัชชธรรม ๔ เป็นอุดมบุรุษ ละความกลัวและความยินดีได้เด็ดขาด ทรงถึงธรรมอันเกษม องอาจกล้าหาญ พระผู้เลิศโลกทรงปฏิญาณซึ่งฐานะของผู้เป็นโจกอันประเสริฐและพุทธภูมิทั้งสิ้น ไม่มีใครจะทักท้วงได้ในฐานะไหนๆ เมื่อพระพุทธเจ้าผู้คงที่พระองค์นั้นบันลือสีหนาทอันหน้าสพึงกลัวอยู่ ย่อมไม่มีเทวดา มนุษย์ หรือพรหมบันลือตอบได้พระพุทธเจ้าผู้แกล้วกล้าในบริษัท ทรงแสดงธรรมอันประเสริฐช่วยมนุษย์พร้อมทั้งเทวดาให้ข้ามวัฏสงสาร ทรงประกาศธรรมจักรพระผู้มีพระภาคตรัสสรรเสริญคุณเป็นอันมาก ของพระสาวกผู้ได้รับสมมติดีว่า เลิศกว่าภิกษุที่มีปฏิภาณทั้งหลาย แล้วทรงตั้งท่านไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะ ครั้งนั้น

เราเป็นพราหมณ์ชาวเมืองหงสวดี เป็นผู้ได้รับสมมุติว่าเป็นคนดีรู้แจ้งพระเวททุกคัมภีร์ มีนามว่าวังคีสะเป็นที่ไหลออกแห่งนักปราชญ์ เราเข้าไปเฝ้าพระมหาวีระเจ้าพระองค์นั้น สดับพระธรรมเทศนานั้นแล้วได้ปีติอันประเสริฐ เป็นผู้ยินดีในคุณของพระสาวก จึงได้นิมนต์พระสุคตผู้ทำโลกให้เพลิดเพลินพร้อมด้วยพระสงฆ์ให้เสวยและฉัน ๗ วันแล้ว นิมนต์ให้ครองผ้าในครั้งนั้นเราได้หมอบลงแทบพระบาททั้งสองด้วยเศียรกล้าได้โอกาสจึงยืนประนมอัญชลีอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง เป็นผู้ร่าเริง กล่าวสดุดีพระชินสีห์ผู้สูงสุดว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นที่ไหลออกแห่งนักปราชญ์ ข้าพระองค์ขอนอบน้อมแด่พระองค์ ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นฤาษีสูงสุด ข้าพระองค์ขอนอบน้อมแด่พระองค์

ข้าแต่พระองค์ผู้เลิศกว่าโลกทั้งปวง ข้าพระองค์ขอนอบน้อมแด่พระองค์ ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงทำความไม่มีภัย ข้าพระองค์ของนอบน้อมแต่พระองค์ผู้ทรงย่ำยีมาร ข้าพระองค์ขอนอบน้อมแต่พระองค์ ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงทำทิฏฐิให้ไหลออก ข้าพระองค์ขอนอบน้อมแด่พระองค์ ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงประทานด้วยสันติสุข ข้าพระองค์ขอนอบน้อมแด่พระองค์ ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงทำให้เป็นที่นับถือ ข้าพระองค์ขอนอบน้อมแด่พระองค์ พระองค์เป็นที่พึ่งของชนทั้งหลายผู้ไม่มีที่พึ่ง ทรงประทานความไม่มีภัยแก่ตนทั้งหลายที่กลัว เป็นที่คุ้นเคยของคนทั้งหลายที่มีภูมิธรรมสงบระงับ เป็นที่พึ่งที่ระลึกของคนทั้งหลายผู้แสวงหาที่พึ่งที่ระลึก

เราได้ชมเชยพระสัมพุทธเจ้าด้วยคำกล่าวสดุดีมีอาทิ อย่างนี้ แล้วได้กล่าวสรรเสริญพระคุณอันใหญ่ จึงได้บรรลุคติของภิกษุผู้กล้ากว่านักพูด ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคผู้มีพระปฏิภาณไม่มีที่สิ้นสุดได้ตรัสว่า ผู้ใดเป็นผู้เลื่อมใสนิมนต์พระพุทธเจ้าพร้อมด้วยสาวก ให้ฉันสิ้น ๗ วัน ด้วยมือทั้งสองของตน และได้กล่าวสดุดีคุณของเรา ปรารถนาตำแหน่งแห่งภิกษุผู้กล้ากว่านักพูดในอนาคตกาล ผู้นั้นจักได้ตำแหน่งนี้สมดังมโนรถปรารถนา เขาจักได้เสวยทิพยสมบัติมีประมาณไม่น้อยในกัปที่แสนแต่กัปนี้ไป พระศาสดามีนามว่าโคดม ซึ่งสมภพในวงศ์พระเจ้าโอกกากราช จักเสด็จอุบัติขึ้น พราหมณ์นี้จักได้เป็นธรรมทายาทของพระศาสดาพระองค์นั้นจักเป็นโอรสอันธรรมเนรมิต จักเป็นสาวกของพระศาสดามีนามชื่อว่าวังคีสะ

เราได้สดับพระพุทธพยากรณ์นั้นแล้ว เป็นผู้มีความเบิกบานมีจิตประกอบด้วยเมตตา บำรุงพระพิชิตมารด้วยปัจจัยทั้งหลายในกาลครั้งนั้น จนตราบเท่าสิ้นชีวิต เพราะกรรมที่ทำไว้ดีนั้นและเพราะการตั้งเจตน์จำนงไว้ เราละร่างมนุษย์แล้วได้ไปสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ในภพสุดท้ายในบัดนี้ เราเกิดในสกุลปริพาชก เมื่อเราเกิดในครั้งหลัง มีอายุได้ ๗ ปีแต่กำเนิด เราเป็นผู้รู้เวททุกคัมภีร์แกล้วกล้าในวาทศาสตร์ มีเสียงไพเราะ มีถ้อยคำวิจิตร ย่ำยีวาทะของผู้อื่นได้ เพราะเราเกิดที่วังคชนบท และเราเป็นใหญ่ในถ้อยคำเราจึงชื่อว่าวังคีสะ เพราะฉะนั้น ถึงแม้ชื่อของเราจะเป็นเลิศ ก็เป็นชื่อสมมติตามโลก ในเวลาที่เรารู้เรียงสาตั้งอยู่ในปฐมวัย เราได้พบท่านพระสารีบุตรเถระในพระนครราชคฤห์อันรื่นรมย์.

จบ ภาณวารที่ ๒๕

ท่านถือบาตร สำรวมดี ตาไม่ลอกแลก พูดแต่พอประมาณ แลดูเพียงชั่วแอก เที่ยวบิณฑบาตอยู่ ครั้นเราเห็นท่านแล้วก็เป็นผู้อัศจรรย์ใจ ได้กล่าวบทคาถาอันวิจิตร เป็นหมวดหมู่เหมือนดอกกรรณิการ์ เหมาะสม ท่านบอกแก่เราว่า พระสัมพุทธเจ้าผู้นำโลกเป็นศาสดาของท่าน ครั้งนั้นท่านพระสารีบุตรเถระผู้ฉลาดเป็นนักปราชญ์นั้น ได้พูดแก่เราเป็นอย่างดียิ่ง เราอันพระเถระผู้คงที่ให้ยินดีด้วยปฏิภาณอันวิจิตร เพราะถ้อยคำที่ปฏิสังยุตด้วยวิราคธรรมเห็นได้ยาก สูงสุด จึงซบศีรษะลงแทบเท้าของท่านแล้วก็กล่าวว่าขอได้โปรดให้กระผมบรรพชาเถิด ลำดับนั้น ท่านพระสารีบุตรผู้มีปัญญามาก ได้นำเราไปเฝ้าพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุด เราซบเศียรลงแทบพระบาท นั่งลงในที่ใกล้พระศาสดา

พระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐกว่านักปราชญ์ทั้งหลายได้ตรัสถามเราว่า ดูกรวังคีสะ ท่านรู้ศีรษะของคนที่ตายไปแล้วว่า จะไปสู่สุคติหรือทุคติด้วยวิชาพิเศษของท่านจริงหรือ ถ้าท่านสามารถก็ขอให้ท่านบอกมาเถิด เมื่อเราทูลรับรองแล้ว พระองค์ก็ทรงแสดงศีรษะสามศีรษะเราได้กราบทูลว่า เป็นศีรษะของคนที่เกิดในนรกและเทวดา ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคผู้นำของโลกได้แสดงศีรษะของพระขีณาสพ ลำดับนั้น เราหมดมานะจึงได้ทูลอ้อนวอนขอบรรพชา ครั้นบรรพชาแล้ว ได้กล่าวสุคตเจ้าโดยไม่เลือกสถานที่ ทีนั้นแหละภิกษุทั้งหลายพากันโพนทนาว่าเราเป็นจินตกวี ลำดับนั้น พระพุทธเจ้าผู้นำชั้นวิเศษได้ตรัสถามเราเพื่อทดลองว่า คาถาเหล่านี้ย่อมแจ่มแจ้งโดยควรแก่เหตุแก่คนทั้งหลายผู้ตรึกตรองแล้วมิใช่หรือ เราทูลว่า

ข้าแต่พระองค์ผู้มีความเพียร ข้าพระองค์ไม่ใช่นักกาพย์กลอน แต่ว่าคาถาทั้งหลายแจ่มแจ้งโดยควรแก่เหตุแก่ข้าพระองค์ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ดูกรวังคีสะถ้ากระนั้น ท่านจงกล่าวสดุดีเราโดยควรแก่เหตุในบัดนี้ ครั้งนั้น เราได้กล่าวคาถาสดุดีพระธีรเจ้าผู้เป็นพระฤาษีสูงสุดแล้ว พระพิชิตมารทรงพอพระทัยในคราวนั้น จึงทรงตั้งเราในตำแหน่งเอตทัคคะ เราหมิ่นภิกษุอื่นๆ ก็เพราะปฏิภาณอันวิจิตร เราเป็นผู้มีศีลเป็นที่รักจึงเกิดความสลดใจเพราะเหตุนั้น ได้บรรลุอรหัต พระผู้มีพระภาคได้ตรัสว่า ไม่มีใครอื่นที่จะเลิศกว่าภิกษุทั้งหลายที่มีปฏิภาณเหมือนดังวังคีสะภิกษุนี้ ดูกรภิกษุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงทรงจำไว้อย่างนี้ กรรมที่เราได้ทำไว้ในกัปที่แสน ได้แสดงผลแก่เราแล้วในอัตภาพนี้ เราหลุดพ้นจากกิเลส เหมือนลูกศรพ้นจากแล่ง ฉะนั้นกิเลสทั้งหลายอันเราเผาเสียแล้ว เราเผากิเลสทั้งหลายแล้ว ...

พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระวังคีสเถระได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ วังคีสเถราปทาน.