๔. วังคีสเถราปทาน เล่ม ๓๓

นัยว่า ท่านพระสีวลีเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ไว้แล้วด้วยประการ ฉะนี้แล

จบ สีวลีเถราปทานที่ ๓

๔. วังคีสเถราปทาน

ว่าด้วยบุพประวัติของพระวังคีสเถระ

(ท่านพระวังคีสเถระได้กล่าวบุพประวัติของตนไว้ว่า)

{๑๓๔} [๙๖] ในกัปที่ ๑๐๐,๐๐๐ แต่ภัทรกัปนี้พระชินเจ้าพระนามว่าปทุมุตตระ ผู้มีจักษุในธรรมทั้งปวง ผู้ทรงเป็นพระนายก ได้เสด็จอุบัติขึ้นแล้ว[๙๗] พระศาสนาของพระองค์งดงามไปด้วยพระอรหันต์ทั้งหลาย เหมือนคลื่นในสาครและเหมือนดวงดาวบนท้องฟ้า[๙๘] พระชินเจ้าผู้สูงสุดอันมนุษย์พร้อมทั้งทวยเทพ อสูร และนาคห้อมล้อมในท่ามกลางหมู่ชนซึ่งเกลื่อนไปด้วยสมณะและพราหมณ์[๙๙] พระชินเจ้าผู้ถึงที่สุดโลกทรงทำโลกทั้งหลายให้ยินดีด้วยพระรัศมี พระองค์ยังดอกปทุมคือเวไนยสัตว์ให้บานด้วยพระดำรัส[๑๐๐] ทรงสมบูรณ์ด้วยเวสารัชชธรรม ๔ เป็นอุดมบุรุษ ละความกลัว และความยินดีได้เด็ดขาด ทรงถึงธรรมอันเกษม องอาจ กล้าหาญ

[๑๐๑] พระผู้เลิศในโลกทรงปฏิญาณซึ่งฐานะของผู้องอาจอันประเสริฐ และพุทธภูมิทั้งสิ้น ไม่มีใครจะทักท้วงได้ในฐานะไหน ๆ[๑๐๒] เมื่อพระพุทธเจ้าผู้คงที่พระองค์นั้นทรงบันลือสีหนาทอันน่า สะพึงกลัวอยู่ ย่อมไม่มีเทวดา มนุษย์ หรือพรหมบันลือตอบได้[๑๐๓] พระพุทธเจ้าทรงแสดงธรรมอันประเสริฐ ช่วยมนุษย์พร้อมทั้งเทวดาให้ข้ามวัฏฏสงสาร ทรงกล้าหาญประกาศพระธรรมจักรในบริษัท[๑๐๔] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสสรรเสริญคุณเป็นอันมาก ทรงตั้งพระสาวกผู้รู้กันทั่วไปว่าเป็นคนดี เป็นผู้เลิศกว่าภิกษุที่มีปฏิภาณ ทั้งหลายไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะ[๑๐๕] ในกาลนั้นเราเป็นพราหมณ์ชาวเมืองหังสวดี รู้กันทั่วไปว่า เป็นสาธุ

รู้แจ้งพระเวททุกคัมภีร์ เป็นใหญ่กว่าพวกนักปราชญ์ ผู้หลั่งวาทะที่เป็นประโยชน์[๑๐๖] เราเข้าไปเฝ้าพระมหาวีรเจ้าพระองค์นั้น สดับพระธรรมเทศนานั้นแล้วได้ปีติอันประเสริฐ เป็นผู้ยินดีในคุณของพระสาวก[๑๐๗] จึงได้นิมนต์พระสุคตผู้ทำโลกให้เพลิดเพลินพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ให้เสวยและฉัน ๗ วันแล้ว นิมนต์ให้ครองผ้าโนครั้งนั้น[๑๐๘] เราได้หมอบลงแทบพระบาททั้งสองด้วยเศียรเกล้า ได้โอกาสจึงยืนประคองอัญชลีอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่งเป็นผู้ร่าเริงกล่าวสดุดีพระชินสีห์ผู้สูงสุดว่า[๑๐๙] “ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นที่ไหลออกแห่งวาทะที่เป็นประโยชน์ ข้าพระองค์ขอนอบน้อมแด่พระองค์ ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นฤๅษี

สูงสุด ข้าพระองค์ขอนอบน้อมแด่พระองค์ ข้าแต่พระองค์ผู้เลิศในโลกทั้งปวง ข้าพระองค์ขอนอบน้อมแด่พระองค์ ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงทำความไม่มีภัย ข้าพระองค์ขอนอบน้อมแด่พระองค์

[๑๑๐] ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงยํ่ายีมาร ข้าพระองค์ขอนอบน้อมแด่พระองค์ ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงหลั่งทัสสนะ ข้าพระองค์ขอนอบน้อมแด่พระองค์ ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงประทานสันติสุข ข้าพระองค์ขอนอบน้อมแด่พระองค์ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงทำที่พึ่งข้าพระองค์ขอนอบน้อมแด่พระองค์[๑๑๑] พระองค์เป็นที่พึ่งของชนทั้งหลายผู้ไม่มีที่พึ่ง ทรงประทานความไม่มีภัยแก่คนทั้งหลายที่กลัวภัย เป็นที่เข้าไปพักพิงของคนทั้งหลายที่เมื่อยล้า เป็นสรณะของคนทั้งหลายผู้แสวงหาสรณะ”

[๑๑๒] เราได้ชมเชยพระสัมพุทธเจ้าด้วยคำกล่าวสดุดีมีอาทิอย่างนี้แล้ว ได้กล่าวสรรเสริญพระคุณใหญ่ จึงได้บรรลุคติของภิกษุผู้เป็นนักปราชญ์ผู้กล้า

[๑๑๓] ในกาลนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีพระปฏิภาณไม่มีที่สิ้นสุดได้ ตรัสว่า“ผู้ใดเป็นผู้เลื่อมใสนิมนต์พระพุทธเจ้าพร้อมด้วยพระสาวกให้ฉัน ๗ วัน[๑๑๔] ด้วยมือทั้งสองของตน และได้กล่าวสดุดีคุณของเรา ปรารถนาตำแหน่งแห่งภิกษุผู้เป็นนักปราชญ์ผู้กล้า

[๑๑๕] ในอนาคตกาล ผู้นั้นจักได้ตำแหน่งนี้สมดังมโนรถปรารถนา เขาจักได้เสวยทิพยสมบัติและมนุษยสมบัติมีประมาณไม่น้อย[๑๑๖] ในกัปที่ ๑๐๐,๐๐๐ แต่ภัทรกัปนี้ พระศาสดาพระนามว่าโคดม ซึ่งสมภพในราชวงศ์ของพระเจ้าโอกกากราชจักเสด็จอุบัติขึ้นในโลก[๑๑๗] พราหมณ์นี้จักได้เป็นธรรมทายาทของพระศาสดาพระองค์นั้น จักเป็นโอรสอันธรรมเนรมิต จักเป็นสาวกของพระศาสดา มีนามว่าวังคีสะ”

[๑๑๘] เราได้สดับพระพุทธพยากรณ์นั้นแล้ว จึงเป็นผู้มีความเบิกบาน มีจิตประกอบด้วยเมตตา บำรุงพระชินเจ้าด้วยปัจจัยทั้งหลาย ในกาลครั้งนั้นจนตราบเท่าสิ้นชีวิต[๑๑๙] ด้วยกรรมที่ทำไว้ดีแล้วนั้นและด้วยการตั้งเจตจำนงไว้ เราละร่างมนุษย์แล้วได้เข้าถึงสวรรค์ชั้นดาวดึงส์

[๑๒๐] ในภพสุดท้ายในบัดนี้ เราเกิดในตระกูลปริพาชก เมื่อเราเกิดในครั้งหลัง มีอายุได้ ๗ ขวบแต่กำเนิด

[๑๒๑] เราเป็นผู้รู้เวททุกคัมภีร์ แกล้วกล้าในวาทศาสตร์ มีเสียงไพเราะ มีถ้อยคำวิจิตร ข่มวาทะของผู้อื่นได้

[๑๒๒] เพราะเราเกิดที่วังคชนบท หรือเพราะเราเป็นใหญ่ในถ้อยคำ เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าวังคีสะ ถึงแม้ชื่อของเราจะเป็นเลิศ ก็เป็นชื่อสมมติตามโลก[๑๒๓] ในเวลาที่เรารู้เดียงสา ตั้งอยู่ในปฐมวัย เราได้พบท่าน พระสารีบุตรเถระในพระนครราชคฤห์อันรื่นรมย์

จบ ภาณวารที่ ๒๕

[๑๒๔] ท่านถือบาตรสำรวมดี ตาไม่ล่อกแล่ก พูดแต่พอประมาณ และมองเพียงชั่วแอก เที่ยวบิณฑบาตอยู่

[๑๒๕] ครั้นเราเห็นท่านแล้วก็อัศจรรย์ใจ ได้กล่าวบทคาถาอันวิจิตรเหมาะสม เหมือนดอกกรรณิการ์ที่ถูกร้อยไว้แล้ว

[๑๒๖] ท่านบอกแก่เราว่าพระสัมพุทธเจ้าผู้นายกของโลกเป็นศาสดาของท่าน ในกาลนั้น ท่านพระสารีบุตรเถระผู้ฉลาด เป็นนักปราชญ์นั้นได้พูดแก่เราเป็นอย่างดียิ่ง[๑๒๗] เราอันพระเถระผู้คงที่นั้นแต่งถ้อยคำที่ประกอบด้วยวิราคธรรม เห็นได้ยาก สูงสุด แล้วให้ยินดีด้วยปฏิภาณอันวิจิตร

[๑๒๘] จึงซบศีรษะลงแทบเท้าของท่านแล้วก็กล่าวว่า “ขอได้โปรดให้กระผมบรรพชาเถิด,, สำดับนั้น ท่านพระสารีบุตรผู้มีปัญญามากได้นำเราไปเฝ้าพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุด[๑๒๙] เราซบเศียรลงแทบพระบาท นั่งลงในที่ใกล้พระศาสดาพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐกว่านักปราชญ์ทั้งหลายได้ตรัสถามเราว่า “จริงหรือ วังคีสะ

[๑๓๐] ศิลปะบางอย่างของท่านมีอยู่หรือ,, เรากราบทูลแต่พระองค์ว่า “ข้าพระองค์รู้ พระพุทธเจ้าข้า,, พระพุทธเจ้าตรัสว่า “ท่านรู้ศีรษะของคนที่ตายไปแล้วว่าจะไปสู่สุคติหรือทุคติจริงหรือ ถ้าท่านสามารถรู้ได้ด้วยวิชาพิเศษของท่าน ก็จงบอกมา,,[๑๓๑] เมื่อเราทูลรับรองแล้ว พระองค์ก็ทรงแสดงศีรษะ ๓ ศีรษะ เราได้กราบทูลว่าเป็นศีรษะของคนที่เกิดในนรกและเทวดา

[๑๓๒] ในกาลนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้นายกของโลกได้แสดงศีรษะของพระขีณาสพ เพราะศีรษะนั้นเราหมดมานะ จึงได้ทูลอ้อนวอนขอบรรพชา

[๑๓๓] ครั้นบรรพชาแล้วได้กล่าวสรรเสริญพระสุคตเจ้าโดยไม่เลือกสถานที่ ดังนั้น ภิกษุทั้งหลายพากันโพนทะนาเราว่าเป็นจินตกวี

[๑๓๔] ลำดับนั้น พระพุทธเจ้าพระผู้นำอย่างวิเศษได้ตรัสถามเรา เพื่อทดลองว่า“คาถาเหล่านี้ย่อมแจ่มแจ้งโดยควรแก่เหตุแก่คนทั้งหลายผู้ตรึกตรองแล้วมิใช่หรือ,,

[๑๓๕] เราทูลว่า“ข้าแต่พระองค์ผู้มีความเพียร ข้าพระองค์ไม่ใช่นักกาพย์กลอน แต่ว่าคาถาทั้งหลายแจ่มแจ้งโดยควรแก่เหตุแก่ข้าพระองค์,, พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนวังคีสะ ถ้ากระนั้น เธอจงกล่าวสดุดีเราโดยควรแก่เหตุในบัดนี้ ”[๑๓๖] ในกาลนั้น เราได้กล่าวคาถาสดุดีพระธีรเจ้าผู้เป็นพระฤๅษีสูงสุดแล้ว พระชินเจ้าทรงพอพระทัย ในกาลนั้นจึงทรงตั้งเราไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะ

[๑๓๗] เราหมิ่นภิกษุอื่น ๆ ก็เพราะปฏิภาณอันวิจิตร เราเป็นผู้มีศีลเป็นที่รัก จึงเกิดความสลดใจเพราะเหตุนั้น ได้บรรลุพระอรหัตแล้ว

[๑๓๘] พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสว่า“ไม่มีใครอื่นที่จะเลิศกว่าภิกษุทั้งหลายที่มีปฏิภาณเหมือนดังวังคีสะภิกษุนี้ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงทรงจำไว้อย่างนี้”[๑๓๙] กรรมที่เราได้ทำไว้ในกัปที่ ๑๐๐,๐๐๐ ได้แสดงผลแก่เราแล้วในอัตภาพนี้ เราหลุดพ้นจากกิเลสเหมือนลูกศรพ้นจากแล่งฉะนั้น เราเผากิเลสทั้งหลายได้แล้ว[๑๔๐-๑๔๒] เราเผากิเลสทั้งหลายแล้ว ... คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า เราทำเสร็จแล้ว ดังนี้แล

นัยว่า ท่านพระวังคีสเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ไว้แล้ว ด้วยประการ ฉะนี้แล

จบ วังคีสเถราปทานที่ ๔

๕. นันทกเถราปทาน

ว่าด้วยบุพประวัติของพระนันทกเถระ

(ท่านพระนันทกเถระได้กล่าวบุพประวัติของตนไว้ว่า)

{๑๓๕} [๑๔๓] ในกัปที่ ๑๐๐,๐๐๐ แต่ภัทรกัปนี้ พระชินเจ้าพระนามว่าปทุมุตตระ ผู้มีพระจักษุในธรรมทั้งปวง ผู้ทรงเป็นพระนายกได้เสด็จ อุบัติขึ้นแล้ว[๑๔๔] พระองค์ทรงเป็นผู้ประเสริฐกว่านักปราชญ์ทั้งหลาย ทรงเป็นบุรุษอาชาไนย ทรงปฏิบัติเพื่อเกื้อกูล เพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่สรรพสัตว์ ถึงความเป็นผู้เลิศด้วยยศในโลกนี้พร้อมทั้งเทวโลก