๗. มหาปชาบดีโคตมีเถริยาปทาน เล่ม ๓๓

[๙๔-๙๖] ดิฉันเผากิเลสทั้งหลายแล้ว ... คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า ดิฉันทำเสร็จแล้ว ดังนี้แล

นัยว่า พระนฬมาลิกาภิกษุณีได้กล่าวคาถาเหล่านี้ไว้แล้ว ด้วยประการฉะนี้แล

จบ นฬมาลิกาเถรีอปทานที่ ๖

๗. มหาปชาบดีโคตมีเถรีอปทาน

ว่าด้วยบุพประวัติของพระมหาปชาบดีโคตมีเถรี

{๑๕๗} [๙๗] ในกาลครั้งหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นประทีปแก้วของโลก เป็นนายสารถีผู้ฝึกฝนนรชน ประทับอยู่ ณ กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน ใกล้พระนครเวสาลี[๙๘] ในกาลนั้น พระมหาโคตรมีภิกษุณีพระมาตุจฉาของพระชินเจ้า อยู่ในสำนักของภิกษุณีในพระนครอันรื่นรมย์นั้น

[๙๙] พร้อมด้วยพระภิกษุณี ๕๐๐ องค์ซึ่งล้วนแต่พ้นจากกิเลสแล้ว เมื่อพระมหาปชาบดีโคตมีนั้นอยู่ในที่สงัด ได้ตรึกนึกคิดอย่างนี้ว่า[๑๐๐] “การปรินิพพานของพระพุทธเจ้าก็ดี ของคู่พระอัครสาวกก็ดีของพระราหุล พระอานนท์ และพระนันทะก็ดี เราไม่ได้เห็น[๑๐๑] การปรินิพพานของพระพุทธเจ้าก็ดี ของคู่อัครสาวกก็ดี ของพระกัสสปะ และพระนันทะก็ดี ของพระอานนท์และพระราหุลก็ดี เราก็จักไม่ได้เห็น

[๑๐๒] เราอันพระโลกนาถผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ทรงอนุญาตแล้ว พึงปลงอายุสังขารแล้วนิพพานก่อนเถิด”

[๑๐๓] พระภิกษุณีทั้ง ๕๐๐ องค์ก็ได้ตรึกอย่างนั้นเหมือนกัน แม้พระเขมาภิกษุณีเป็นต้นก็ได้ตรึกเช่นนี้เหมือนกัน

[๑๐๔] ในกาลนั้น เกิดแผ่นดินไหว กลองทิพย์บันลือลั่น เหล่าเทวดาที่สถิตอยู่ในสำนักภิกษุณีถูกความโศกบีบคั้นแล้ว

[๑๐๕] พากันเพ้อพร่ำอย่างน่าสงสาร หลั่งนํ้าตาอยู่ในที่นั้น พระภิกษุณีทุกรูปพร้อมด้วยเทวดาเหล่านั้นได้เข้าไปหาพระมหาโคตมีภิกษุณี[๑๐๖] ซบศีรษะลงแทบเท้าแล้วกล่าวว่า “ข้าแต่พระแม่เจ้า เพราะมีปกติอยู่ด้วยการเทียบเคียงในธรรมเหล่านั้น พวกดิฉันจึงอยู่ในที่สงัด[๑๐๗] พื้นภูมิภาคสะเทือนไหว กลองทิพย์บันลือลั่น และพวกดิฉันได้ยินเสียงคร่ำครวญ ข้าแต่พระโคตรมี จะต้องมีเหตุอะไรเกิดขึ้นแน่”[๑๐๘] ในกาลนั้น พระมหาโคตรมีภิกษุณีท่านได้บอกถึงเหตุตามที่ตนได้ ตรึกแล้วทุกประการ ลำดับนั้น พระภิกษุณีทุก ๆ องค์ก็ได้ บอกถึงเหตุที่ตนตรึกแล้วกล่าวว่า[๑๐๙] “ข้าแต่พระแม่เจ้า ถ้าพระแม่เจ้าชอบใจนิพพานอันเกษมอย่างยิ่งไซร้ ถึงพวกดิฉันก็จักขอนิพพานอันทั้งหมด ก่อนที่พระพุทธเจ้า จะทรงพระอนุญาต[๑๑๐] พวกดิฉันออกจากเรือนก็ดี จากที่อยู่ก็ดีมาพร้อมกับพระแม่เจ้า ก็จักไปสู่บุรีคือพระนิพพานอันสูงสุดพร้อมกับพระแม่เจ้าเหมือนกัน”

[๑๑๑] พระมหาปชาบดีโคตมีได้กล่าวว่า “เมื่อท่านทั้งหลายจะไปนิพพานกัน ดิฉันจักว่าอะไรได้เล่า”แล้วได้ออกจากสำนักภิกษุณีไป พร้อมกับภิกษุณีทั้งหมดในครั้งนั้น[๑๑๒] พระมหาปชาบดีโคตมีภิกษุณีได้กล่าวกะทวยเทพทั้งหลายว่า “ขอทวยเทพทั้งหลายที่สถิตอยู่ ณ สำนักภิกษุณีจงยกโทษแก่ดิฉันด้วย การเห็นสำนักภิกษุณีของดิฉันนี้เป็นการเห็นครั้งสุดท้าย[๑๑๓] ในที่ใด ไม่มีความแก่หรือความตาย ไม่มีการสมาคมด้วยสัตว์ และสังขารอันไม่เป็นที่รัก ไม่มีการพลัดพรากจากสัตว์และสังขารอันเป็นที่รัก ที่นั้นนักปราชญ์กลาวว่าเป็นอสังขตสถาน”[๑๑๔] พระโอรสของพระสุคตเจ้าทั้งหลายที่ยังไม่ปราศจากราคะ ได้สดับคำของพระนางนั้นแล้ว ต่างก็โศกกำสรดคร่ำครวญว่า “น่าสังเวชหนอ พวกเราเป็นคนมีบุญน้อย[๑๑๕] สำนักภิกษุณีนี้จะว่างเปล่า เพราะเว้นภิกษุณีเหล่านั้นเสีย ภิกษุณีผู้ชิโนรสก็จะไม่ปรากฏ เปรียบเหมือนเมื่อสว่างแล้ว ดวงดาวทั้งหลายก็จะไม่ปรากฏฉะนั้น[๑๑๖] พระนางโคตรมีภิกษุณีจะเสด็จสู่นิพพานพร้อมกับภิกษุณีอีก ๕๐๐ องค์ เหมือนกับแม่นํ้าคงคาไหลไปสู่สาครพร้อมกับแม่นํ้า ๕๐๐ สายฉะนั้น”

[๑๑๗] อุบาสิกาทั้งหลายผู้มีศรัทธาเห็นพระโคตมีภิกษุณีนั้นกำลังเดินไปตามถนนได้พากันออกจากเรือนไปหมอบลงแทบเท้าแล้วกล่าวว่า

[๑๑๘] “การที่พระแม่เจ้าจะมาทิ้งพวกดิฉันซึ่งยังจมอยู่ในกองโภคะใหญ่ไว้ให้เป็นคนอนาถาไร้ที่พึ่งแล้วปรินิพพานไปเสีย ไม่สมควรเลย ควรที่จะสงสาร ด้วยว่าอุบาสิกาเหล่านั้นพากันปริเวทนาการ”

[๑๑๙] เพื่อจะให้อุบาสิกาเหล่านั้นละเสียซึ่งความโศก พระนางจึงได้กล่าวอย่างไพเราะว่า “อย่าร้องไห้ไปเลย ลูกเอ๋ย วันนี้เป็นเวลารื่นเริงของพวกลูก[๑๒๐] ความทุกข์แม่กำหนดรู้แล้ว ตัณหาอันเป็นเหตุแห่งความทุกข์ แม่ก็เว้นขาดแล้ว ความดับทุกข์แม่ก็ได้ทำให้แจ้งแล้ว อนึ่ง ถึงมรรคเล่าแม่ก็ได้อบรมดีแล้ว

จบ ภาณวารที่ ๑

[๑๒๑] พระศาลดาแม่ก็ได้บำรุงแล้ว คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าแม่ก็ได้ทำเสร็จแล้ว ภาระที่หนักแม่ก็ได้ปลงลงแล้ว ตัณหาที่จะนําไปสู่ภพใหม่แม่ก็ได้ถอนเสียแล้ว[๑๒๒] แม่ออกบวชเป็นบรรพชิตเพื่อประโยชน์ใด ประโยชน์นั้นแม่ ก็ได้บรรลุแล้วโดยลำดับ สังโยชน์ทุกอย่างหมดไปแล้ว

[๑๒๓] พระพุทธเจ้าและพระสัทธรรมของพระองค์มิได้ย่อหย่อน ยังดำรงอยู่ตราบใด ตราบนั้นเป็นกาลที่แม่จะนิพพาน พวกลูกอย่าได้เศร้าโศกถึงแม่ไปเลย[๑๒๔] พระโกณฑัญญะ พระอานนท์ และพระนันทะเป็นต้น กับทั้งพระราหุลพุทธชิโนรสยังมีชนมชีพอยู่ ขอพระสงฆ์จงเป็นผู้มีความสุขสำราญ ขอให้เดียรถีย์จงเป็นผู้กำจัดความโง่เขลาได้เถิด[๑๒๕] ยศคือการยํ่ายีมารอันวงค์แห่งพระเจ้าโอกกากราชยกขึ้นได้แล้วลูกเอ๋ย บัดนี้ถึงเวลาที่แม่จะนิพพานแล้วมิใช่หรือ

[๑๒๖] ความปรารถนาที่แม่ได้ตั้งไว้ตั้งแต่ต้นมานานนักหนาจะสำเร็จแก่แม่ในว้นนี้แล้ว เวลานี้เป็นเวลาที่จะบันลือกลองนันทเภรีลูกเอ๋ย นํ้าตาจะมีประโยชน์อะไรแก่พวกลูกเล่า

[๑๒๗] ถ้าพวกลูกจะมีความเอ็นดูหรือมีความกตัญญูในตัวแม่ ก็ขอให้ลูกทุกคนจงทำความเพียรให้มั่นไว้ เพื่อความดำรงอยู่แห่งพระสัทธรรมเถิด

[๑๒๘] พระสัมพุทธเจ้าถูกแม่ทูลอ้อนวอนจึงได้ประทานบรรพชาแก่สตรีทั้งหลาย เพราะฉะนั้นแม่จึงยินดี ฉันใด พวกลูกก็จงเจริญรอยตามซึ่งความยินดีนั้น ฉันนั้นเถิด”

[๑๒๙] พระนางพร่ำสอนอุบาสิกาเหล่านั้นอย่างนี้แล้ว ห้อมล้อมด้วยภิกษุณีทั้งหลายเข้าไปเฝ้าพระพุทธเจ้า ถวายบังคมแล้วได้กราบทูลดังนี้ว่า

[๑๓๐] “ข้าแต่พระสุคตเจ้า หม่อมฉันเป็นมารดาของพระองค์ ข้าแต่พระธีรเจ้า พระองค์เป็นพระบิดาของหม่อมฉัน ข้าแต่พระโลกนาถ พระองค์เป็นผู้ประทานความสุขอันเกิดจากพระสัทธรรมให้หม่อมฉัน ข้าแต่พระโคดม หม่อมฉันเป็นผู้อันพระองค์ให้เกิด[๑๓๑] ข้าแต่พระสุคตเจ้า รูปกายของพระองค์นี้อันหม่อมฉันทำให้เจริญเติบโตแล้ว ธรรมกายอันน่าเพลิดเพลินของหม่อมฉัน อันพระองค์ทรงทำให้เจริญเติบโตแล้ว

[๑๓๒] หม่อมฉันให้พระองค์ดื่มนํ้านมอันระงับเสียได้ซึ่งความอยากชั่วครู่ แม้พระองค์ก็ให้หม่อมฉันดื่มน้ำนมคือพระสัทธรรมอันสงบระงับส่วนเดียว

[๑๓๓] ข้าแต่พระมหามุนี ในการผูกมัดและรักษา พระองค์ชื่อว่ามิได้เป็นหนี้หม่อมฉัน หม่อมฉันได้ฟังมาว่า สตรีทั้งหลาย ผู้ปรารถนาบุตรบวงสรวงอยู่ก็ย่อมจะได้บุตรเช่นนั้น[๑๓๔] สตรีที่เป็นพระมารดาของพระนราธิบดีมีพระเจ้ามันธาตุเป็นต้น ชื่อว่าเป็นมารดาผู้ยังบุตรให้จมอยู่ในห้วงมหรรณพคือภพ ข้าแต่พระลูกเจ้า หม่อมฉันผู้จมดิ่งอยู่ในห้วงมหรรณพคือภพ อันพระองค์ให้ข้ามไปจากสาครคือภพแล้ว[๑๓๕] พระนามว่าพระมเหสีพันปีหลวงสตรีทั้งหลายพึงได้โดยง่าย แต่พระนามว่าพระพุทธมารดานี้สตรีทั้งหลายพึงได้โดยยากอย่างยิ่ง

[๑๓๖] ข้าแต่พระมหาวีรเจ้า ก็พระนามว่าพระพุทธมารดานั้นหม่อมฉันได้แล้ว ความปรารถนาไม่ว่าน้อยหรือมากที่หม่อมฉันได้แล้ว ทั้งปวงนั้นอันพระองค์ทำให้บริบูรณ์แล้วแก่หม่อมฉัน[๑๓๗] หม่อมฉันปรารถนาที่จะทิ้งร่างนี้นิพพาน ข้าแต่พระวีรเจ้าผู้แนะนำทำที่สุดทุกข์ ขอพระองค์ทรงอนุญาตให้หม่อมฉันเถิด

[๑๓๘] ขอได้ทรงโปรดเหยียดพระยุคลบาทอันดาดาษไปด้วยลายจักรและธงอันละเอียดอ่อนเหมือนกับดอกบัวออกมาด้วยเถิด หม่อมฉันจะขอถวายบังคมพระยุคลบาทนั้น จะขอแสดงความรักในบุตร[๑๓๙] ข้าแต่พระองค์ผู้นายก พระสรีระ(ของพระองค์)เปรียบด้วยกองทอง ปรากฏเป็นสีทอง หม่อมฉันขอได้เห็นพระสรีระของพระองค์ได้แจ่มชัดแล้วจึงจะขอไปนิพพาน”

[๑๔๐] พระชินเจ้าได้ทรงแสดงพระกายอันประกอบด้วยมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ ประดับด้วยพระรัศมีอันงาม ซึ่งเหมือนเมฆอ่อน ๆ ในตอนเย็นกะพระมาตุจฉาแล้ว

[๑๔๑] ลำดับนั้น พระนางมหาปชาบดีโคตมีเถรีได้ซบพระเศียรลงแทบพื้นพระบาทอันเป็นลายจักรคล้ายกับดอกบัวบานมีพระรัศมีปานดังดวงอาทิตย์แรกทอแสง แล้วพระนางได้กราบทูลว่า[๑๔๒] “หม่อมฉันขอน้อมนมัสการพระนราทิตย์ผู้เป็นธงชัยของอาทิตยวงศ์ ขอพระองค์ทรงโปรดเป็นที่พึ่งของหม่อมฉัน ในกาลสุดท้ายด้วยเถิด หม่อมฉันจะไม่ได้เห็นพระองค์อีกแล้ว[๑๔๓] ข้าแต่พระองค์ผู้เลิศในโลก ธรรมดาสตรีทั้งหลายรู้กันว่ามีแต่จะก่อโทษทุกประการ ถ้าโทษอย่างใดอย่างหนึ่งของหม่อมฉันมีอยู่ ก็ขอพระองค์ได้โปรดกรุณายกโทษแก่หม่อมฉันด้วยเถิด[๑๔๔] อนึ่ง หม่อมฉันได้ทูลขอบ่อยๆ ให้สตรีทั้งหลายได้บวช ข้าแต่พระนราสภเจ้า ถ้าโทษในข้อนั้นจะพึงมีแก่หม่อมฉัน ก็ขอได้ทรงโปรดยกโทษข้อนั้นด้วยเถิด[๑๔๕]

ข้าแต่พระวีรเจ้าผู้ทรงไว้ซึ่งการยกโทษ ภิกษุณีทั้งหลายอันหม่อมฉันสั่งสอนแล้วตามที่พระองค์ทรงอนุญาตถ้าในข้อนั้นจะมีการแนะนำไม่ถูก ก็ขอได้โปรดทรงยกโทษข้อนั้นด้วยเถิด”[๑๔๖] พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสว่า “ดูก่อนโคตมีผู้ประดับไปด้วยคุณจะมีโทษอะไรของท่านเล่าที่จะพึงยกให้ เมื่อท่านบอกลาว่าจะนิพพาน ตถาคตจักว่าอะไรท่านให้มากไปเล่า[๑๔๗] เมื่อภิกษุสงฆ์ของตถาคตบริสุทธิ์ไม่บกพร่อง ท่านจะออกไปเสียจากโลกนี้ก็ควร เพราะเมื่อหมดแสงดาวในเวลารุ่งแล้ว รอยในดวงจันทร์ก็ย่อมจะมองไม่เห็นฉะนั้น”[๑๔๘] ภิกษุณีทั้งหลายนอกจากพระมหาปชาบดีโคตมีเถรีพากันทำประทักษิณพระชินเจ้าผู้เลิศ เหมือนหมู่ดาวที่ติดตามดวงจันทร์

ทำประทักษิณภูเขาสิเนรุฉะนั้น หมอบลงแทบพระบาทแล้วยืนจ้องดูพระพักตร์ของพระพุทธเจ้า พลางกราบทูลว่า

[๑๔๙] “จักษุของพวกหม่อมฉันไม่เคยอิ่มด้วยการเห็นพระองค์ โสตของพวกหม่อมฉันไม่เคยอิ่มด้วยพระภาษิตของพระองค์ จิตของพวกหม่อมฉันดวงเดียวแท้ๆ ก็ไม่อิ่มด้วยรสแห่งธรรมของพระองค์[๑๕๐] ข้าแต่พระองค์ผู้องอาจในหมู่นรชน ชนเหล่าใดเห็นพระพักตร์ของพระองค์ผู้บันลืออยู่ในบริษัท ผู้กำจัดทิฏฐิและมานะ ชนเหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้มีโชคดี

[๑๕๑] ข้าแต่พระองค์ผู้ถึงที่สุดสงคราม ชนเหล่าใดประณตน้อมพระยุคลบาทของพระองค์ ซึ่งมีพระองคุลียาว มีพระนขาแดงมีส้นพระบาทยาว งดงาม ถึงชนเหล่านั้นก็ชื่อว่าเป็นผู้มีโชคดี[๑๕๒] ข้าแต่พระอง่ค์ผู้สูงสุดกว่านรชน ชนเหล่าใดได้สดับพระดำรัสของพระองค์อันไพเราะ น่าปลื้มใจ เผาเสียซึ่งโทษ เป็นประโยชน์เกื้อกูล ชนเหล่านั้นก็ชื่อว่าเป็นผู้มีโชคดี[๑๕๓] ข้าแต่พระมหาวีรเจ้า หม่อมฉันทั้งหลายอิ่มไปด้วยการบูชาพระบาทของพระองค์ ข้ามพ้นทางกันดารคือสงสารได้ ด้วยพระสุนทรกถาของพระองค์ผู้ทรงพระสิริ ฉะนั้น หม่อมฉันทั้งหลายจึงชื่อว่าเป็นผู้มีโชคดี”[๑๕๔] ลำดับนั้น พระมหาปชาบดีโคตมีเถรีผู้มีวัตรอันงามประกาศ ในหมู่ภิกษุสงฆ์แล้วไหว้พระราหุล พระอานนท์ และพระนันทะแล้วได้ตรัสดังนี้ว่า

[๑๕๕] “แม่เบื่อหน่ายในร่างกายซึ่งเสมอด้วยที่อยู่ของอสรพิษ เป็นที่พักพิงของโรค เป็นที่เกิดทุกข์ มีชราและมรณะเป็นโคจร

[๑๕๖] เกลื่อนไปด้วยมลทินคือซากศพต่าง ๆ ต้องพึ่งพาผู้อื่น ปราศจากเรี่ยวแรง ฉะนั้น แม่จึงปรารถนาจะนิพพานเสีย ลูกเอ๋ย ขอให้ลูก ๆ ยอมอนุญาตให้เถิด”[๑๕๗] พระนันทเถรเจ้าและพระราหุลผู้เจริญผู้ปราศจากความโศกไม่มีอาสวะ ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหว มีปัญญา มีความเพียร ได้คิดตามธรรมดาว่า[๑๕๘] “น่าตำหนิโลก (ร่างกาย) ที่ปัจจัยปรุงแต่ง ปราศจากแก่นสาร เปรียบด้วยต้นกล้วย เช่นกับมายากลและพยับแดด ต่ำช้าไม่มั่นคง[๑๕๙] ซึ่งเป็นที่พระโคตมีเถรีพระมาตุจฉาของพระชินเจ้าผู้ได้เลี้ยงดูพระพุทธเจ้ามาก็ยังต้องถึงนิพพาน สังขตธรรมทั้งปวงไม่เที่ยง”[๑๖๐] ก็ในกาลนั้น ท่านพระอานนท์พุทธอนุชาซึ่งเป็นพระอุปัฏฐากของพระชินเจ้ายังเป็นพระเสขบุคคลอยู่

ท่านถึงกับหลั่งนํ้าตาคร่ำครวญอย่างน่าสงสาร ณ ที่นั้นว่า[๑๖๑] “พระโคตมีเถรีตรัสอยู่หลัด ๆ ก็จะเสด็จไปนิพพานเสียแน่นอนนัก ที่อีกไม่นานเลยแม้พระพุทธเจ้าก็คงจะเสด็จไปนิพพานเหมือนไฟที่หมดเชื้อแล้วฉะนั้น”[๑๖๒] พระโคตมีเถรีได้ตรัสกะท่านพระอานนท์ผู้ชำนาญพระปริยัติปานสาครอันลึกล้ำ เอาใจใส่ในการอุปัฏฐากพระพุทธเจ้า ซึ่งพร่ำรำพัน อยู่ดังกล่าวมาว่า[๑๖๓] “ลูกเอ๋ย เมื่อกาลเป็นที่ร่าเริงปรากฏขึ้นแล้ว พ่อไม่ควรที่จะเศร้าโศกไป มรณะของแม่ซึ่งเป็นที่สุดแห่งการนิพพานใกล้เข้ามาแล้วละลูก

[๑๖๔] พ่อเอ๋ย พระศาสดาพ่อทูลขอร้อง จึงได้ทรงอนุญาตให้แม่บวชลูกเอ๋ย พ่ออย่าเสียใจไปเลย ความพยายามของพ่อย่อมจะมีผล

[๑๖๕] ก็บทใดที่พวกคนรุ่นก่อนและพวกอาจารย์เจ้าลัทธิไม่เห็นกัน บทนั้นอันเด็กหญิงซึ่งมีอายู ๗ ขวบก็รู้แจ้งประจักษ์มาแล้ว

[๑๖๖] พ่อจงรักษาพระพุทธศาสนาไว้ การที่แม่ได้เห็นพ่อครั้งนี้เป็นครั้งสุดท้าย ลูกเอ๋ย แม่ขอลาไปในทิศที่บุคคลไปแล้วจะไม่ปรากฏตัว”

[๑๖๗] ในกาลบางคราว พระนายกเจ้าผู้เลิศในโลกกำลังทรงแสดงธรรมอยู่ พระองค์ทรงจามแล้ว ครั้งนั้น ดิฉันเกิดความสงสารจึงกล่าววาจาถวายพระพรว่า

[๑๖๘] “ข้าแต่พระมหาวีรเจ้า ขอพระองค์จงมีพระชนมชีพอยู่นาน ๆ ข้าแต่พระมหามุนี ขอพระองค์จงดำรงพระชนม์อยู่ตลอดกัป เพื่อความเกื้อกูลและประโยชน์แก่โลกทั้งปวงเถิด ขออย่าให้พระองค์ทรงพระชราและปรินิพพานเลย”[๑๖๙] พระพุทธเจ้าพระองค์ได้ตรัสกะดิฉันผู้กราบทูลเช่นนั้นว่า“ดูก่อนโคตมี พระพุทธเจ้าทั้งหลายจะชื่อว่าเป็นอันบุคคลนมัสการเหมือนอย่างที่ท่านนมัสการอยู่หามิได้”

[๑๗๐] ดิฉันได้ทูลถามว่า “ก็แลด้วยประการเป็นดังฤๅ พระตถาคตผู้สัพพัญญูจึงชื่อว่าอันบุคคลพึงนมัสการ ด้วยประการเป็นดังฤาพระพุทธเจ้าจึงชื่อว่าอันบุคคลไม่นมัสการ พระองค์อันหม่อมฉัน ถามถึงเหตุนั้นแล้ว ขอได้ตรัสบอกเหตุนั้นแก่หม่อมฉันด้วยเถิด”[๑๗๑] พระองค์ตรัสตอบว่า “ท่านจงดูพระสาวกทั้งหลายผู้ปรารภความเพียร ตั้งใจแน่วแน่ มีความบากบั่นมั่นเป็นนิจ เป็นคนพร้อมเพรียงกันนี้ นี้ชื่อว่าเป็นการนมัสการพระพุทธเจ้าทั้งหลาย”

[๑๗๒] ต่อแต่นั้น ดิฉันไปสู่สำนักภิกษุณี อยู่ผู้เดียวจึงได้คิดเห็นแจ้งชัดว่า “พระนาถเจ้าผู้ถึงที่สุดแห่งไตรภพทรงพอพระทัยบริษัทที่สามัคคีกัน[๑๗๓] เอาเถอะ ถึงเราจะนิพพาน ก็อย่าได้พบกับความวิบัตินั้นเลย” ครั้นดิฉันคิดดังนี้แล้วจึงได้ไปเฝ้าพระพุทธเจ้า

[๑๗๔] แล้วได้กราบทูลกาลเป็นที่ปรินิพพานกะผู้ทรงแนะนำอย่างวิเศษ ลำดับนั้น พระองค์ได้ทรงอนุญาตให้ดิฉันดังนี้ว่า “จงรู้กาลเองเถิด โคตมี”[๑๗๕] “หม่อมฉันเผากิเลสทั้งหลายแล้ว ถอนภพทั้งปวงขึ้นได้หมดแล้ว ตัดกิเลสเครื่องผูกขาดดังช้างพังตัดเชือกแล้วเป็นผู้ไม่มีอาสวะอยู่[๑๗๖] การที่หม่อมฉันได้มาในสำนักของพระพุทธเจ้าของหม่อมฉันนี้ เป็นการมาดีแล้วหนอ วิชชา ๓ หม่อมฉันได้บรรลุแล้วโดยลำดับ คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าหม่อมฉันก็ได้ทำเสร็จแล้ว[๑๗๗] คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ หม่อมฉันทำให้แจ้งแล้ว คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าหม่อมฉันทำเสร็จแล้ว”[๑๗๘] พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสว่า “ดูก่อนโคตมี คนพาลเหล่าใด สงสัยในการตรัสรู้ธรรมของสตรีทั้งหลายท่านจงแสดงอิทธิฤทธิ์เพื่อการละทิฏฐิของคนพาลเหล่านั้น”[๑๗๙] ในกาลนั้น พระโคตมีเถรีถวายบังคมพระสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้วเหาะขึ้นสู่ท้องฟ้า แสดงฤทธิ์เป็นอันมากตามพระพุทธานุญาต

[๑๘๐] คือ องค์เดียวเป็นหลายองค์บ้าง หลายองค์เป็นองค์เดียวบ้าง ทำให้ปรากฏบ้าง ทำให้หายไป บ้าง ทะลุฝา กำแพง ภูเขา ไปได้ไม่ติดขัดเหมือนไปในที่ว่างบ้าง

[๑๘๑] ผุดขึ้น ดำลงแม้ในแผ่นดินเหมือนในนํ้าบ้าง เดินบนนํ้าไม่แตกเหมือนเดินบนแผ่นดินบ้าง

[๑๘๒] เหาะไปในอากาศเหมือนนกบ้าง ใช้อำนาจทางกายไปตลอดพรหมโลกบ้าง

[๑๘๓] ทำภูเขาสิเนรุให้เป็นท่อนไม้บ้าง พลิกมหาปฐพีพร้อมด้วยราก ทำให้เป็นร่มกั้นต่างร่มเดินจงกรมในอากาศบ้าง

[๑๘๔] ทำโลกให้รุ่งโรจน์ประหนึ่งว่าเวลาดวงอาทิตย์อุทัยเหนือภูเขายุคันธรบ้าง ทำโลกนั้นให้เป็นเหมือนพวงดอกไม้ตาข่ายบ้าง

[๑๘๕] ใช้พระหัตถ์ข้างหนึ่งกำภูเขามุจลินทั ภูเขาสิเนรุ ภูเขามันทาระ และภูเขาทัททระไว้ทั้งหมดเหมือนดังกำเมล็ดผักกาดบ้าง

[๑๘๖] ใช้ปลายนิ้วมือบังดวงอาทิตย์พร้อมทั้งดวงจันทร็ไว้ ทัดทรงดวงจันทร์ดวงอาทิตย์ไว้ตั้ง ๑,๐๐๐ ดวงเหมือนทัดทรงพวงมาลัยฉะนั้น

[๑๘๗] ช้อนนํ้าในสาครทั้ง ๔ ไว้ได้ด้วยฝ่าพระหัตถ์ข้างหนึ่ง ยังฝนใหญ่อันมีอาการปานดังเมฆบนภูเขายุคันธรให้ตกลง

[๑๘๘] พระนางเจ้านั้นได้เนรมิตให้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิพร้อมด้วยบริษัทในนภาดล แสดงให้เป็นครุฑ คชสาร ราชสีห์ซึ่งบันลือสีหนาทนฤโฆษอยู่[๑๘๙] พระองค์เดียวเนรมิตให้เป็นคณะภิกษุณีนับไม่ถ้วน แล้วก็อันตรธานกลับเป็นองค์เดียว แล้วกราบทูลพระมหามุนีเจ้าว่า

[๑๙๐] “ข้าแต่พระมหาวีรเจ้าผู้มีพระจักษุ หม่อมฉันผู้เป็นพระมาตุจฉาของพระองค์ เป็นผู้ทำตามคำสอนของพระองค์ บรรลุประโยชน์ของตนโดยลำดับแล้ว ขอถวายบังคมพระยุคลบาทของพระองค์”

[๑๙๑] พระนางเจ้านั้นครั้นแสดงฤทธิ์ต่าง ๆ แล้วลงจากนภาดลอากาศถวายบังคมพระผู้ส่องโลกแล้วประทับ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง

[๑๙๒] พระนางเจ้าได้กราบทูลว่า “ข้าแต่พระมหามุนีผู้เป็นพระนายกของโลก หม่อมฉันมีอายุ ๑๒๐ ปีแต่กำเนิด เพียงเท่านี้ก็พอแล้ว หม่อมฉันจักขอทูลลานิพพาน”[๑๙๓] ในกาลนั้น บริษัททั้งหมดนั้นถึงความพิศวงยิ่งนัก จึงได้พากันประนมมือถามว่า “ข้าแต่พระแม่เจ้า พระแม่เจ้าได้ทำอะไรไว้จึงมีฤทธิ์อำนาจเช่นนี้”

[๑๙๔] พระมหาปชาบดีโคคตมีเถรีได้กล่าวบุพประวัติของท่านดังต่อไปนี้ “ในกัปที่ ๑๐๐,๐๐๐ แต่ภัทรกัปนี้ พระชินเจ้าพระนามว่าปทุมุตตระผู้มีพระจักษุในธรรมทั้งปวงผู้ทรงเป็นพระนายกได้เสด็จอุบัติขึ้นแล้ว[๑๙๕] ในกาลนั้น ดิฉันเกิดในตระกูลอำมาตย์ซึ่งสมบูรณ์ด้วยเครื่องอุปการะทุกสิ่ง เจริญรุ่งเรืองร่ำรวยอยู่ในพระนครหังสวดี

[๑๙๖] ครั้งหนึ่ง ดิฉันพร้อมด้วยบิดามีหมู่ทาสีห้อมล้อมเข้าไปเฝ้าพระนราสภเจ้าพระองค์นั้นพร้อมด้วยบริวารเป็นอันมาก

[๑๙๗] ได้เห็นพระชินเจ้าผู้ปานดังท้าววาสวะยังฝนคือธรรมให้ตกอยู่เป็นผู้ไม่มีอาสวะ ระยับไปด้วยระเบียบแห่งรัศมีเช่นกับดวงอาทิตย์ในสรทกาล

[๑๙๘] จึงทำจิตให้เลื่อมใสและสดับพระสุภาษิตของพระองค์ ได้สดับพระผู้นำนรชนทรงตั้งภิกษุณีผู้เป็นพระมาตุจฉาไว้ในตำแหน่งอันเลิศ

[๑๙๙] จึงถวายมหาทานและปัจจัยเป็นอันมากแด่พระผู้เลิศกว่านรชน ผู้คงที่พระองค์นั้นพร้อมทั้งพระสงฆ์ ๗ วัน

[๒๐๐] แล้วได้หมอบลงแทบพระบาทมุ่งปรารถนาตำแหน่งนั้น ลำดับนั้น พระชินเจ้าผู้สูงสุดกว่าฤๅษีได้ตรัสในบริษัทใหญ่ว่า[๒๐๑] “สตรีใดได้นิมนต์พระผู้นายกของโลกพร้อมด้วยสงฆ์ให้ฉันตลอด ๗ วัน เราจักพยากรณ์สตรีนั้น ท่านทั้งหลายจงฟังคำเรากล่าว[๒๐๒] ในกัปที่ ๑๐๐,๐๐๐ แต่ภัทรกัปนี้ พระศาสดาพระนามว่าโคดมซึ่งสมภพในราชวงค์ของพระเจ้าโอกกากราชจักเสด็จอุบัติขึ้นในโลก[๒๐๓] สตรีผู้นี้จักได้เป็นธรรมทายาทของพระศาสดาพระองค์นั้น จักเป็นธิดาอันธรรมเนรมิต จักได้เป็นพระสาวิกาของพระศาสดามีนามว่าโคตรมี[๒๐๔] จักได้เป็นพระมาตุจฉาบำรุงเลี้ยงชีวิตของพระพุทธเจ้าพระองค์นั้น จักได้ความเป็นผู้เลิศกว่าภิกษุณีทั้งหลายฝ่ายรัตตัญญู,[๒๐๕] ในกาลนั้น ดิฉันได้สดับพระพุทธพยากรณ์นั้นแล้ว ก็มีใจปราโมทย์ บำรุงพระชินเจ้าด้วยปัจจัยทั้งหลายตราบเท่าสิ้นชีวิต ต่อจากนั้น ดิฉันก็ได้ทำกาลกิริยา[๒๐๖] ดิฉันเกิดในหมู่เทพเหล่าดาวดึงส์ผู้ซึ่งให้สำเร็จสิ่งน่าใคร่ได้ทุกประการ ข่มทวยเทพอื่น ๆ ได้ด้วยองค์ ๑๐ ประการ[๒๐๗] คือ ด้วยรูป ด้วยเสียง ด้วยกลิ่น ด้วยรส ด้วยผัสสะ ด้วยอายุ ด้วยวรรณะ ด้วยสุข และด้วยยศ

[๒๐๘] รุ่งเรืองครอบงำทวยเทพอื่น ๆ ด้วยความเป็นใหญ่ ดิฉันได้เป็นพระมเหสีผู้น่ารักของท้าวอมรินทร์ในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์นั้น

[๒๐๙] ก็เมื่อดิฉันยังเวียนว่ายตายเกิดอยู่ในสังสารวัฏ ถูกพายุคือกรรมพัดพา จึงมาเกิดในบ้านของทาสในอาณาเขตของพระเจ้ากาสี[๒๑๐] ในกาลนั้น ทาส ๕๐๐ คนอาศัยอยู่ในบ้านนั้น ดิฉันได้เป็นภรรยาของหัวหน้าทาสในบ้านนั้น

[๒๑๑] พระปัจเจกพุทธเจ้า ๕๐๐ องค์ได้เข้าหมู่บ้านไปบิณฑบาต ดิฉันกับญาติทุกคนเห็นพระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้นก็มีความยินดี

[๒๑๒] ดิฉันพร้อมด้วยสามีมีจิตเลื่อมใสสร้างกุฎิ ๕๐๐ หลัง อุปัฏฐากพระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้นตลอด ๔ เดือนแล้วได้ถวายไตรจีวร[๒๑๓] ต่อจากนั้น ดิฉันพร้อมกับสามีก็ได้เข้าถึงสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ก็ในภพสุดท้ายในบัดนี้ดิฉันเกิดในพระนครเทวทหะ

[๒๑๔] พระชนกของดิฉันพระนามว่าอัญชนศากยะ พระชนนีของดิฉันพระนามว่าสุลักขณา ต่อมาดิฉันได้ไปสู่วังหลวงของพระเจ้าสุทโธทนะในพระนครกบิลพัสดุ์[๒๑๕] สตรีทุกคนเกิดในตระกูลศากยะแล้วไปสู่เรือนของพวกเจ้าศากยะ ก็ดิฉันประเสริฐกว่าสตรีทุกคน ได้เป็นคนบำรุงเลี้ยงพระชินเจ้า[๒๑๖] พระโอรสของดิฉันพระองค์นั้นเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์แล้ว ได้เป็นพระพุทธเจ้าผู้ทรงเป็นนายกอย่างพิเศษ ภายหลังดิฉันพร้อมด้วยนางสากิยานี ๕๐๐ นางได้บวช[๒๑๗] แล้วก็ได้ประสบสันติสุขพร้อมด้วยนางศากิยานีผู้มีความเพียรเหล่าสามีของพวกดิฉันที่เคยได้ทำบุญร่วมกันมาแต่ชาติก่อนในครั้งนั้น

[๒๑๘] ก็เข้าร่วมประชุมใหญ่ เป็นผู้อันพระสุคตเจ้าทรงอนุเคราะห์แล้ว ได้บรรลุอรหัต

[๒๑๙] ภิกษุณีทั้งหลายนอกจากพระมหาปชาบดีเถรีนั้นได้พากันเหาะขึ้น สู่นภาดลอากาศ เป็นผู้ประกอบด้วยมหิทธิฤทธิ์ รุ่งโรจน์เหมือน ดวงดาวทั้งหลายอันโคจรเป็นกลุ่มกันไปฉะนั้น[๒๒๐] ภิกษุณีเหล่านั้นเป็นผู้ศึกษาแล้วในบุญกรรมจึงได้แสดงฤทธิ์ มิใช่น้อยเหมือนช่างทองที่ได้รับการศึกษาแล้วแสดงเครื่อง ประดับที่ทำด้วยทองชนิดต่าง ๆ ฉะนั้น[๒๒๑] ในกาลนั้น ภิกษุณีเหล่านั้นแสดงปาฏิหาริย์มากมายหลายอย่าง ยังพระมุนีผู้ประเสริฐกว่าดวงอาทิตย์พร้อมทั้งบริษัทให้ชอบใจ

[๒๒๒] แล้วได้พากันลงจากนภาดลอากาศถวายบังคมพระศาสดาผู้สูงสุด กว่าฤๅษี เมื่อพระศาสดาผู้เป็นยอดของนรชนทรงอนุญาตแล้ว จึงได้นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง[๒๒๓] แล้วได้กราบทูลว่า “ข้าแต่พระวีรเจ้า โอหนอ พระโคตรมีเถรี เป็นผู้อนุเคราะห์หม่อมฉันทุกคนหม่อมฉันทุกคนถูกพระนาง อบด้วยบุญแล้วจึงได้บรรลุธรรมเป็นที่สิ้นอาสวะ[๒๒๔] พวกหม่อมฉันเผากิเลสทั้งหลายแล้ว ถอนภพทั้งปวงขึ้นได้หมด แล้ว ตัดกิเลสเครื่องผูกขาดดังช้างพังตัดเชือกแล้ว เป็นผู้ไม่มี อาสวะอยู่[๒๒๕] การที่พวกหม่อมฉันได้มาในสำนักของพระพุทธเจ้าครั้งนี้เป็นการ มาดีแล้วหนอ วิชชา ๓ พวกหม่อมฉันได้บรรลุแล้วโดยลำดับ คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าพวกหม่อมฉันก็ได้ทำเสร็จแล้ว

[๒๒๖] คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ พวกหม่อมฉันทำให้แจ้งแล้ว คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าพวกหม่อมฉันทำเสร็จแล้ว ดังนี้แล[๒๒๗] พวกหม่อมฉันมีความชำนาญในฤทธิ์และทิพพโสตธาตุ ข้าแต่พระมหามุนี พวกหม่อมฉันมีความชำนาญในเจโตปริยญาณ[๒๒๘] รู้ปุพเพนิวาสญาณ ชำระทิพพจักขุได้แล้ว มีอาสวะทั้งหลายสิ้นไปแล้ว บัดนี้ภพใหม่มิได้มีอีก

[๒๒๙] ข้าแต่พระมหาวีรเจ้า พวกหม่อมฉันมีญาณในอรรถ ธรรมนิรุตติ และปฏิภาณ ญาณนั้นเกิดได้ที่สำนักของพระองค์

[๒๓๐] ข้าแต่พระองค์พระนายกมหามุนี พระองค์เป็นผู้อันพวก หม่อมฉันผู้มีเมตตาจิตปรนนิบัติแล้ว ขอได้ทรงโปรดอนุญาต ให้หม่อมฉันทั้งปวงนิพพานด้วยเถิด,,[๒๓๑] พระชินเจ้าได้ตรัสว่า “เมื่อท่านทั้งหลายพูดอย่างนี้ว่าจักนิพพานตถาคตจักไปว่าอะไร ก็บัดนี้ท่านทั้งหลายจงสำคัญกาลเวลาเองเถิด,,[๒๓๒] ในกาลนั้นภิกษุณีเหล่านั้นมีพระโคตมีเถรีเป็นต้นถวายบังคมพระชินเจ้าแล้วได้พากันลุกจากที่นั่งนั้นไป

[๒๓๓] พระธีรเจ้าผู้ทรงเป็นพระอัครนายกของโลกได้เสด็จพร้อมด้วยหมู่ชนเป็นอันมากไปส่งพระมาตุจฉาจนถึงซุ้มประตู

[๒๓๔] ในกาลนั้น พระโคตมีเถรีพร้อมด้วยภิกษุณีทั้งหลายทุก ๆ รูปได้พากันหมอบลงแทบพระยุคลบาท ของพระศาสดาผู้เป็นเผ่าพันธุ์ของโลกกราบทูลว่า “นี้เป็นการถวายบังคมพระยุคลบาท ครั้งสุดท้ายของหม่อมฉัน[๒๓๕] การได้เห็นพระองค์ผู้เป็นนาถะของโลกครั้งนี้ก็เป็นครั้งสุดท้าย หม่อมฉันจักไม่ได้เห็นพระพักตร์ของพระองค์ซึ่งมีอาการปานนํ้าอมฤตอีก

[๒๓๖] ข้าแต่พระวีรเจ้าผู้เลิศของโลก หม่อมฉันจักไม่ได้ถวายบังคมพระยุคลบาทของพระองค์ซึ่งอ่อนละเอียดดีอีก วันนี้หม่อมฉันจะถึงนิพพาน”

[๒๓๗] พระศาสดาตรัสว่า “จะมีประโยชน์อะไรด้วยรูปนี้แก่ท่านในปัจจุบัน รูปนี้ถูกปัจจัยปรุงแต่ง ไม่น่ายินดี เป็นของตํ่าทราม”

[๒๓๘] พระมหาปชาบดีเถรีพร้อมด้วยภิกษุณีเหล่านั้นไปยังสำนักภิกษุณีของตนแล้วนั่งพับเพียบบนอาสนะอันประเสริฐ

[๒๓๙] ในกาลนั้น อุบาสิกาทั้งหลายในพระนครนั้นผู้มีความเคารพรักในพระพุทธศาสนา ได้สดับพฤติเหตุของพระนางเจ้าแล้ว ต่างก็เข้าไปหานมัสการแทบบาทมูล[๒๔๐] ตีอกชกตัวร้องไห้พิไรร่ำคร่ำครวญควรจะสงสาร เต็มไปด้วยความโศกเศร้าล้มลงที่พื้นพสุธา ดุจเถาวัลย์ที่มีรากขาดแล้วล้มลงฉะนั้น พลางร้องไห้รำพันด้วยวาจาว่า[๒๔๑] “ข้าแต่พระแม่เจ้าผู้เป็นนาถะให้ที่พึ่งของพวกดิฉัน พระแม่เจ้าอย่าได้ละทิ้งพวกดิฉันไปเข้านิพพานเลย ดิฉันทุกคนขอซบเศียรอ้อนวอน”

[๒๔๒] พระมหาปชาบดีเถรีลูบศีรษะของอุบาสิกาผู้มีศรัทธา มีปัญญาซึ่งเป็นหัวหน้าของอุบาสิกาเหล่านั้นพลางตรัสว่า

[๒๔๓] “ลูกเอ๋ย อย่าพรํ่าเพ้อซึ่งเป็นไปตามบ่วงแห่งมารไปเลยสังขตธรรมทั้งปวงล้วนไม่เที่ยง มีแต่จะพลัดพรากจากกันไปในที่สุด หวั่นไหวไปมา”[๒๔๔] ต่อแต่นั้น พระนางก็สละอุบาสิกาเหล่านั้นเสียเข้าปฐมฌาน ทุติยฌาน ตติยฌาน และจตุตถฌาน

[๒๔๕] แล้วเข้าอากาสานัญจายตนฌาน วิญญาณัญจายตนฌาน อากิญจัญญายตนฌาน และเนวสัญญานาสัญญายตนฌาน ตามลำดับ

[๒๔๖] แล้วพระโคตมีเถรีก็เข้าฌานทั้งหลายโดยปฏิโลม แล้วก็เข้าปฐมฌานไปตราบเท่าถึงจตุตถฌานอีก

[๒๔๗] ครั้นออกจากจตุตถฌานนั้นแล้วก็ดับไปเหมือนเปลวประทีป ที่หมดเชื้อดับไปฉะนั้น ได้เกิดแผ่นดินไหวใหญ่ สายฟ้าก็ผ่าลงจากนภากาศ[๒๔๘] กลองทิพย์ก็บันลือลั่นขึ้นเอง ทวยเทพพากันคร่ำครวญ และฝนดอกไม้ก็ตกจากอากาศลงมายังพื้นแผ่นดิน

[๒๔๙] แม้ขุนเขาพระสุเมรุก็กัมปนาทหวั่นไหว เหมือนคนเต้นรํา ในท่ามกลางเวทีเต้นรำฉะนั้นสาครก็ปั่นป่วนอยู่คระครื้นด้วยโสกา

[๒๕๐] ทวยเทพ นาค อสูร และพรหมต่างก็พากันสลดใจ กล่าวขึ้นในทันใดนั้นเองว่า “สังขารทั้งหลายไม่เที่ยงหนอ เหมือนอย่าง พระมหาปชาบดีเถรีนี้ถึงความย่อยยับไปแล้ว

[๒๕๑] และพระเถรีทั้งหลายผู้ทำตามคำสอนของพระศาสดาซึ่งห้อมล้อม พระมหาปชาบดีเถรีนี้ก็พากันดับไปแล้ว เหมือนเปลวประทีปหมดเชื้อดับไปฉะนั้น[๒๕๒] โอ้ ! ความประกอบกันมีความพรากจากกันเป็นที่สุด โอ้ ! สิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่งล้วนแต่ไม่เที่ยง โอ้ ! ชีวิตมีความพินาศไปเป็นที่สุด ความปริเทวนาได้มีแล้วด้วยประการฉะนี้”[๒๕๓] ในลำดับนั้น เทวดาและพรหมต่างทำการอนุวัตรตามโลกธรรม ตามสมควรแก่กาลแล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้สูงสุดกว่าฤๅษี[๒๕๔] ในกาลนั้น พระศาสดาได้ตรัสเรียกท่านพระอานนท์ผู้พหูสูตมา รับสั่งว่า “อานนท์ เธอจงไปประกาศให้ภิกษุทั้งหลายทราบถึง การนิพพานของพระมารดา”[๒๕๕] เวลานั้น ท่านพระอานนท์ซึ่งหมดความเบิกบาน มีตานองไปด้วยนํ้าตา ได้กล่าวด้วยเสียงสั่นเครือว่า

[๒๕๖] “ขอพระภิกษุทั้งหลายผู้เป็นโอรสของพระสุคตเจ้าซึ่งอยู่ในทิศตะวันออก ทิศใต้ ทิศตะวันตก และทิศเหนือ จงมาประชุมกัน

[๒๕๗] พระภิกษุณีโคตรมีผู้ยังพระสรีระสุดท้ายของพระมุนีให้เจริญด้วยนํ้านม ได้เข้าถึงความสงบแล้ว เหมือนดวงดาวยามเมื่อดวงอาทิตย์อุทัยขึ้นฉะนั้น[๒๕๘] พระนางทรงดำรงข้อสัญญัติว่าเป็นพระพุทธมารดาเสด็จสู่นิพพานแล้ว ในที่ใดถึงคนมีตา ๕ ตาก็เห็นไม่ได้ ในที่นั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้นายกทรงเห็นได้

[๒๕๙] ขอพระโอรสของพระสุคตเจ้าผู้มีความเชื่อในพระสุคตเจ้าหรือผู้เป็นศิษย์ในพระมหามุนีจงทำสักการะแด่พระพุทธมารดาเถิด”[๒๖๐] ภิกษุทั้งหลายถึงจะอยู่ไกลได้ฟังคำประกาศนั้นแล้วก็รีบมากัน บางพวกมาด้วยพุทธานุภาพ บางพวกที่ฉลาดในฤทธิ์ก็มาด้วยฤทธิ์[๒๖๑] ต่างช่วยกันยกเอาเตียงนอนที่พระโคตมีเถรีหลับขึ้นไว้ในเรือนยอดอันประเสริฐ น่ายินดี ทำด้วยทองคำล้วน ๆ งดงาม

[๒๖๒] ท้าวโลกบาลทั้งสี่เอาบ่าเข้ารองรับเรือนยอด ทวยเทพที่เหลือมีท้าวสักกะเป็นต้นเข้าช่วยรับเรือนยอด

[๒๖๓] ก็เรือนยอดทั้งหมดมี ๕๐๐ หลัง แท้จริง เรือนยอดเหล่านั้น อันวิษณุกรรมเทพบุตรเนรมิต มีสีเหมือนดวงอาทิตย์ในสรทกาล[๒๖๔] เหล่าทวยเทพได้แบกภิกษุณีทุก ๆ องค์ที่นอนอยู่บนเตียงแล้ว นำเอาออกไปตามลำดับ

[๒๖๕] พื้นนภากาศถูกเพดานปิดบังไว้ทั่ว ดวงจันทร์ ดวงอาทิตย์ พร้อมทั้งดวงดาวซึ่งทำด้วยทองคำได้ถูกติดเป็นตราไว้ที่เพดานนั้น

[๒๖๖] ธงปฏาก(ธงผ้า)ได้ถูกยกขึ้นไว้เป็นอันมาก จิตกาธานทั้งหลายมีดอกไม้เป็นเครื่องปกคลุม ดอกบัวที่เกิดในอากาศก็คว่ำดอกลงมา ดอกไม้ผุดขึ้นจากแผ่นดิน[๒๖๗] ดวงจันทร์และดวงอาทิตย์คนมองดูเห็นได้ และดาวทั้งหลายส่องแสงระยับระยิบ อนึ่งเล่าดวงอาทิตย์ถึงจะโคจรไปในเวลาเที่ยงก็ไม่ทำให้ใครร้อน เหมือนกับดวงจันทร์

[๒๖๘] ทวยเทพทั้งหลายพากันบูชา ด้วยของหอมและดอกไม้ทิพย์ อันน่ายินดี และด้วยการขับร้อง ฟ้อนรำ ดีดสีตีเป่าอันเป็นทิพย์

[๒๖๙] พวกนาค อสูร และพรหมต่างก็พากันบูชาพระพุทธมารดา ผู้นิพพานแล้วซึ่งถูกอัญเชิญออกไปอยู่ ตามความสามารถ ตามกำลัง

[๒๗๐] เหล่าภิกษุณีผู้เป็นธิดาของพระสุคตเจ้าซึ่งนิพพานแล้วทั้งหมด ถูกอัญเชิญไปข้างหน้า พระโคตมีเถรีพุทธมารดาผู้อันเทวดาและมนุษย์สักการะถูกอัญเชิญไปข้างหลัง[๒๗๑] เทวดา มนุษย์ พร้อมด้วยนาค อสูร และพรหมไปข้างหน้าพระพุทธเจ้าพร้อมด้วยพระสาวกเสด็จตามข้างหลังเพื่อจะบูชาพระมารดา

[๒๗๒] การปรินิพพานของพระพุทธเจ้าหาได้เป็นเช่นนี้ไม่ การปรินิพพานของพระโคตมีเถรีอัศจรรย์ยิ่งนัก

[๒๗๓] คือ ในเวลาพระพุทธเจ้าเสด็จนิพพานไม่มีพระพุทธเจ้าและภิกษุทั้งหลายมีพระสารีบุตรเป็นต้น เหมือนในเวลาพระโคตมีเถรีนิพพานซึ่งมีพระพุทธเจ้าและภิกษุทั้งหลายมีพระสารีบุตร เป็นต้น[๒๗๔] ชนทั้งหลายช่วยกันทำจิตกาธานซึ่งทำด้วยของหอมล้วน และเกลื่อนไปด้วยจุรณแห่งเครื่องหอมแล้วเผาภิกษุณีเหล่านั้นบนจิตกาธานนั้น

[๒๗๕] ส่วนที่เหลือนอกจากพระอัฐิถูกไฟไหม้สิ้น ก็ในเวลานั้น ท่านพระอานนท์ได้กล่าววาจาอันให้เกิดความสังเวชว่า

[๒๗๖] “พระโคตมีเถรีเข้านิพพานแล้ว พระสรีระของพระนางก็ถูกเผาแล้ว การนิพพานของพระพุทธเจ้าถูกกำหนดแล้ว อีกไม่นานก็คงจักมี”[๒๗๗] ต่อจากนั้น ท่านพระอานนท์อันพระพุทธเจ้าทรงตักเตือนแล้ว จึงได้น้อมพระธาตุของพระโคตมีเถรีซึ่งอยู่ในบาตรของพระนางเข้ามาถวายแด่พระโลกนาถ[๒๗๘] พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้สูงสุดกว่าฤๅษีได้ทรงประคองพระธาตุ เหล่านั้นด้วยฝ่าพระหัตถ์แล้วตรัสว่า

[๒๗๙] “เพราะความไม่เที่ยง พระโคตมีผู้เป็นใหญ่กว่าหมู่ภิกษุณีจึงนิพพาน เหมือนลำต้นของต้นไม้ใหญ่ที่มีแก่นซึ่งยืนต้นอยู่ ก็ต้องหักทะลายลงฉะนั้น[๒๘๐] ดูเถอะ อานนท์ เมื่อพระพุทธมารดาแม้นิพพานแล้วเพียงแต่ สรีระก็ยังไม่เหลือ ไม่น่าเศร้าโศกปริเทวนาการไปเลย[๒๘๑] คนอื่น ๆ ไม่ควรเศร้าโศกถึงพระนางผู้ข้ามสาครคือสังสารวัฏไปแล้ว ละเว้นเหตุอันทำให้เร่าร้อนเสียได้ เป็นผู้เยือกเย็นดับสนิทแล้ว[๒๘๒] พระนางเป็นบัณฑิต มีปัญญามาก และมีปัญญากว้างขวาง ทั้งเป็นผู้รู้ราตรีนานกว่าภิกษุณีทั้งหลาย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จงรู้ไว้อย่างนี้เถิด[๒๘๓] พระโคตรมีเถรีเป็นผู้ชำนาญในฤทธิ์ ทิพยโสตธาตุ และมีความชำนาญในเจโตปริยญาณ

[๒๘๔] รู้ทั่วถึงปุพเพนิวาสญาณ ชำระทิพยจักษุให้หมดจด อาสวะทั้งสิ้นของพระนางหมดสิ้นไปแล้ว บัดนี้ภพใหม่มิได้มีอีก

[๒๘๕] พระนางมีญาณอันบริสุทธิ์ในอรรถ ธรรม นิรุตติ และปฏิภาณ เพราะฉะนั้น จึงไม่ควรจะเศร้าโศกถึงพระนาง

[๒๘๖] คติของไฟที่ลุกโพลงถูกแผ่นเหล็กทับแล้วก็ดับไปโดยลำดับ ไม่มีใครรู้ได้ ฉันใด

[๒๘๗] บุคคลผู้ที่หลุดพ้นจากกิเลสด้วยดีแล้ว ข้ามพ้นโอฆะคือกามพันธุ์ บรรลุอจลบท (นิพพาน) แล้ว ก็ฉันนั้น ย่อมไม่มีคติที่ใคร ๆ จะรู้ได้[๒๘๘] เพราะฉะนั้น เธอทั้งหลายจงมีตนเป็นที่พึ่ง มีสติปัฏฐานเป็นโคจรเถิด เธอทั้งหลายอบรมโพชฌงค์ ๗ ประการแล้วจักทำที่สุดแห่งทุกข์ได้”นัยว่า พระมหาปชาบดีโคตมีภิกษุณีได้กล่าวคาถาเหล่านี้ไว้แล้ว ด้วยประการฉะนี้แล

จบ มหาปชาบดีโคตมีเถรีอุปทานที่ ๗

๘. เขมาเถรีอปทาน

ว่าด้วยบุพประวัติของพระเขมาเถรี

(พระเขมาเถรีได้กล่าวบุพประวัติของตนไว้ว่า)

{๑๕๘} [๒๘๙] ในกัปที่ ๑๐๐,๐๐๐ แต่ภัทรกัปนี้ พระพุทธเจ้าพระนามว่าปทุมุตตระผู้ทรงมีพระจักษุในธรรมทั้งปวง ผู้ทรงเป็นพระนายก ได้เสด็จอุบัติขึ้นแล้ว