๑๐. จูฬสุคันธเถราปทาน เล่ม ๓๓

[๒๖๗] พระองค์ได้ทรงแสดงธรรม ประกาศประโยชน์ทุกประการแก่เรา ต่อนั้นเราก็ได้บวชแล้วเข้าไปป่าตามเดิม

[๒๖๘] เมื่อเราอยู่ในป่านั้น เป็นผู้ไม่ประมาท ก็ได้เห็นอภิญญา ๖ โอ! เราเป็นผู้ได้ลาภดีแล้ว เป็นผู้อันพระศาสดาผู้เป็นกัลยาณมิตร ทรงอนุเคราะห์แล้ว[๒๖๙-๒๗๑] เราเผากิเลสทั้งหลายแล้ว ... คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า เราทำเสร็จแล้ว ดังนี้แล

นัยว่า ท่านพระวนวัจฉเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ไว้แล้ว ด้วยประการฉะนี้แล

จบ วนวัจฉเถราปทานที่ ๙

๑๐. จูฬสุคันธเถราปทาน

ว่าด้วยบุพประวัติของพระจูฬสุคันธเถระ

(ท่านพระจูฬสุคันธเถระได้กล่าวบุพประวัติของตนไว้ว่า)

{๑๔๐} [๒๗๒] ในภัทรกัปนี้ พระพุทธเจ้าทรงมีพระนามว่ากัสสปะผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพราหมณ์ ทรงพระยศใหญ่ ประเสริฐกว่านักปราชญ์ทั้งหลาย ได้เสด็จอุบัติขึ้นแล้ว[๒๗๓] พระองค์สมบูรณ์ด้วยอนุพยัญชนะ มีพระลักษณะอันประเสริฐ ๓๒ ประการ มีพระรัศมีล้อมรอบข้างละวา ประกอบด้วยข่ายรัศมี

[๒๗๔] ทรงยังสัตว์ให้ยินดีได้เหมือนดวงจันทร์ แผ่พระรัศมีเหมือนดวงอาทิตย์ ทำให้เยือกเย็นเหมือนเมฆ เป็นบ่อเกิดแห่งคุณเหมือนสาคร[๒๗๕] มีศีลเหมือนแผ่นดิน มีสมาธิเหมือนขุนเขาหิมวันต์ มีปัญญาเหมือนอากาศ ไม่ติดข้องเหมือนลม

[๒๗๖] ในกาลนั้น เราเกิดในตระกูลใหญ่ซึ่งมีทรัพย์และธัญญาหารมาก เป็นที่สะสมรัตนะต่าง ๆ ในพระนครพาราณสี

[๒๗๗] เราได้เข้าไปเฝ้าพระองค์ผู้ทรงเป็นนายกของโลก ซึ่งประทับนั่งอยู่กับบริวารจำนวนมาก ได้สดับอมตธรรมอันนำมาซึ่งความยินดีแห่งจิต[๒๗๘] พระพุทธองศ์ผู้ทรงมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ เหมือนดวงจันทร์ที่ประกอบด้วยหมู่ดาวนักษัตร ทรงสมบูรณ์ด้วยอนุพยัญชนะ เหมือนต้นพญาสาละที่มีดอกบานสะพรั่งฉะนั้น[๒๗๙] ทรงมีข่ายคือพระรัศมีแวดวง เหมือนภูเขาทองซึ่งมีรัศมีรุ่งเรืองมีพระรัศมีล้อมรอบด้านละวา เหมือนดวงอาทิตย์ที่มีรัศมีตั้งร้อยฉะนั้น[๒๘๐] ทรงมีพระพักตร์เหมือนทอง ทรงเป็นพระชินเจ้าผู้ประเสริฐ เหมือนภูเขาอันให้เกิดความยินดี ทรงมีพระหฤทัยเต็มด้วยพระกรุณา ทรงมีพระคุณปานดังสาคร[๒๘๑] ทรงมีพระเกียรติปรากฏแก่โลกเหมือนเขาสิเนรุซึ่งเป็นภูเขาสูงสุด ทรงมีพระยศเป็นที่ปลื้มใจ ทรงเป็นผู้ประกอบด้วยปัญญาเช่นเดียวกับอากาศ ทรงเป็นนักปราชญ์

[๒๘๒] ทรงมีพระทัยไม่ติดข้องในที่ทั้งปวงเหมือนลม ทรงเป็นผู้นำทรงเป็นที่พึ่งของสรรพสัตว์เหมือนแผ่นดิน ทรงเป็นพระมุนีผู้สูงสุด[๒๘๓] อันโลกธรรมไม่เข้าไปแปดเปื้อนได้ เหมือนดอกปทุมอันนํ้าเข้าไปติดไม่ได้ ทรงเป็นผู้เช่นกับกองไฟเผาหญ้าคือวาทะชั่ว[๒๘๔] พระองค์ทรงเป็นเสมือนยาบำบัดโรค ทรงทำให้ยาพิษคือกิเลสพินาศ ทรงประดับด้วยกลิ่นคือคุณเหมือนภูเขาคันธมาทน์

[๒๘๕] ทรงเป็นนักปราชญ์ที่เป็นบ่อเกิดแห่งคุณดุจดังสาครเป็นบ่อเกิดแห่งรัตนะทั้งหลายฉะนั้น และทรงเป็นเหมือนม้าสินธพอาชาไนย ทรงเป็นผู้นำไปซึ่งมลทินคือกิเลส[๒๘๖] ทรงย่ำยีมารและเสนามารเสียได้เหมือนนายทหารใหญ่ผู้มีชัยโดยพิเศษ ทรงเป็นใหญ่เพราะรัตนะคือโพชฌงค์เหมือนพระเจ้าจักรพรรดิ[๒๘๗] ทรงเป็นผู้เยียวยาพยาธิคือโทสะเหมือนหมอใหญ่ ทรงเป็นหมอผ่าฝีคือทิฏฐิเหมือนศัลยแพทย์ผู้ประเสริฐสุด

[๒๘๘] ในกาลนั้น พระองค์ทรงส่องโลกให้โชติช่วง อันมนุษย์และเทวดาสักการะทรงเป็นดังดวงอาทิตย์ส่องแสงสว่างให้แก่นรชน ทรงแสดงธรรมในบริษัททั้งหลาย[๒๘๙] พระองค์ทรงพร่ำสอนอย่างนี้ว่า

“บุคคลจะมีโภคทรัพย์มากได้ ก็เพราะให้ทาน จะเข้าถึงสุคติได้ก็เพราะศีล จะดับกิเลสได้ก็เพราะภาวนา”

[๒๙๐] บริษัททั้งหลายฟังธรรมนั้นอันให้เกิดความแช่มชื่นมาก ไพเราะทั้งเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุด มีรสมากปานนํ้าอมฤต

[๒๙๑] เราได้สดับธรรมอันไพเราะดี ก็เลื่อมใสในพระศาสนาของพระชินเจ้าจึงถึงพระสุคตเจ้าเป็นสรณะ นอบน้อมตราบเท่าสิ้นชีวิต[๒๙๒] ในกาลนั้น เรานั้นได้ใช้ของหอมมีชาติ ๔ ทาพี้นพระคันธกุฎีของพระมหามุนีเดือนหนึ่ง ๘ วัน[๒๙๓] โดยตั้งปณิธานให้สรีระที่ปราศจากกลิ่นหอมให้มีกลิ่นหอม ในกาลนั้น พระชินเจ้าได้ตรัสพยากรณ์เราผู้อยากได้กายมีกลิ่นหอมว่า[๒๙๔] “คนใดใช้ของหอมทาพื้นพระคันธกุฎีคราวเดียว ด้วยผลแห่งกรรมนั้น

[๒๙๕] คนนี้เกิดในชาติใด ๆ จักเป็นผู้มีตัวหอมทุกชาติไป จักเป็นผู้เจริญด้วยกลิ่นคือคุณ จักเป็นผู้ไม่มีอาสวะ นิพพาน”[๒๙๖] ด้วยกรรมที่ทําไว้ดีแล้วนั้นและด้วยการตั้งเจตจำนงไว้ เราละร่างมนุษย์แล้วได้เข้าถึงสวรรค์ชั้นดาวดึงส์[๒๙๗] ก็ในภพสุดท้ายในบัดนี้ เราเกิดในตระกูลพราหมณ์ เมื่อเรายังอยู่ในครรภ์มารดา มารดาก็มีกลิ่นตัวหอม[๒๙๘] และในเวลาที่เราคลอดจากครรภ์มารดานั้น พระนครสาวัตถีก็หอมฟุ้งเหมือนกับถูกอบด้วยกลิ่นหอมทุกอย่าง[๒๙๙] ขณะนั้น ฝนดอกไม้อันหอมหวล กลิ่นทิพย์อันน่ารื่นรมย์ใจและธูปมีค่ามากก็หอมฟุ้งไป

[๓๐๐] เราเกิดในเรือนหลังใด เรือนหลังนั้นเทวดาได้เอาธูปและดอกไม้ซึ่งล้วนแต่มีกลิ่นหอมและเครื่องหอมมาอบไว้[๓๐๑] ก็ในเวลาที่เรายังเยาว์อยู่ในปฐมวัย พระศาสดาผู้ทรงเป็นสารถีฝึกนรชน ทรงแนะนำบริษัทของพระองค์ที่เหลือแล้ว

[๓๐๒] เสด็จมายังพระนครสาวัตถีพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์เหล่านั้นทั้งหมด ในกาลนั้น เราได้เห็นพระพุทธานุภาพจึงออกบวช

[๓๐๓] เราเจริญธรรม ๔ ประการ คือ ศีล สมาธิ ปัญญา และวิมุตติอันยอดเยี่ยม แล้วบรรลุธรรมเป็นที่สิ้นอาสวะ

[๓๐๔] ในคราวที่เราออกบวช ในคราวที่เราเป็นพระอรหันต์ และในคราวที่เราจักนิพพาน ได้มีฝนมีกลิ่นหอมตกลงมา

[๓๐๕] ก็กลิ่นสรีระอันประเสริฐสุดของเราข่มจันทน์อันมีค่า ดอกจำปาและดอกอุบลเสีย และเราไปในที่ใด ๆ ก็ย่อมจะข่มกลิ่นเหล่านี้เสียโดยประการทั้งปวง ฟุ้งไปเช่นนั้นเหมือนกัน[๓๐๖] เราเผากิเลสทั้งหลายแล้ว ถอนภพทั้งปวงขึ้นได้หมดแล้ว ตัดกิเลสเครื่องผูกดังช้างตัดเชือกขาดแล้ว เป็นผู้ไม่มีอาสวะอยู่

[๓๐๗] การที่เราได้มายังสำนักของพระพุทธเจ้าของเรานี้เป็นการมาดีแล้วหนอ วิชชา ๓ เราได้บรรลุแล้วโดยลำดับ คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าเราก็ได้ทำเสร็จแล้ว[๓๐๘] คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ เราทำให้แจ้งแล้ว คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าเราทำเสร็จแล้วดังนี้แลนัยว่า ท่านพระจูฬสุคันธเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ไว้แล้ว ด้วยประการฉะนี้แล

จบ จูฬสุคันธเถราปทานที่ ๑๐

รวมอปทานที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. ลกุณฏกภัททิยเถราปทาน ๒. กังขาเรวตเถราปทาน

๓. สีวลีเถราปทาน ๔. วังคีสเถราปทาน

๕. นันทกเถราปทาน ๖. กาฬุทายีเถราปทาน

๗. อภยเถราปทาน ๘. โลมสติยเถราปทาน

๙. วนวัจฉเถราปทาน ๑๐. จูฬสุคันธเถราปทาน

และในวรรคนี้มีคาถาคำนวณได้ ๓๑๖ คาถา (ในเนื้อหามี ๓๐๘ คาถา)

จบ ภัททิยวรรคที่ ๕๕

รวมวรรคมี ๕ วรรค คือ

๑. กณิการวรรค ๒. ผลทายกวรรค

๓. ติณทายกวรรค ๔. กัจจายนวรรค

๕. ภัททิยวรรค

บัณฑิตคำนวณคาถาไว้แผนกหนึ่ง รวมได้ ๙๘๔ คาถา และประกาศอปทานรวมได้ ๕๕๖ อปทาน พร้อมกับอุทานคาถา มีคาถารวม ๖,๒๑๘ คาถา

๕๖. ยสวรรค

๑. ยสเถราปทาน

บุพประวัติของพระยสเถระ

ว่าด้วยผลแห่งการถวายจีวรเป็นคู่

(ท่านพระยสเถระได้กล่าวบุพประวัติของตนไว้ว่า)

[๑] ที่อยู่ของเรายื่นไปยังมหาสมุทร เราสร้างไว้ดีแล้ว สระโบกขรณีเราก็สร้างไว้ดีแล้ว มีนกจากพรากมาส่งเสียงเพรียก[๒] แม่นํ้าดาดาษไปด้วยดอกบัวเผื่อน ดอกปทุม และดอกอุบล มีท่านํ้าสะอาดน่ารื่นรมย์ใจ ไหลไป ณ ที่นั้น[๓] แม่นํ้านั้นดาดาษไปด้วยปลาและเต่า คลาคลํ่าไปด้วยนกนานาชนิด มีนกยูง นกกระเรียน และดุเหว่าเป็นต้นส่งเสียงร้องไพเราะ[๔] ที่แม่น้ำนี้มีนกพิราบ นกเป็ดน้ำ นกจากพราก นกกาน้ำ นกกระทา นกสาลิกา นกเขาไฟ นกกระจาบ[๕] หงส์ นกกระเรียน นกเค้าแมว นกขมิ้นจำนวนมากพากันส่งเสียงเซ็งแซ่ แม่น้ำนั้นสมบูรณ์ด้วยรัตนะ ๗ ประการมีแก้วมณี แก้วมุกดา และแก้วประพาฬเป็นต้น[๖] ต้นไม้ทุกชนิดล้วนเป็นทอง แออัดยัดเยียดด้วยลำต้นขนาดต่าง ๆ ส่องให้ที่อยู่สว่างไสวทั้งกลางวันกลางคืนตลอดกาลทั้งปวง[๗] ดนตรี ๖๐,๐๐๐ บรรเลงอยู่ทั้งเช้าทั้งเย็น สตรี ๑๖,๐๐๐ นางแวดล้อมเราอยู่ทุกเมื่อ

[๘] เราออกจากที่อยู่ มีจิตเลื่อมใส มีใจโสมนัสถวายบังคมพระสัมพุทธเจ้าทรงพระนามว่าสุเมธะ ผู้ทรงเป็นพระนายกของโลก ผู้มียศมากพระองค์นั้น[๙] เราครั้นถวายบังคมพระสัมพุทธเจ้าแล้ว จึงนิมนต์พระองค์พร้อม ทั้งภิกษุสงฆ์ พระสัมพุทธเจ้าทรงพระนามว่าสุเมธะผู้ทรงเป็นพระนายกของโลก ผู้เป็นนักปราชญ์พระองค์นั้นทรงรับนิมนต์แล้ว[๑๐] พระมหามุนีทรงแสดงธรรมกถาแก่เราแล้วจึงส่งเราไป เราถวายบังคมพระสัมพุทธเจ้าแล้วจึงเข้ามาสู่ที่อยู่ของเรา

[๑๑] ในกาลนั้น เราเรียกบริวารชนให้มาประชุมกันทั้งหมดโดยแจ้งให้ทราบว่า “พระพุทธเจ้าจักเสด็จมายังที่อยู่ของเราในเวลาเช้า”

[๑๒] (พวกบริวารกล่าวว่า) “เป็นลาภของเรา พวกเราได้ดีแล้วที่มาอยู่ในสำนักของท่าน แม้พวกเราก็จักได้บูชาพระศาสดาผู้เป็นพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐ”[๑๓] เราจัดเตรียมข้าวนํ้าเสร็จแล้วจึงให้คนไปกราบทูลเวลา พระพุทธองค์ผู้ทรงเป็นพระนายกของโลกได้เสด็จเข้าไปพร้อมด้วยพระอรหันต์ ๑๐๐,๐๐๐ องค์[๑๔] เราได้ต้อนรับเสด็จด้วยดนตรีเครื่องห้า พระพุทธเจ้าผู้เป็นอุดมบุรุษประทับนั่งบนตั่งอันสำเร็จด้วยทองล้วน ๆ

[๑๕] คราวนั้น เพดานเบื้องบนทำด้วยทองคำทั้งหมด พัดทั้งหลายกระพือพัดลมถวายภิกษุสงฆ์ผู้ยอดเยี่ยม

[๑๖] เราอังคาสภิกษุสงฆ์ให้อิ่มหนำด้วยข้าวและนํ้าอย่างเพียงพอแล้ว ได้ถวายผ้าคู่แก่ภิกษุสงฆ์องค์ละ ๑ คู่

[๑๗] พระพุทธเจ้าที่เขาเรียกว่าสุเมธะ ผู้สมควรรับเครื่องบูชา พระองค์นั้นประทับนั่งในท่ามกลางภิกษุสงฆ์ แล้วได้ตรัสพระคาถาเหล่านี้ว่า[๑๘] “ผู้ใดอังคาสเราและพระภิกษุเหล่านี้ทั้งหมดให้อิ่มหนำด้วยข้าวและน้ำ เราจักประกาศเกียรติคุณผู้นั้น ท่านทั้งหลายจงตั้งใจ ฟังคำเรากล่าวเถิด[๑๙] ผู้นั้นจักยินดีอยู่ในเทวโลก ๑๘,๐๐๐ กัป จักเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ๑,๐๐๐ ครั้ง

[๒๐] เขาเข้าถึงกำเนิดใด ๆ คือ จะเป็นเทวดาหรือเป็นมนุษย์ก็ตาม ในกำเนิดนั้น ๆ เขาจักมีฉัตรทองคำคอยกางกั้น[๒๑] ในกัปที่ ๓๐,๐๐๐ พระศาสดาพระนามโดยพระโคตรว่าโคดม ซึ่งสมภพในราชวงศ์ของพระเจ้าโอกกากราชจักเสด็จอุบัติขึ้นในโลก[๒๒] ผู้นี้จักเป็นธรรมทายาทของพระศาสดาพระองค์นั้น จักเป็นโอรสอันธรรมเนรมิต กำหนดรู้อาสวะทั้งปวงแล้วจักเป็นผู้ไม่มีอาสวะ ปรินิพพานไป[๒๓] ผู้นี้จักนั่งในท่ามกลางภิกษุสงฆ์บันลือสีหนาท ชนทั้งหลายจะกางฉัตรที่เชิงตระกอน เขาจะถูกเผาภายใต้ฉัตร,

[๒๔] สามัญญผลเราบรรลุแล้ว กิเลสทั้งหลายเราเผาได้แล้ว เราไม่มีความสะดุ้งที่มณฑปหรือที่โคนไม้

[๒๕] ในกัปที่ ๓๐,๐๐๐ เราได้ให้ทานใดไว้ในกาลนั้น เพราะการให้ทานนั้น เราไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งการให้ทานทั้งปวง[๒๖] เราเผากิเลสทั้งหลายแล้ว ถอนภพทั้งปวงขึ้นได้หมดแล้ว ตัดกิเลสเครื่องผูกขาดดังช้างตัดเชือกแล้ว เป็นผู้ไม่มีอาสวะอยู่[๒๗] การที่เราได้มาในสำนักของพระพุทธเจ้าของเรานี้เป็นการมาดีแล้วหนอ วิชชา ๓ เราได้บรรลุแล้วโดยลำดับ คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าเราก็ได้ทำเสร็จแล้ว[๒๘] คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ เราทำให้แจ้งแล้ว คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าเราทำเสร็จแล้ว ดังนี้แลนัยว่า ท่านพระยสเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ไว้แล้ว ด้วยประการ ฉะนี้แล

จบ ยสเถราปทานที่ ๑

๒. นทีกัสสปเถราปทาน

บุพประวัติของพระนทีกัสสปเถระ

ว่าด้วยผลแห่งการถวายทานอันเลิศ

(ท่านพระนทีกัสสปเถระได้กล่าวบุพประวัติของตนไว้ว่า)

[๒๙] เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าปทุมุตตระ ผู้เป็นพระโลกเชษฐ์ ผู้คงที่ ผู้ทรงไว้ซึ่งพระยศอันยอดเยี่ยม เสด็จเที่ยวไปบิณฑบาตตามวาระ เราได้ถวายผลไม้แด่พระศาสดา[๓๐] ด้วยผลกรรมนั้น เราได้เป็นท้าวสักกะจอมเทพ เจริญที่สุดในโลก เป็นผู้องอาจในหมู่นรชน ละความชนะและความพ่ายแพ้ได้แล้ว เป็นผู้ถึงสถานที่อันไม่หวั่นไหว[๓๑] ในกัปที่ ๑๐๐,๐๐๐ แต่ภัทรกัปนี้ เราได้ถวายผลไม้ใดไว้ในกาลนั้น ด้วยการถวายผลไม้นั้น เราไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งการถวายทานอันเลิศ[๓๒-๓๔] เราเผากิเลสทั้งหลายแล้ว ... คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า เราทำเสร็จแล้ว ดังนี้แล

นัยว่า ท่านพระนทีกัสสปเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ไว้แล้ว ด้วยประการฉะนี้แล

จบ นทีกัสสปเถราปทานที่ ๒

๓. คยากัสสปเถราปทาน

บุพประวัติของพระคยากัสสปเถระ

ว่าด้วยผลแห่งการถวายผลกระเบา

(ท่านพระคยากัสสปเถระได้กล่าวบุพประวัติของตนไว้ว่า)

[๓๕] ในกาลนั้น เรานุ่งห่มหนังสัตว์ แบกภาระคือหาบบริขาร ได้นำหาบมาใส่ลูกกระเบาหาบไปอาศรม[๓๖] สมัยนั้น พระผู้มีพระภาคชินเจ้าพระองค์เดียวไม่มีพระสาวก เสด็จเข้ามายังอาศรมของเรา ทรงงามโชติช่วงอยู่ตลอดเวลา[๓๗] เราทำจิตของตนให้เลื่อมใสถวายบังคมพระชินเจ้าผู้มีวัตรอันงดงาม แล้วได้ใช้มือทั้งสองประคองผลกระเบาถวายแด่พระพุทธเจ้า[๓๘] ในกัปที่ ๓๑ แต่ภัทรกัปนี้ เราได้ถวายผลไม้ใดไว้ในกาลนั้น ด้วยการถวายผลไม้นั้น เราไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งการถวายผลกระเบา[๓๙-๔๑] เราเผากิเลสทั้งหลายแล้ว ... คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า เราทำเสร็จแล้ว ดังนี้แล

นัยว่า ท่านพระคยากัสสปเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ไว้แล้ว ด้วยประการฉะนี้แล

จบ คยากัสสปเถราปทานที่ ๓

๔. กิมิลเถราปทาน

บุพประวัติของพระกิมิลเถระ

ว่าด้วยผลแห่งการสร้างมณฑปด้วยดอกสน

(ท่านพระกิมิลเถระได้กล่าวบุพประวัติของตนไว้ว่า)

[๔๒] เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่ากกุสันธะผู้ทรงเป็นเผ่าพันธุ์แห่งพราหมณ์ ทรงอยู่จบพรหมจรรย์เสด็จปรินิพพานแล้ว เราถือมาลัยดอกสนไปให้ทำมณฑป (สถูป)[๔๓] เราเข้าถึงสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ได้วิมานอันสูงสุด รุ่งโรจน์เกินเทวดาเหล่าอื่น นี้เป็นผลแห่งบุญกรรม[๔๔] เราจงกรมอยู่ในเวลากลางวันหรือกลางคืนก็ตาม จะถูกกางกั้นด้วยดอกสน นี้เป็นผลแห่งบุญกรรม[๔๕] ในกัปนี้นั่นเอง เราบูชาดอกไม้แด่พระพุทธเจ้าไว้ ด้วยการบูชานั้น เราไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งพุทธบูชา[๔๖-๔๘] เราเผากิเลสทั้งหลายแล้ว ... คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า เราทำเสร็จแล้ว ดังนี้แลนัยว่า ท่านพระกิมิลเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ไว้แล้ว ด้วยประการ ฉะนี้แล

จบ กิมิลเถราปทานที่ ๔

๕. วัชชีปุตตเถรปทาน

บุพประวัติของพระวัชชีปุตตเถระ

ว่าด้วยผลแห่งการถวายผลไม้

(ท่านพระวัชชีปุตตเถระได้กล่าวบุพประวัติของตนไว้ว่า)

[๔๙] พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีพระรัศมีตั้งพัน เป็นพระสยัมภู ผู้ไม่ทรงพ่ายแพ้ใคร เสด็จออกจากธรรมวิเวก (นิโรธสมาบัติ) แล้วเสด็จออกไปโคจร (บิณฑบาต)[๕๐] เราถือผลไม้อยู่เห็นพระนราสภเจ้าแล้วจึงเข้าไปเฝ้า เรามีจิตเลื่อมใส มีใจโสมนัสได้ถวายผลไม้พร้อมทั้งขั้ว

[๕๑] ในกัปที่ ๙๔ แตภัทรกัปนี้ เราได้ถวายผลไม้ใดไว้ในกาลนั้น ด้วยการถวายผลไม้นั้น เราไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งการถวายผลไม้[๕๒-๕๔] เราเผากิเลสทั้งหลายแล้ว ... คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าเราทำเสร็จแล้ว ดังนี้แล

นัยว่า ท่านพระวัชชีปุตตเถระได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ ด้วยประการ ฉะนี้แล

จบ วัชชีปุตตเถราปทานที่ ๕

๖. อุตตรเถราปทาน

บุพประวัติของพระอุตตรเถระ

ว่าด้วยผลแห่งการถวายดอกกรรณิการ์

(ท่านพระอุตตรเถระได้กล่าวบุพประวัติของตนไว้ว่า)

[๕๕] พระผู้มีพระภาคสัมพุทธเจ้าทรงพระนามว่าสุเมธะ มีพระลักษณะอันประเสริฐ ๓๒ ประการ ทรงประสงค์วิเวก จึงเสด็จเข้าไปยังป่าหิมพานต์[๕๖] พระองค์ผู้ทรงเป็นพระมุนีเลิศ มีพระมหากรุณา เป็นบุรุษสูงสุดเสด็จเข้าไปยังป่าหิมพานต์ประทับนั่งคู้บัลลังก์ (ขัดสมาธิ)[๕๗] ในกาลนั้น เราเป็นวิชาธรเหาะไปในอากาศ เราถือตรีศูล (หลาวสามง่าม) ที่ทำดีแล้วเหาะไปในท้องฟ้า[๕๘] พระพุทธเจ้าทรงยังป่าใหญ่ให้สว่างไสวเหมือนไฟบนยอดภูเขา เหมือนดวงจันทร์ในวันเพ็ญ เหมือนต้นพญาสาละที่มีดอกบานสะพรั่งฉะนั้น[๕๙] พระพุทธรัศมีคล้ายกับสีแห่งไฟไหม้ไม้อ้อ แผ่ซ่านออกไปจากยอดหมู่ไม้ เราเห็นแล้วจึงทำจิตให้เลื่อมใส

[๖๐] เราเลือกเก็บดอกไม้อยู่ได้เห็นดอกกรรณิการ์มีกลิ่นหอม จึงเก็บดอกกรรณิการ์ ๓ ดอกมาบูชาพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐ

[๖๑] ในกาลนั้น ด้วยพุทธานุภาพ ดอกไม้ ๓ ดอกของเราได้หันขั้วอยู่ข้างบน มีกลีบอยู่ข้างล่าง ทำเป็นร่มเงาเพื่อพระศาสดา[๖๒] ด้วยกรรมที่เราทำไว้ดีแล้วนั้นและด้วยการตั้งเจตจำนงไว้ เราละร่างมนุษย์แล้วได้เข้าถึงสวรรค์ชั้นดาวดึงส์[๖๓] วิมานของเราที่สร้างไว้ดีแล้วในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์นั้นสูง ๖๐ โยชน์ กว้าง ๓๐ โยชน์ รู้จักกันว่าวิมานกรรณิการ์[๖๔] ปราสาทมี ๑๐๐ ขั้น สูง ๑,๐๐๐ ชั่วลูกธนู สะพรั่งไปด้วยธงพราวไปด้วยแก้วมณีสีเขียว มีป้อม ๑๐๐,๐๐๐ ป้อมปรากฏอยู่ในวิมานของเรา[๖๕] บัลลังก์ทำด้วยทองคำ ทำด้วยแก้วมณี ทำด้วยทับทิม และทำด้วยแก้วผลึก ก็ได้มีตามที่ปรารถนาตามที่ต้องการ

[๖๖] ที่นอนซึ่งมีค่ามากยัดด้วยนุ่น ประกอบด้วยที่นอนต่างชนิด ประกอบด้วยผ้าลาดมีชายสองข้าง มีชายข้างเดียว และหมอน[๖๗] เราออกจากวิมาน มีหมู่เทวดาแวดล้อมเที่ยวจาริกไปในหมู่เทวดาตามที่เราปรารถนาจะไป

[๖๘] เรายืนอยู่ภายใต้ดอกไม้ หลังคาในเบื้องบนของเรามีประมาณ ๑๐๐ โยชน์โดยรอบ มุงด้วยดอกกรรณิการ์[๖๙] ดนตรี ๖๐,๐๐๐ บำรุงเราทั้งเช้าทั้งเย็น เหล่าเทวดาไม่เบื่อหน่ายแวดล้อมเราเป็นนิจตลอดทั้งกลางคืนและกลางวัน[๗๐] เราชอบเล่น ยินดีด้วยการฟ้อน การขับ กังสดาล และด้วยการประโคมในวิมานนั้น เราหมกมุ่นอยู่ในกาม รื่นเริงบันเทิงอยู่

[๗๑] ในกาลนั้น เรากิน ดื่ม บันเทิงอยู่ในสวรรค์ชั้นไตรทศนั้น เราอันหมู่เทพนารีแวดล้อมบันเทิงอยู่ในวิมานอันอุดม[๗๒] เราได้ครอบครองเทวรัชสมบัติ ๕๐๐ ครั้งได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ๓๐๐ ครั้ง เป็นพระเจ้าประเทศราชอันไพบูลย์โดยคณนานับมิได้[๗๓] เราเวียนว่ายตายเกิดอยู่ในภพน้อยภพใหญ่ ได้โภคะเป็นอันมาก เราไม่มีความบกพร่องในโภคะ นี้เป็นผลแห่งพุทธบูชา[๗๔] เราเวียนว่ายตายเกิดอยู่ใน ๒ ภพ คือ ภพเทวดาและภพมนุษย์ เราไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งพุทธบูชา[๗๕] เราเกิดใน ๒ ตระกูล คือ ในตระกูลกษัตริย์และตระกูลพราหมณ์ ไม่เกิดในตระกูลต่ำต้อยเลย นี้เป็นผลแห่งพุทธบูชา[๗๖] เราได้ยานช้าง ยานม้า และวออันเคลื่อนที่ได้นั้นทั้งหมด นี้เป็นผลแห่งพุทธบูชา

[๗๗] หมู่ทาสหญิง ทาสชาย เหล่านารีที่ประดับประดางดงาม นี้เราได้ทั้งหมด นี้เป็นผลแห่งพุทธบูชา

[๗๘] ผ้าไหม ผ้ากัมพล ผ้าเปลือกไม้ และผ้าฝ้าย นี้เราได้ทั้งหมด นี้เป็นผลแห่งพุทธบูชา

[๗๙] ผ้าใหม่ ผลไม้ใหม่ โภชนะมีรสอันเลิศใหม่ นี้เราได้ทั้งหมด นี้เป็นผลแห่งพุทธบูชา

[๘๐] คำเชิญชวนว่า “ขอท่านจงเคี้ยวสิ่งนี้ จงบริโภคสิ่งนี้ จงนอนบนที่นอนนี้, นี้เราได้ทั้งหมด นี้เป็นผลแห่งพุทธบูชา

[๘๑] เราเป็นผู้ได้รับบูชาในที่ทุกสถาน เรามียศสูง มีพรรคพวกมากตลอดกาล มีบริษัทบริวารไม่แตกแยกกันในกาลทุกเมื่อ เราเป็นผู้สูงสุดกว่าญาติทั้งหลาย นี้เป็นผลแห่งพุทธบูชา[๘๒] เราไม่รู้จักความหนาว ความร้อน ความเร่าร้อนก็ไม่มี อนึ่ง ความทุกข์ทางใจก็ไม่มีในใจของเรา

[๘๓] เราเป็นผู้มีวรรณะดังทองคำ เวียนว่ายตายเกิดอยู่ในภพน้อย ภพใหญ่ เราไม่รู้จักความเป็นผู้มีวรรณะเสื่อมทรามเลย นี้เป็นผลแห่งพุทธบูชา[๘๔] เราจุติจากเทวโลกแล้ว อันกุศลมูลตักเตือนแล้ว เกิดในตระกูลมหาศาล ในพระนครสาวัตถีอันมั่งคั่ง

[๘๕] เราละเบญจกามคุณแล้วบวชเป็นบรรพชิต เรามีอายุได้ ๗ ขวบ โดยกำเนิด ก็ได้บรรลุพระอรหัต

[๘๖] พระพุทธเจ้าผู้มีพระจักษุทรงทราบคุณธรรมแล้ว จึงประทานอุปสมบทให้ เรายังหนุ่มก็ได้เป็นปูชนียบุคคล นี้เป็นผลแห่งพุทธบูชา

[๘๗] เรามีทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ ฉลาดในสมาธิ ถึงความสำเร็จแห่งอภิญญา นี้เป็นผลแห่งพุทธบูชา

[๘๘] เราบรรลุปฏิสัมภิทา ฉลาดในอิทธิบาท ถึงความสำเร็จ ในธรรมทั้งหลาย นี้เป็นผลแห่งพุทธบูชา

[๘๙] ในกัปที่ ๓๐,๐๐๐ กัป เราบูชาพระพุทธเจ้าพระองค์ใด ด้วยการบูชานั้น เราไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งพุทธบูชา

[๙๐-๙๒] เราเผากิเลสทั้งหลายแล้ว ... คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าเราทำเสร็จแล้ว ดังนี้แลนัยว่า ท่านพระอุตตรเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ไว้แล้ว ด้วยประการ ฉะนี้แล

จบ อุตตรเถราปทานที่ ๖

๗. อปรอุตตรเถราปทาน

บุพประวัติของพระอปรอุตตรเถระ

ว่าด้วยผลแห่งการบูชาพระธาตุ

(ท่านพระอปรอุตตรเถระได้กล่าวบุพประวัติของตนไว้ว่า)

[๙๓] เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าสิทธัตถะผู้ทรงเป็นที่พึ่งของโลก ทรงเป็นพระนายกของโลกเสด็จปรินิพพานแล้ว เราได้นำหมู่ญาติของเรามาทำการบูชาพระธาตุ[๙๔] ในกัปที่ ๙๔ แต่ภัทรกัปนี้ เราบูชาพระธาตุไว้ ด้วยการบูชานั้น เราไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งการบูชาพระธาตุ[๙๕-๙๗] เราเผากิเลสทั้งหลายแล้ว ... คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าเราทำเสร็จแล้ว ดังนี้แลนัยว่า ท่านพระอปรอุตตรเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ไว้แล้ว ด้วยประการฉะนี้แล

จบ อปรอุตตรเถรปทานที่ ๗

๘. ภัททชิเถราปทาน

บุพประวัติของพระภัททชิเถระ

ว่าด้วยผลแห่งการถวายเหง้าบัว

(ท่านพระภัททชิเถระได้กล่าวบุพประวัติของตนไว้ว่า)

[๙๘] ในกาลนั้น เราลงสระโบกขรญีที่ช้างต่าง ๆ อาศัย จึงขุดเหง้าบัวในสระโบกขรณีนั้นขึ้นมาเพื่อจะกิน[๙๙] ในสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าพระนามว่าปทุมุตตระผู้ทรงไว้ซึ่งผ้ากาสาวะดุจท้องฟ้าสีแดงเสด็จเหาะไปในอากาศ[๑๐๐] ทรงสะบัดผ้าบังสุกล ในครั้งนั้นเราได้ยินเสียงจึงเพ่งมองขึ้นไปในเบื้องบน จึงได้เห็นพระพุทธเจ้าผู้ทรงเป็นพระนายกของโลก[๑๐๑] เรายืนอยู่ ณ ที่นั้นเอง ได้ทูลขอพระพุทธเจ้าผู้เป็นพระนายกของโลกว่า

[๑๐๒] “พระพุทธเจ้าผู้มีพระจักษุขอจงรับนํ้าผึ้ง นมสด เนยใส รากบัว พร้อมกับเหง้าบัวเพื่ออนุเคราะห์ข้าพระองค์ด้วยเถิด” จากนั้นพระศาสดาผู้ทรงมีพระกรุณามีพระยศใหญ่จึงเสด็จลงมา[๑๐๓] พระสัมพุทธเจ้าผู้มีพระจักษุทรงรับภิกษาของเราเพื่อทรงอนุเคราะห์ ครั้นทรงรับแล้วได้ทรงกระทําอนุโมทนาแก่เราว่า[๑๐๔] “ดูก่อนผู้มีบุญมาก จงเป็นผู้มีความสุข คติจงสำเร็จแก่ท่าน ด้วยการถวายเหง้าบัวนี้ท่านจงได้ความสุขอันไพบูลย์เถิด”[๑๐๕] พระสัมพุทธเจ้าผู้ทรงชนะมารพระนามว่าปทุมุตตระครั้นตรัส พระดำรัสนี้แล้วทรงถือภิกษาเหาะไปในอากาศ

[๑๐๖] ลำดับนั้น เราจึงถือเหง้าบัวมายังอาศรมของเรา แขวนเหง้าบัว ไว้ที่ต้นไม้แล้วระลึกถึงทานของเรา

[๑๐๗] ในกาลนั้น ลมพายุตั้งขึ้นพัดป่าใหญ่ให้ปั่นป่วน ในกาลนั้น อากาศกัมปนาทและอสนีบาตก็ผ่าลงมา

[๑๐๘] ในลำดับนั้น อสนีบาตตกลงบนกระหม่อมของเรา เรานั้นนั่งอยู่ได้ทำกาลกิริยาในที่นั้น

[๑๐๙] เราประกอบด้วยบุญกรรมจึงเข้าถึงสวรรค์ชั้นดุสิต ร่างกายของเราตกไปแล้ว เรายินดีในเทวโลก

[๑๑๐] นารี ๘๖,๐๐๐ นางประดับประดาสวยงามบำรุงเราทั้งเช้าทั้งเย็น นี้เป็นผลแห่งการถวายเหง้าบัว

[๑๑๑] ในกาลนั้น เรามาสู่กำเนิดมนุษย์ เป็นผู้มีความสุข โภคะของ เราก็ไม่บกพร่องเลย นี้เป็นผลแห่งการถวายเหง้าบัว[๑๑๒] เราอันพระพุทธเจ้าผู้เป็นเทพยิ่งกว่าเทพผู้คงที่พระองค์นั้น ทรงอนุเคราะห์แล้ว อาสวะทั้งปวงสิ้นไปแล้ว บัดนี้ภพใหม่มิได้มีอีก[๑๑๓] ในกัปที่ ๑๐๐,๐๐๐ แต่ภัทรกัปนี้ เราได้ถวายเหง้าบัวใดไว้ในกาลนั้น ด้วยการถวายเหง้าบัวนั้น เราไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งการถวายเหง้าบัว[๑๑๔-๑๑๖] เราเผากิเลสทั้งหลายแล้ว ... คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า เราทำเสร็จแล้ว ดังนี้แล

นัยว่า ท่านพระภัททชิเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ไว้แล้ว ด้วยประการฉะนี้แล

จบ ภัททชิเถราปทานที่ ๘

๙. สิวกเถราปทาน

บุพประวัติของพระสิวกเถระ

ว่าด้วยผลแห่งการถวายขนมกุมมาส

(ท่านพระสิวกเถระได้กล่าวบุพประวัติของตนไว้ว่า)

[๑๑๗] เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าวิปัสสีผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่เสด็จเที่ยวไปบิณฑบาต เราเห็นบาตรว่างเปล่าจึงถวายขนมกุมมาส[๑๑๘] ในกัปที่ ๙๑ แต่ภัทรกัปนี้ เราได้ถวายภิกษาใดไว้ในกาลนั้น ด้วยการถวายภิกษานั้น เราไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งการถวายภิกษา[๑๑๙-๑๒๑] เราเผากิเลสทั้งหลายแล้ว ... คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า เราทำเสร็จแล้ว ดังนี้แล

นัยว่า ท่านพระสิวกเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ไว้แล้ว ด้วยประการฉะนี้แล

จบ สิวกเถราปทานที่ ๙

๑๐. อุปวานเถราปทาน

บุพประวัติของพระอุปวานเถระ

ว่าด้วยผลแห่งการสร้างพระสถูป

(ท่านพระอุปวานเถระได้กล่าวบุพประวัติของตนไว้ว่า)

[๑๒๒] พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ทรงชนะมารพระนามว่าปทุมุตตระ ทรงสำเร็จธรรมทั้งมวล ทรงรุ่งเรืองดังกองไฟ เสด็จปรินิพพานแล้ว[๑๒๓] มหาชนมาชุมนุมกันบูชาพระตถาคต ทำจิตกาธานแล้วยกพระสรีระพระตถาคตขึ้น

[๑๒๔] ผู้คนทั้งหมดพร้อมทั้งเทวดาและมนุษย์ถวายพระเพลิงพุทธสรีระแล้วนำพระธาตุมารวมไว้ในที่นั้น พวกเขาช่วยกันสร้างพุทธสถูปไว้[๑๒๕] สถูปชั้นที่ ๑ ทำด้วยทองคำ ชั้นที่ ๒ ทำด้วยแก้วมณี ชั้นที่ ๓ ทำด้วยเงิน ชั้นที่ ๔ ทำด้วยแก้วผลึก

[๑๒๖] ที่พระสถูปนั้น ชั้นที่ ๕ ทำด้วยทับทิม ชั้นที่ ๖ ทำด้วยบุษราคัมชั้นสูง ๆ ขึ้นไปก็ทำด้วยรัตนะทั้งหมด[๑๒๗] ทางเดินทำด้วยแก้วมณี ไพทีทำด้วยรัตนะ พระสถูปทำด้วยทองคำทั้งหมด สูงขึ้นไปหนึ่งโยชน์

[๑๒๘] ในกาลนั้น หมู่เทพมาประชุมร่วมกันในที่นั้นแล้วปรึกษากันว่า “ถึงพวกเราก็จักสร้างพระสถูปเพื่อพระโลกนาถผู้คงที่[๑๒๙] พระธาตุไม่มีแยกกัน พระสรีรธาตุรวมเป็นอันเดียวกัน พวกเราจักสร้างพระสถูปครอบไว้ที่พุทธสถูปนี้”[๑๓๐] เหล่าเทพจึงเพิ่มพระสถูปขึ้นไปอีกหนึ่งโยชน์ด้วยรัตนะ๗ประการ พระสถูปองค์นั้นจึงสูงเสียดเมฆขึ้นไปอีก ๒ โยชน์[๑๓๑] ในกาลนั้น พวกนาคมาประชุมร่วมกัน ณ ที่นั้นแล้วปรึกษากันว่า “พวกมนุษย์และเหล่าเทพเหล่านั้นได้ช่วยกันสร้างพุทธสถูปเสร็จแล้ว[๑๓๒] พวกมนุษย์พร้อมทั้งเทวดาไม่ประมาทกัน พวกเราก็อย่าได้ประมาทกันเลย ถึงพวกเราก็จักสร้างพระสถูป เพื่อพระโลกนาถผู้คงที่[๑๓๓] พวกนาคมาประชุมร่วมกัน ได้นำแก้วอินทนิล แก้วมหานิล และแก้วมณีโชติรสมาประดับพุทธสถูป

[๑๓๔] ในกาลนั้น สิ่งทั้งหมดจนกระทั่งพุทธเจดีย์ล้วนสำเร็จด้วยแก้วมณี สูงขึ้นไป ๓ โยชน์ ส่องแสงสว่างไสว[๑๓๕] ในกาลนั้น พวกครุฑมาประชุมร่วมกันแล้ว จึงปรึกษากันว่า“พวกมนุษย์ เทวดา และนาคเหล่านั้นได้ช่วยกันทำพุทธบูชาแล้ว[๑๓๖] พวกมนุษย์พร้อมทั้ง เทวดาไม่ประมาทกัน แล้วพวกเราก็อย่าได้ประมาทกันเลย ถึงพวกเราก็จักสร้างพระสถูป เพื่อพระโลกนาถผู้คงที่

[๑๓๗] ก็พวกครุฑเหล่านั้นจึงได้สร้างพระสถูปครอบ สำเร็จด้วยแก้วมณีทั้งหมด แม้พวกเขาก็ได้ขยายพุทธเจดีย์ให้สูงขึ้นไปอีกหนึ่งโยชน์[๑๓๘] พระพุทธสถูปสูงขึ้นไป ๔ โยชน์ไพโรจน์สว่างไสวไปทั่วทิศดุจดวงอาทิตย์อุทัยฉะนั้น

[๑๓๙] ในกาลนั้น พวกกุมภัณฑ์มาประชุมร่วมกันแล้วปรึกษากันว่า “พวกมนุษย์ พวกเทวดา พวกนาค และพวกครุฑ ก็เป็นเหมือนกันหมด[๑๔๐] ได้ช่วยกันสร้างพระสถูปอันสูงส่งเจาะจงพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุด พวกมนุษย์พร้อมทั้งเทวดาไม่ประมาทกันแล้ว พวกเราก็อย่าได้ประมาทกันเลย[๑๔๑] ถึงพวกเราก็จักสร้างพระสถูปเพื่อพระโลกนาถผู้คงที่ จักประดับพุทธเจดีย์ให้สูงขึ้นไปด้วยรัตนะทั้งหลาย

[๑๔๒] พวกกุมภัณฑ์แม้เหล่านั้นจึงขยายพุทธเจดีย์ให้สูงขึ้นไปอีกหนึ่งโยชน์ ในกาลนั้น พระสถูปสูงขึ้นไป ๕โยชน์ ล่องแสงสว่างไสว[๑๔๓] ในกาลนั้น พวกยักษ์มาประชุมร่วมกัน ณ ที่นั้นแล้วก็ปรึกษากันว่า “พวกมนุษย์ เทวดา นาค ครุฑ และกุมภัณฑ์[๑๔๔] ได้ช่วยอันสร้างพระสถูปอันสูงส่งเจาะจงพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุด พวกมนุษย์พร้อมทั้งเทวดาไม่ประมาทกัน พวกเราก็อย่าได้ประมาทกันเลย[๑๔๕] ถึงพวกเราก็จักสร้างพระสถูป เพื่อพระโลกนาถผู้คงที่ จักประดับพระพุทธเจดีย์ให้สูงขึ้นไปด้วยแก้วผลึก

[๑๔๖] พวกยักษ์แม้เหล่านั้นจึงขยายพุทธเจดีย์ให้สูงขึ้นไปอีกหนึ่งโยชน์ ในกาลนั้น พระสถูปสูงขึ้นไป ๖ โยชน์ ล่องแสงสว่างไสว[๑๔๗] ในกาลนั้น พวกคนธรรพ์มาประชุมร่วมกันแล้วจึงปรึกษากันว่า “พวกมนุษย์ พวกเทวดา พวกนาค พวกกุมภัณฑ์ พวกครุฑ ก็เป็นเหมือนกันทั้งหมด[๑๔๘] ได้ช่วยกันสร้างพุทธสถูป ในเรื่องสร้างพระสถูปนี้ พวกเรายังไม่ได้สร้าง ถึงพวกเราก็จักสร้างพระสถูปเพื่อพระโลกนาถผู้คงที่[๑๔๙] พวกคนธรรพ์เหล่านั้นสร้างเวทีเป็น ๗ ชั้นแล้วได้ทำธงฉัตรไว้ ในกาลนั้น พวกคนธรรพ์ได้สร้างพระสถูปสำเร็จด้วยทองคำทั้งหมด[๑๕๐] ในกาลนั้น พระสถูปสูงขึ้นไป ๗โยชน์ส่องแสงสว่างไสว พวกเขาไม่รู้ว่าเป็นกลางคืนหรือกลางวันเพราะมีแสงสว่างอยู่ตลอดเวลา[๑๕๑] ดวงจันทร์และดวงอาทิตย์พร้อมทั้งดวงดาวไม่ลํ้าแสงสว่างแห่งพระสถูปนั้น แม้ดวงประทีปก็ไม่สว่างตลอดที่ ๑๐๐โยชน์โดยรอบ[๑๕๒] เวลานั้น พวกมนุษย์ที่จะบูชาพระสถูปไม่ต้องขึ้นไปยังพระสถูป พวกเขาโยนเครื่องบูชาขึ้นไปในท้องฟ้าเท่านั้น[๑๕๓] ก็จะมียักษ์นามว่าอภิสมมตะที่พวกเทวดาตั้งไว้มาคอยรับธงหรือพวงดอกไม้ไปบูชาให้

[๑๕๔] ชนเหล่านั้นไม่เห็นตัวยักษ์ เห็นแต่พวงดอกไม้ของยักษ์ผู้กำลังเดินไป พวกเขาเห็นอย่างนั้นแล้วพากันเดินไปจึงไปสู่สุคติกันทั้งหมด

[๑๕๕] มนุษย์ทั้งพวกที่ไม่พอใจในปาพจน์และพวกที่เลื่อมใสในพระศาสนา ต่างมีความต้องการจะเห็นปาฏิหาริย์ จึงพากันบูชาพระสถูป[๑๕๖] ในกาลนั้น เราได้เป็นคนรับจ้างอยู่ในพระนครหังสวดี เห็นประชาชนพากันรื่นเริงบันเทิงใจจึงคิดอย่างนี้ในกาลนั้นว่า

[๑๕๗] “ก็ประชุมชนเหล่านี้พากันดีใจ ไม่อิ่มที่ทำสักการะที่ปรากฏในเรือนพระธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์ใด พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นต้องเป็นผู้ยิ่งใหญ่แน่[๑๕๘] แม้เราก็จักทำสักการะเพื่อพระโลกนาถผู้คงที่ จักเป็นธรรมทายาทของพระองค์ในอนาคต”

[๑๕๙] เราจึงนำผ้าห่มของเราที่ช่างย้อมซักไว้อย่างดีติดไว้ที่ปลายไม้ไผ่แล้วจึงยกขึ้นเป็นธงในท้องฟ้า

[๑๖๐] อภิสมมตยักษ์จับธงของเรานำไปในอัมพร เราเห็นธงถูกลมพัด จึงยังความร่าเริงให้เกิดขึ้นอย่างยิ่ง

[๑๖๑] เราทำจิตใจให้เลื่อมใสในธงนั้นแล้วจึงเข้าไปหาพระสมณะ กราบภิกษุรูปนั้นแล้วจึงเรียนถามถึงวิบากในธง

[๑๖๒] ภิกษุรูปนั้นมีความยินดีมาก ได้กล่าวถ้อยคำอันทำให้เกิดความปีติแก่เราว่า “ท่านจักได้เสวยวิบากแห่งธงนั้นตลอดกาล

[๑๖๓] จตุรงคินีเสนา คือ พลช้าง พลม้า พลรถ พลราบ จักแวดล้อม ท่านเป็นนิจ นี้เป็นผลแห่งการถวายธง

[๑๖๔] เครื่องดนตรี ๖๐,๐๐๐ กลองที่ประดับประดาสวยงามจักแวดล้อมท่านเป็นนิจ นี้เป็นผลแห่งการถวายธง

[๑๖๕] นารี ๘๖,๐๐๐ นาง ล้วนประดับประดาสวยงาม วิจิตรด้วยผ้าและอาภรณ์ สวมใส่ตุ้มหูแก้วมณี

[๑๖๖] มีใบหน้างดงาม ยิ้มย่องผ่องใส มีตะโพกผึ่งผาย เอวบางร่างน้อย จักแวดล้อมท่านเป็นนิจ นี้เป็นผลแห่งการถวายธง[๑๖๗] ท่านจักรื่นรมย์อยู่ในเทวโลกตลอด ๓๐,๐๐๐ กัป จักเป็นท้าวสักกะจอมเทพครอบครองเทวรัชสมบัติ ๘๐ ครั้ง[๑๖๘] และจักได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ๑,๐๐๐ ครั้ง เป็นพระเจ้าประเทศราชอันไพบูลย์โดยคณนานับมิได้[๑๖๙] ในกัปที่ ๑๐๐,๐๐๐ พระศาสดาพระนามโดยพระโคตรว่าโคดมซึ่งสมภพในราชวงศ์ของพระเจ้าโอกกากราชจักเสด็จอุบัติขึ้นในโลก[๑๗๐] ท่านจุติจากเทวโลกแล้ว ผู้อันกุศลมูลตักเตือนแล้ว ประกอบด้วยบุญกรรม จักเกิดเป็นบุตรของพราหมณ์[๑๗๑] ท่านจักละทิ้งทรัพย์สมบัติประมาณ ๘๐ โกฏิ และทาสกรรมกรเป็นอันมากแล้วบวชในศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าโคดม[๑๗๒] จักทำให้พระโคดมสัมพุทธเจ้าผู้ประเสริฐในศากยวงศ์ทรงโปรดปรานแล้ว จักได้เป็นพระสาวกของพระศาสดา มีนามว่าอุปวานะ”[๑๗๓] กรรมที่เราทำไว้ใน ๑๐๐,๐๐๐ กัปให้ผลแก่เราในชาตินี้ เราเผากิเลสทั้งหลายของเราได้แล้วเหมือนลูกศรพ้นดีแล้วจากแล่ง ฉะนั้น

[๑๗๔] เมื่อเราเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ เป็นใหญ่ในทวีปทั้ง ๔ ชนทั้งหลายจะปักธงไว้เป็นประจำตลอดที่ ๓๐๐ โยชน์โดยรอบ[๑๗๕] ในกัปที่ ๑๐๐,๐๐๐ แต่ภัทรกัปนี้ เราได้ทำกรรมใดไว้ในกาลนั้น ด้วยผลกรรมนั้น เราไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งการถวายธง[๑๗๖-๑๗๘] เราเผากิเลสทั้งหลายแล้ว ... คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า เราทำเสร็จแล้ว ดังนี้แล

นัยว่า ท่านพระอุปวานเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ไว้แล้ว ด้วยประการฉะนี้แล

จบ อุปวานเถราปทานที่ ๑๐

๑๑. รัฏฐปาลเถราปทาน

บุพประวัติของพระรัฏฐปาลเถระ

ว่าด้วยผลแห่งการถวายพญาช้าง

(ท่านพระรัฏฐปาลเถระได้กล่าวบุพประวัติของตนไว้ว่า)

[๑๗๙] เราถวายพญาช้างตัวประเสริฐ มีงางอนงาม สมควรเป็นราชพาหนะแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าปทุมุตตระ พระโลกเชษฐ์ผู้คงที่[๑๘๐] พญาช้างนั้นงดงาม ประดับด้วยเศวตฉัตรพร้อมทั้งเครื่องทรงและควาญช้าง เราให้ตีราคาพญาช้างนั้นทั้งหมดแล้วให้สร้างสังฆารามด้วยราคาช้างนั้น

[๑๘๑] เราให้สร้างปราสาท ๕๔,๐๐๐ หลัง บำเพ็ญทานดุจห้วงนํ้าใหญ่ มอบถวายแด่พระพุทธเจ้าผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่[๑๘๒] พระสยัมภูพุทธเจ้าผู้ทรงมีความเพียรมาก เป็นอัครบุคคล ทรงอนุโมทนาแล้ว เมื่อจะให้ประชาชนทั้งหมดรื่นเริง จึงทรงแสดงอมตบทแล้ว[๑๘๓] พระพุทธเจ้าพระนามว่าปทุมุตตระประทับนั่งในท่ามกลางภิกษุสงฆ์ ทรงพยากรณ์กรรมนั้นแก่เราแล้วได้ตรัสพระคาถาเหล่านี้ว่า[๑๘๔] “บุคคลผู้นี้ให้สร้างปราสาท ๕๔,๐๐๐ หลัง เราจักกล่าวผลวิบากของเขา ท่านทั้งหลายจงตั้งใจฟังคำเรากล่าวเถิด[๑๘๕] เรือนยอด ๑๘,๐๐๐ หลังจักบังเกิดมี และเรือนยอดเหล่านั้น ทำด้วยทองคำทั้งหมด บังเกิดในวิมานอันอุดม[๑๘๖] ผู้นี้จักเป็นท้าวสักกเทวราช จักครอบครองเทวรัชสมบัติ ๕๐ ครั้ง จักเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ๕๘ ครั้ง[๑๘๗] ในกัปที่ ๑๐๐,๐๐๐ พระศาสดาพระนามโดยพระโคตรว่าโคดม ซึ่งสมภพในราชวงศ์ของพระเจ้าโอกกากราช จักทรงอุบัติขึ้นในโลก[๑๘๘] ผู้นี้จุติจากเทวโลกแล้ว อันกุศลมูลตักเตือนแล้ว จักบังเกิดในตระกูลที่มั่งคั่ง มีโภคะมากเท่านั้น

[๑๘๙] ภายหลังเขาบวชแล้ว อันกุศลมูลตักเตือนแล้ว จักเป็นสาวกของพระศาสดา มีนามว่ารัฏฐปาละ

[๑๙๐] เขามีใจมุ่งไปเพื่อความเพียร สงบระงับ ไม่มีอุปธิ กำหนดรู้อาสวะทั้งปวงแล้ว ไม่มีอาสวะ จักนิพพาน,

[๑๙๑] เราขวนขวายออกบวช ละโภคสมบัติ ไม่มีความรักในโภคะซึ่งเปรียบเหมือนก้อนเขฬะ

[๑๙๒] ความเพียรของเราอันนำไปซึ่งธุระ เป็นเครื่องนำมาซึ่งธรรม อันเป็นแดนเกษมจากโยคะ เราดำรงร่างกายเป็นชาติสุดท้าย อยู่ในพระศาสนาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า[๑๙๓] เราเผากิเลสทั้งหลายแล้ว ถอนภพทั้งปวงขึ้นได้หมดแล้ว เราตัดกิเลสเครื่องผูกขาดดังช้างตัดเชือกแล้ว เป็นผู้ไม่มีอาสวะอยู่[๑๙๔] การที่เรามาในสำนักของพระพุทธเจ้าของเรานี้เป็นการมาดีแล้วหนอ วิชชา ๓ เราได้บรรลุแล้วโดยลำดับ คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าเราก็ได้ทำเสร็จแล้ว[๑๙๕] คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และ อภิญญา ๖ เราทำให้แจ้งแล้ว คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าเราทำเสร็จแล้ว ดังนี้แลนัยว่า ท่านพระรัฏฐปาลเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ไว้แล้ว ด้วยประการฉะนี้แล

จบ รัฎฐปาณลราปทานที่ ๑๑

รวมอปทานที่มีวรรคนี้ คือ

๑. ยสเถราปทาน ๒. นทีกัสสปเถราปทาน

๓. คยากัสสปเถราปทาน ๔. กิมิลเถราปทาน

๕. วัชชีปุตตเถราปทาน ๖. อุตตรเถราปทาน

๗. อปรอุตตรเถราปทาน ๘. ภัททชิเถราปทาน

๙. สิวกเถราปทาน ๑๐. อุปวานเถราปทาน

๑๑. รัฏฐปาลเถราปทาน

รวมคาถาไว้ ๑๙๕ คาถา

จบ ยสวรรคที่ ๕๖

จบ เถราปทาน

จบ พุทธาปทาน ปัจเจกพุทธาปทาน

และเถราปทาน

พระบาลีสุตตันตปิฎก

ขุททกนิกาย เถรีอปทาน

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

๑. สุเมธาวรรค

๑. สุเมธาเถรีอปทาน

ว่าด้วยบุพประวัติของพระสุเมธาเถรี

ลำดับนี้ จงสดับอปทานของพระเถรีต่อไป

(พระสุเมธาเถรีได้กล่าวบุพประวัติของตนไว้ว่า)

{๑๔๑} [๑] เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าโกนาคมนะประทับอยูที่สังฆาราม พวกดิฉันผู้เป็นหญิงสหายกัน ๓ คนได้ถวายวิหารทานไว้[๒] ดิฉันทั้ง ๓ คนเกิดในเทวโลก ๑๐ ครั้ง ๑๐๐ ครั้ง ๑,๐๐๐ ครั้ง ในมนุษยโลกไม่จำต้องพูดถึง[๓] ในเทวโลก ดิฉันเป็นคนมีฤทธิ์มาก ในมนุษย์ก็ไม่จำต้องพูดถึง ดิฉันเป็นนางแก้ว เป็นพระมเหสีของพระเจ้าจักรพรรดิ