๕. อุปสีวเถราปทาน (๔๐๕) เล่ม ๓๒

[๙๗] การที่ข้าพระองค์ได้มาในสำนักของพระพุทธเจ้าของข้าพระองค์นี้ เป็นการมาดีแล้วหนอ วิชชา ๓ ข้าพระองค์ได้บรรลุแล้วโดยลำดับ คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าข้าพระองค์ก็ทำเสร็จแล้ว[๙๘] ข้าพระองค์เผากิเลสทั้งหลายแล้ว ถอนภพขึ้นได้หมดแล้ว ตัด กิเลสเครื่องผูกขาดดังช้างตัดเชือกแล้ว เป็นผู้ไม่มีอาสวะอยู่[๙๙] คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ ข้าพระองค์ทำให้แจ้งแล้ว คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า ข้าพระองค์ทำเสร็จแล้ว ดังนี้แลนัยว่า ท่านพระโธตกเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ไว้แล้ว ด้วยประการฉะนี้แล

จบ โธตกเถราปทานที่ ๔

๕. อุปสีวเถราปทาน

บุพประวัติของพระอุปสีวเถระ

ว่าด้วยผลแห่งการสร้างอาศรม

(ท่านพระอุปสีวเถระได้กล่าวบุพประวัติของตนไว้ว่า)

{๔๐๗} [๑๐๐] เราสร้างอาศรมสร้างบรรณศาลาอย่างสวยงามไว้ที่ใกล้ภูเขา ชื่ออโนมะ ซึ่งมีอยู่ในที่ไม่ไกลภูเขาหิมวันต์[๑๐๑] ณ ที่นั้น มีแม่นํ้าไหลอยู่ มีท่าน้ำราบเรียบน่ารื่นรมย์ใจ กอปทุมและกออุบลเป็นอันมากเกิดที่ท่านํ้าอันชุ่มชื้น

[๑๐๒] ในแม่น้ำนั้นมีปลาสลาด ปลากระบอก ปลาสวาย ปลาเค้า ปลาตะเพียน และเต่าชุกชุม มีนํ้าไหลอยู่ในกาลนั้น

[๑๐๓] มีต้นดีหมี ต้นอโศก ต้นเข็ม ต้นบุนนาค ต้นบุนนาคเขา มีดอกบาน ขึ้นอยู่รอบอาศรมของเรา

[๑๐๔] มีต้นอัญชันเขียว ต้นมะลิซ้อน ต้นรัง ต้นสน ต้นจำปาขึ้นอยู่เป็นหมู่ ๆ มากด้วยกัน มีดอกบานสะพรั่ง

[๑๐๕] ต้นกุ่ม ต้นอุโลก ต้นสลัดไดมีดอกบาน ต้นประดู่ และต้น มะซางหอมซึ่งมีดอกบานก็มีอยู่ในที่ใกล้อาศรมของเรา

[๑๐๖] ต้นราชพฤกษ์ ต้นแคฝอย ต้นคัดเค้า ต้นประยงค์ ต้นมะกล่ำหลวง

[๑๐๗] ไม้ช้างน้าว ต้นชะบาซ้อน ต้นโลดแดง ต้นย่านทราย ต้นปรู ต้นสมอพิเภก ซึ่งกำลังมีดอกบานสะพรั่งก็มีอยู่มากมายใกล้แม่น้ำนั้น ต้นสมอกำลังมีดอกบานสะพรั่งมีอยู่มากมายใกล้อาศรมของเรานั้น[๑๐๘] เมื่อต้นไม้เหล่านี้มีดอก ต้นไม้ทั้งหลายก็งามมากโดยรอบ ที่ อาศรมของเราหอมตลบไปด้วยกลิ่นดอกไม้นั้น

[๑๐๙] มีต้นสมอไทย ต้นมะขามป้อม ต้นมะม่วง ต้นหว้า ต้นสมอพิเภก ต้นกระเบา ต้นรกฟ้า ต้นมะตูม และต้นมะปรางในที่นั้นมีผลมากมาย

[๑๑๐] ต้นมะพลับ ต้นมะหาด ต้นมะซาง ต้นมะดูก ต้นขนุนสำมะลอ ต้นขนุน ต้นกล้วย ต้นจันทน์ในที่นั้นก็มีผลมากมาย

[๑๑๑] ต้นมะกอกและต้นเครือเถามีผลมากมายในที่นั้น และมีผลสุก งอมหล่นอยู่ใกล้อาศรมของเรา

[๑๑๒] ถั่วดำ ถั่วเขียว และต้นไม้มีผลดกมากมาย และต้นเลียบ ต้นมะเดื่อมีผลสุกงอมเต็มต้น

[๑๑๓] เถาดีปลี พริก ต้นไทร ต้นมะขวิด ต้นมะเดื่อมีผลสุกงอมมากมาย

[๑๑๔] ต้นไม้เหล่านี้และชนิดอื่นอีกมากมายกำลังมีผลใกล้อาศรมของเรา แม้ไม้ดอกก็มีมาก กำลังมีดอกบานสะพรั่งใกล้อาศรมของเรา[๑๑๕] มันมือเสือ ต้นกระทุ่ม ต้นนมแมว และคนฑา อาลกา ต้นตาล มีอยู่ใกล้อาศรมของเรา

[๑๑๖] ในที่ไม่ไกลอาศรมของเรานั้น มีสระธรรมชาติขนาดใหญ่อยู่สระหนึ่ง มีนํ้าใสแจ๋ว เย็นสนิท มีท่านํ้าราบเรียบน่ารื่นรมย์ใจ[๑๑๗] ในสระนั้น มีกอปทุม กออุบล และกอบุณฑริกมากมาย ดาดาษ ด้วยบัวขาวและบัวเผื่อน ลมพัดพากลิ่นหอมต่าง ๆ มา[๑๑๘] กอปทุมกอหนึ่งกำลังตูม กออื่น ๆ มีดอกบาน ดอกปทุมบาน ร่วงหล่นลง คงมีแต่ฝักบัวเป็นอันมาก[๑๑๙] นํ้าหวานที่ไหลออกจากเหง้าบัว นมสด และเนยใสไหลออกจากเหง้าบัว โดยรอบฟุ้งไปด้วยกลิ่นหอมต่าง ๆ ด้วยกลิ่นหอมนั้น[๑๒๐] ดอกโกมุทและผลมะม่วงมีกลิ่นหอมลมพัดโชยมา ปรากฏมี มากมายที่ใกล้ขอบสระ ไม้เกดมีดอกบานสะพรั่ง[๑๒๑] ต้นชบามีดอกบานสะพรั่ง ดอกอัญชันขาวมีกลิ่นหอม จระเข้ ตะโขง นากย่อมเกิดในสระนั้น

[๑๒๒] ในสระนั้น มีงูหลาม งูเหลือม ปลาสลาด ปลากระบอก ปลาสวาย ปลาเค้า ปลาตะเพียนมากมาย

[๑๒๓] คลาคล่ำไปด้วยปลา เต่า และตะพาบนํ้า นกพิราบ นกคับแค นกกวัก นกกานํ้ามีชุกชุม

[๑๒๔] นกต้อยตีวิด นกจากพราก นกค้อนหอย นกโพระดก กระรอก นกเขา เหยี่ยว และนากมีอยู่มากมาย[๑๒๕] หมาจิ้งจอก ลูกนกแขกเต้า ไก่ป่า จามรีมีอยู่มาก กา เหยี่ยว และเสือดาวย่อมอาศัยสระนั้นเลี้ยงชีวิต[๑๒๖] ราชสีห์ เสือโคร่ง เสือเหลือง หมี หมาใน เสือดาว ลิง กินนร ปรากฏอยู่ใกล้อาศรมของเรา[๑๒๗] เราสูดกลิ่นหอมเหล่านั้น บริโภคผลไม้ และดื่มนํ้าหอม อยู่ ในอาศรมของเรา

[๑๒๘] เนื้อทราย หมู เนื้อฟาน นกเขาชวา นกเขาไฟ และนกกระปูด ย่อมอยู่ใกล้อาศรมของเรา[๑๒๙] หงส์ นกกระเรียน นกยูง นกสาลิกา นกดุเหว่า นกเค้าแมว นกแสก นกหัวขวานมีอยู่มากมายในที่นั้น[๑๓๐] พวกปีศาจ อสูร กุมภัณฑ์ ผีเสื้อนํ้า พวกครุฑ งูมีมากมาย อยู่ใกล้อาศรมของเรา

[๑๓๑] ฤๅษีทั้งหลายมีอานุภาพมาก มีจิตสงบ มีใจมั่นคง ทั้งหมดล้วนทรงคนโทนํ้า นุ่งห่มหนังเสือ สวมชฎา มีหาบบริขารเต็ม อยู่ในอาศรมของเรา[๑๓๒] ฤๅษีเหล่านั้นทอดตาดูประมาณชั่วแอก มีปัญญา มีความประพฤติสงบ ยินดีด้วยลาภและเสื่อมลาภ อยู่ในอาศรมของเรา[๑๓๓] ฤๅษีเหล่านั้นสลัดผ้าเปลือกไม้ เคาะหนังเสือ แข็งแรงด้วยกำลังของตน เหาะไปได้ในอากาศในกาลนั้น

[๑๓๔] ฤๅษีเหล่านั้นไม่ต้องนำนํ้าหรือฟืนสำหรับใส่ไฟมา อุปสมบทเอง นี้เป็นผลแห่งปาฏิหาริย์ของตน ๆ

[๑๓๕] ฤๅษีเหล่านั้นถือหม้อโลหะอยู่ในท่ามกลางป่า เปรียบเหมือน ช้างกุญชรมหานาคและไกรสรราชสีห์ผู้ไม่ครั่นคร้ามฉะนั้น[๑๓๖] ฤๅษีพวกหนึ่งไปอมรโคยานทวีป ฤๅษีพวกหนึ่งไปปุพพวิเทหทวีป ฤๅษีพวกหนึ่งไปอุตตรกรุทวีป ต่างเห็นกำลังของตน ๆ[๑๓๗] ฤๅษีเหล่านั้นต่างนำเอาอาหารจากทวีปนั้น ๆ มาบริโภคร่วมกัน เมื่อฤๅษีเหล่านั้นผู้มีเดชรุ่งเรือง ผู้คงที่หลีกไป[๑๓๘] ด้วยเสียงหนังสัตว์ ป่าย่อมมีเสียงดังลั่นในกาลนั้น

ข้าแต่ พระมหาวีรเจ้า พวกศิษย์ของข้าพระองค์เหล่านั้นมีเดชรุ่งเรือง เช่นนี้[๑๓๙] ข้าพระองค์แวดล้อมด้วยฤๅษีเหล่านั้นอยู่ในอาศรมของข้าพระองค์ ฤๅษีเหล่านั้นยินดีด้วยกรรมของตน ข้าพระองค์แนะนำแล้ว มาประชุมกัน[๑๔๐] ฤๅษีเหล่านั้นเพลิดเพลินในกรรมของตน เป็นผู้มีศีล มีปัญญา และฉลาดในอัปปมัญญา ยังข้าพระองคให้ยินดี[๑๔๑] พระพุทธเจ้าทรงพระนามว่าปทุมุตตระผู้ทรงรู้แจ้งโลก ผู้สมควรรับเครื่องบูชา เป็นผู้นำวิเศษ ทรงทราบเวลาแล้วเสด็จเข้ามาใกล้[๑๔๒] พระสัมพุทธเจ้าผู้มีความเพียร มีปัญญา เป็นมุนี เสด็จมาใกล้ จึงทรงรับบาตรแล้วเสด็จเข้ามาเพื่อภิกษา[๑๔๓] ข้าพระองค์ได้เห็นพระมหาวีรเจ้าพระนามว่าปทุมุตตระเสด็จเข้ามา จึงปูลาดเครื่องลาดหญ้าแล้วเกลี่ยด้วยดอกสาละ

[๑๔๔] ทูลเชิญพระสัมพุทธเจ้าประทับนั่งแล้ว ทั้งดีใจและสลดใจ ได้รีบขึ้นไปบนภูเขานำเอากฤษณามา

[๑๔๕] ได้เก็บเอาขนุนอันมีกลิ่นหอม ผลโตประมาณท่าหม้อ ยกขึ้นบ่าแบกมา เข้าไปเฝ้าพระพุทธเจ้าผู้นำวิเศษ[๑๔๖] ได้ถวายผลขนุนแก่พระพุทธเจ้าแล้ว ไล้ทากฤษณา ข้าพระองค์ มีจิตเลื่อมใสมีใจโสมนัส ได้ถวายบังคมพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐ[๑๔๗] พระพุทธเจ้าพระนามว่าปทุมุตตระผู้ทรงรู้แจ้งโลก ผู้สมควร รับเครื่องบูชา ประทับนั่งในท่ามกลางพวกฤๅษี ได้ตรัสพระคาถาเหล่านี้ว่า[๑๔๘] “ผู้ใดได้ถวายผลขนุน กฤษณา และอาสนะแก่เรา เราจักพยากรณ์ผู้นั้น ท่านทั้งหลายจงฟังคำเรากล่าว[๑๔๙] โภชนาหารดังจะรู้จิตคนผู้นี้ จักเกิดขึ้นทั้งในบ้าน ในป่า ที่ เงื้อมเขาหรือในถํ้า

[๑๕๐] คนผู้นี้บังเกิดในเทวโลกหรือในมนุษยโลก จักให้บริษัทอิ่มเอิบ บริบูรณ์ด้วยโภชนาหารและผ้า

[๑๕๑] คนผู้นี้เข้าถึงกำเนิดใด คือ จะเป็นเทวดาหรือเป็นมนุษย์ก็ตาม จักเป็นผู้มีโภคสมบัติร้อยล้านแสนโกฏิ ท่องเที่ยวไป[๑๕๒] จักรื่นรมย์อยู่ในเทวโลกตลอด ๓๐,๐๐๐ กัป จักได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิราช ๑,๐๐๐ ครั้ง

[๑๕๓] จักเสวยรัชสมบัติในเทวโลก ๗๑ ครั้ง จักได้เป็นพระเจ้า ประเทศราชอันไพบูลย์โดยคณานับมิได้

[๑๕๔] ในแสนกัป พระศาสดาพระนามว่าโคดมซึ่งสมภพในราชวงค์ ของพระเจ้าโอกกากราชจักเสด็จอุบัติขึ้นในโลก

[๑๕๕] ผู้นี้จักเป็นธรรมทายาทของพระศาสดาพระองค์นั้น เป็นโอรสอันธรรมเนรมิต จักได้เป็นสาวกของพระศาสดา โดยมีนามว่า อุปสีวะ จักกำหนดรู้อาสวะทั้งปวง เป็นผู้ไม่มีอาสวะอยู่[๑๕๖] การที่ข้าพระองค์ได้เห็นพระพุทธเจ้าผู้นายก นี้เป็นลาภที่ข้าพระองค์ได้ดีแล้ว วิชชา ๓ ข้าพระองค์ได้บรรลุแล้วโดยลำดับ คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าข้าพระองค์ก็ทำเสร็จแล้ว[๑๕๗] ในบ้านก็ตาม ในป่าก็ตาม ที่เงื้อมเขาก็ตาม ในถํ้าก็ตาม โภชนาหารดังจะรู้ความดำริของข้าพระองค์ ย่อมมีแก่ข้าพระองค์ทุกเมื่อ

[๑๕๘] ข้าพระองค์เผากิเลสทั้งหลายแล้ว ถอนภพขึ้นได้หมดแล้ว ตัด กิเลสเครื่องผูกขาดดังช้างตัดเชือกแล้ว เป็นผู้ไม่มีอาสวะอยู่

[๑๕๙] การที่ข้าพระองค์ได้มาในสำนักของพระพุทธเจ้าของข้าพระองค์นี้ เป็นการมาดีแล้วหนอ วิชชา ๓ ข้าพระองค์ได้บรรลุแล้ว โดยลำดับ คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าข้าพระองค์ก็ทำเสร็จแล้ว[๑๖๐] คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ ข้าพระองค์ทำให้แจ้งแล้ว คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า ข้าพระองค์ทำเสร็จแล้ว ดังนี้แลนัยว่า ท่านพระอุปสีวเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ไว้แล้ว ด้วยประการฉะนี้แล

จบ อุปสีวเถราปทานที่ ๕

๖. นันทกเถราปทาน

บุพประวัติของพระนันทกเถระ

ว่าด้วยผลแห่งการถวายมณฑป

(ท่านพระนันทกเถระได้กล่าวบุพประวัติของตนไว้ว่า)

{๔๐๘} [๑๖๑] ในกาลก่อน เราได้เป็นพรานเนื้ออยู่ในป่าใหญ่ เที่ยวแสวงหา เนื้อฟานอยู่ ได้พบพระสยัมภู[๑๖๒] ในกาลนั้น พระสยัมภูสัมพุทธเจ้า ผู้ไม่ทรงพ่ายแพ้อะไร พระนามว่าอนุรุทธะ ผู้เป็นนักปราชญ์ ทรงพระประสงค์วิเวก จึงเสด็จเข้าป่า[๑๖๓] เรานำท่อนไม้ ๔ ท่อนมาปักลงในที่สี่มุม ทำเป็นมณฑป เรียบร้อยแล้วมุงด้วยดอกปทุม[๑๖๔] ครั้นมุงมณฑปเสร็จแล้วได้ถวายบังคมพระสยัมภู ทิ้งธนูไว้ ณ ที่นั้นเอง แล้วออกบวชเป็นบรรพชิต[๑๖๕] เมื่อเราบวชแล้วไม่นาน โรคก็เกิดขึ้นแก่เรา เราระลึกถึง บุพกรรมแล้วก็ถึงแก่ความตาย ณ ที่นั้น[๑๖๖] เราประกอบด้วยบุพกรรมจึงได้ไปสู่เทวโลกชั้นดุสิต ในชั้นดุสิตนั้น วิมานทองเกิดขึ้นแก่เราตามปรารถนา[๑๖๗] เราอธิษฐานยานอันเป็นทิพย์ที่เทียมด้วยม้า ๑,๐๐๐ ตัว ขึ้นบน ยานนั้นแล้วไปได้ตามความปรารถนา[๑๖๘] เมื่อเราอันบุญกรรมนำมาจากมนุษยโลกนั้นมาเป็นเทวดา มณฑปย่อมทรงตัวไว้แก่เราในที่ ๑๐๐ โยชน์โดยรอบ