๒. อุปวาณเถราปทาน (๒๒) เล่ม ๓๒

ปทุมุตฺตโร นาม ชิโน สพฺพธมฺมาน ปารคู

ชลิตฺวา อคฺคิกฺขนฺโธว สมฺพุทฺโธ ปรินิพฺพุโต.

พระสัมพุทธชินเจ้าพระนามว่าปทุมุตตระ ทรงถึงความสำเร็จ แห่งธรรมทั้งปวง รุ่งเรืองดังกองไฟ เสด็จดับขันธปรินิพพานแล้ว

มหาชนา สมาคมฺม ปูชยิตฺวา ตถาคตํ

จิตํ กตฺวาน สุกตํ สรีรํ อภิโรปยุํ.

มหาชนมาประชุมกันบูชาพระตถาคต สร้างจิตกาธานอย่างงดงามแล้วช่วยกันยกสรีระขึ้นวางไว้

สรีรกิจฺจํ กตฺวาน ธาตุํ ตตฺถ สมานยุํ

สเทวมานุสา สพฺเพ พุทฺธถูปํ อกํสุ เต.

ชนเหล่านั้นทั้งหมดพร้อมทั้งเทวดาและมนุษย์ ทำพระสรีรกิจแล้วได้รวบรวมพระธาตุ พากันสร้างพระพุทธสถูปไว้ ณ ที่นั้น

ปฐมา กญฺจนมยา ทุติยาปิ มณีมยา

ตติยา รูปิยมยา จตุตฺถา <388> ผลิกามยา.

สถูปชั้นที่ ๑ ทำด้วยทองคำ ชั้นที่ ๒ ทำด้วยแก้วมณี ชั้นที่ ๓ ทำด้วยเงิน ชั้นที่ ๔ ทำด้วยแก้วผลึก

ตตฺถ <389> ปญฺจมิ ยา ภูมิ <390> โลหิตงฺคมยา อหุ

ฉฏฺฐา มสารคลฺลสฺส สพฺพรตนมยูปริ.

ที่พระสถูปนั้น ชั้นที่ ๕ ทำด้วยแก้วทับทิม ชั้นที่ ๖ ทำด้วยแก้วลาย ชั้นบนทำด้วยรัตนะทุกอย่าง

ชงฺฆา มณิมยา อาสิ เวทิกา รตนมยา

สพฺพโสณฺณมโย ถูโป อุทฺธํ โยชนมุคฺคโต.

ร่างร้านทำด้วยแก้วมณี แท่นไพทีทำด้วยรัตนะ พระสถูปทำด้วยทองคำล้วนสูง ๑ โยชน์

เทวา ตตฺถ สมาคนฺตฺวา เอกโต มนฺตยุํ ตทา

มยํปิ ถูปํ กริสฺสาม โลกนาถสฺส ตาทิโน.

ครั้งนั้น หมู่เทวดาได้มาร่วมประชุมปรึกษากัน ณ ที่นั้นว่า แม้พวกเราก็จักสร้างพระสถูปถวายพระโลกนาถผู้คงที่บ้าง

ธาตุ อาเวณิกา นตฺถิ สรีรํ เอกปิณฺฑิตํ

อิมมฺหิ พุทฺธถูปสฺมึ กริสฺสาม กญฺจุกํ มยํ.

พระสารีริกธาตุ ไม่แยกกัน คือรวมเป็นกลุ่มเดียวกัน พวกเราจักสร้างพระสถูปครอบไว้ที่พระพุทธสถูปนี้

เทวา สตฺตรตเนหิ อญฺญํ วฑฺเฒสุ โยชนํ

ถูโป ทฺวิโยชนุพฺเพโธ ติมิรํ พฺยปหนฺติ โย. <391>

หมู่เทวดาได้ขยายพระสถูป ให้สูงขึ้นไปอีกหนึ่งโยชน์ด้วยแก้ว ๗ ประการ พระสถูปนั้นจึงมีความสูง ๒ โยชน์ ซึ่งส่องแสงสว่างขจัดความมืดได้

นาคา ตตฺถ สมาคนฺตฺวา เอกโต มนฺตยุํ ตทา

มนุสฺสา เจว เทวา จ พุทฺธถูปํ อกํสุ เต.

พวกนาคได้มาร่วมประชุมปรึกษากัน ณ ที่นี้ว่า มนุษย์และเทวดาเหล่านั้นได้สร้างพระพุทธสถูปแล้ว

มา โน ปมตฺตา อสฺสุมฺหา <392> อปฺปมตฺตา สเทวกา

มยมฺปิ ถูปํ กริสฺสาม โลกนาถสฺส ตาทิโน.

พวกเราอย่าได้ประมาทเลย พวกมนุษย์กับเทวดาไม่ประมาทกันแล้ว แม้พวกเราก็จักสร้างพระสถูปถวายพระโลกนาถผู้คงที่บ้าง

อินฺทนีลํ มหานีลํ อโถ โชติรสํ มณึ

เอกโต สนฺนิปาเตตฺวา พุทฺธถูปํ อฉาทยุํ.

พวกนาคเหล่านั้นพากันรวบรวมแก้วอินทนิล แก้วมหานิล และแก้วมณีโชติ ช่วยกันประดับพระพุทธสถูปไว้

สพฺพํ มณิมยํ อาสิ ตาวตา พุทฺธเจติยํ

ติโยชนสมุพฺพิทฺธํ อาโลกกรณํ ตทา.

พระพุทธเจดีย์ประมาณเท่านั้น สร้างด้วยแก้วมณีล้วนสูง ๓ โยชน์ ส่องแสงสว่างไสวในเวลานั้น

ครุฬา จ สมาคนฺตฺวา เอกโต มนฺตยุํ ตทา

มนุสฺสา เทวานาคา จ พุทฺธถูปํ อกํสุ เต.

ฝูงครุฑได้มาร่วมประชุมปรึกษากันในครั้งนั้นว่า มนุษย์ เทวดา และนาคเหล่านั้นได้สร้างพระพุทธสถูปแล้ว

มา โน ปมตฺตา อสฺสุมฺหา อปฺปมตฺตา สเทวกา

มยมฺปิ ถูปํ กริสฺสาม โลกนาถสฺส ตาทิโน.

พวกเราอย่าได้ประมาทเลย พวกมนุษย์พร้อมเทวดาไม่ประมาทกันแล้วแม้พวกเราก็จักสร้างพระสถูปถวายพระผู้มีพระภาค ผู้ทรงเป็นที่พึ่งของสัตว์โลก ผู้คงที่บ้าง

สพฺพํ มณิมยํ ถูปํ อกรุํ ตาว <393> กญฺจุกํ

โยชนํ เตปิ วฑฺเฒสุํ อายตํ พุทฺธเจติยํ.

ฝูงครุฑแม้เหล่านั้นได้สร้างพระสถูป สำเร็จด้วยแก้วมณีล้วน และผ้าคลุมก็เหมือนกัน ได้สร้างพระพุทธเจดีย์ต่อขึ้นไปให้สูงอีก ๑ โยชน์

จตุโยชนมุพฺเพโธ พุทฺธถูโป วิโรจติ

โอภาเสติ ทิสา สพฺพา สตรํสีว อุคฺคโต.

พระพุทธสถูปสูงขึ้นไป ๔ โยชน์ รุ่งเรืองอยู่ ส่องทิศทั้งปวงให้สว่างไสว เหมือนดวงอาทิตย์อุทัย ฉะนั้น

กุมฺภณฺฑา จ สมาคนฺตฺวา เอกโต มนฺตยุํ ตทา

มนุสฺสา เจว เทวา จ นาคา จ ครุฬา ตถา

ปจฺเจกํ พุทฺธเสฏฺฐสฺส อกํสุ ถูปมุตฺตมํ.

ครั้งนั้น พวกกุมภัณฑ์ได้มาร่วมประชุมปรึกษากันว่า พวกมนุษย์ เทวดา นาค และครุฑก็เป็นเหมือนกันหมด ต่างก็ได้พากันสร้างพระสถูปที่อุดม บูชาพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐที่สุด

มา โน ปมตฺตา อสฺสุมฺหา อปฺปมตฺตา สเทวกา มยมฺปิ ถูปํ กริสฺสาม โลกนาถสฺส ตาทิโน

รตเนหิ ฉาทยิสฺสาม อายตํ พุทฺธเจติยํ.

พวกเราอย่าได้ประมาทเลย พวกมนุษย์พร้อมเทวดาไม่ประมาทกันแล้ว ถึงพวกเราก็จักสร้างพระสถูปบูชาพระโลกนาถ ผู้คงที่บ้าง จักใช้รัตนะทั้งหลายประดับพระพุทธเจดีย์ให้กว้างออกไป

โยชนนฺเตปิ วฑฺเฒสุํ อายตํ พุทฺธเจติยํ

ปญฺจโยชนมุพฺเพโธ ถูโป โอภาสตี ตทา.

พวกกุมภัณฑ์แม้เหล่านั้น ได้ขยายพระพุทธเจดีย์ให้กว้างออกไปอีก ๑ โยชน์ ในครั้งนั้น พระสถูปสูงขึ้นไปเป็น ๕ โยชน์ สว่างไสวอยู่

ยกฺขา ตตฺถ สมาคนฺตฺวา เอกโต มนฺตยุํ ตทา

มนุชา <394> เทวตา นาคา กุมฺภณฺฑา ครุฬา ตทา.

ครั้งนั้น พวกยักษ์ได้มาร่วมประชุมปรึกษากัน ณ ที่นั้นว่า พวกมนุษย์ เทวดา นาค กุมภัณฑ์ และครุฑ

ปจฺเจกํ พุทฺธเสฏฺฐสฺส อกํสุ ถูปมุตฺตมํ

มา โน ปมตฺตา อสฺสุมฺหา อปฺปมตฺตา สเทวกา.

ต่างได้พากันสร้างสถูปที่ประเสริฐที่สุด บูชาพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐที่สุด พวกเราอย่าได้ประมาทเลย พวกมนุษย์พร้อมเทวดาไม่ประมาทกันแล้ว

มยมฺปิ ถูปํ กริสฺสาม โลกนาถสฺส ตาทิโน

ผลิกาหิ ฉาทยิสฺสาม อายตํ พุทฺธเจติยํ.

แม้พวกเราก็จักสร้างพระสถูปบูชาพระโลกนาถ ผู้คงที่บ้าง นำแก้วผลึกมาประดับพระพุทธเจดีย์ให้กว้างออกไปอีก

โยชนนฺเตปิ วฑฺเฒสุํ อายตํ พุทฺธเจติยํ

ฉโยชนานิ อุพฺพิทฺโธ ถูโป โอภาสตี ตทา.

ยักษ์แม้เหล่านั้นได้ขยายพระพุทธเจดีย์ให้กว้างออกไปอีก ๑ โยชน์ ครั้งนั้น พระสถูปสูงขึ้นไปเป็น ๖ โยชน์ สว่างไสวอยู่

คนฺธพฺพา จ สมาคนฺตฺวา เอกโต มนฺตยุํ ตทา

มนุชา เทวตา นาคา ครุฬา กุมฺภยกฺขกา.

ครั้งนั้น พวกคนธรรพ์มาร่วมประชุมปรึกษากันว่า พวกมนุษย์ เทวดา นาค ครุฑ กุมภัณฑ์ และยักษ์ก็เหมือนกัน

สพฺเพกํสุ <395> พุทฺธถูปํ มยเมตฺถ อการกา

มยมฺปิ ถูปํ กริสฺสาม โลกนาถสฺส ตาทิโน.

พวกเขาทั้งหมดได้พากันสร้างพระพุทธสถูปแล้ว ในเรื่องพระสถูปนี้ พวกเรายังไม่ได้สร้างเลย แม้พวกเราก็จักสร้างพระสถูปบูชาพระโลกนาถ ผู้คงที่บ้าง

เวทิโย สตฺต กตฺวาน ยาว ชงฺฆา อกํสุ เต <396>

สพฺพโสณฺณมยํ ถูปํ คนฺธพฺพา การยุํ ตทา.

ครั้งนั้น พวกคนธรรพ์เหล่านั้น ได้สร้างแท่นไพที ๗ แห่ง จนถึงทางเดิน พวกคนธรรพ์สร้างพระสถูปด้วยทองคำล้วน

สตฺตโยชนมุพฺเพโธ ถูโป โอภาสเต ตทา

รตฺตินฺทิวา น ญายนฺติ อาโลโก โหติ <397> สพฺพทา.

ในครั้งนั้น พระสถูปสูงขึ้นไปเป็น ๗ โยชน์ ส่องแสงสว่างไสว จนไม่รู้กลางคืนหรือกลางวัน เพราะมีแสงสว่างตลอดเวลา

อภิโภนฺติ น ตสฺสาภา จนฺทสูรา สตารกา

สมนฺตา โยชนสเต ปทีโปปิน ปชฺชลิ. <398>

ดวงจันทร์และดวงอาทิตย์พร้อมทั้งดวงดาว ครอบงำรัศมีของพระสถูปนั้นไม่ได้ ในที่ประมาณ ๑๐๐ โยชน์โดยรอบ แม้ประทีปก็ไม่โชติช่วง

เตน กาเลน เย เกจิ ถูปํ ปูเชนฺติ มานุสา

น เต ถูปํ อารุหนฺติ อมฺพเร อุกฺขิปนฺติ เต.

โดยกาลนั้น มนุษย์พวกใดพวกหนึ่งจะบูชาพระสถูป พวกเขาไม่ต้องขึ้นพระสถูป เพียงโยนเครื่องสักการะขึ้นไปบนอากาศ

เทเวหิ ฐปิโต ยกฺโข อภิสมฺมตนามโก

ธชํ วา ปุปฺผทามํ วา อภิโรเปติ อุตฺตริ.

ยักษ์ตนหนึ่งชื่อว่าอภิสัมมตะ ที่พวกเทวดาแต่งตั้งไว้ คอยรับธงหรือพวงดอกไม้ไปบูชาให้ยิ่งขึ้น

น เต ปสฺสนฺติ ตํ ยกฺขํ ทามํ ปสฺสนฺติ คจฺฉโต

เอวํ ปสฺสิตฺวา คจฺฉนฺติ <399> สพฺเพ คจฺฉนฺติ สุคฺคตึ.

ชนเหล่านั้นมองไม่เห็นยักษ์ตนนั้น เห็นแต่พวงดอกไม้ของยักษ์ที่ลอยไปอยู่ ครั้นเห็นเช่นนี้แล้วจึงไป มนุษย์ทั้งหมดย่อมไปเกิดยังสุคติ

วิรุทฺธา <400> เย ปาวจเน ปสนฺนา เย จ สาสเน

ปาฏิหิรํ ทฏฺฐุกามา ถูปํ ปูเชนฺติ มานุสา.

พวกมนุษย์ที่ไม่เชื่อในคำสอน และพวกที่เลื่อมใสในศาสนา มีความต้องการจะเห็นปาฏิหาริย์ จึงพากันบูชาพระสถูป

นคเร หํสวติยา อโหสึ ภตโก ตทา

อาโมทิตํ ชนํ ทิสฺวา เอวํ จินฺเตสหํ ตทา.

ครั้งนั้น ข้าพเจ้าเป็นลูกจ้างอยู่ในกรุงหงสวดี เห็นชนพากันรื่นเริงบันเทิงใจ จึงคิดอย่างนี้ในครั้งนั้นว่า

โอฬาโร <401> ภควา เอโส ยสฺส ธาตุฆเรรทิสํ

อิมา จ ชนตา ตุฏฺฐา การํ กุพฺพํ น ตปฺปเร.

ชุมชนเหล่านี้ พากันดีใจ ไม่อิ่มถึงสักการะที่ควรทำ ซึ่งปรากฏที่เรือนแห่งพระธาตุของพระผู้มีพระภาคผู้ยิ่งใหญ่

อหมฺปิ การํ กริสฺสามิ โลกนาถสฺส ตาทิโน

ตสฺส ธมฺเมสุ ทายาโท ภวิสฺสามิ อนาคเต.

แม้เราก็จักทำสักการะแด่พระโลกนาถ ผู้คงที่ จักเป็นธรรมทายาทของพระองค์ในอนาคต

สุโธตํ รชเกนาหํ อุตฺตเรยฺยปฏํ มม

เวฬุคฺเค อาลคฺเคตฺวาน ธชํ อุกฺขิปิ อมฺพเร.

ข้าพเจ้าจึงเอาผ้าห่มของข้าพเจ้าที่ช่างย้อมซักไว้อย่างดี คล้องไว้ที่ปลายไม้ไผ่ แล้วยกเป็นธงไว้ในท้องฟ้า

อภิสมฺมตโก คยฺห อมฺพเรหาสิ เม ธชํ

วาเตริตํ ธชํ ทิสฺวา ภิยฺโย หาสํ ชเนสหํ.

ยักษ์อภิสัมมตะจับธงของข้าพเจ้านำไปในท้องฟ้า ข้าพเจ้าเห็นแต่ธงถูกลมสะบัดได้ทำให้เกิดความร่าเริงอย่างยิ่ง

ตตฺถ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา สมณํ อุปสงฺกมึ

ตํ ภิกฺขุํ อภิวาเทตฺวา วิปากํ ปุจฺฉหํ ธเช.

ข้าพเจ้าทำจิตให้เลื่อมใสในธงนั้นแล้ว เข้าไปหาภิกษุผู้เป็นสมณะรูปหนึ่ง อภิวาทท่านแล้วได้สอบถามถึงผลในการถวายธง

โส เม กเถสิ อานนฺท ปีติสญฺชนนํ มม

ตสฺส ธชสฺส วิปากํ อนุโภสฺสสิ สพฺพทา.

ภิกษุรูปนั้นกล่าวถึงการที่ข้าพเจ้า เกิดความอิ่มเอิบใจในการถวายธงให้ข้าพเจ้าฟังว่า ท่านจักได้เสวยวิบากแห่งการถวายธงนั้นในกาลทุกเมื่อ

หตฺถี อสฺสา รถา ปตฺตี เสนา จ จตุรงฺคินี

ปริวาเรสฺสนฺติ ตํ นิจฺจํ ธชทานสฺสิทํ ผลํ.

กองทัพ ๔ เหล่า คือพลช้าง พลม้า พลรถ และพลเดินเท้า จักแวดล้อมท่านเป็นนิตย์ นี้เป็นผลแห่งการถวายธง

สฏฺฐี ตูริยสหสฺสานิ เภริโย สมลงฺกตา

ปริวาเรสฺสนฺติ ตํ นิจฺจํ ธชทานสฺสิทํ ผลํ.

เครื่องดนตรี ๖๐,๐๐๐ ชิ้น กลองที่ประดับตกแต่งอย่างสวยงาม แวดล้อมท่านเป็นนิตย์ นี้เป็นผลแห่งการถวายธง

ฉฬาสีติสหสฺสานิ นาริโย สมลงฺกตา

วิจิตฺตวตฺถาภรณา อามุตฺตมณิกุณฺฑลา.

สาวรุ่น ๘๖,๐๐๐ นาง ล้วนประดับตกแต่งอย่างสวยงาม สวมใส่ผ้าอาภรณ์อันงดงาม ห้อยตุ้มหูแก้วมณี

อฬารปมฺหา หสุลา สุสญฺญา ตนุมชฺฌิมา

ปริวาเรสฺสนฺติ ตํ นิจฺจํ ธชทานสฺสิทํ ผลํ.

มีตากลมโต มีปกติร่าเริง รูปร่างงาม เอวเล็กเอวบาง จักแวดล้อมท่านเป็นนิตย์ นี้เป็นผลแห่งการถวายธง

ตึสกปฺปสหสฺสานิ เทวโลเก รมิสฺสสิ

อสีติกฺขตฺตุํ เทวินฺโท เทวรชฺชํ กริสฺสสิ.

ท่านจักรื่นรมย์ในเทวโลกตลอด ๓๐,๐๐๐ กัป จักเกิดเป็นจอมเทพครองเทวสมบัติ ๘๐ ชาติ

สหสฺสกฺขตฺตุํ ราชาปิ จกฺกวตฺตี ภวิสฺสสิ

ปเทสรชฺชํ วิปุลํ คณนาโต อสงฺขิยํ.

จักเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ๑,๐๐๐ ชาติ จักเป็นพระเจ้าประเทศราชอันไพบูลย์นับชาติไม่ถ้วน

กปฺปสตสหสฺสมฺหิ โอกฺกากกุลสมฺภโว

โคตโม นาม นาเมน สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ.

ในกัปที่ ๑๐๐,๐๐๐ (นับจากกัปนี้ไป) พระศาสดาพระนามว่าโคดม ตามพระโคตร ทรงสมภพในราชสกุลโอกกากราช จักอุบัติขึ้นในโลก

เทวโลกา จวิตฺวาน สุกฺกมูเลน โจทิโต

ปุญฺญกมฺเมน สํยุตฺโต พฺรหฺมพนฺธุ ภวิสฺสสิ.

ท่านจุติจากเทวโลกแล้ว ถูกกุศลมูลตักเตือน ประกอบด้วยบุญกรรม จักเกิดเป็นบุตรของพราหมณ์

อสีติโกฏึ ฉฑฺเฑตฺวา ทาสกมฺมกเร พหู

โคตมสฺส ภควโต สาสเน ปพฺพชิสฺสสิ.

ท่านจักละสมบัติประมาณ ๘๐ โกฏิ ทั้งทาสและกรรมกรจำนวนมาก บวชในศาสนาของพระผู้มีพระภาคพระนามว่าโคดม

อาราธยิตฺวา สมฺพุทฺธํ โคตมํ สกฺยปุงฺควํ

อุปวาโณติ นาเมน เหสฺสสิ สตฺถุสาวโก.

ท่านจักให้พระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าโคดมศากยะ ผู้ประเสริฐ ทรงพอพระทัยแล้ว เป็นสาวกมีนามว่าอุปวาณะ ของพระศาสดา

สตสหสฺเส กตํ กมฺมํ ผลํ ทสฺเสสิ เม อิธ

สุมุตฺโต สรเวโคว กิเลเส ฌาปยี มมํ. <402>

กรรมที่ข้าพเจ้าได้ทำไว้ในกัปที่ ๑๐๐,๐๐๐ ได้แสดงผลแก่ข้าพเจ้าแล้วในอัตภาพนี้ ข้าพเจ้าพ้นดีแล้ว (จากกิเลส)ดุจความเร็วแห่งลูกศรที่หลุดจากแล่งไปดีแล้ว ฉะนั้น เผากิเลสทั้งหลายได้แล้ว

จกฺกวตฺติสฺส สนฺตสฺส จตุทีปิสฺสรสฺส เม

ตีณิ โยชนานิ สมนฺตา อุสฺสิสฺสนฺติ ธชา สทา.

เมื่อข้าพเจ้าเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ เป็นใหญ่ในทวีปทั้ง ๔ ธงทั้งหลายจักตั้งขึ้นรอบ ๆ ตลอด ๓ โยชน์ ในกาลทุกเมื่อ

สตสหสฺเส อิโต กปฺเป ยํ กมฺมมกรึ ตทา

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ ธชทานสฺสิทํ ผลํ.

ในกัปที่ ๑๐๐,๐๐๐ นับจากกัปนี้ไป ข้าพเจ้าได้ทำกรรมไว้ในครั้งนั้น จึงไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งการถวายธง

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิ จ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ.

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อุปวาโณ เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.

อุปวาณตฺเถรสฺส อปทานํ ทุติยํ สมตฺตํ.

คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ ข้าพเจ้าได้ทำให้แจ้งแล้ว คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า ข้าพเจ้าก็ได้ทำสำเร็จแล้ว ดังนี้แลได้ทราบว่า ท่านพระอุปวาณเถระได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้

อุปวาณเถราปทานที่ ๒ จบ