๘. โตเทยยเถราปทาน (๔๐๘) เล่ม ๓๒

ราชา วิชิตชโย <1686> นาม เกตุมตีปุรุตฺตเม

สูโร วิกฺกมสมฺปนฺโน ปุรมชฺฌาวสี ตทา.

ครั้งนั้น (ข้าพเจ้าเกิดเป็น)พระราชาพระนามว่าวิชิตชัย ในกรุงเกตุมดี เป็นเมืองชั้นเลิศ เป็นผู้แกล้วกล้า เต็มเปี่ยมด้วยความกล้าหาญ ประทับอยู่ท่ามกลางกรุง

ตสฺส รญฺโญ ปมตฺตสฺส รฏฺฐวิสา <1687> สมุฏฺฐหุํ

อุตฺตรา <1688> ตุณฺฑิกา เจว รฏฺฐํ วิทฺธํสยุํ ตทา.

เมื่อพระราชาพระองค์นั้น ทรงประมาท ข้าศึกแห่งแว่นแคว้นก็กำเริบขึ้น ฝ่ายตรงกันข้ามและพวกยุยงก็ทำลายแว่นแคว้น

ปจฺจนฺเต กุปฺปิเต ขิปฺปํ สนฺนิปาเตสิรินฺทโม

ภเฏ เจว พลตฺเถ จ อรึ นิคฺคาหยี ตทา.

เมื่อปัจจันตชนบท(ชนบทปลายแดน)กำเริบ พระราชาจึงรับสั่งให้พลรบและทหารสื่อสารมาประชุมกัน รับสั่งให้ปราบข้าศึก ในครั้งนั้น

หตฺถาโรหา อนีกฏฺฐา สูรา จ จมฺมโยธิโน

ธนุคฺคหา จ รถิกา <1689> สพฺเพ สนฺนิปตุํ ตทา.

พลช้าง พลม้า ทหารสวมเกราะกล้าหาญ ทหารแม่นธนู และพลรถ มาประชุมกันทั้งหมด

อาฬาริกา จ กปฺปกา นฺหาปกา มาลการกา

สูรา วิชิตสงฺคามา สพฺเพ สนฺนิปตุํ ตทา.

พวกพ่อครัว พนักงานเครื่องต้น พนักงานสรงสนาน ช่างทำดอกไม้ เป็นผู้กล้าหาญ เคยชนะในสงคราม มาประชุมกันทั้งหมด

ขคฺคหตฺถา จ ปุริสา จาปหตฺถา จ วมฺมิโน

ลุทฺทา วิชิตสงฺคามา สพฺเพ สนฺนิปตุํ ตทา.

พวกชายฉกรรจ์ถือดาบ ถือธนู สวมเกราะหนัง เป็นคนแข็งแรง เคยชนะในสงคราม มาประชุมกันทั้งหมด

ติธาปภินฺนา มาตงฺคา กุญฺชรา สฏฺฐิหายนา

สุวณฺณกจฺฉาลงฺการา สพฺเพ สนฺนิปตุํ ตทา.

ช้างมาตังคะตกมัน ๓ แห่ง เสื่อมกำลังเมื่ออายุ ๖๐ ปี มีสายประโคน พานหน้าพานหลัง และเครื่องประดับทองคำ มาประชุมกันทั้งหมด

ขมา สีตสฺส อุณฺหสฺส อุกฺการุหรณสฺส จ

โยธาชีวา กตกมฺมา สพฺเพ สนฺนิปตุํ ตทา.

นักรบอาชีพ อดทนต่อความหนาวความร้อน อดทนต่ออุจจาระปัสสาวะ เตรียมการสำเร็จแล้ว มาประชุมกันทั้งหมด

สงฺขสทฺทํ เภริสทฺทํ อโถ อุทฺทฏสทฺทกํ <1690>

เอเตหิ เต หาสยนฺตา สพฺเพ สนฺนิปตุํ ตทา.

พวกทหารเหล่านั้นร่าเริงด้วยเสียงสังข์ เสียงกลอง และเสียงแตกตื่นมาประชุมกันทั้งหมด

ติสูลโกนฺติมนฺเตหิ <1691> ธนูหิ โตมเรหิ จ <1692>

โกฏฺฏยนฺตา นิวตฺเตนฺตา <1693> สพฺเพ สนฺนิปตุํ ตทา.

พวกทหารเหล่านั้นตีรันฟันแทงด้วยหลาว หอก แหลน ธนู และโตมร กลับมาประชุมกันทั้งหมด

กวจานิ นิวาเสตฺวา <1694> สราชา อชิตญฺชิโน <1695>

สฏฺฐิปาณสหสฺสานิ สูเล อุตฺตาสยึ ตทา.

ในครั้งนั้น ข้าพเจ้าสวมเกราะแล้ว สั่งให้จับทหาร ๖๐,๐๐๐ คน พร้อมทั้งพระราชาผู้ชนะ คนที่ไม่เคยชนะเสียบหลาว(ประจาน)

สทฺทํ มานุสกากํสุ อโห ราชา อธมฺมิโก

นิรเย ปจฺจมานสฺส กทา อนฺโต ภวิสฺสติ.

ทหารเหล่านั้นพากันส่งเสียงร้องว่า โธ่เอ๋ย พระราชาไร้ธรรม เมื่อถูกไฟเผาไหม้อยู่ในนรก เมื่อไรจักสิ้นสุดกรรม

สยเนหํ ตุวฏฺฏนฺโต ปสฺสามิ นิรเย ตทา

น สุปามิ ทิวารตฺตึ สูเลน ตชฺชยนฺติ มํ.

ครั้งนั้น ข้าพเจ้านอนอยู่บนที่นอน เห็นไฟนรก จึงนอนไม่หลับตลอดทั้งวันทั้งคืน พวกนายนิรยบาลใช้หลาวขู่ข้าพเจ้า

กึ ปมาเทน รชฺเชน พาหเนน พเลน จ

น เต ปโหนฺติ ธาเรตุํ ตาสยนฺติ <1696> มมํ สทา.

(ข้าพเจ้าคิดว่า) ความมัวเมาราชสมบัติ สัตว์พาหนะ และพลรบ จะมีประโยชน์อะไร สิ่งเหล่านั้นไม่สามารถจะต้านทานเราไว้ได้ มีแต่จะทำให้สะดุ้งอยู่ทุกเมื่อ

กึ เม ปุตฺเตหิ ทาเรหิ รชฺเชน สกเลน จ

ยนฺนูน ปพฺพเชยฺยาหํ คติมคฺคํ วิโสธเย.

บุตร ภรรยา และราชสมบัติทั้งหมด จะมีประโยชน์อะไรสำหรับเรา ทางที่ดีเราควรออกบวช ชำระทางที่จะดำเนินไปให้หมดจด

สฏฺฐินาคสหสฺสานิ สพฺพาลงฺการภูสิเต

สุวณฺณกจฺเฉ มาตงฺเค เหมกปฺปนิวาสเส. <1697>

ช้างมาตังคะ ๖๐,๐๐๐ เชือก ตกแต่งด้วยเครื่องประดับทุกอย่าง มีสายประโคนพานหน้า พานหลัง เครื่องประดับศีรษะทองคำ

อารูเฬฺห คามณีเยหิ โตมรงฺกุสปาณิภิ

สงฺคามาวจเร ฐาเน อนเปกฺโข วิหายหํ

สกกมฺเมน สนฺตตฺโต นิกฺขมึ อนคาริยํ.

มีนายควาญช้างถือโตมรและขอขึ้นขี่ประจำ ข้าพเจ้าไม่มีความห่วงใยละทิ้งไว้ในสนามรบ เดือดร้อนเพราะกรรมของตน จึงออกบวชเป็นบรรพชิต

สฏฺฐิอสฺสสหสฺสานิ สพฺพาลงฺการภูสิเต

อาชานิเย <1698> จ ชาติยา สินฺธวา <1699> สีฆพาหเน.

ม้าสินธพชาติอาชาไนย ๖๐,๐๐๐ ตัว ตกแต่งด้วยเครื่องประดับทุกอย่างเป็นพาหนะวิ่งเร็ว

อาเรุฬฺห คามณีเยหิ จาปหตฺเถหิ จมฺมิภิ

ฉฑฺฑยิตฺวาน สพฺเพเต <1700> นิกฺขมึ อนคาริยํ.

มีทหารม้าถือธนูสวมเกราะขึ้นขี่ประจำ ข้าพเจ้าทอดทิ้งม้าเหล่านั้นทั้งหมดแล้ว ออกบวชเป็นบรรพชิต

สฏฺฐิรถสหสฺสานิ สพฺพาลงฺการภูสิเต

ทีเป อโถปิ เวยฺยคฺเฆ สนฺนทฺเธ อุสฺสิตทฺธเช.

สพฺเพเต ปริวชฺเชตฺวา <1701> ปพฺพชึ อนคาริยํ.

รถ ๖๐,๐๐๐ คัน ตกแต่งด้วยเครื่องอลังการพร้อมสรรพ เป็นรถที่หุ้มหนังเสือเหลืองบ้าง หุ้มหนังเสือโคร่งบ้างบรรทุกอาวุธรบ ปักธงไว้หน้ารถ ข้าพเจ้าละทิ้งรถนั้นทั้งหมดแล้วออกบวชเป็นบรรพชิต

สฏฺฐิเธนุสหสฺสานิ สพฺพา กํสุปธารณา

คาวิโย <1702> ฉฑฺฑยิตฺวาน ปพฺพชึ อนคาริยํ.

แม่โคนม ๖๐,๐๐๐ ตัว และขันสำริดสำหรับรองน้ำนม ทั้งหมดข้าพเจ้าละทิ้งแล้ว ออกบวชเป็นบรรพชิต

สฏฺฐิอิตฺถิสหสฺสานิ สพฺพาลงฺการภูสิตา

วิจิตฺตวตฺถาภรณา อามุตฺตมณิกุณฺฑลา. <1703>

สตรี ๖๐,๐๐๐ นาง ผู้ประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง สวมใส่ผ้าอาภรณ์อย่างงดงาม ห้อยตุ้มหูแก้วมณี

อาฬารมุขา <1704> หสุลา สุสญฺญา ตนุมชฺฌิมา

ตา หิตฺวา กนฺทมานาโย ปพฺพชึ อนคาริยํ.

มีตากลมโต มีปกติร่าเริง รูปร่างงดงาม เอวเล็กเอวบาง ข้าพเจ้าละสตรีเหล่านั้นผู้พากันคร่ำครวญอยู่แล้ว ออกบวชเป็นบรรพชิต

สฏฺฐิคามสหสฺสานิ ปริปุณฺณานิ สพฺพโส

ฉฑฺฑยิตฺวาน ตํ รชฺชํ ปพฺพชึ อนคาริยํ.

หมู่บ้าน ๖๐,๐๐๐ ตำบล ที่บริบูรณ์ด้วยทุกสิ่งทุกอย่าง ข้าพเจ้าละทิ้งราชสมบัตินั้นแล้ว ออกบวชเป็นบรรพชิต

นครา นิกฺขมิตฺวาน หิมวนฺตํ อุปาคมึ

ภาคีรสีนทีตีเร <1705> อสฺสมํ มาปยึ อหํ.

ข้าพเจ้าออกจากนครแล้ว เข้าไปยังภูเขาหิมพานต์ ได้สร้างอาศรมไว้ ณ ที่ใกล้ฝั่งแม่น้ำภาคีรถี

ปณฺณสาลํ กริตฺวาน อคฺยาคารํ อกาสหํ

อารทฺธวีริโย ปหิตตฺโต วสามิ อสฺสเม อหํ.

สร้างบรรณศาลาเสร็จแล้ว สร้างโรงสำหรับบูชาไฟ บำเพ็ญเพียร มีจิตเด็ดเดี่ยว อยู่ในอาศรม

มณฺฑเป รุกฺขมูเล วา สุญฺญาคาเร จ ฌายโต

น ตุ วิชฺชติ ตาโส เม น ปสฺเส ภยเภรวํ.

เมื่อข้าพเจ้าเข้าฌานอยู่ในมณฑปก็ดี ที่โคนต้นไม้ก็ดี ในเรือนว่างก็ดี ความสะดุ้งกลัวย่อมไม่มีแก่ข้าพเจ้า ข้าพเจ้าไม่เห็นภัยที่น่าหวาดกลัวเลย

สุเมโธ นาม สมฺพุทฺโธ อคฺโค การุณิโก มุนิ

ญาณาโลเกน โชเตนฺโต <1706> โลเก อุปฺปชฺชิ ตาวเท.

ในขณะนั้น พระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าสุเมธะ ผู้เลิศ ประกอบด้วยพระกรุณา เป็นมุนี มีแสงสว่างแห่งพระญาณโชติช่วง เสด็จอุบัติขึ้นในโลก

มม อสฺสมสามนฺตา ยกฺโข อาสิ มหิทฺธิโก

พุทฺธเสฏฺฐมฺหิ อุปฺปนฺเน อาโรเจสิ มมํ ตทา.

ใกล้อาศรมของข้าพเจ้า มียักษ์ตนหนึ่งผู้มีฤทธิ์มาก เมื่อพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐที่สุดอุบัติขึ้นแล้ว ยักษ์บอกกับข้าพเจ้าในครั้งนั้นว่า

พุทฺโธ โลเก สมุปฺปนฺโน สุเมโธ นาม จกฺขุมา

ตาเรสิ <1707> ชนตํ สพฺพํ ตมฺปิ โส ตารยิสฺสติ.

พระพุทธเจ้าเสด็จอุบัติขึ้นแล้วในโลก พระองค์ทรงพระนามว่าสุเมธะ ทรงมีจักษุ ทรงช่วยหมู่ชนทั้งปวงให้ข้าม แม้ท่าน พระองค์ก็จักช่วยให้ข้าม

ยกฺขสฺส วจนํ สุตฺวา สํวิคฺโค อาสิ ตาวเท

พุทฺโธ พุทฺโธติ จินฺเตนฺโต อสฺสมํ ปฏิสามยึ.

ขณะนั้น ข้าพเจ้าฟังคำของยักษ์แล้วมีความสลดใจ คิดอยู่ว่า พุทโธ พุทโธ ปิดอาศรม

อคฺคิทารุญฺจ ฉฑฺเฑตฺวา สํสาเมตฺวาน สนฺถตํ

อสฺสมํ อภิวนฺทิตฺวา นิกฺขมึ ปวนา <1708> อหํ.

ข้าพเจ้าทิ้งฟืนสำหรับบูชาไฟ และเก็บสันถัต ไหว้อาศรมแล้วออกจากป่าใหญ่ไป

ตโต จนฺทนมาทาย คามา คามํ ปุรา ปุรํ

เทวเทวํ คเวสนฺโต อุปคญฺฉึ วินายกํ.

ข้าพเจ้าถือไม้จันทน์จากที่นั้น จากบ้านไปสู่บ้าน จากเมืองไปสู่เมือง

แสวงหาพระพุทธเจ้าผู้เป็นเทพยิ่งกว่าเทพอยู่ ได้เข้าเฝ้าพระองค์ ซึ่งเป็นผู้นำโดยวิเศษ

ภควา ตมฺหิ สมเย สุเมโธ โลกนายโก

จตุสจฺจํ ปกาเสนฺโต โพเธติ ชนตํ พหุํ.

สมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพระนามว่าสุเมธะ ผู้ทรงเป็นผู้นำสัตว์โลก ทรงประกาศสัจจะ ๔ ทำหมู่ชนจำนวนมากให้ตรัสรู้

อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวาน สีเส กตฺวาน วนฺทน <1709>

สมฺพุทฺธํ อภิวาเทตฺวา อิมา คาถา อภาสถ. <1710>

ข้าพเจ้าประนมมือไหว้เหนือเศียรเกล้า ถวายอภิวาทพระสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้ว ได้กล่าวคาถาเหล่านี้ว่า

วสฺสิเก ปุปฺผมานสฺมึ สนฺติเก อุปวายติ

ตฺวํ วีร คุณคนฺเธน ทิสา สพฺพา ปวายสิ.

เมื่อต้นมะลิซ้อนมีดอกบานสะพรั่ง กลิ่นหอมฟุ้งไปในที่ใกล้ ข้าแต่พระองค์ผู้มีความเพียร พระองค์มีกลิ่นคือคุณหอมฟุ้งไปทั่วทุกทิศ

จมฺปเก นาคมลิเก <1711> อธิมุตฺตกเกตเก <1712>

สาเลสุ ปุปฺผมาเนสุ อนุวาตํ ปวายติ.

เมื่อต้นจำปา ต้นกระถินพิมาน ต้นลำดวน ต้นการะเกด และต้นสาละ กำลังมีดอกบาน กลิ่นหอมฟุ้งไปตามลม

ตว คนฺธํ ฆายิตฺวาน <1713> หิมวนฺตา อิธาคมึ

ปูเชมิ ตํ มหาวีร โลกเชฏฺฐ มหายส.

ข้าพระองค์สูดกลิ่นของพระองค์ จึงจากภูเขาหิมพานต์มาจนถึงที่นี่ ข้าแต่พระองค์ผู้มีความเพียรมาก ผู้เจริญที่สุดในโลก มีพระยศยิ่งใหญ่ ข้าพระองค์ขอบูชาพระองค์

วรจนฺทเนนานุลิมฺปึ สุเมธํ โลกนายกํ

สกํ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา ตุณฺหี อฏฺฐาสิ ตาวเท.

ข้าพเจ้าใช้จุรณจันทน์อย่างดี ไล้ทาพระพุทธเจ้าพระนามว่าสุเมธะ ผู้ทรงเป็นผู้นำสัตว์โลกทำจิตของตนให้เลื่อมใส แล้วได้ยืนนิ่งอยู่ในขณะนั้น

สุเมโธ นาม ภควา โลกเชฏฺโฐ นราสโภ

ภิกฺขุสํเฆ นิสีทิตฺวา อิมา คาถา อภาสถ.

พระผู้มีพระภาคพระนามว่าสุเมธะ ผู้เจริญที่สุดในโลก ทรงองอาจกว่านรชนประทับนั่งในท่ามกลางภิกษุสงฆ์แล้ว ได้ตรัสพระคาถาเหล่านี้ว่า

โย เม คุณํ ปกิตฺเตสิ จนฺทนญฺจ อปูชยิ

ตมหํ กิตฺตยิสฺสามิ สุณาถ มม ภาสโต.

เราจักพยากรณ์ผู้ที่สรรเสริญคุณของเรา และได้ใช้จุรณจันทน์บูชา ท่านทั้งหลายจงฟังเรากล่าวเถิด

อาเทยฺยวากฺยวจโน พฺรหฺมา อุชุ ปตาปวา

ปญฺจวีสติกปฺปานิ สปฺปภาโส ภวิสฺสติ.

ผู้นี้จักเป็นผู้กล่าวถ้อยคำที่เชื่อถือได้ เป็นพรหม ผู้ซื่อตรง มีตบะ มีรัศมีสว่างไสวตลอด ๒๕ กัป

ฉพฺพีสติกปฺปสเต เทวโลเก รมิสฺสติ

สหสฺสกฺขตฺตุํ ราชา จ จกฺกวตฺตี ภวิสฺสติ.

จักรื่นรมย์ในเทวโลกตลอด ๒,๖๐๐ กัป จักเกิดเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ๑,๐๐๐ ชาติ

เตตฺตึสกฺขตฺตุํ เทวินฺโท เทวรชฺชํ กริสฺสติ

ปเทสรชฺชํ วิปุลํ คณนาโต อสงฺขยํ.

จักเป็นจอมเทพครองเทวสมบัติ ๓๓ ชาติ จักเป็นพระเจ้าประเทศราชอันไพบูลย์นับชาติไม่ถ้วน

ตโต จุโตยํ มนุโช มนุสฺสตฺตํ คมิสฺสติ

ปุญฺญกมฺเมน สํยุตฺโต พฺรหฺมพนฺธุ ภวิสฺสติ.

ผู้นี้จุติจากเทวโลกนั้นแล้ว จักไปเกิดเป็นมนุษย์ ประกอบด้วยบุญกรรม จักเป็นบุตรของพราหมณ์

อชฺฌายโก มนฺตธโร ติณฺณํ เวทาน ปารคู

ตีณิลกฺขณสมฺปนฺโน <1714> พาวรี นาม พฺราหฺมโณ.

พราหมณ์ชื่อพาวรี ผู้คงแก่เรียน ทรงมนตร์ จบไตรเพท ถึงพร้อมด้วยลักษณะ ๓ ประการ

ตสฺส สิสฺโส ภวิตฺวาน เหสฺสติ มนฺตปารคู

อุปคนฺตฺวาน สมฺพุทฺธํ โคตมํ สกฺยปุงฺควํ.

เขาเป็นศิษย์ของพราหมณ์นั้นเป็นผู้จบมนตร์ จักได้เข้าเฝ้าพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พระนามว่าโคดมศากยะ ผู้ประเสริฐ

ปุจฺฉิตฺวา นิปุเณ ปญฺเห หาสยิตฺวาน มานสํ <1715>

สพฺพาสเว ปริญฺญาย วิหรามิ อนาสโว. <1716>

ข้าพเจ้าได้ทูลถามปัญหาอย่างละเอียด ทำใจให้ร่าเริง กำหนดรู้อาสวะทั้งปวงแล้วอยู่อย่างผู้ไม่มีอาสวะ

ติวิธคฺคิ นิพฺพุตา มยฺหํ ภวา สพฺเพ สมูหตา

สพฺพาสเว ปริญฺญาย วิหรามิ อนาสโว.

ไฟ ๓ กองของข้าพเจ้าดับแล้ว ภพทั้งปวงข้าพเจ้าถอนได้แล้ว ข้าพเจ้ากำหนดรู้อาสวะทั้งปวงแล้วอยู่อย่างผู้ไม่มีอาสวะ

กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ ภวา สพฺเพ สมูหตา

นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา วิหรามิ อนาสโว.

กิเลสทั้งหลายข้าพเจ้าก็เผาได้แล้ว ภพทั้งปวงข้าพเจ้าก็ถอนได้แล้ว ข้าพเจ้าตัดกิเลสเครื่องผูกพันได้แล้วอยู่อย่างผู้ไม่มีอาสวะ ดุจพญาช้างตัดเครื่องพันธนาการได้แล้วอยู่อย่างอิสระ

สฺวาคตํ วต เม อาสิ มม พุทฺธสฺส สนฺติเก

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.

การที่ข้าพเจ้าได้มาในสำนักของพระพุทธเจ้า เป็นการมาดีแล้วโดยแท้ วิชชา ๓ ข้าพเจ้าได้บรรลุแล้วโดยลำดับ คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า ข้าพเจ้าก็ได้ทำสำเร็จแล้ว

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิ จ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ.

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา โตเทยฺโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.

โตเทยฺยตฺเถรสฺส อปทานํ อฏฺฐมํ สมตฺตํ.

คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ ข้าพเจ้าได้ทำให้แจ้งแล้ว คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า ข้าพเจ้าก็ได้ทำสำเร็จแล้ว ดังนี้แลได้ทราบว่า ท่านพระโตเทยยเถระได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้

โตเทยยเถราปทานที่ ๘ จบ