๘. อุปาลีเถราปทาน (๖) เล่ม ๓๒

๓.๖ อุปาลิเถราปทาน

บุพประวัติของพระอุบาลีเถระ

ว่าด้วยผลแห่งการสร้างสังฆาราม

(ท่านพระอุบาลีเมื่อได้กราบทูลบุพประวัติของตนว่า)

{๘} [๔๔๑] ในพระนครหังสวดี (ข้าพระองค์เป็น)พราหมณ์ชื่อว่าสุชาต สะสมทรัพย์ไว้ได้ประมาณ ๘๐ โกฏิ มีทรัพย์และข้าวเปลือก มากมาย[๔๔๒] เป็นนักปราชญ์ ทรงจำมนต์ จบไตรเพท ถึงที่สุดในตำรา ทำนายลักษณะ คัมภีร์อิติหาสะ และในคัมภีร์พราหมณ์

[๔๔๓] ในกาลนั้น มีพวกปริพาชกผู้มุ่นผมรวมกัน สาวกของพระพุทธเจ้า ผู้เป็นเผ่าพันธุ์พระอาทิตย์ และดาบสผู้เร่ร่อน เที่ยวไปในพื้น แผ่นดิน[๔๔๔] แม้พวกเขาก็ห้อมล้อมข้าพระองค์ด้วยคิดว่าเป็นพราหมณ์ผู้มี ชื่อเสียง ชนเป็นอันมากบูชาข้าพระองค์ แต่ข้าพระองค์ ไม่บูชาใคร[๔๔๕] ข้าพระองค์ไม่เห็นใครที่ควรบูชา เวลานั้นข้าพระองค์มีมานะจัด คำว่า พุทโธ ยังไม่มี ตราบเท่าที่พระชินเจ้ายังไม่เสด็จอุบัติขึ้น[๔๔๖] วันและคืนล่วงไป พระพุทธเจ้าทรงพระนามว่าปทุมุตตระ ผู้ทรงเป็นพระนายก ผู้มีจักษุ ทรงบรรเทาความมืดทั้งปวงได้ แล้ว เสด็จอุบัติขึ้นในโลก

[๔๔๗] เมื่อศาสนาของพระองค์กว้างขวาง เกื้อกูลแก่ชนเป็นอันมาก และแน่นหนาแล้ว ครั้งนั้น พระพุทธเจ้าเสด็จเข้าไปสู่ พระนครหังสวดี[๔๔๘] พระพุทธเจ้าผู้มีจักษุพระองค์นั้นทรงแสดงธรรมเพื่อประโยชน์ แก่พุทธบิดา ในกาลนั้น ๆ มีบริษัทโดยรอบหนึ่งโยชน์[๔๔๙] ในกาลนั้น ดาบสชื่อสุนันทะที่ผู้คนรู้จักกันทั่วไป ได้เอาดอกไม้ ทำร่มบังแดดทั่วพุทธบริษัท

[๔๕๐] เมื่อพระพุทธเจ้าทรงประกาศสัจจะ ๔ ณ มณฑปดอกไม้ อันประเสริฐ ธรรมาภิสมัย ได้มีแก่เหล่าสัตว์ประมาณแสนโกฏิ[๔๕๑] พระพุทธเจ้าทรงยังฝนคือธรรมให้ตกตลอด ๗ คืน ๗ วัน เมื่อ ถึงวันที่ ๘ พระชินเจ้าทรงพยากรณ์สุนันทดาบสว่า[๔๕๒] “ท่านผู้นี้เมื่อท่องเที่ยวไปในเทวโลกหรือในภพมนุษย์ จักเป็นผู้ ประเสริฐกว่าเขาทั้งหมด ท่องเที่ยวไปในภพทั้งหลาย[๔๕๓] ในแสนกัป พระศาสดาพระนามว่าโคดมโดยพระโคตรซึ่งสมภพ ในราชวงศ์ของพระเจ้าโอกกากราชจักเสด็จอุบัติขึ้นในโลก[๔๕๔] ผู้นี้จักเป็นบุตรของนางมันตานีชื่อปุณณะ จักเป็นสาวกของ พระศาสดาพระองค์นั้น จักเป็นโอรสผู้เป็นธรรมทายาทอันธรรม เนรมิตแล้ไว้"[๔๕๕] ในกาลนั้น พระสัมพุทธเจ้าทรงยังชนทั้งปวงให้ร่าเริง ทรงแสดง กำลังของพระองค์ พยากรณ์สุนันทดาบสไว้ ด้วยประการฉะนี้

[๔๕๖] ในกาลนั้น ชนทั้งหลายประคองอัญชลีนมัสการสุนันทดาบส ครั้นสุนันทดาบสทำสักการะในพระพุทธเจ้าแล้วจึงชำระคติ ของตน [๔๕๗] เพราะข้าพระองค์ได้ฟังดำรัสของพระมุนี จึงได้มีความดำริ ณ ที่นั้นว่า ‘เราจักสร้างบุญกุศลโดยประการที่จะยังเห็น พระโคดมอยู่’[๔๕๘] ครั้นข้าพระองค์คิดอย่างนี้แล้ว จึงคิดถึงบุญกิริยาที่ควรทำว่า เราจะบำเพ็ญบุญกรรมเช่นไรในบุญเขตอันยอดเยี่ยม

[๔๕๙] ก็ภิกษุนี้เป็นผู้ชำนาญพระบาลีกว่าภิกษุผู้ชำนาญพระบาลี ทั้งหมดในพระศาสนา พระศาสดาทรงตั้งไว้เป็นเลิศฝ่ายวินัย ข้าพระองค์จึงปรารถนาตำแหน่งนั้นบ้าง[๔๖๐] โภคสมบัติของข้าพระองค์นี้ประมาณมิได้ เปรียบดังสาครอัน อะไรให้กระเพื่อมไม่ได้ ข้าพระองค์จึงสร้างอารามถวาย พระพุทธเจ้าด้วยโภคสมบัตินั้น[๔๖๑] ข้าพระองค์ได้ซื้อสวนชื่อว่าโสภณะข้างหน้าพระนครด้วยทรัพย์ ๑๐๐,๐๐๐ แล้วสร้างถวายให้เป็นสังฆาราม

[๔๖๒] ข้าพระองค์ได้สร้างเรือนยอด ปราสาท มณฑป เรือนโล้น และถ้ำอย่างสวยงามไว้ในที่จงกรม ถวายไว้ในสังฆาราม[๔๖๓] ได้สร้างเรือนไฟ โรงไฟ โรงน้ำ และห้องอาบน้ำแล้ว ได้ ถวายแก่ภิกษุสงฆ์

[๔๖๔] ได้ถวายเก้าอี้นอน ตั่ง ภาชนะเครื่องใช้สอย คนเฝ้าอาราม และเภสัชนั้นทุก ๆ อย่างไว้

[๔๖๕] ได้ตั้งอารักขาไว้แล้ว ให้สร้างกำแพงอย่างมั่นคงด้วยหวังว่า ผู้ใดอย่าได้เบียดเบียนสังฆารามของท่านผู้มีจิตสงบผู้คงที่นั้น

[๔๖๖] ได้สร้างกุฎีที่อยู่หลายหลังไว้ในสังฆารามด้วยทรัพย์ ๑๐๐,๐๐๐ ครั้นให้สร้างเสร็จไพบูลย์แล้วน้อมถวายพระสัมพุทธเจ้าว่า

[๔๖๗] ‘ข้าแต่พระมุนี ข้าพระองค์สร้างอารามสำเร็จแล้ว ขอพระองค์ ทรงโปรดรับเถิด ข้าแต่พระธีรเจ้าผู้มีพระจักษุ ข้าพระองค์ มอบถวายพระองค์ ขอพระองค์ทรงโปรดรับเถิด พระเจ้าข้า[๔๖๘] พระปทุมุตตรพุทธเจ้าผู้ทรงรู้แจ้งโลก เป็นนายกของโลก ทรง ควรรับเครื่องบูชา ทรงทราบความดำริของข้าพระองค์แล้ว ขอพระองค์ทรงรับนิมนต์เถิด’[๔๖๙] ข้าพระองค์ทราบว่าพระสัพพัญญูผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ทรง รับแล้ว ให้ตระเตรียมโภชนะเสร็จแล้ว จึงกราบทูลเวลาเสวย

[๔๗๐] เมื่อข้าพระองค์กราบทูลเวลาเสวยแล้ว พระปทุมุตตระผู้นายก ของโลกได้เสด็จมายังอารามของข้าพระองค์ พร้อมด้วย พระขีณาสพ ๑,๐๐๐ รูป[๔๗๑] ข้าพระองค์ทราบเวลาว่าพระองค์ประทับนั่งแล้วได้เลี้ยงดูให้ อิ่มหนำด้วยข้าวและน้ำ ครั้นทราบเวลาว่าเสวยเสร็จแล้ว ได้ กราบทูลดังนี้ว่า[๔๗๒] ‘ข้าพระองค์ซื้อสวนชื่อว่าโสภณะด้วยทรัพย์ ๑๐๐,๐๐๐ สร้างให้ สำเร็จด้วยทรัพย์เท่านั้นเหมือนกัน ข้าแต่พระมุนี ขอพระองค์ โปรดรับเถิด[๔๗๓] ด้วยการถวายพื้นที่และด้วยการตั้งเจตจำนงไว้นี้ เมื่อข้า พระองค์เกิดอยู่ในภพ ขอจงได้สิ่งที่ข้าพระองค์ปรารถนาเถิด’

[๔๗๔] พระสัมพุทธเจ้าทรงรับสังฆารามที่ข้าพระองค์สร้างเสร็จแล้ว ประทับนั่งในท่ามกลางภิกษุสงฆ์ ได้ตรัสพระดำรัสนี้ว่า[๔๗๕] ‘ผู้ใดได้ถวายสังฆารามที่สร้างเสร็จแล้วแด่พระพุทธเจ้า เราจะ พยากรณ์ผู้นั้น ท่านทั้งหลายจงตั้งใจฟังคำเรากล่าวเถิด[๔๗๖] จตุรงคเสนา คือ พลช้าง พลม้า พลรถ พลราบ จะ แวดล้อมผู้นี้เป็นนิจ นี้เป็นผลแห่งการถวายสังฆาราม[๔๗๗] ดนตรี ๖๐,๐๐๐ กลองที่ประดับสวยงามจักบำรุงผู้นี้เป็นนิจ นี้ เป็นผลแห่งการถวายสังฆาราม

[๔๗๘] สตรีสาว ๑๖,๐๐๐ นางประดับประดาสวยงาม มีผ้าและ อาภรณ์อันวิจิตร สวมสร้อยมุกดาและใส่ต่างหูแก้วมณี[๔๗๙] เหล่านารีผู้มีหน้าแฉล้มแช่มช้อย ยิ้มแย้ม ตะโพกผายไหล่ผึ่ง เอวเล็กเอวบาง จักแวดล้อมผู้นี้เป็นนิจ นี้เป็นผลแห่งการถวาย สังฆาราม[๔๘๐] ผู้นี้จักรื่นรมย์ในเทวโลกตลอด ๓๐,๐๐๐ กัป จักเป็นจอมเทวดา เสวยราชสมบัติในเทวโลก ๑,๐๐๐ ครั้ง[๔๘๑] จักได้ของทุกอย่างที่ท้าวเทวราชจะพึงได้ จักเป็นผู้มีโภคสมบัติ ไม่รู้จักพร่อง เสวยเทวรัชสมบัติอยู่

[๔๘๒] จักเป็นพระเจ้าจักรพรรดิอยู่ในแว่นแคว้น ๑,๐๐๐ ครั้ง จักเป็น พระราชาอันไพบูลย์ในแผ่นดินโดยจะคณานับไม่ถ้วน[๔๘๓] ในแสนกัป พระศาสดาพระนามว่าพระโคดมโดยพระโคตรซึ่ง สมภพในราชวงศ์ของพระเจ้าโอกกากราชจักเสด็จอุบัติขึ้นในโลก

[๔๘๔] ผู้นี้จักเป็นสาวกของพระศาสดาพระองค์นั้น เป็นโอรสผู้เป็น ธรรมทายาท อันธรรมเนรมิตแล้ว มีชื่อว่าอุบาลี

[๔๘๔] จักถึงที่สุดในพระวินัย ฉลาดในฐานะและมิใช่ฐานะ ดำรง พระศาสนาของพระชินเจ้าไว้ได้ ไม่มีอาสวะอยู่

[๔๘๖] พระโคดมศากยบุตรผู้ประเสริฐทรงทราบข้อนี้ทั้งหมดแล้วประทับ นั่งในท่ามกลางภิกษุสงฆ์ จักตั้งไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะ’[๔๘๗] ข้าพระองค์ปรารถนาศาสนาของพระองค์เริ่มต้นตั้งแต่กัปนับไม่ได้ ประโยชน์นั้นเราได้แล้ว ธรรมเป็นที่สิ้นไปแห่งสังโยชน์ทั้งปวง เราก็บรรลุแล้ว[๔๘๘] เปรียบเหมือนคนถูกคุกคามด้วยพระราชอาญา ถูกเสียบด้วยหลาว ไม่ได้ความสุขที่หลาว ปรารถนาจะพ้นไปอย่างเดียว ฉันใด[๔๘๙] ข้าแต่พระมหาวีรเจ้า ข้าพระองค์ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ถูก อาญาคือภพคุกคามแล้ว ถูกเสียบที่หลาวคือกรรม ถูกเวทนา คือความกระหายบีบคั้น[๔๙๐] ข้าพระองค์ไม่ได้ความสุขในภพ ถูกไฟ ๓ กองแผดเผาอยู่ จึง แสวงหาอุบายเป็นเครื่องพ้น เหมือนคนแสวงหาอุบายเป็น เครื่องพ้นพระราชอาญาฉะนั้น[๔๙๑] เปรียบเหมือนคนถูกงูพิษกัด ถูกพิษงูบีบคั้น เขาจึงแสวงหายา อันเป็นอุบายเครื่องกำจัดพิษงู

[๔๙๒] เมื่อแสวงหาจึงได้พบยาอันเป็นเครื่องกำจัดพิษงู ดื่มยานั้นแล้ว จึงมีความสุขเพราะพ้นจากพิษงู ฉันใด

[๔๙๓] ข้าแต่พระมหาวีรเจ้า ข้าพระองค์ก็เหมือนคนถูกงูพิษกัดฉันนั้น เหมือนกัน ถูกอวิชชาบีบคั้นจึงแสวงหายาคือพระสัทธรรม

[๔๙๔] เมื่อแสวงหายาคือธรรมอยู่ ได้พบศาสนาของพระองค์ผู้ศากย บุตร อันเป็นของจริงอย่างเลิศสุดยอดโอสถ อันเป็นเครื่อง บรรเทาลูกศรทั้งปวง[๔๙๕] ข้าพระองค์ดื่มยาคือธรรมแล้ว ถอนพิษได้ทั้งหมด ข้าพระองค์ ได้พบนิพพานอันไม่แก่ไม่ตาย เป็นภาวะอันเย็นสนิท[๔๙๖] เปรียบเหมือนคนถูกผีคุกคาม ได้รับทุกข์เพราะผีสิง พึง แสวงหาหมอผีเพื่อจะพ้นจากผี

[๔๙๗] เมื่อแสวงหาไป ได้พบหมอผู้ฉลาดในวิชาไล่ผี หมอนั้นจึงขับ ไล่ผีให้แก่คนนั้น และพึงให้พินาศพร้อมทั้งต้นตอ ฉันใด[๔๙๘] ข้าแต่พระมหาวีรเจ้า ข้าพระองค์ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ได้รับ ทุกข์เพราะความมืดเข้าจับ จึงต้องแสวงหาแสงสว่างคือญาณ เพื่อจะพ้นจากความมืด[๔๙๙] ทีนั้น ข้าพระองค์จึงได้พบพระศากยมุนีผู้ชำระความมืดคือ กิเลสให้หมดจดได้ พระองค์ทรงบรรเทาความมืดให้แก่ข้าพระองค์ ดังหมอผีขับไล่ผีไปได้ฉะนั้น[๕๐๐] ข้าพระองค์ตัดกระแสสงสาร ได้แล้ว ห้ามกระแสตัณหาได้แล้ว ถอนภพได้สิ้นเชิง เหมือนหมอผีขับไล่ผีพร้อมทั้งถอนรากฉะนั้น[๕๐๑] เปรียบเหมือนพญาครุทโฉบลงเพื่อจับนาคอันเป็นเหยื่อของตน ย่อมยังน้ำในสระใหญ่ให้กระเพื่อมตลอด ๑๐๐ โยชน์โดยรอบ[๕๐๒] ครั้นมันจับนาคได้แล้ว ห้อยหัวนาคไว้เบื้องต่ำทำให้ลำบาก ครุฑนั้นพาเอานาคบินไปตามความปรารถนา ฉันใด

[๕๐๓] ข้าแต่พระมหาวีรเจ้า ข้าพระองค์ก็ฉันนั้นเหมือนกัน แสวงหา อสังขตธรรม อยู่ จึงคายโทษทั้งหลายได้แล้ว เหมือนพญา ครุฑมีกำลังจับนาคได้แล้วพาบินไปฉะนั้น[๕๐๔] ข้าพระองค์เห็นธรรมอันประเสริฐจึงถือเอาสันติบท อันยอดเยี่ยม นี้อยู่ เหมือนพญาครุฑจับนาคบินไปอยู่ฉะนั้น

[๕๐๕] เถาวัลย์ชื่ออาสาวดีเกิดในสวนจิตลดา โดยล่วงไป ๑,๐๐๐ ปี เถาวัลย์นั้นจึงเผล็ดผลมาผลหนึ่ง

[๕๐๖] เทวดาทั้งหลายย่อมเข้าไปนั่งใกล้เถาวัลย์อาสาวดีนั้นซึ่งมีผล คราวหนึ่งนานเพียงนั้น เถาวัลย์อาสาวดีนั้นมีผลอุดม เป็น ที่รักแห่งเทวดาทั้งหลายอย่างนี้[๕๐๗] นับได้ ๑๐๐,๐๐๐ ปี ข้าพระองค์จึงได้ปรนนิบัติพระมุนีพระองค์ นั้น นมัสการทั้งเช้าทั้งเย็น เหมือนเทวดาเข้าไปนั่งใกล้เถาวัลย์ อาสาวดีฉะนั้น[๕๐๘] การปรนนิบัติก็ไม่เป็นหมัน และการนมัสการก็ไม่เป็นโมฆะ แม้ ข้าพระองค์จะมาแต่ที่ไกล ขณะจึงไม่ล่วงเลยข้าพระองค์ไป[๕๐๙] ข้าพระองค์ค้นหาปฏิสนธิในภพก็ไม่เห็น เพราะข้าพระองค์ไม่มี อุปธิ พ้นวิเศษแล้ว จึงสงบระงับเที่ยวไป

[๕๑๐] ธรรมดาดอกปทุมย่อมบานเพราะรัศมีแห่งดวงอาทิตย์ แม้ฉันใด ข้าแต่พระมหาวีรเจ้า ข้าพระองค์ก็บานเพราะรัศมีแห่งพระ พุทธเจ้า ฉันนั้นเหมือนกัน

[๕๑๑] เปรียบเหมือนนกยางตัวผู้ย่อมไม่มีในกำเนิดนกยางทุกเมื่อ เมื่อ เมฆฝนคำราม นกยางตัวเมียเหล่านั้นจึงจะตั้งครรภ์ได้ในกาล ทุกเมื่อ[๕๑๒] นกยางตัวเมียเหล่านั้นย่อมตั้งครรภ์อยู่แม้นาน ตลอดเวลาที่ เมฆฝนยังไม่คำราม พวกมันจะพ้นจากการตั้งครรภ์ในเวลาที่ เมฆฝนตก ฉันใด[๕๑๓] ข้าพระองค์ก็ฉันนั้น เมื่อพระพุทธเจ้าปทุมุตตระทรงประกาศ กึกก้องด้วยเมฆคือธรรม ได้ถือเอาครรภ์คือธรรมด้วยเสียงแห่ง เมฆคือธรรม[๕๑๔] ข้าพระองค์ทรงครรภ์คือบุญอยู่ตลอดแสนกัป ยังไม่พ้นจากภาระ คือห้วงแห่งสังสารวัฏ ตลอดเวลาที่สายฝนคือธรรมยังไม่ตก[๕๑๕] ข้าแต่พระศากยมุนี เมื่อเวลาที่พระองค์ทรงประกาศกึกก้องด้วย สายฝนคือธรรมในพระนครกบิลพัสด์อันน่ารื่นรมย์ ข้าพระองค์ จึงพ้นจากภาระคือสงสาร[๕๑๖] ข้าพระองค์สะสางธรรมคือสุญญตวิโมกข์ อนิมิตตวิโมกข์ อัปปณิหิตวิโมกข์ และผล ๔ แม้นั้นได้ทั้งหมดแล้ว

จบ ภาณวารที่ ๒

[๕๑๗] ข้าพระองค์ปรารถนาศาสนาของพระองค์ตั้งแต่กัปอันหาประมาณ มิได้ ประโยชน์นั้นข้าพระองค์บรรลุแล้ว สันติบทอันยอดเยี่ยม ข้าพระองค์ก็บรรลุแล้ว

[๕๑๘] ข้าพระองค์เป็นผู้เลิศเหมือนภิกษุผู้ชำนาญพระบาลี ถึงที่สุด ในพระวินัยปิฎก ไม่มีใครอื่นเสมอเหมือนข้าพระองค์ ข้าพระองค์ ย่อมทรงศาสนา ไว้

[๕๑๙] ข้าพระองค์ไม่มีความสงสัยในวินัย ในขันธกะ ในติกเฉท ในคัมภีร์ปริวาร ในอักขระหรือแม้ในพยัญชนะในวินัยปิฎก ทั้งสิ้นนี้เลย

[๕๒๐] ข้าพระองค์เป็นผู้ฉลาดในการข่ม ในการทำคืน ในฐานะและ มิใช่ฐานะ ในการชักเข้าหมู่ ในการให้ออกจากอาบัติ ถึงที่สุด ในวินัยกรรมทั้งปวง

[๕๒๑] ข้าพระองค์ตั้งบทไว้ในวินัย ในขันธกะ และในอุภโตวิภังค์แล้ว พึงชักเข้าหมู่โดยหน้าที่

[๕๒๒] ข้าพระองค์เป็นผู้ฉลาดในภาษา และเฉียบแหลมในประโยชน์ คือ ความเจริญ และสิ่งที่มิใช่ประโยชน์คือความเสื่อม สิ่ง อะไร ๆ ที่ข้าพระองค์ไม่รู้เป็นไม่มี ข้าพระองค์เป็นผู้เลิศกว่า พระวินัยธรทั้งหลายในพระพุทธศาสนาเพียงองค์เดียวเท่านั้น

[๕๒๓] วันนี้ข้าพระองค์บรรเทาความเคลือบแคลงได้ทั้งสิ้นตัด

ความสงสัยได้ทั้งหมดในคราวตัดสิ้นพระวินัยในศาสนาของ

พระผู้มีพระภาคเจ้าศากยบุตร

[๕๒๔] ข้าพระองค์เป็นผู้ฉลาดในฐานะทั้ง ๖ คือ บทเบื้องต้น บทเบื้อง

ปลาย อักขระ พยัญชนะ คำเริ่มต้น และคำลงท้าย

[๕๒๕] เปรียบเหมือนพระราชาผู้ทรงมีกำลังรี้พลทรงจับปรปักษ์ได้แล้ว พึงให้เดือดร้อน ทรงชนะสงครามได้โดยเด็ดขาดแล้วพึงรับสั่ง ให้สร้างพระนครไว้ในแว่นแคว้นที่พระองค์ทรงชนะแล้ว[๕๒๖] รับสั่งให้สร้างกำแพง คู เสาระเนียด ซุ้มประตู และป้อม ต่าง ๆ ไว้ในพระนครเป็นอันมาก

[๕๒๗] พึงรับสั่งให้สร้างถนน วงเวียน ร้านตลาดที่จัดไว้เรียบร้อยดี และสภาไว้ในพระนครนั้นเพื่อวินิจฉัยคดีและมิใช่คดี

[๕๒๘] เพื่อป้องกันพระราชาผู้เป็นศัตรู เพื่อรู้จักสิ่งที่เป็นโทษและมิใช่ โทษ เพื่อรักษาหมู่รี้พล พระองค์ผู้เป็นเจ้าของแห่งพระนคร จึงทรงตั้งเสนาบดีไว้ในตำแหน่งฐานันดร[๕๒๙] เพื่อจะรักษาสิ่งของ พระองค์จึงทรงตั้งคนที่ฉลาดในการเก็บ รักษาให้เป็นขุนคลังด้วยทรงหวังว่า ‘สิ่งของของเราอย่าพินาศ ไปเสีย’[๕๓๐] ผู้ใดเป็นที่ไว้พระทัยของพระราชา ปรารถนาความเจริญรุ่งเรือง แก่พระราชา ย่อมทรงมอบหน้าที่คือความเป็นใหญ่ในการ วินิจฉัยแก่ผู้นั้น เพื่อปฏิบัติตอบแทนความเป็นมิตร

[๕๓๑] พระองค์โปรดแต่งตั้งบุคคลผู้ฉลาดในลางดีลางร้าย ในนิมิต และในตำราทำนายลักษณะ ผู้เป็นปราชญ์ ทรงจำมนต์ไว้ ในตำแหน่งปุโรหิต

[๕๓๒] พระราชาผู้พรั่งพร้อมไปด้วยองค์ประกอบทั้งหลายเหล่านั้น พสกนิกรย่อมเรียกว่ากษัตริย์ อำมาตย์ทั้งหลายมีเสนาบดี เป็นต้นเหล่านี้ย่อมรักษาพระราชาทุกเมื่อ เหมือนนกจากพราก รักษานกญาติของตนที่ได้รับทุกข์ฉะนั้น[๕๓๓] ข้าแต่พระมหาวีรเจ้า พระองค์ก็ฉันนั้น มหาชนย่อมเรียกว่า พระธรรมราชาของโลกพร้อมเทวโลก เหมือนกษัตริย์ผู้ขจัด ศัตรูได้แล้วฉะนั้น

[๕๓๔] พระองค์ทรงปราบพวกเดียรถีย์ ทรงกำจัดมารพร้อมทั้งเสนามาร และความมืดมนอนธการแล้ว ได้ทรงสร้างธรรมนคร ไว้แล้ว

[๕๓๕] ข้าแต่พระมหาวีรเจ้า ในธรรมนครมีศีลเป็นกำแพง พระญาณ ของพระองค์เป็นซุ้มประตู ศรัทธาของพระองค์เป็นเสาระเนียด และสังวรของพระองค์เป็นนายประตู

[๕๓๖] ข้าแต่พระมุนี สติปัฏฐานของพระองค์เป็นป้อม ปัญญาของ พระองค์เป็นสนาม อิทธิบาทเป็นทางสี่แยก ธรรมวิถีพระองค์ ทรงสร้างไว้สวยงามแล้ว

[๕๓๗] พระวินัย พระสูตร พระอภิธรรม และพระพุทธพจน์อันมีองค์ ๙ ทั้งสิ้น นี้เป็นธรรมสภาในธรรมนครของพระองค์

[๕๓๘] วิหารธรรม คือ สุญญตวิหารธรรม อนิมิตตวิหารธรรม อัปปณิหิตวิหารธรรม อาเนญชวิหารธรรม และนิโรธวิหารธรรม นี้เป็นธรรมกุฎิในธรรมนครของพระองค์

[๕๓๙] ธรรมเสนาบดีของพระองค์มีนามว่าสารีบุตร ทรงตั้งไว้ว่าเป็นผู้ เลิศด้วยปัญญาและว่าฉลาดในปฏิภาณ

[๕๔๐] ข้าแต่พระมุนี ปุโรหิตของพระองค์มีนามว่าโกลิตะ ผู้ฉลาด ในจุติและอุบัติ ถึงที่สุดแห่งฤทธิ์

[๕๔๑] ข้าแต่พระมุนี พระมหากัสสปเถระผู้ดำรงวงศ์โบราณ มีเดช รุ่งเรือง หาผู้เสมอได้ยาก เลิศในธุดงคคุณ เป็นผู้พิพากษา ของพระองค์[๕๔๒] ข้าแต่พระมุนี พระเถระขุนคลังธรรมของพระองค์มีนามว่า อานนท์ เป็นพหูสูต ทรงธรรม และชำนาญในพระบาลี ทั้งหมดในพระศาสนา[๕๔๓] พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ของข้าพระองค์ทรง เว้นพระเถระเหล่านั้นทั้งหมด ทรงประทานการวินิจฉัย ใน พระวินัยอันภิกษุผู้รู้แจ้งแสดงแล้วให้แก่ข้าพระองค์[๕๔๔] ภิกษุสาวกของพระพุทธเจ้าบางรูปถามปัญหาในพระวินัย ใน ปัญหานั้นข้าพระองค์ไม่ต้องคิด ย่อมแก้เนื้อความนั้นได้ทันที

[๕๔๕] ตลอดพุทธเกษตร เว้นพระมหามุนีเสีย ไม่มีใครเสมอกับ ข้าพระองค์ในพระวินัย ผู้ที่ยิ่งกว่าจะมีแต่ที่ไหน

[๕๔๖] พระโคดมประทับนั่งในทำมกลางสงฆ์แล้ว ทรงประกาศอย่าง นี้ว่า ‘ไม่มีใครจะเสมอกับพระอุบาลีในพระวินัยและในขันธกะ’

[๕๔๗] นวังคสัตถุศาสน์เท่าที่พระพุทธฺเจ้าตรัสไว้แล้ว ข้าพระองค์ กล่าวไว้ในพระวินัยทั้งหมดสำหรับผู้เห็นมูลพระวินัย

[๕๔๘] พระโคดมศากยบุตรผู้ประเสริฐทรงระลึกถึงกรรมของข้าพระองค์ ประทับนั่งในทำมกลางสงฆ์ทรงตั้งข้าพระองค์ไว้ในตำแหน่ง เอตทัคคะ[๕๔๙] ข้าพระองค์ได้ปรารถนาตำแหน่งนี้ไว้ตั้งต้นแต่แสนกัปไป ประโยชน์นั้นข้าพระองค์ได้บรรลุแล้ว ข้าพระองค์ถึงที่สุด ในพระวินัยแล้ว[๕๕๐] เมื่อก่อนข้าพระองค์เป็นช่างกัลบกผู้ยังความยินดีให้เกิดแก่ เจ้าศากยะทั้งหลาย ข้าพระองค์ละชาตินั้นแล้ว เกิดเป็นบุตร ของพระมเหสีเจ้า [๕๕๑] ในกัปที่ ๒ แต่ภัทรกัปนี้ พระมหากษัตริย์เจ้าแผ่นดินพระนาม ว่าอัญชสะ มีพระเดชานุภาพสูงสุด มีบริวารประมาณมิได้ มีทรัพย์มากมาย[๕๕๒] ข้าพระองค์เป็นกษัตริย์พระนามว่าจันทนะ เป็นโอรสของพระ ราชาพระองค์นั้น เป็นคนกระด้างเพราะความมัวเมาด้วยชาติ กำเนิด และเพราะความมัวเมาด้วยยศและโภคะ[๕๕๓] ช้างตระกูลมาตังคะ ๑๐๐,๐๐ เชือก ตกมัน ๓ แห่ง ประดับ ด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง ห้อมล้อมข้าพระองค์อยู่ทุกเมื่อ

[๕๕๔] ในกาลนั้น ข้าพระองค์ห้อมล้อมด้วยกำลังพลของตน ประสงค์ จะประพาสพระอุทยาน จึงขึ้นช้างชื่อสิริกะแล้วออกจาก พระนครไป

[๕๕๕] พระปัจเจกพุทธเจ้านามว่าเทวละ ผู้สมบูรณ์ด้วยจรณะ คุ้มครอง ทวาร และสำรวมเป็นอันดี เดินมาข้างหน้าของข้าพระองค์[๕๕๖] เวลานั้นข้าพระองค์ได้ไสช้างสิริกะไปให้ทำร้ายพระปัจเจกพุทธเจ้า ลำดับนั้น ช้างนั้นเกิดความโกรธ จึงไม่ยกเท้าขึ้น

[๕๕๗] ข้าพระองค์เห็นช้างเสียใจร้องไห้ จึงได้ทำความโกรธในพระ ปัจเจกพุทธเจ้า ข้าพระองค์เบียดเบียนพระปัจเจกพุทธเจ้าแล้ว ก็ไปยังอุทยาน[๕๕๘] ในเพราะการเบียดเบียนนั้น ข้าพระองค์จึงไม่ประสบความสุข เลยเหมือนไฟลุกอยู่บนศีรษะ และเดือดร้อนด้วยความเร่าร้อน ดังปลาติดเบ็ด[๕๕๙] แผ่นดินมีสมุทรสาครเป็นที่สุดปรากฏแก่ข้าพระองค์เหมือนไฟ ลุกทั่ว ข้าพระองค์เข้าไปเฝ้าพระชนกแล้วได้กราบทูลดังนี้ว่า

[๕๖๐] ‘หม่อมฉันได้ทำร้ายพระสยัมภูปัจเจกพุทธเจ้าพระองค์ใด ผู้เปรียบ ประดุจอสรพิษที่โกรธ ประดุจกองไฟไหม้ลามมา ประดุจ ช้างพลายตกมัน ๓ แห่ง[๕๖๑] พระปัจเจกพุทธชินเจ้าพระองค์นั้น ผู้กล้าหาญ ผู้มีตบะกล้า ถูกหม่อมฉันรุกรานแล้ว’ (พระชนกตรัสว่า) ‘พวกเราชาวเมือง จักพินาศกันหมด พวกเราจักไปขอขมาพระมุนีนั้น

[๕๖๒] ถ้าเราจักไม่ขมาท่านผู้มีตนอันฝึกแล้ว มีจิตตั้งมั่น ภายในวันที่ ๗ แว่นแคว้นของเราจักพินาศ

[๕๖๓] สุเมขลราชา โกสิยราชา สิคควราชา และสัตตกราชาได้ รุกรานฤๅษีทั้งหลาย ท่านเหล่านั้นพร้อมทั้งเสนาจึงถึงความพินาศ

[๕๖๔] ฤๅษีทั้งหลายผู้สำรวมแล้ว ประพฤติพรหมจรรย์ โกรธเคือง เมื่อใด เมื่อนั้นท่านย่อมยังมนุษย์โลก พร้อมทั้งเทวโลก ทั้ง สาคร ทั้งภูเขาให้พินาศ’[๕๖๕] ข้าพระองค์จึงสั่งให้ชุมนุมพวกบุรุษในประเทศประมาณ ๓,๐๐๐ โยชน์เพื่อต้องการจะแสดงโทษ จึงเข้าไปหาพระปัจเจกพุทธเจ้า

[๕๖๖] ข้าพระองค์ทั้งหมดมีผ้าเปียก มีศีรษะเปียก ประคองอัญชลี พากันหมอบลงแทบเท้าของพระปัจเจกพุทธเจ้าแล้วได้เรียน ท่านดังนี้ว่า

[๕๖๗] ‘ข้าแต่พระมหาวีระ ขอพระคุณเจ้าได้โปรดยกโทษเถิด มหาชน อ้อนวอนพระคุณเจ้า ขอพระคุณเจ้าโปรดบรรเทาความเร่าร้อน ขออย่าให้แว่นแคว้นพินาศไปเลย[๕๖๘] มนุษย์พร้อมเทวดา อสูร และผีเสื้อสมุทรทั้งหมดพึงต่อยศีรษะ ของข้าพเจ้าด้วยฆ้อนเหล็กได้ทุกเมื่อ’

[๕๖๙] พระปัจเจกพุทธเจ้ากล่าวว่า ‘ไฟย่อมไม่ตั้งอยู่ในนํ้า พืชย่อมไม่ งอกบนภูเขาหิน กิมิชาติ(สัตว์ชนิดหนอน)ย่อมไม่ดำรงอยู่ใน ยาพิษ ฉันใด ความโกรธย่อมไม่เกิดในพระปัจเจกพุทธเจ้า ฉันนั้น[๕๗๐] เหมือนอย่างพื้นแผ่นดินย่อมไม่หวั่นไหว สมุทรสาครย่อม ประมาณไม่ได้ และอากาศย่อมไม่มีที่สุด ฉันใด พระปัจเจก พุทธเจ้าทั้งหลายใคร ๆ ก็ให้กำเริบไม่ได้ ฉันนั้น

[๕๗๑] พระมหาวีรเจ้าทั้งหลายฝึกฝนตนแล้ว เป็นผู้ยกโทษให้ผู้อื่น และ มีตบะ ท่านผู้มีขันติและผู้ที่ยกโทษให้ผู้อื่นย่อมไม่มีการลุอคติ’

[๕๗๒] พระปัจเจกพุทธเจ้ากล่าวดังนี้แล้ว จึงบรรเทาความเร่าร้อนให้ หมดไป เวลานั้นข้าพระองค์ได้เหาะขึ้นไปยังนภากาศข้างหน้า มหาชน[๕๗๓] กล่าวว่า ‘ข้าแต่พระวีรเจ้า เพราะกรรมนั้น ข้าพระองค์ได้ เข้าถึงความเลวทราม’ ล่วงชาตินั้นแล้วจึงเข้าสู่บุรีอันไม่มีภัย

[๕๗๔] ข้าแต่พระมหาวีรเจ้า แม้ในกาลนั้น พระองค์ก็บรรเทาความ เร่าร้อนอันตั้งอยู่ด้วยดีให้แก่ข้าพระองค์ผู้เดือดร้อนอยู่ และ ข้าพระองค์ก็ขอขมาพระสยัมภูแล้ว[๕๗๕] ข้าแด่พระมหาวีรเจ้า แม้วันนี้พระองค์ก็ทรงดับไฟ ๓ กองให้ ข้าพระองค์ผู้ถูกไฟ ๓ กองเผาอยู่ และข้าพระองค์ก็ถึงความ เย็นแล้ว[๕๗๖] ท่านเหล่าใดมีการเงี่ยโสตลงฟัง ขอท่านเหล่านั้นจงตั้งใจฟังคำ เรากล่าว เราจักบอกเนื้อความแก่ท่านตามบทที่เราเห็น

[๕๗๗] เราดูหมิ่นพระสยัมภูผู้มีจิตสงบระงับ มีใจมั่นคงนั้นแล้ว เพราะ กรรมนั้น วันนี้เราจึงเกิดในกำเนิดที่ต่ำทราม

[๕๗๘] เวลาอย่าพลาดท่านทั้งหลายไปเสีย เพราะผู้มีเวลาล่วงไปแล้ว ย่อมจะเสียใจ ท่านทั้งหลายพึงพยายามในประโยชน์ของตน ท่านทั้งหลายจงทำเวลาให้สำเร็จ(ประโยชน์)[๕๗๙] ยาสำรอกของคนบางพวกเป็นยาถ่ายสำหรับคนบางพวก ยาพิษ ที่ร้ายแรงของคนบางพวกเป็นโอสถสำหรับคนบางพวก

[๕๘๐] พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสบอกยาสำรอกแก่บุคคลผู้ปฏิบัติ ตรัส บอกยาถ่ายแก่บุคคลผู้ดำรงอยู่ในผล ตรัสบอกโอสถแก่บุคคล ผู้ได้ผล ตรัสบอกบุญเขตแก่บุคคลผู้แสวงหาบุญ[๕๘๑] ตรัสบอกยาพิษอันร้ายแรง(บาปอกุศล) แก่บุคคลที่เป็นปฏิปักษ์ ต่อพระศาสนา ยาพิษอันร้ายแรง(บาปอกุศล)ย่อมเผานรชน นั้น ผู้เดียว เหมือนอสรพิษมีพิษร้ายฉะนั้น[๕๘๒] ยาพิษที่ร้ายแรงที่บุคคลดื่มแล้วครั้งเดียวย่อมยังชีวิตให้พินาศ บุคคลผิดในพระศาสนาแล้วย่อมถูกไฟเผาในโกฏิกัป

[๕๘๓] พระพุทธเจ้านั้นย่อมยังโลกพร้อมทั้งเทวโลกให้ข้ามพ้นด้วยขันติ ด้วยความไม่เบียดเบียน และด้วยความเป็นผู้มีจิตประกอบ ด้วยเมตตา เพราะฉะนั้น พระพุทธเจ้าเหล่านั้นอันท่าน ทั้งหลายให้พิโรธไม่ได้[๕๘๔] พระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นเช่นกับแผ่นดิน ย่อมไม่ข้องอยู่ ในลาภและความเสื่อมลาภ ในการสรรเสริญและดูหมิ่น เพราะ ฉะนั้น พระพุทธเจ้าเหล่านั้นอันท่านทั้งหลายให้พิโรธไม่ได้[๕๘๕] พระมุนีทรงมีพระทัยสม่ำเสมอในสัตว์ทั้งปวง คือ ในพระเทวทัต นายขมังธนู โจรองคุลิมาล พระราหุล และในช้างธนบาล

[๕๘๖] พระพุทธเจ้าเหล่านี้ไม่ทรงมีความโกรธ ไม่ทรงมีความยินดี พระพุทธเจ้าทรงมีพระทัยสม่ำเสมอต่อชนทั้งปวง คือ ต่อนาย ขมังธนูและต่อพระโอรส

[๕๘๗] ผ้าย้อมฝาดที่เปื้อนคูถซึ่งถูกทิ้งไว้ในหนทาง ใครเห็นแล้วพึง ประคองอัญชลีไว้เหนือเศียรกล้าแล้วไหว้ธงชัยแห่งพระฤๅษีเถิด

[๕๘๘] พระพุทธเจ้าในอดีตก็ดี ปัจจุบันก็ดี อนาคตก็ดี ย่อมบริสุทธิ์ ด้วยธงชัยนี้ เพราะฉะนั้น จึงควรนมัสการพระพุทธเจ้าเหล่านั้น[๕๘๙] เราทรงพระวินัยอันงามเช่นกับพระศาสดาไว้ด้วยหทัย เราจัก นมัสการพระวินัยอยู่ในกาลทุกเมื่อ

[๕๙๐] พระวินัยเป็นที่อาศัยของเรา พระวินัยเป็นที่ยืนเดินของเรา เรา สำเร็จการอยู่ในพระวินัย พระวินัยเป็นโคจรของเรา

[๕๙๑] ข้าแต่พระมหาวีรเจ้า พระอุบาลีผู้ถึงที่สุดในพระวินัยและ ฉลาดในสมถะขอถวายบังคมพระบาทของพระองค์ผู้เป็นศาสดา

[๕๙๒] ข้าพระองค์นั้นนมัสการอยู่ซึ่งสัมพุทธเจ้าและซึ่งความที่แห่ง พระธรรมเป็นธรรมดี จักเที่ยวไปจากบ้านนี้สู่บ้านโน้น จาก เมืองนี้สู่เมืองโน้น[๕๙๓] ข้าพระองค์เผากิเลสทั้งหลายได้แล้ว ถอนภพขึ้นได้ทั้งหมดแล้ว อาสวะทั้งปวงสิ้นไปแล้ว บัดนี้ภพใหม่ไม่มี

[๕๙๔] ข้าพระองค์ได้มาในสำนักของพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุด เป็น การมาดีแล้วหนอ วิชชา ๓ ข้าพระองค์บรรลุแล้ว คำสั่งสอน ของพระพุทธเจ้าข้าพระองค์ก็ได้ทำเสร็จแล้ว[๕๙๕] คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ ข้าพระองค์ทำให้แจ้งแล้ว คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า ข้าพระองค์ทำเสร็จแล้ว ดังนี้แลนัยว่า ท่านพระอุบาลีเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ไว้แล้ว ด้วยประการ ฉะนี้แล

จบ อุปาลีเถราปทานที่ ๖

๓.๗ อัญญาโกณฑัญญเถรปทาน

บุพประวัติของพระอัญญาโกณฑัญญเถระ

ว่าด้วยผลแห่งการถวายปฐมภัตแด่พระพุทธเจ้า

(ท่านพระอัญญาโกณฑัญญะได้กล่าวบุพประวัติของตนไว้ว่า)

{๙} [๕๙๖] เราได้พบพระสัมพุทธเจ้าพระนามว่าปทุมุตตระ พระโลกเชษฐ์ ผู้เป็นนายกอย่างวิเศษ บรรลุพุทธภูมิเป็นครั้งแรก[๕๙๗] ยักษ์มีประมาณเท่าใดมาชุมนุมกันที่ควงไม้โพธิ์ทั้งหมดแวดล้อม พระสัมพุทธเจ้า ประคองอัญชลีถวายบังคมอยู่[๕๙๘] เทวดาทั้งหมดเหล่านั้นมีใจยินดีเที่ยวประกาศไปในอากาศว่า “พระพุทธเจ้าพระองค์นี้ทรงบรรเทาความมืดมนอนธการแล้ว ทรงบรรลุอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณแล้ว”[๕๙๙] เสียงบันลือลั่นของเทวดาผู้ประกอบด้วยความร่าเริงเหล่านั้นได้ เป็นไปว่า “เราจักเผากิเลสทั้งหลายในศาสนาของพระสัมมา สัมพุทธเจ้า”[๖๐๐] เรารู้เสียงที่เทวดาทั้งหลายเปล่งด้วยวาจา จึงร่าเริง มีจิตยินดี ได้ถวายภิกษาเป็นครั้งแรก

[๖๐๑] พระศาสดาผู้สูงสุดในโลกทรงทราบความดำริของเราแล้วประทับ นั่ง ณ ท่ามกลางหมู่เทวดา ได้ตรัสพระคาถาเหล่านี้ว่า[๖๐๒] “เราออกมหาภิเนษกรมณ์ได้ ๗ วันแล้ว จึงได้บรรลุโพธิญาณ ภัตอันเป็นปฐม นี้เป็นเครื่องยังอัตภาพของเราผู้ประพฤติ พรหมจรรย์ให้เป็นไป