เอกวิหาริวรรค

อิมมฺหิ ภทฺทเก กปฺเป พฺรหฺมพนฺธุ มหายโส

กสฺสโป นาม โคตฺเตน อุปฺปชฺชิ วทตํ วโร ฯ

นิปฺปปญฺโจ นิราลมฺโพ อากาสสมมานโส

สุญฺญตพหุโล ตาทิ อนิมิตฺตรโต วสิ ฯ

อาสํกจิตฺโต ๑ นิลฺเลโป อสํสฏฺโฐ กุเล คเณ

มหากรุณิโก ธีโร วินโยปายโกวิโท ฯ

อุยฺยุตฺโต ปรกิจฺเจสุ วินยนฺโต สเทวเก

นิพฺพานคมนํ มคฺคํ คติปงฺกวิโสสนํ ฯ

อมตํ ปรมสฺสาทํ ชรามรณนิวารณํ

มหาปริสมชฺเฌ โส นิสินฺโน โลกตารโณ ฯ

กรวิกรุโท นาโถ พฺรหฺมโฆโส ตถาคโต

อุทฺธรนฺโต มหาทุกฺขา ๒ วิปฺปนฏฺเฐ อนายเก ฯ

เทเสนฺโต วิรชํ ธมฺมํ ทิฏฺโฐ เม โลกนายโก

ตสฺส ธมฺมํ สุณิตฺวาน ปพฺพชึ อนคาริยํ ฯ

ปพฺพชิตฺวา ตทาวาหํ จินฺเตนฺโต ชินสาสนํ

เอกโกว วเน รมฺเม วสึ สํสคฺคปีฬิโต ฯ

สกฺกายวูปกสฺโส ๑ เม เหตุภูโต มมาคมิ

มนโส วูปกาสสฺส ๒ สํสคฺคภยทสฺสิโน ฯ

กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ ภวา สพฺเพ สมูหตา

นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา วิหรามิ อนาสโว ฯ

สฺวาคตํ วต เม อาสิ มม พุทฺธสฺส สนฺติเก

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา เอกวิหาริโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

เอกวิหาริยตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

๑ ม. ยุ. อสงฺคจิตฺโต นิเกฺลโส ฯ ๒ ม. ยุ. มหาทุคฺคา ฯ

ในภัททกัปนี้ พระพุทธเจ้าพระนามว่ากัสสปะโดยพระโคตรเป็นเผ่าพรหม มีพระยศใหญ่ ประเสริฐกว่านักปราชญ์ทั้งหลาย เสด็จอุบัติขึ้นแล้ว พระองค์ไม่มีธรรมเครื่องให้เนิ่นช้า ไม่มีเครื่องยึดหน่วง มีพระทัยเสมอด้วยอากาศ มากด้วยสุญญตสมาธิ คงที่ยินดีในอนิมิตตสมาธิ ประทับอยู่แล้ว พระองค์ผู้มีพระทัยรังเกียจไม่มีตัณหาเครื่องฉาบทา ไม่เกี่ยวข้องในกุศล ในคณะ ประกอบด้วยพระกรุณาใหญ่ เป็นนักปราชญ์ ทรงฉลาดในอุบายเครื่องแนะนำทรงขวนขวายในกิจของผู้อื่น ทรงแนะนำในหนทางอันยังสัตว์ให้ถึงนิพพาน ซึ่งเป็นเหตุทำเปือกตมคือคติให้แห้ง ในโลกพร้อมทั้งเทวโลก ประทับนั่งแสดงอมตธรรมอันเป็นความแช่มชื่นอย่างยิ่งซึ่งเป็นเครื่องห้ามชราและมรณะ

ในท่ามกลางบริษัทใหญ่ ยังสัตว์ให้ข้ามโลก พระวาจาไพเราะเหมือนนกการะเวก เป็นนาถะของโลกมีพระสุรเสียงก้องประหนึ่งเสียงพรหม ผู้เสด็จมาด้วยประการนั้นถอนพระองค์ขึ้นจากมหันตทุกข์ ในเมื่อโลกปราศจากผู้แนะนำ ทรงแสดงธรรมที่ปราศจากธุลี นำสัตว์ออกจากโลก เราได้เห็นแล้วได้ฟังธรรมของพระองค์ จึงออกบวชเป็นบรรพชิตครั้นเราบวชแล้วในกาลนั้น คิดถึงคำสอนของพระชินเจ้าถูกความเกี่ยวข้องบีบคั้นจึงได้อยู่เสียในป่าที่น่ารื่นรมย์แต่ผู้เดียวเท่านั้น การที่เรามีกายหลีกออกมาได้ เป็นเหตุแห่งการหลีกออกแห่งใจของเราผู้เห็นภัยในความเกี่ยวข้อง เราเผากิเลสทั้งหลายแล้ว ... พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้วดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระเอกวิหาริยเถระได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ เอกวิหาริยเถราปทาน.

วิปสฺสิโน ภควโต มหาโพธิมโห อหุ

มหาชนา สมาคมฺม ปูเชนฺติ โพธิมุตฺตมํ ฯ

มหาโสกรหิโต ๓ ปญฺโญ พุทฺธเสฏฺโฐ ภวิสฺสติ

ยสฺสายํ อีทิโส โพธิ ปูชนีโยว สตฺถุโน ฯ

ตโต สงฺขํ คเหตฺวาน โพธิรุกฺขํ อุปฏฺฐหึ

ธมนฺโต สพฺพทิวสํ อวนฺทึ โพธิมุตฺตมํ ฯ

อาสนฺนเก กตํ กมฺมํ เทวโลกํ อปาปยิ

กเลวรํ เม ปติตํ เทวโลเก รมามหํ ฯ

สฏฺฐี ตุริยสหสฺสานิ ตุฏฺฐหฏฺฐา ปโมทิตา

สทา มยฺหํ อุปฏฺฐนฺติ พุทฺธปูชายิทํ ผลํ ฯ

เอกสตฺตติเม กปฺเป ราชา อาสิ สุทสฺสโน

จาตุรนฺโต วิชิตาวี ชมฺพูทีปสฺส ๑ อิสฺสโร ฯ

ตโต อฏฺฐสตา ๒ ตุริยา ปริวาเรนฺติ มํ สทา

อนุโภมิ สกํ กมฺมํ อุปฏฺฐานสฺสิทํ ผลํ ฯ

ยํ ยํ โยนูปปชฺชามิ เทวตฺตํ อถ มานุสํ

มาตุกุจฺฉิคตสฺสาปิ วชฺชเร เภริโย สทา ฯ

อุปฏฺฐิตฺวาน สมฺพุทฺธํ อนุโภตฺวาน สมฺปทา

สิวํ อมลํ ๓ อมรํ ปตฺโตมฺหิ อจลํ ปทํ ฯ

เอกนวุเต อิโต กปฺเป ยํ กมฺมมกรึ ตทา

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ พุทฺธปูชายิทํ ผลํ ฯ

กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ ภวา สพฺเพ สมูหตา

นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา วิหรามิ อนาสโว ฯ

สฺวาคตํ วต เม อาสิ มม พุทฺธสฺส สนฺติเก

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา เอกสงฺขิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

เอกสงฺขิยตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

๑ ม. สกฺกายวูปกาโส เม ฯ ยุ. สวกาย วูปกฏฺโฐ เม ฯ ๒ ยุ. วูปกฏฺฐสฺส ฯ

๓ ม. ยุ. น หิ ตํ โอรกํ มญฺเญ ฯ

๑ ม. ชมฺพูมณฺฑสฺส ฯ ยุ. ชมฺพูสณฺฑสฺส ฯ อิโต ปรํ อีทิสเมว ฯ ๒ ม. ยุ. องฺคสตา ฯ

๓ ม. ยุ. สุเขมํ อมตํ ฯ

ได้มีการสมโภชไม้มหาโพธิ์ ของพระผู้มีพระภาคพระนามว่า วิปัสสีมหาชนมาประชุมกันบูชาไม้มหาโพธิ์อันอุดม ไม้มหาโพธิ์ที่ควรบูชาเช่นนี้ ของพระศาสดาพระองค์ใด พระศาสดาพระองค์นั้นจักเป็นผู้เว้นจากความเศร้าโศกใหญ่มีปัญญา เป็นพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุด ครั้งนั้น เราถือเอาสังข์มาบำรุงโพธิพฤกษ์ เราเป่าสังข์ตลอดวันยังค่ำ ไหว้ไม้มหาโพธิ์อันอุดมแล้ว กรรมที่เราได้ทำในเวลาก่อนจะตายส่งให้เราไปเทวโลก ซากศพของเราตกไปแล้ว เรารื่นรมย์อยู่ในเทวโลก ดนตรีหกหมื่นยินดี ร่าเริง บันเทิง บำรุงเราอยู่ทุกเมื่อนี้เป็นผลของพุทธบูชา ในกัปที่ ๗๑ เราได้เป็นพระราชาพระนามว่า สุทัสสนะ เป็นใหญ่อยู่ในชมพูทวีป มีมหาสมุทรทั้ง ๔ เป็นขอบเขต

ครั้งนั้น ดนตรี ๘๐๐ แวดล้อมเราตลอดเวลา เราย่อมเสวยกรรมของตน นี้เป็นผลของการบำรุง เราเข้าถึงกำเนิดใด คือเทวดาหรือมนุษย์ แม้เรายังอยู่ในครรภ์ของมารดา กลองก็ประโคมอยู่ตลอดเวลา เพราะอุปัฏฐากพระสัมพุทธเจ้า เราได้เสวยสมบัติแล้ว เป็นผู้บรรลุบทอันไม่หวั่นไหว เป็นบทอันเกษมไม่มีมลทินไม่ตาย ในกัปที่ ๙๑ แต่กัปนี้เราได้ทำกรรมใดในกาลนั้น ด้วยกรรมนั้นเราไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งพุทธบูชา เราเผากิเลสทั้งหลายแล้ว ... พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระเอกสังขิยเถระได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ เอกสังขิยเถราปทาน.

ปทุมุตฺตโร นาม ชิโน อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห

วสีสตสหสฺเสหิ นครํ ปาวิสี ตทา ฯ

นครํ ปวิสนฺตสฺส อุปสนฺตสฺส ตาทิโน

รถิยา ๑ ปจฺจุคฺคมนาทีสุ นิคฺโฆโส อาสิ ตาวเท ฯ

พุทฺธสฺส อานุภาเวน อวชฺชิตอฆฏฺฏิตา ๒

สยํ วีณา ปวชฺชนฺติ พุทฺธสฺส ปวิสโต ปุรํ ฯ

พุทฺธเสฏฺฐํ นมสฺสามิ ปทุมุตฺตรํ มหามุนึ

ปาฏิหิรญฺจ ปสฺสิตฺวา ตตฺถ จิตฺตํ ปสาทยึ ฯ

อโห พุทฺโธ อโห ธมฺโม อโห โน สตฺถุสมฺปทา

อเจตนาปิ ตุริยา สยเมว ปวชฺชเร ฯ

สตสหสฺเส อิโต กปฺเป ยํ สญฺญมลภึ ตทา

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ พุทฺธสญฺญายิทํ ผลํ ฯ

กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ ภวา สพฺเพ สมูหตา

นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา วิหรามิ อนาสโว ฯ

สฺวาคตํ วต เม อาสิ มม พุทฺธสฺส สนฺติเก

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปาฏิหิรสญฺญโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

ปาฏิหิรสญฺญกตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

๑ ม. รตนานิ ปชฺโชตึสุ ฯ ยุ. รตนานิ ปนาทึสุ ฯ ๒ ม. เภริวชฺชุมฆฏฺฏิตา ฯ

ยุ. เภริวชฺชนฆฏฺฏิตา ฯ

ครั้งนั้น พระพิชิตมารผู้สมควรรับเครื่องบูชาพระนามว่าปทุมุตระได้เสด็จเข้าไปยังพระนคร พร้อมทั้งภิกษุสงฆ์ผู้มีอินทรีย์อันสำรวมแล้ว แสนรูป ขณะนั้น ได้มีเสียงสนั่นก้องไพเราะรับเสด็จพระพุทธเจ้าผู้สงบระงับ คงที่ ซึ่งกำลังเสด็จเข้าพระนครโดยทางรถด้วยพุทธานุภาพ พิณที่ไม่ถูกทำเพลง ไม่ถูกเคาะ ก็บรรเลงขึ้นได้เองในเมื่อพระพุทธเจ้าเสด็จเข้าบุรี เรานมัสการพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุด พระนามว่าปทุมุตระ ผู้เป็นพระมหามุนี และเห็นปาฏิหาริย์แล้วได้ยังจิตให้เลื่อมใสในปาฏิหาริย์นั้น โอ พระพุทธเจ้า โอ พระพระธรรม โอ สมบัติแห่งพระศาสดาของเรา ดนตรีถึงไร้เจตนาก็ยังบรรเลงได้เองเทียว ในกัปที่แสนแต่กัปนี้ เราได้สัญญาใดในกาลนั้น ด้วยการได้สัญญานั้น เราไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งสัญญาในพระพุทธเจ้า เราเผากิเลสทั้งหลายแล้ว ... พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้วดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระปาฏิหิรสัญญกเถระได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ ปาฏิหิรสัญญกเถราปทาน

กณิการํว ชลิตํ ทีปรุกฺขํว โชติตํ

กญฺจนํว วิโรจนฺตํ อทฺทสํ ทิปทุตฺตมํ ฯ

กมณฺฑลล ฐเปตฺวาน วากจีรญฺจ กุณฺฑิกํ

เอกํสํ อชินํ กตฺวา พุทฺธเสฏฺฐํ ถวึ อหํ ฯ

ตมนฺธการํ วิธมํ โมหชาลสมากุลํ

ญาณาโลกํ ทสฺสยิตฺวา ติณฺโณ ๑ อสิ ตุวํ มุนิ ฯ

สมุทฺธรสิมํ โลกํ สพฺพาวนฺตํ อนุตฺตรํ

ญาเณน เต อุปมา นตฺถิ ยาวตา ชคโต ๒ คติ ฯ

เตน ญาเณน สพฺพญฺญู สพฺพญฺญูติ ปวุจฺจติ

วนฺทามิ ตํ มหาวีรํ สพฺพญฺญุตํ อนาสวํ ฯ

สตสหสฺเส อิโต กปฺเป พุทฺธเสฏฺฐํ ถวึ อหํ

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ ญาณตฺถุมนายิทํ ผลํ ฯ

กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ ภวา สพฺเพ สมูหตา

นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา วิหรามิ อนาสโว ฯ

สฺวาคตํ วต เม อาสิ มม พุทฺธสฺส สนฺติเก

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ญาณตฺถวิโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

ญาณตฺถวิกตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

๑ ม. ยุ. นิตฺติณฺโณสิ มหามุนิ ฯ ๒ ยุ. จ คโต คติ ฯ

เราได้เห็นพระพุทธเจ้าผู้สูงสุดกว่าสัตว์ ผู้รุ่งเรืองเหมือนต้นกรรณิการ์ โชติช่วงดังดวงประทีป ไพโรจน์ดุจทองคำ เราวางคณโฑน้ำ ผ้าเปลือกไม้กรอง ธมกรก ทำหนังเสือเฉวียงบ่า แล้วก็สดุดีพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุดว่า ข้าแต่พระมุนี พระองค์ทรงขจัดความมืดมิด ซึ่งอากูลไปด้วยข่ายคือ โมหะ ทรงแสดงแสงสว่างคือ พระญาณ แล้วเสด็จข้ามไป พระองค์ได้ยกโลกนี้ขึ้นแล้ว สิ่งที่ยอดเยี่ยมซึ่งมีอยู่ทั้งหมด จะเปรียบปานกับพระญาณเป็นประมาณเครื่องไปจากโลกของพระองค์ไม่มี ด้วยพระญาณนั้น โลกจึงขนานนามพระองค์ว่าสัพพัญญู สัพพัญญู ข้าพระองค์ขอถวายบังคมพระองค์ผู้มีความเพียรใหญ่ ทรงทราบธรรมทั้งปวง ไม่มีอาสวะในกัปที่แสนแต่กัปนี้ เราได้สดุดีพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุด ด้วยการสดุดีนั้นเราไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งการสดุดีพระญาณเราเผากิเลสทั้งหลายแล้ว ... พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระญาณัตถวิกเถระได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ ญาณัตถวิกเถราปทาน.

นคเร พนฺธุมติยา ทฺวารปาโล อโหสหํ

อทฺทสํ วิรชํ พุทฺธํ สพฺพธมฺมาน ปารคุํ ฯ

อุจฺฉุกฺขณฺฑิกมาทาย พุทฺธเสฏฺฐสฺสทาสหํ

ปสนฺนจิตฺโต สุมโน วิปสฺสิสฺส มเหสิโน ฯ

เอกนวุเต อิโต กปฺเป ยํ อุจฺฉุมททึ ตทา

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ อุจฺฉุขณฺฑสฺสิทํ ผลํ ฯ

กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ ภวา สพฺเพ สมูหตา

นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา วิหรามิ อนาสโว ฯ

สฺวาคตํ วต เม อาสิ มม พุทฺธสฺส สนฺติเก

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อุจฺฉุขณฺฑิโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

อุจฺฉุขณฺฑิกตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

เราเป็นคนเฝ้าประตูอยู่ในพระนครพันธุมดี ได้เห็นพระพุทธเจ้าผู้ปราศจากธุลี ทรงรู้จบธรรมทั้งปวง เรามีจิตเลื่อมใสโสมนัสได้ถือเอาท่อนอ้อยมาถวาย แด่พระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุดพระนามว่าวิปัสสี ผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ในกัปที่ ๙๑ แต่กัปนี้ เราได้ถวายอ้อยใดในกาลนั้น ด้วยการถวายอ้อยนั้น เราไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งการถวายท่อนอ้อย เราเผากิเลสทั้งหลายแล้ว ... พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้วดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระอุจฉุขัณฑิกเถระได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ อุจฉุขัณฑิกเถราปทาน.

โรมโส นาม สมฺพุทฺโธ วสติ ปพฺพตนฺตเร

กลมฺพํ ตสฺส ปาทาสึ ปสนฺโน เสหิ ปาณิภิ ฯ

จตุนวุเต อิโต กปฺเป ยํ ทานมททึ ตทา

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ กลมฺพสฺส อิทํ ผลํ ฯ

กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ ภวา สพฺเพ สมูหตา

นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา วิหรามิ อนาสโว ฯ

สฺวาคตํ วต เม อาสิ มม พุทฺธสฺส สนฺติเก

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา กลมฺพทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

กลมฺพทายกตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

พระสัมพุทธเจ้าพระนามว่าโรมสะ ประทับอยู่ที่ซอกเขา เราเลื่อมใสได้ถวายมันอ้อนแด่พระองค์ด้วยมือทั้งสองของตนในกัปที่ ๙๔ แต่กัปนี้ เราได้ถวายทานใดในกาลนั้น ด้วยทานนั้น เราไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งการถวายมันอ้อน เราเผากิเลสทั้งหลายแล้ว ...

พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้วดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระกลัมพทายกเถระได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ กลัมพทายกเถราปทาน.

ปวเน พุทฺธํ ทิสฺวาน สยมฺภุํ อปราชิตํ

อมฺพาฏกํ คเหตฺวาน สยมฺภุสฺส อทาสหํ ฯ

เอกตฺตึเส อิโต กปฺเป ยํ ผลํ อททึ ตทา

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ ผลทานสฺสิทํ ผลํ ฯ

กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ ภวา สพฺเพ สมูหตา

นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา วิหรามิ อนาสโว ฯ

สฺวาคตํ วต เม อาสิ มม พุทฺธสฺส สนฺติเก

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อมฺพาฏกทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

อมฺพาฏกทายกตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

เราได้เห็นพระสยัมภูพุทธเจ้าผู้ไม่ทรงพ่ายแพ้อะไร ในป่าใหญ่ จึงได้เอาผลมะกอกมาถวายแด่พระสยัมภูในกัปที่ ๓๑ แต่กัปนี้ เราได้ถวายผลไม้ใดในกาลนั้น ด้วยการถวายผลไม้นั้น เราไม่รู้จักทุคติเลยนี้เป็นผลแห่งการถวายผลไม้ เราเผากิเลสทั้งหลายแล้ว ...

พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้วดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระอัมพาฏกทายกเถระได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ อัมพาฏกทายกเถราปทาน.

หรีตกึ อามลกํ อมฺพชมฺพุวิเภทกํ

โกลํ ภลฺลาตกํ เพลฺลํ สยเมวาหรามหํ ฯ

ทิสฺวาน ปพฺภารคตํ ฌายึ ฌานรตํ มุนึ

อาพาเธน อาปีฬิตํ อทฺธนิยํ ๑ มหามุนึ ฯ

หรีตกึ คเหตฺวาน สยมฺภุสฺส อทาสหํ

กตมตฺตมฺหิ เภสชฺชํ พฺยาธิ ปสฺสมฺภิ ตาวเท ฯ

ปหีนทรโถ พุทฺโธ อนุโมทนิยํ ๒ อกา

เภสชฺชทาเนนิมินา พฺยาธิวูปสเมน จ ฯ

เทวภูโต มนุสฺโส วา ชาโต วา อญฺญชาติยา

สพฺพตฺถ สุขิโต โหหิ ๓ มา จ เต พฺยาธิมาคมา ฯ

อิทํ วตฺวาน สมฺพุทฺโธ สยมฺภู อปราชิโต

นภํ อพฺภุคฺคมิ ธีโร หํสราชาว อมฺพเร ฯ

ยโต หรีตกิมทํ ๑ สยมฺภุสฺส มเหสิโน

อิมํ ชาตึ อุปาทาย พฺยาธิ เม นูปปชฺชถ ฯ

อยํ ปจฺฉิมโก มยฺหํ จริโม วตฺตเต ภโว

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา ๒ กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ ฯ

จตุนวุเต อิโต กปฺเป เภสชฺชมททึ ตทา

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ เภสชฺชสฺส อิทํ ผลํ ฯ

กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ ภวา สพฺเพ สมูหตา

นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา วิหรามิ อนาสโว ฯ

สฺวาคตํ วต เม อาสิ มม พุทฺธสฺส สนฺติเก

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา หรีตกิทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

หรีตกิทายกตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

๑ ม. ยุ. อทุติยํ ฯ ๒ ม. อนุโมทมกาสิ เม ฯ ๓ ม. โหตุ ฯ

เรากำลังนำผลสมอ ผลมะขามป้อม ผลมะม่วง ผลหว้า สมอพิเภกกระเบา ผลรกฟ้า มะตูมมาด้วยตนเอง เราได้เห็นพระมหามุนีผู้มีปกติเพ่งพินิจ ยินดีในฌาน เป็นนักปราชญ์ ถูกอาพาธเบียดเบียนเสด็จเดินทางไกล ประทับอยู่ที่เงื้อมเขา จึงได้เอาผลสมอถวายแด่พระสยัมภู ก็พอเราทำเภสัชเสร็จแล้ว พยาธิหายไปในทันใดนั้นเอง พระพุทธเจ้าผู้มีความกระวนกระวายอันละได้แล้ว ได้ทรงทำอนุโมทนาว่า ก็ด้วยการถวายเภสัชอันเป็นเครื่องระงับพยาธินี้ท่านเกิดเป็นเทวดา เป็นมนุษย์ หรือจะเกิดในชาติอื่น จงเป็นผู้ถึงความสุขในที่ทุกแห่ง และท่านอย่าถึงความป่วยไข้ ครั้นพระสยัมภูพุทธเจ้าผู้ไม่ทรงพ่ายแพ้อะไร เป็นนักปราชญ์ ตรัสดังนี้แล้ว

ได้เสด็จเหาะขึ้นสู่นภากาศ เหมือนพญาหงส์ในอัมพร ฉะนั้นเพราะเราได้ถวายสมอแด่พระสยัมภูพุทธเจ้าผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ความป่วยไข้จึงมิได้เกิดแก่เราเลยจนถึงชาตินี้ นี้เป็นความเกิดครั้งหลังของเรา ภพสุดท้ายกำลังเป็นไป วิชชา ๓ เราได้บรรลุแล้ว โดยลำดับพระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้ว ในกัปที่ ๙๔ แต่กัปนี้ เราได้ถวายเภสัชในกาลนั้น ด้วยการถวายเภสัชนั้น เราไม่รู้จักทุคติเลยนี้เป็นผลแห่งเภสัชทาน เราเผากิเลสทั้งหลายแล้ว ... พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระหรีตกิทายกเถระได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ หรีตกิทายกเถราปทาน.

หตฺถีราชา ตทา อาสึ อีสาทนฺโต อุรุฬฺหโว

วิจรนฺโต พฺรหารญฺเญ อทฺทสํ โลกนายกํ ฯ

อมฺพปิณฺฑึ ๑ คเหตฺวาน อทาสึ สตฺถุโน อหํ

ปฏิคฺคณฺหิ มหาวีโร สิทฺธตฺโถ โลกนายโก ฯ

มม นิชฺฌายมานสฺส ปริภุญฺชิ ตทา ชิโน

ตตฺถ จิตฺตํ ปสาเทตฺวา ตุสิตํ อุปปชฺชหํ ฯ

ตโต อหํ จวิตฺวาน จกฺกวตฺติ อโหสหํ

เอเตเนว อุปาเยน อนุโภตฺวาน สมฺปทา ฯ

ปธานํ ปหิตตฺโตหํ อุปสนฺโต นิรูปธิ

สพฺพาสเว ปริญฺญาย วิหรามิ อนาสโว ฯ

จตุนวุเต อิโต กปฺเป ยํ ทานมททึ ตทา

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ ผลทานสฺสิทํ ผลํ ฯ

กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ ภวา สพฺเพ สมูหตา

นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา วิหรามิ อนาสโว ฯ

สฺวาคตํ วต เม อาสิ มม พุทฺธสฺส สนฺติเก

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อมฺพปิณฺฑิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

อมฺพปิณฺฑิยตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

๑ ม. หรีตกํ ทินฺนํ ฯ ๒ ม. ยุ. สจฺฉิกตา ฯ

๑ ม. อมฺพปิณฺฑํ ฯ

ครั้งนั้น เราเป็นพญาช้างมีงางอนงาม ทรงกำลังพิริยะกล้าว่องไวเที่ยวอยู่ในป่าใหญ่ ได้เห็นพระผู้นำโลก เราได้หยิบเอาชิ้นมะม่วงมาถวายแด่พระศาสดา พระมหาวีรเจ้า พระนามว่าสิทธัตถะ นายกของโลก ทรงรับประเคน เมื่อเราเพ่งดูอยู่ พระพิชิตมารได้ทรงเสวยในกาลนั้น เรายังจิตให้เลื่อมใสในพระชินเจ้าพระองค์นั้น จึงเข้าถึงสวรรค์ชั้นดุสิต เราจุติจากดุสิตนั้นแล้ว ได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิราช เสวยสมบัติโดยอุบายเช่นนั้นแหละ เรามีตนส่งไปเพื่อความเพียรสงบระงับ ไม่มีอุปธิกิเลส กำหนดรู้อาสวะทั้งปวงแล้วเป็นผู้ไม่มีอาสวะอยู่ ในกัปที่ ๙๔ แต่กัปนี้ เราได้ถวายทานใดในกาลนั้น ด้วยทานนั้น เราไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งการถวายผลไม้ เราเผากิเลสทั้งหลายแล้ว ... พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระอัมพปิณฑิยเถระได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ อัมพปิณฑิยเถราปทาน.

ปทุมุตฺตรพุทฺธสฺส โลกเชฏฺฐสฺส ตาทิโน

ปิณฺฑาย วิจรนฺตสฺส ธารโต อุตฺตมํ ยสํ ฯ

อคฺคผลํ คเหตฺวาน วิปฺปสนฺเนน เจตสา

ทกฺขิเณยฺยสฺส ธีรสฺส อทาสึ สตฺถุโน อหํ ฯ

เตน กมฺเมน ทิปทินฺท โลกเชฏฺฐ นราสภ

ปตฺโตมฺหิ อจลํ ฐานํ หิตฺวา ชยปราชยํ ฯ

สตสหสฺเส อิโต กปฺเป ยํ ทานมททึ ตทา

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ อคฺคทานสฺสิทํ ผลํ ฯ

กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ ภวา สพฺเพ สมูหตา

นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา วิหรามิ อนาสโว ฯ

สฺวาคตํ วต เม อาสิ มม พุทฺธสฺส สนฺติเก

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ชมฺพูผลิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

ชมฺพูผลิยตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

อุทฺทานํ

เถโร เอกวิหารี จ สงฺขิโก ปาฏิหีรโก

ถวิโก อุจฺฉุขณฺฑี จ กลมฺพมฺพาฏกปฺปทา ฯ

หรีตกมฺพปิณฺฑี จ ชมฺพูโท ทสโม ยติ

ฉฬาสีติ จ คาถาโย คณิตาโย วิภาวิหิ ฯ

เอกวิหาริวคฺโค จตุจตฺตาฬีโส ฯ

๑ ม. อมฺพผลิยตฺเถร... ฯ

เมื่อพระพุทธเจ้าพระนามว่าปทุมุตระ เชษฐบุรุษของโลก ผู้คงที่ ผู้ทรงยศอันสูงสุด กำลังเสด็จเที่ยวบิณฑบาตอยู่ ข้าพระองค์มีใจเลื่อมใส ได้ถือเอาผลชมพู่อย่างดีมาถวายแด่พระศาสดา ผู้เป็นทักขิไณยบุคคล เป็นนักปราชญ์ ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นใหญ่กว่าสัตว์เชษฐบุรุษของโลกประเสริฐกว่านรชน เพราะกรรมนั้น ข้าพระองค์จึงเป็นผู้ละความชนะและความแพ้แล้ว ได้ถึงฐานะที่ไม่หวั่นไหวในกัปที่แสนแต่กัปนี้ ข้าพระองค์ได้ถวายทานใดในกาลนั้น ด้วยทานนั้นข้าพระองค์ไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งการถวายผลไม้อย่างดีเป็นทาน ข้าพระองค์เผากิเลสทั้งหลายแล้ว ... พระพุทธศาสนาข้าพระองค์ได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระชัมพูผลิยเถระได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ ชัมพูผลิยเถราปทาน.

รวมอปทานที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. เอกวิหาริยเถราปทาน ๖. กลัมพทายกเถราปทาน

๒. เอกสังขิยเถราปทาน ๗. อัมพาฏกทายกเถราปทาน

๓. ปาฏิหิรสัญญกเถราปทาน ๘. หรีตกิทายกเถราปทาน

๔. ญาณัตถวิกเถราปทาน ๙. อัมพปิณฑิยเถราปทาน

๕. อุจฉุขัณฑิกเถราปทาน ๑๐. ชัมพูผลิยเถราปทาน

บัณฑิตคำนวณคาถาได้ ๘๖ คาถา.

จบ เอกวิหาริวรรคที่ ๔๔