กัจจายวรรค

ปทุมุตฺตโร นาม ชิโน อเนโช อชิตญฺชิโน ๑

สตสหสฺเส กปฺปานํ อิโต อุปฺปชฺชิ นายโก ฯ

วีโร กมลปตฺตกฺโข สสงฺกวิมลานโน

กญฺจนตจสงฺกาโส ๒ รวิทิตฺติสมปฺปโภ ฯ

สตฺตเนตฺตมโนหรี ๓ วรลกฺขณภูสิโต

สพฺพวากฺยปถาตีโต มนุชามรสกฺกโต ฯ

สมฺพุทฺโธ โพธยํ สตฺเต วาติโห ๔ มธุรสฺสโร

กรุณานทฺธสนฺตาโน ปริสาสุ วิสารโท ฯ

เทเสติ มธุรํ ธมฺมํ จตุสจฺจุปสํหิตํ

นิมุคฺเค โมหปงฺกมฺหิ สมุทฺธรติ ปาณิโน ฯ

ตทา เอกจโร หุตฺวา ตาปโส หิมวาลโย

นภสา มานุสํ โลกํ คจฺฉนฺโต ชินมทฺทสํ ฯ

อุเปจฺจ สนฺติกํ ตสฺส อสฺโสสึ ธมฺมเทสนํ

วณฺณยนฺตสฺส ธีรสฺส สาวกสฺส มหาคุณํ ฯ

สงฺขิตฺเตน มยา วุตฺตํ วิตฺถาเรน ปกาสยํ

ปริสํ มญฺจ โตเสติ ยถา กจฺจายโน อยํ ฯ

นาหํ เอวมิเธกจฺจํ อญฺญํ ปสฺสามิ สาวกํ

ตสฺมา ตทคฺเค เอสคฺโค เอวํ ธาเรถ ภิกฺขโว ฯ

ตทาหํ วิมฺหิโต หุตฺวา วากฺยํ สุตฺวา มโนรมํ

หิมวนฺตํ คมิตฺวาน อาหิตฺวา ปุปฺผสญฺจยํ ฯ

ปูเชตฺวา โลกสรณํ ตํ ฐานํ อภิปตฺถยึ

ตทา มมาสยํ ญตฺวา พฺยากาสิ ๑ สรณาลโย ฯ

ปสฺสเถตํ อิสิวรํ นิทฺธนฺตกนกตฺตจํ

อุทคฺคโลมมานสํ ๒ อจลํ ปญฺชลึ ฐิตํ ฯ

หาสํ สุปุณฺณนยนํ พุทฺธวณฺณคตาสยํ

ธมฺมชํ ๓ อุคฺคหทยํ อมตาสิตฺตสนฺนิภํ ฯ

กจฺจานสฺส คุณํ สุตฺวา ตํ ฐานํ ปตฺถยึ ๔ ฐิโต

อนาคตมฺหิ อทฺธาเน โคตมสฺส มหามุเน ฯ

ตสฺส ธมฺเมสุ ทายาโท โอรโส ธมฺมนิมฺมิโต

กจฺจาโน นาม นาเมน เหสฺสติ สตฺถุสาวโก ฯ

พหุสฺสุโต มหาญาณี อธิปฺปายวิทู มุนิ ๕

ปาปุณิสฺสติ ตํ ฐานํ ยถายํ พฺยากโต มยา ฯ

สตสหสฺเส อิโต กปฺเป ยํ กมฺมมกรึ ตทา

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ พุทฺธปูชายิทํ ผลํ ฯ

ทุเว ภเว สํสรามิ เทวตฺเต อถ มานุเส

อญฺญํ คตึ น ชานามิ ๖ พุทฺธปูชายิทํ ผลํ ฯ

ทุเว กุเล ปชานามิ ขตฺติเย จาปิ พฺราหฺมเณ

นีเจ กุเล น ชายามิ พุทฺธปูชายิทํ ผลํ ฯ

ปจฺฉิเม จ ภเว ชาโต อุชฺเชนิยํ ปุเร รเม

ปชฺโชตสฺส สจณฺฑสฺส ๑ ปุโรหิตนุชาติโน ๒ ฯ

ปุตฺโต ติปิติวจฺฉสฺส ๓ นิปุโณ เวทปารคู

มาตา จ จนฺทนปทุมา ๔ กจฺจาโนหํ วรตฺตโจ ฯ

วีมํสนตฺถํ พุทฺธสฺส ภูมิปาเลน เปสิโต

ทิสฺวา โมกฺขปุรทฺวารํ นายกํ คุณสญฺจยํ ฯ

สุตฺวาน วิมลํ วากฺยํ คติปงฺกวิโสธนํ

ปาปุณึ อมตํ สนฺตํ เสเสหิ ๕ สห สตฺตหิ ฯ

อธิปฺปายวิทู ชาโต สุคตสฺส มหามเต

ฐปิโต เอตทคฺเค จ สุสมิทฺธมโนรโถ ฯ

กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ ภวา สพฺเพ สมูหตา

นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา วิหรามิ อนาสโว ฯ

สฺวาคตํ วต เม อาสิ มม พุทฺธสฺส สนฺติเก

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา มหากจฺจายโน เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

มหากจฺจายนตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

๑ ม อชิตํ ชโย ฯ ยุ. อชิตญฺชโย ฯ ๒ ม. กนกาจลสงฺกาโส ฯ ๓ ม. ยุ. ...หารี ฯ

๔ ม. ยุ. วาคีโส ฯ

๑ ม. ... สรณญฺชโห ฯ ๒ ม. อุทคฺคโลมํ ปีณํสํ ฯ ยุ. ... ปีณสํ ฯ ๓ ยุ.

ธมฺมปฏิคฺคหวรํ ฯ ๔ ม. ยุ. ปตฺถยํ ฯ ๕ โป. ม. ยุ. มุเน ฯ ๖ ม. ยุ. น

คจฺฉามิ ฯ

๑ โป. ยุ. อจณฺฑสฺส ฯ ๒ ม. ปุโรหิตทิชาธิโน ฯ ๓ ม. ยุ. ติริฏิวจฺฉสฺส ฯ

๔ ม. จนฺทิมา นาม ฯ ยุ. จนฺทปทุมา ฯ ๕ ยุ. สเตหิ สห ปญฺจหิ ฯ

พระพิชิตมารพระนามว่าปทุมุตระ ผู้ปราศจากตัณหา ทรงชำนะสิ่งที่ใครๆ เอาชนะไม่ได้ เป็นพระผู้นำ ได้เสด็จอุบัติขึ้นในกัปที่แสนแต่ภัทกัปนี้ พระองค์เป็นผู้แกล้วกล้าสามารถ มีพระอินทรีย์เสมือนใบบัว มีพระพักตร์ปราศจากมลทินคล้ายพระจันทร์ มีพระฉวีวรรณปานดังทองคำ มีพระรัศมีซ่านออกจากพระองค์เหมือนรัศมีพระอาทิตย์ นำตาและใจของสัตว์ลง ประดับด้วยพระลักษณะอันประเสริฐ ล่วงทางแห่งคำพูดทุกอย่าง อันหมู่มนุษย์และอมรเทพสักการะ ตรัสรู้ด้วยพระองค์เอง ทรงยังสัตว์ให้ตรัสรู้ ทรงนำไปได้อย่างรวดเร็ว มีพระสุรเสียงไพเราะ มีพระสันดานหนาไปด้วยพระกรุณา ทรงแกล้วกล้าในที่ประชุม พระองค์ทรงแสดงธรรมอันไพเราะ ซึ่งประกอบด้วยสัจจะ ๔ ทรงฉุดขึ้นซึ่งหมู่สัตว์ที่จมอยู่ในเปือกตมคือโมหะ

ครั้งนั้นเราเป็นดาบส สัญจรไปแต่คนเดียว มีป่าหิมพานต์เป็นที่อยู่อาศัย เมื่อไปสู่มนุษยโลก ทางอากาศก็ได้พบพระพิชิตมาร เราได้เข้าไปเฝ้าพระองค์แล้วสดับพระธรรมเทศนาของพระธีรเจ้า ผู้ทรงพรรณนาคุณอันใหญ่ของพระสาวกอยู่ว่าเราไม่เห็นสาวกองค์อื่นใดในธรรมวินัยนี้ ที่จะเสมอเหมือนกับกัจจายนภิกษุนี้ ผู้ซึ่งประกาศธรรมที่เราแสดงแล้วแต่โดยย่อได้โดยพิสดาร ทำบริษัทและเราให้ยินดี เพราะฉะนั้น กัจจายนภิกษุนี้จึงเลิศกว่าภิกษุผู้เลิศในการกล่าวได้โดยพิสดาร ซึ่งอรรถแห่งภาษิตที่เรากล่าวไว้แต่โดยย่อนั้น ภิกษุทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงจำไว้อย่างนี้เถิด ครั้งนั้น เราได้ฟังพระดำรัสอันรื่นรมย์ใจแล้ว เกิดความอัศจรรย์ จึงไปป่าหิมพานต์นำเอากลุ่มดอกไม้มาบูชาพระผู้เป็นที่พึ่งของโลก แล้วปรารถนาฐานันดรนั้น

ครั้งนั้น พระผู้เป็นที่อยู่แห่งสรณะ ทรงทราบอัธยาศัยของเราแล้ว ได้ทรงพยากรณ์ว่าจงดูฤาษีผู้ประเสริฐนี้ ซึ่งเป็นผู้มีผิวพรรณเหมือนทองคำที่ไล่มลทินออกแล้ว มีโลมชาติชูชันและใจโสมนัส ยืนประนมอัญชลีนิ่งไม่ไหวติง ร่าเริง มีนัยน์ตาเต็มดี มีอัธยาศัยน้อมไปในคุณของพระพุทธเจ้า มีธรรมเป็นธง มีหทัยร่าเริง เหมือนกับถูกรดด้วยน้ำอมฤต เขาได้สดับคุณของกัจจายนภิกษุเข้า จึงได้ปรารถนาฐานันดรนั้น ในอนาคตกาล ฤาษีผู้นี้จะได้เป็นธรรมทายาทของพระโคดมมหามุนี เป็นโอรสอันธรรมเนรมิต จักเป็นพระสาวกของพระศาสดา มีนามชื่อว่ากัจจายนะ เขาจักเป็นพหุสูต มีญาณใหญ่รู้อธิบายแจ้งชัด เป็นนักปราชญ์ จักถึงฐานันดรนั้น ดังที่เราได้พยากรณ์ไว้แล้ว ในกัปที่แสนแต่กัปนี้

เราได้ทำกรรมใดในกาลนั้นด้วยกรรมนั้นเราไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งพุทธบูชา เราท่องเที่ยวอยู่แต่ในสองภพ คือ ในเทวดาและมนุษย์ คติอื่นเราไม่รู้นี้เป็นผลแห่งพุทธบูชา เราเกิดสองสกุล คือ สกุลกษัตริย์และสกุลพราหมณ์ เราไม่เกิดในสกุลที่ต่ำทราม นี้เป็นผลแห่งพุทธบูชาและในภพสุดท้าย เราเกิดเป็นบุตรของติปิติวัจฉพราหมณ์ผู้เป็นปุโรหิตของพระเจ้าจัณฑปัชโชต ในพระนครอุชเชนีอันรื่นรมย์เราเป็นคนฉลาดเรียนจบไตรเพท ส่วนมารดาของเราชื่อจันทนปทุมาเราชื่อกัจจานะ เป็นผู้มีผิวกายงาม เราอันพระเจ้าแผ่นดินทรงส่งไปเพื่อพิจารณาพระพุทธเจ้า ได้พบพระผู้นำซึ่งเป็นประตูของโมกขบุรีเป็นที่สั่งสมคุณ และได้สดับพระพุทธภาษิตอันปราศจากมลทินเป็นเครื่องชำระล้างเปือกตมคือคติ จึงได้บรรลุอมตธรรมอันสงบระงับ พร้อมกับบุรุษ ๗ คนที่เหลือ เราเป็นผู้อธิบายในพระมติอันใหญ่ของพระสุคตเจ้าได้แจ้งชัด และพระศาสดาทรงตั้งไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะ เราเป็นผู้มีความปรารถนาสำเร็จด้วยดีแล้ว เราเผากิเลสทั้งหลายแล้ว ... พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระมหากัจจายนเถระได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ มหากัจจายนเถราปทาน.

อิโต สตสหสฺสมฺหิ กปฺเป อุปฺปชฺชิ นายโก

อโนมนาโม อมิโต นาเมน ปทุมุตฺตโร ฯ

ปทุมาการวทโน ปทุมามลสุจฺฉวี

โลเกนานูปลิตฺโต จ โตเยน ปทุมํ ยถา ฯ

ธีโร ปทุมปตฺตกฺโข กนฺโต จ ปทุมํ ยถา

ปทุมุตฺตรคนฺโธ จ ตสฺมา โส ปทุมุตฺตโร ฯ

โลกเชฏฺโฐ จ นิมฺมาโน อนฺธานํ นยนูปโม

สนฺตเวโส คุณนิธิ กรุณามติสาคโร ฯ

ส กทาปิ มหาวีโร พฺรหฺมาสุราสุรอจฺฉิโต ๑

สเทวมนุชากิณฺเณ ๒ ชนมชฺเฌ ชนุตฺตโม ๓ ฯ

วทเนน สุคนฺเธน มธุเรน สุเตน ๔ จ

รญฺชยํ ปริสํ สพฺพํ สนฺถวิ สาวกํ สกํ ฯ

สทฺธาธิมุตฺโต สุมติ มม ทสฺสนสาลโย

นตฺถิ เอตาทิโส อญฺโญ ยถายํ ภิกฺขุ วกฺกลิ ฯ

ตทาหํ หํสวติยา นคเร พฺราหฺมณสฺสตฺรโช

หุตฺวา สุตฺวา จ ตํ วากฺยํ ตณฺฐานํ อภิโรจยึ ฯ

สสาวกนฺตํ วิมลํ นิมนฺเตตฺวา ตถาคตํ

สตฺตาหํ โภชยิตฺวาน ทุสฺเสหิ ฉาทยึ ตทา ฯ

นิปจฺจ สิรสา ตสฺส อนนฺตคุณสาคเร

นิมุคฺโค ปีติสมฺปุณฺโณ อิมํ วจนมพฺรวึ ฯ

โย โส ตยา สนฺถวิโต อิธ ๑ สทฺธาธิมุตฺโต อิสิ

ภิกฺขุ สทฺธาวตํ อคฺโค ตาทิโสหํ ๒ มหามุนิ ฯ

เอวํ วุตฺเต มหาวีโร อนาวรณทสฺสโน

อิมํ วากฺยํ อุทีรยิ ๓ ปริสาย มหามุนิ ฯ

ปสฺสเถตํ มาณวกํ ปีตมฏฺฐนิวาสนํ

เหมยญฺโญปจิตงฺคํ ชนเนตฺตมโนหรํ ฯ

เอโส อนาคตทฺธาเน โคตมสฺส มเหสิโน

อคฺโค สทฺธาธิมุตฺตานํ สาวโกยํ ภวิสฺสติ ฯ

เทวภูโต มนุสฺโส วา สพฺพสนฺตาปวชฺชิโต

สพฺพโภคปริพฺยุโฬฺห สุขิโต สํสริสฺสติ ฯ

สตสหสฺเส อิโต กปฺเป โอกฺกากกุลสมฺภโว

โคตโม นาม นาเมน สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ ฯ

ตสฺส ธมฺเมสุ ทายาโท โอรโส ธมฺมนิมฺมิโต

วกฺกลิ นาม นาเมน เหสฺสติ สตฺถุสาวโก ฯ

เตน กมฺมวิเสเสน เจตนาปณิธีหิ จ

ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ ตาวตึสํ อคญฺฉหํ ฯ

สพฺพตฺถ สุขิโต หุตฺวา สํสรนฺโต ภวาภเว

สาวตฺถิยํ ปุเร ชาโต กุเล อญฺญตเร อหํ ฯ

โนนิตํ สุขุมาลํ มํ ฐิตํ ๑ ปลฺลวโกมลํ

มาตา ๒ อุตฺตานสยนํ ปิสาจภยตชฺชิตา ฯ

ปาทมูเล มเหสิสฺส สยาเปสิ ๓ ทินมานสา

อิมํ ททามิ เต นาถ สรณํ โหหิ นายก ฯ

ตทา ปฏิคฺคหิ โส มํ ภีตานํ สรโณ มุนิ

ชาลินา จกฺกงฺกิเตน ๔ มุทุโกมลปาณินา ฯ

ตทา ปภูติ ชาโตหํ ๕ อรกฺเขยฺเยน รกฺขิโต

สพฺพพฺยาธิวินิมุตฺโต ๖ สุเขน ปริวุตฺถิโต ๗ ฯ

สุคเตน วินาภูโต อุกฺกณฺฐามิ มุหุตฺตกํ

ชาติยา สตฺตวสฺโสหํ ปพฺพชึ อนคาริยํ ฯ

สพฺพปารมิสมฺภูตํ นีลกฺขินยนํ วรํ ๘

รูปํ สพฺพํ สุภากิณฺณํ อติตฺโต วิหรามหํ ๙ ฯ

พุทฺธรูปรตึ ญตฺวา ตทา โอวทิ มํ ชิโน

อลํ วกฺกลิ กึ รูเป รมเส พาลนนฺทิเต ฯ

โย หิ ปสฺสติ สทฺธมฺมํ โส มํ ปสฺสติ ปณฺฑิโต

อปสฺสมาโน สทฺธมฺมํ มํ ปสฺสํปิ น ปสฺสติ ฯ

อนนฺตาทีนโว กาโย วิสรุกฺขสมูปโม

อาวาโส สพฺพโรคานํ ปุญฺโช ทุกฺขสฺส เกวโล ฯ

นิพฺพินฺทิย ตโต รูเป ขนฺธานํ อุทยพฺพยํ

ปสฺสํ ๑๐ สพฺพกิเลสานํ สุเขนนฺตํ คมิสฺสสิ ฯ

เอวํ เตนานุสิฏฺโฐหํ นายเกน หิเตสินา

คิชฺฌกูฏํ สมารุยฺห ฌายามิ คิริกนฺทเร ๑ ฯ

ฐิโต ปพฺพตปาทมฺหิ อสฺสาสยํ ๒ มหามุนิ

วกฺกลีติ ชินาโวจ ๓ ตํ สุตฺวา มุทิโต อหํ ฯ

ปกฺขนฺทึ เสลปพฺภาเร อเนกสตโปริเส

ตทา พุทฺธานุภาเวน สุเขเนว มหึ คโต ฯ

ปุนาปิ ธมฺมํ เทเสติ ขนฺธานํ อุทยพฺพยํ

ตมหํ ธมฺมมญฺญาย อรหตฺตํ อปาปุณึ ฯ

สุมหาปุริสมชฺเฌ ตทา มํ จรณนฺตโก ๔

อคฺคํ สทฺธาธิมุตฺตานํ ปญฺญาเปติ มหามติ ฯ

สตสหสฺเส อิโต กปฺเป ยํ กมฺมมกรึ ตทา

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ พุทฺธปูชายิทํ ผลํ ฯ

กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ ภวา สพฺเพ สมูหตา

นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา วิหรามิ อนาสโว ฯ

สฺวาคตํ วต เม อาสิ มม พุทฺธสฺส สนฺติเก

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา วกฺกลิ เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

วกฺกลิตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

๑ ม. พฺรหฺมาสุรสุรจฺจิโต ฯ ยุ. พฺรหฺมามรสุรจฺจิโต ฯ ๒ ยุ. สเทวมนุชากิณฺโณ ฯ

๓ ม. ชินุตฺตโม ฯ ๔ โป. รุเทน ฯ ม. ยุ. รุเตน ฯ

๑ ม. อิโต สตฺตมเก มุนิ ฯ ยุ. ...สตฺตมเกหนิ ฯ ๒ ม. ยุ. ตาทิโส โหมหํ มุเน ฯ

๓ ม. ยุ. อุทีเรสิ ฯ

๑ ม. ยุ. ชาตปลฺลวโกมลํ ฯ ๒ ม. ยุ. มนฺทํ ฯ ๓ ม. สาเยสุํ ฯ ยุ. สาเยยฺยุํ ฯ

๔ ยุ. สงฺขลงฺเกน ฯ ๕ ม. ยุ. เตนาหํ ฯ ๖ ม. สพฺพเวรวินิมุตฺโต ฯ ยุ.

สพฺพูปธิวินิมุตฺโต ฯ ๗ ม. ปริวุทฺธิโต ฯ ยุ. ปริวฑฺฒิโต ฯ ๘ ยุ. ปรํ ฯ ๙ ยุ.

พิหยามหํ ฯ ๑๐ ม. ปสฺส อุปกฺกิเลสานํ ฯ

๑ ยุ. คิรินิทฺทเร ฯ ๒ ม. อสฺสาสยิ ฯ โป. มมหาสํ ฯ ยุ. มมาหส ฯ ๓ ม.

ยุ. ชิโนวาจํ ฯ ๔ ม. จรณนฺตโค ฯ ยุ. มรณนฺตโค ฯ

สมเด็จพระผู้นำมีพระนามไม่ทราม มีพระคุณนับไม่ได้พระนามว่าปทุมุตระ เสด็จอุบัติขึ้นแล้วในกัปที่แสนแต่ภัทรกัปนี้ พระนามว่าปทุมุตระ ก็เพราะมีพระพักตร์เหมือนดอกปทุม มีพระฉวีวรรณงาม ไม่มีมลทิน เหมือนดอกปทุม ไม่เปื้อนด้วยโลก เหมือนดอกปทุมไม่เปื้อนด้วยน้ำ ฉะนั้น เป็นนักปราชญ์ มีพระอินทรีย์ดังใบปทุมและน่ารักเหมือนดอกปทุม ทั้งมีพระโอฐ มีกลิ่นอุดม เหมือนกลิ่นในกลีบของดอกปทุม เพราะฉะนั้น พระองค์จึงทรงพระนามว่า ปทุมุตระ

พระองค์เป็นผู้เจริญกว่าโลกไม่ทรงถือพระองค์ เปรียบเสมือนเป็นนัยน์ตาให้คนตาบอด มีพระอิริยาบถสงบ เป็นที่ฝังพระคุณ เป็นที่รองรับกรุณาและมติถึงในครั้งไหนๆ พระมหาวีรเจ้าพระองค์นั้น ก็เป็นผู้อันพรหมอสูรและเทวดาบูชา สูงสุดกว่าชนในท่ามกลางหมู่ชนที่เกลื่อนกล่นไปทั้งเทวดาและมนุษย์ เมื่อจะยังบริษัททั้งปวงให้ยินดีด้วยพระสำเนียงอันเสนาะ และด้วยพระธรรมเทศนาอันเพราะพริ้ง จึงได้ชมสาวกของพระองค์ว่า ภิกษุอื่นที่พ้นกิเลสด้วยศรัทธา มีมติดี ขวนขวายในการดูเรา เช่นกับวักกลิภิกษุนี้ ไม่มีเลย ครั้งนั้น เราเป็นบุตรของพราณ์ในพระนครหงสวดี ได้สดับพระพุทธภาษิตนั้น จึงชอบฐานันดรนั้น ครั้งนั้น

เราได้นิมนต์พระตถาคตผู้ปราศจากมลทินพระองค์นั้น พร้อมด้วยพระสาวก ให้เสวยตลอด ๗ วันแล้วให้ครองผ้า เราหมอบศีรษะลงแล้วจมลงในสาครคืออนันตคุณของพระศาสดาพระองค์นั้น เต็มเปี่ยมไปด้วยปีติ ได้กราบทูลดังนี้ว่า ข้าแต่พระมหามุนี ขอให้พระองค์ได้เป็นเช่นกับภิกษุผู้สัทธาธิมุติ ที่พระองค์ตรัสชมเชยว่า เลิศกว่าภิกษุผู้มีศรัทธาในพระศาสนานี้เถิด เมื่อเรากราบทูลดังนี้แล้ว พระมหามุนีผู้มีความเพียรใหญ่ มีพระทรรศนะมิได้มีเครื่องกีดกัน ได้ตรัสพระดำรัสนี้ในท่ามกลางบริษัทว่า จงดูมาณพผู้นี้ ผู้นุ่งผ้าเนื้อเกลี้ยงสีเหลือง มีอวัยวะอันบุญสร้างสมให้คล้ายทองคำ ดูดดื่มตาและใจของหมู่ชนในอนาคตกาล

มาณพผู้นี้จักได้เป็นพระสาวกของพระโคดมผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ เป็นผู้เลิศกว่าภิกษุทั้งหลายฝ่ายสัทธาธิมุติ เขาเป็นเทวดาหรือมนุษย์ก็ตามจักเป็นผู้เว้นจากความเดือดร้อนทั้งปวง รวบรวมโภคทรัพย์ทุกอย่าง มีความสุขท่องเที่ยวไป ในกัปที่แสนแต่กัปนี้ พระศาสดามีนามชื่อว่าโคดมทรงสมภพในวงศ์พระเจ้าโอกกากราช จักเสด็จอุบัติขึ้นในโลกมาณพผู้นี้จักเป็นธรรมทายาทของพระศาสดาพระองค์นั้น จักเป็นโอรสอันธรรมเนรมิต จักเป็นสาวกของพระศาสดามีนามชื่อว่าวักกลิ เพราะผลกรรมที่เหลือนั้น และเพราะตั้งเจตน์จำนงไว้ เราละร่างมนุษย์แล้ว ได้ไปสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ เรามีความสุขในที่ทุกสถาน ท่องเที่ยวไปในภพน้อยภพใหญ่

ได้เกิดในสกุลหนึ่งในพระนครสาวัตถี มารดาของเราถูกภัยปีศาจคุกคาม มีใจหวาดกลัวจึงให้เราผู้ละเอียดอ่อนเหมือนเนยข้น นุ่มนิ่มเหมือนใบไม้อ่อนๆซึ่งยังนอนหงาย ให้นอนลงแทบบาทมูลของพระผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ กราบทูลว่า ข้าแต่พระโลกนาถ หม่อมฉันขอถวายทารกนี้แด่พระองค์ ข้าแต่พระโลกนายก ขอพระองค์จงทรงเป็นที่พึ่งของเขาด้วยเถิด ครั้งนั้น สมเด็จพระมุนีผู้เป็นที่พึ่งของหมู่สัตว์ผู้หวาดกลัว พระองค์ได้ทรงรับเราด้วยฝ่าพระหัตถ์อันอ่อนนุ่ม มีตาข่ายอันท่านกำหนดด้วยจักร จำเดิมแต่นั้นมา เราก็เป็นผู้ถูกรักษาโดยพระพุทธเจ้า จึงเป็นผู้พ้นจากความป่วยไข้ทุกอย่าง อยู่โดยสุขสำราญ เราเว้นจากพระสุคตเสียเพียงครู่เดียวก็กระสัน พออายุได้ ๗ ขวบ เราก็ออกบวชเป็นบรรพชิต

เราเป็นผู้ไม่อิ่มด้วยการดูพระรูปอันประเสริฐ เกิดพระบารมีทุกอย่าง มีดวงตาสีเขียวล้วน เกลื่อนกล่นไปด้วยวรรณสันฐานอันงดงาม ครั้งนั้น พระพิชิตมารทรงทราบว่า เรายินดีในพระพุทธรูป จึงได้ตรัสสอนเราว่าอย่าเลยวักกลิ ประโยชน์อะไรในรูปที่น่าเกลียดซึ่งชนพาลชอบเล่าก็บัณฑิตใดเห็นสัทธรรม บัณฑิตนั้นชื่อว่าเห็นเรา ผู้ไม่เห็นสัทธรรมถึงจะเห็นเราก็ชื่อว่าไม่เห็น กายมีโทษไม่สิ้นสุด เปรียบเสมอด้วยต้นไม้มีพิษ เป็นที่อยู่ของโรคทุกอย่าง ล้วนเป็นที่ประชุมของทุกข์เพราะฉะนั้น ท่านจงเบื่อหน่ายในรูป พิจารณาเห็นความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปแห่งขันธ์ทั้งหลาย จักถึงที่สุดแห่งสรรพกิเลสได้โดยง่าย

เราอันสมเด็จพระโลกนายกผู้แสวงหาประโยชน์พระองค์นั้น ทรงพร่ำสอนอย่างนี้ ได้ขึ้นภูเขาคิชฌกูฏ เพ่งดูอยู่ที่ซอกเขาพระพิชิตมารผู้มหามุนีประทับยืนอยู่ที่เชิงเขา เมื่อจะทรงปลอบโยนเรา ได้ตรัสเรียกว่า วักกลิ เราได้ฟังพระดำรัสนั้นเข้าก็เบิกบานครั้งนั้น เราวิ่งลงไปที่เงื้อมเขาสูงหลายร้อยชั่วบุรุษ แต่ถึงแผ่นดินได้โดยสะดวกทีเดียว ด้วยพุทธานุภาพ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงพระธรรมเทศนา คือ ความเกิดขึ้น และความเสื่อมไปแห่งขันธ์ทั้งหลายอีก เรารู้ธรรมนั้นทั่วถึงแล้ว จึงได้บรรลุอรหัต ครั้งนั้นพระผู้มีพระภาคผู้มีพระปรีชาใหญ่ ทรงทำที่สุดแห่งจรณะ ทรงประกาศในท่ามกลางมหาบุรุษว่า เราเป็นผู้เลิศกว่าภิกษุทั้งหลายฝ่ายสัทธาธิมุติ ในกัปที่แสนแต่กัปนี้ เราได้ทำกรรมใดในกาลนั้น ด้วยกรรมนั้นเราไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งพุทธบูชา เราเผากิเลสทั้งหลายแล้ว ... พระพุทธศาสนา เราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระวักกลิเถระได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ วักกลิเถราปทาน.

ปทุมุตฺตโร นาม ชิโน สพฺพธมฺมาน ปารคู

อุทิโต อชตากาเส ๑ รวิว สรทมฺพเร ฯ

วจนาภาย โพเธติ เวเนยฺยปทุมานิ โส

กิเลสปงฺกํ โสเสติ มติรํสีหิ นายโก ฯ

ติตฺถิยานํ ยเส ๒ หนฺติ วชิรตา ๓ ยถา รวิ

สพฺพตฺถ ๔ สมฺปกาเสติ รตฺตินฺทิวํ ๕ ทิวากโร ฯ

คุณานํ อายติภูโต รตนานํว สาคโร

ปชุนฺโนริว ๖ ภูตานํ ธมฺมเมเฆน วสฺสติ ฯ

อกฺขทสฺโส ตทา อาสึ นคเร หํสสวฺหเย

อุเปจฺจ ธมฺมมสฺโสสึ ชลชุตฺตมนามิโน ฯ

โอวาทกสฺส ภิกฺขูนํ สาวกสฺส สตาวิโน ๗

คุณํ ปกาสยนฺตสฺส หาสยนฺตสฺส ๘ เม มนํ ฯ

สุตฺวา ปีติโต ๙ สุมโน นิมนฺเตตฺวา ตถาคตํ

สสิสฺสํ โภชยิตฺวาน ตณฺฐานํ อภิปตฺถยึ ฯ

ตทา หํสสมภาโค หํสทุนฺทุภินิสฺสโน ๑๐

ปสฺสเถตํ มหามตฺตํ วินิจฺฉยวิสารทํ ฯ

มม ปาทมูเล ปติตํ สมุทฺธคฺคตนุรุหํ ๑๑

ชูมุตฺตวณฺณํ ๑๒ รุจิรํ ปสนฺนยนานนํ ฯ

ปริวาเรน มหตา ราชยุตฺตํ มหายสํ

เอโส กถาวิโน ฐานํ ปตฺเถติ มุทิตาย ๑ โส ฯ

อิมินา ปิณฺฑปาเตน จาเคน ปณิธีหิ จ

กปฺปสตสหสฺสานิ นุปปชฺชติ ทุคฺคตึ ฯ

เทเวสุ เทวโสภาคฺยํ มนุสฺเสสุ มหคฺคตํ

อนุโภตฺวาวเสเสน นิพฺพานํ ปาปุณิสฺสติ ฯ

สตสหสฺเส อิโต กปฺเป โอกฺกากกุลสมฺภโว

โคตโม นาม นาเมน สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ ฯ

ตสฺส ธมฺเมสุ ทายาโท โอรโส ธมฺมนิมฺมิโต

กปฺปิโน นาม นาเมน เหสฺสติ สตฺถุสาวโก ฯ

ตโตหํ สุกตํ การํ กตฺวาน ชินสาสเน

ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ ตุสิตํ อคมาสหํ ฯ

เทวมนุสฺสรชฺชานิ สุตฺตโส อนุสาสิย

พาราณสีสมาสนฺเน ชาโต เกณิยชาติยา ฯ

สตสหสฺสปริวาโร สปชาปติโก อหํ

ปญฺจปจฺเจกพุทฺธานํ สตานิ สมุปฏฺฐหึ ฯ

เตมาสํ โภชยิตฺวาน อจฺฉาทมฺปิ ๒ ติจีวรํ

ตโต จุตา มยํ สพฺเพ อหุมฺห ติทสูปคา ฯ

ปุโน สพฺเพ มนุสฺสตฺตํ อาคตมฺห ตโต จุตา

กุกฺกุฏมฺหิ ปุเร ชาตา หิมวนฺตสฺส ปสฺสโต ฯ

กปฺปิโน นามหํ อาสึ ราชปุตฺโต มหายโส

เสสามจฺจกุเล ชาตา มเมว ปริวารยุํ ฯ

มหารชฺชสุขํ ปตฺโต สพฺพกามสมิทฺธิโม ๑

วาณิเชหิ สมกฺขาตํ พุทฺธุปฺปาทมหํ สุณึ ฯ

พุทฺโธ โลเก สมุปฺปนฺโน อสโม เอกปุคฺคโล

โส ปกาเสติ สทฺธมฺมํ อมตํ สุขมุตฺตมํ ฯ

สุยุตฺตา ตสฺส สิสฺสา จ สุมุตฺตา จ อนาสวา

สุตฺวา เนสํปิ ๒ วจนํ สกฺกริตฺวาน วาณิเช ฯ

ปหาย ๓ รชฺชํ สามจฺโจ นิกฺขมึ พุทฺธมามโก

นทึ ทิสฺวา มหาจนฺทํ ปูริตํ สมติตฺติกํ ฯ

อปฺปติตฺถํ อนาลมฺพํ ทุตฺตรํ สีฆพาหินึ

คุณํ สริตฺวา พุทฺธสฺส โสตฺถินา สมติกฺกมึ ฯ

ภวโสตํ สเจ พุทฺโธ ติณฺโณ โลกนฺตคู วิทู

เอเตน สจฺจวชฺเชน คมนํ เม สมิชฺฌตุ ฯ

ยทิ สนฺติคโม มคฺโค โมกฺขทํ ๔ สนฺติกํ สุขํ

เอเตน สจฺจวชฺเชน คมนํ เม สมิชฺฌตุ ฯ

สงฺโฆ เจ ติณฺณกนฺตาโร ปุญฺญเขตฺโต อนุตฺตโร

เอเตน สจฺจวชฺเชน คมนํ เม สมิชฺฌตุ ฯ

สห กเต สจฺจวเร มคฺคา อปคตํ ชลํ

ตโต สุเขน อุตฺติณฺโณ นทีตีเร มโนรเม ฯ

นิสินฺนํ อทฺทสํ พุทฺธํ อุเทนฺตํว ปภงฺกรํ

ชลนฺตํ เหมเสลํว ทีปรุกฺขํว โชติตํ ฯ

สสึว ๑ ตาราสหิตํ สาวเกหิ ปุรกฺขตํ

วาสวํ วิย วสฺสนฺตํ เทเวน ๒ ชนนนฺทนํ ฯ

วนฺทิตฺวาน สหามจฺโจ เอกมนฺตํ อุปาวิสึ

ตโต ๓ อชฺฌาสยํ ญตฺวา พุทฺโธ ธมฺมมเทสยิ ฯ

สุตฺวาน ธมฺมํ วิมลํ อโวจุมฺห มยํ ชินํ

ปพฺพาเชหิ มหาวีร โอติณฺณมฺห ๔ ภเว มยํ ฯ

สฺวากฺขาโต ภิกฺขเว ธมฺโม ทุกฺขนฺตสฺส ๕ กราย โว

จรถ พฺรหฺมจริยํ อิจฺจาห มุนิ สตฺตโม ฯ

สห วาจาย สพฺเพปิ ภิกฺขุเวสธรา มยํ

อหุมฺห อุปสมฺปนฺนา โสตาปนฺนาว สาสเน ฯ

ตโต เชตวนํ คนฺตฺวา อนุสาสิ วินายโก

อนุสิฏฺโฐ ชิเนนาหํ อรหตฺตํ อปาปุณึ ฯ

ตโต ภิกฺขุสหสฺสานิ อนุสาสิมหํ ตทา

มมานุสาสนกรา เตปิ อาสุํ อนาสวา ฯ

ชิโน ตสฺมึ คุเณ ตุฏฺโฐ เอตทคฺเค ฐเปสิ มํ

ภิกฺขุโอวาทกานคฺโค กปฺปิโนติ มหาชเน ๖ ฯ

สตสหสฺเส กตํ กมฺมํ ผลํ ทสฺเสสิ เม อิธ

สุมุตฺโต สรเวโคว กิเลเส ฌาปยึ มม ฯ

กเลสา ฌาปิตา มยฺหํ ภวา สพฺเพ สมูหตา

นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา วิหรามิ อนาสโว ฯ

สฺวาคตํ วต เม อาสิ มม พุทฺธสฺส สนฺติเก

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา มหากปฺปิโน เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

มหากปฺปินตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

๑ ยุ. ชรทากาเส ฯ ๒ ม. ยุ. ยโส ฯ ๓ ยุ. ขชฺโชตาภา ฯ ๔ ม. สจฺจตฺถาภํ ฯ

๕ ม. ยุ. รตนํ ว ฯ ๖ ยุ. ปชุนฺโนปิว ภูตานิ ฯ ๗ ม. ยุ. กตาวิโน ฯ ๘ ม.ช

ตปฺปยนฺตสฺส ฯ ยุ. วาสยนฺตสฺส ฯ ๙ ม. ยุ. ปตีโต ฯ ๑๐ ยุ. ...นีวโจ ฯ

๑๑ ม. ยุ. สมุคฺคตตนูรุหํ ฯ ๑๒ ม. ยุ. ชิมูตวณฺณํ ปิณํสํ ฯ

๑ ม. มุทิตาสโย ฯ ๒ โป. อจฺฉาทิมฺหิ ฯ ม. ปจฺฉาทมฺห ฯ ยุ. ปจฺฉาทมฺมิ ฯ

๑ ม. ยุ. ...ธิมา ฯ ๒ ม. ยุ. สุวจนํ ฯ ๓ ยุ. วิหาย ฯ ๔ ยุ. จ สนฺติกํ ฯ

๑ โป. สสํว ฯ ยุ. สสีว ฯ ๒ ม. เทสนา ชลทนฺตรํ ฯ ยุ. เทสนา ชลนนฺทนํ ฯ

๓ ม. ยุ. ตโต โน อาสยํ ฯ ๔ ม. นิพฺพินฺทามฺห ฯ ยุ. นิพฺพิณฺณามฺห ฯ ๕ ม. ยุ.

ทุกฺขนฺตกรณาย โว ฯ ๖ ยุ. มหาชิโน ฯ

พระพิชิตมารผู้ทรงรู้จบธรรมทั้งปวง พระนามว่าปทุมุตระ ปรากฏในอัษฎากาศ เหมือนพระอาทิตย์ปรากฏในอากาศในสรทกาล ฉะนั้นพระองค์ยังดอกบัว คือเวไนยสัตว์ให้บานด้วยพระรัศมีคือพระดำรัสสมเด็จพระโลกนายก ทรงยังเปือกตม คือกิเลสให้แห้งไปด้วยพระรัศมี คือพระปรีชา ทรงกำจัดยศของพวกเดียรถีย์เสียด้วยพระญาณปานดังเพชร เหมือนพระอาทิตย์กำจัดความมืด ฉะนั้นสมเด็จพระทิพากรเจ้าทรงส่องแสงสว่างจ้าทั้งกลางคืน และกลางวันในที่ทุกหนทุกแห่ง เป็นบ่อเกิดแห่งคุณ เหมือนสาครเป็นบ่อเกิดแห่งรัตนะ ทรงยังเมฆ คือ ธรรม ให้ตกลงเพื่อหมู่สัตว์ เหมือนเมฆยังฝนให้ตก ฉะนั้น ครั้งนั้น

เราเป็นผู้พิพากษาอยู่ในพระนครหงสวดี ได้เข้าไปฟังธรรมของพระพุทธเจ้าผู้มีพระนามว่าปทุมุตระซึ่งกำลังประกาศคุณของพระสาวกผู้มีสติ ผู้กล่าวสอนภิกษุทั้งหลายอยู่ ทรงยังใจของเราให้ยินดี เราได้ฟังแล้วเกิดปีติโสมนัส นิมนต์พระตถาคตพร้อมด้วยศิษย์ ให้เสวยและฉันแล้ว ปรารถนาฐานันดรนั้น ครั้งนั้นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้มีส่วนเสมอด้วยหงส์ มีพระสุรเสียงเหมือนหงส์และมโหรทึก ได้ตรัสว่า จงดูมหาอำมาตย์ผู้นี้ ผู้แกล้วกล้าในการตัดสินหมอบอยู่แทบเท้าของเรา มีประกายดุจลอยขึ้นและมีใจสูงด้วยปิติ มีวรรณะเหมือนแสงแห่งแก้วมุกดางดงาม นัยน์ตาและหน้าผ่องใส มีบริวารเป็นอันมาก ทำราชการ มียศใหญ่

มหาอำมาตย์นี้เขาปรารถนาตำแหน่งภิกษุ ผู้ให้โอวาทแก่ภิกษุ เพราะพลอยยินดีด้วย ด้วยการบริจาคบิณฑบาตนี้ และด้วยการตั้งเจตน์จำนงไว้ เขาจักไม่เข้าถึงทุคติเลยตลอดแสนกัป จักเสวยความเป็นผู้มีโชคดีในหมู่ทวยเทพ และจักเสวยความเป็นใหญ่ในหมู่มนุษย์ จักบรรลุถึงนิพพานด้วยผลกรรมส่วนที่เหลือในแสนกัปแต่กัปนี้ พระศาสดามีพระนามชื่อว่าโคดม ทรงสมภพในวงศ์พระเจ้าโอกกากราช จักเสด็จอุบัติขึ้นในโลก มหาอำมาตย์นี้จักเป็นธรรมทายาทของพระศาสดา พระองค์นั้น จักเป็นโอรสอันธรรมเนรมิต จักเป็นสาวกของพระศาสดามีนามชื่อว่ากัปปินะ

ต่อแต่นั้น เราก็ได้ทำสักการะด้วยดี ในพระศาสนาของพระชินสีห์ละร่างมนุษย์แล้ว ได้ไปสวรรค์ชั้นดุสิต เราครองราชย์ในเทวดาและมนุษย์โดยเป็นส่วนๆ แล้วเกิดในสกุลช่างหูก ที่ตำบลบ้านใกล้พระนครพาราณสี เรากับภรรยามีบริวารแสนคน ได้อุปัฏฐากพระปัจเจกพุทธเจ้า ๕๐๐ องค์ ได้ถวายโภชนาหารตลอดไตรมาสแล้วให้ครองไตรจีวร เราทั้งหมดจุติจากอัตภาพนั้นแล้ว ได้เข้าถึงสวรรค์ชั้นไตรทส เราทั้งหมดจุติจากสวรรค์นั้นแล้ว กลับมาเป็นมนุษย์อีก พวกเราเกิดในกุกกุฏบุรี ข้างป่าหิมพานต์ เราได้เป็นโอรสผู้มียศใหญ่ พระนามว่ากัปปินะ พวกที่เหลือเกิดในสกุลอำมาตย์ เป็นบริวารของเรา

เราเป็นผู้ถึงความสุขอันเกิดแต่ความเป็นมหาราชา ได้สำเร็จสิ่งที่ต้องประสงค์ทุกประการ ได้สดับข่าวสารอุบัติของพระพุทธเจ้าที่พวกพ่อค้าบอกดังนี้ว่า พระพุทธเจ้าผู้เอกอัครบุคคลไม่มีใครเสมอเสมือน เสด็จอุบัติขึ้นแล้วในโลก พระองค์ทรงประกาศพระสัทธรรมอันเป็นธรรมไม่ตาย เป็นอุดมสุข และสาวกของพระองค์เป็นผู้หมั่นขยัน พ้นทุกข์ ไม่มีอาสวกิเลส ครั้นเราได้สดับคำของพ่อค้าเหล่านั้นแล้ว ได้ทำการสักการะพวกพ่อค้าสละราชสมบัติ พร้อมด้วยอำมาตย์ เป็นพุทธมามกะ พากันออกเดินทาง ได้พบแม่น้ำมหาจันทานที มีน้ำเต็มเปี่ยมเสมอขอบฝั่งทั้งไม่มีท่าน้ำ ไม่มีแพ ข้ามได้ยาก มีกระแสน้ำไหลเชี่ยว เราระลึกถึงพระพุทธคุณแล้วก็ข้ามแม่น้ำไปได้โดยสวัสดี

ถ้าพระพุทธองค์ทรงข้ามกระแสน้ำ คือ ภพไปได้ ถึงที่สุดแห่งโลก ทรงรู้แจ้งชัดไซร้ ด้วยสัจจวาจานี้ก็ขอให้การไปของเราจงสำเร็จ ถ้ามรรคเป็นเครื่องให้สัตว์ถึงความสงบได้ เป็นเครื่องให้โมกขธรรม เป็นธรรมสงบระงับ นำความสุขมาให้ได้ไซร้ ด้วยสัจจวาจานี้ ก็ขอให้การไปของเราจงสำเร็จ ถ้าพระสงฆ์เป็นผู้ข้ามพ้นทางกันดารไปได้เป็นเนื้อนาบุญอันเยี่ยมไซร้ ด้วยสัจจาวาจานี้ ก็ขอให้การไปของเราจงสำเร็จ พร้อมกับที่เราได้ทำสัจจะอันประเสริฐดังนี้ น้ำได้ไหลหลีกออกไปจากหนทาง ลำดับนั้น

เราได้ข้ามไปขึ้นฝั่งแม่น้ำอันน่ารื่นรมย์ใจได้โดยสะดวก ได้พบพระพุทธเจ้าประทับนั่งอยู่เหมือนพระอาทิตย์ที่กำลังอุทัย ดังภูเขาทองที่ลุกโพลงเหมือนไม้ประทีปที่ถูกไฟไหม้โชติช่วง ผู้อันสาวกแวดล้อม เปรียบดังพระจันทร์ที่ประกอบด้วยดวงดาว ยังเทวดาและมนุษย์ให้เพลิดเพลิน ปานท้าววาสวะผู้ยังฝนคือรัตนะให้ตกลง เราพร้อมด้วยอำมาตย์ถวายบังคมแล้ว เฝ้าอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง ลำดับนั้น พระพุทธเจ้าทรงทราบอัธยาศัยของเรา ได้แสดงพระธรรมเทศนา เราฟังธรรมอันปราศจากมลทินแล้ว ได้กราบทูลพระพิชิตมารว่า

ข้าแต่พระมหาวีรเจ้า ขอได้โปรดให้พวกข้าพระองค์ได้บรรพชาเถิด พวกข้าพระองค์เป็นผู้ลงสู่ภพแล้ว พระมหามุนีผู้สูงสุดตรัสว่า ท่านทั้งหลายจงเป็นภิกษุมาเถิด ธรรมอันเรากล่าวดีแล้ว ท่านทั้งหลายจงประพฤติพรหมจรรย์เพื่อทำที่สุดแห่งทุกข์เถิด พร้อมกันกับพระพุทธดำรัสเราทุกคนล้วนทรงเพศเป็นภิกษุ เราทั้งหลายอุปสมบทแล้ว เป็นภิกษุผู้โสดาบันในพระศาสนา ต่อแต่นั้น พระผู้นำชั้นพิเศษได้เสด็จเข้าพระเชตวันมหาวิหารแล้วทรงสั่งสอน เราอันพระพิชิตมารทรงสั่งสอนแล้ว ได้บรรลุอรหัต ลำดับนั้น เราได้สั่งสอนภิกษุพันรูป แม้พวกเขาทำตามคำสอนของเรา ก็เป็นผู้ไม่มีอาสวะพระพิชิตมารทรงพอพระทัยในคุณข้อนั้น จึงทรงตั้งเราไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะ ณ ท่ามกลางมหาชนว่าภิกษุกัปปินะเลิศกว่าภิกษุทั้งหลายผู้ให้โอวาทแก่ภิกษุ กรรมที่ได้ทำไว้ในแสนกัป ได้แสดงผลให้เราในครั้งนี้ เราพ้นจากกิเลส ดุจลูกศรที่พ้นจากแล่ง เราได้เผากิเลสของเราแล้ว เราเผากิเลสทั้งหลายแล้ว ... พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระมหากัปปินเถระได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ ด้วยประการ ฉะนี้แล.

จบ มหากัปปินเถราปทาน.

ปทุมุตฺตโร นาม ชิโน สพฺพโลกวิทู มุนิ

อิโต สตสหสฺสมฺหิ กปฺเป อุปฺปชฺชิ จกฺขุมา ฯ

โอวาทโก วิญฺญาปโก ตารโก สพฺพปาณินํ

เทสนากุสโล พุทฺโธ ตาเรสิ ชนตํ พหุํ ฯ

อนุกมฺปโก การุณิโก หิเตสี สพฺพปาณินํ

สมฺปตฺเต ติตฺถิเย สพฺเพ ปญฺจสีเล ปติฏฺฐหิ ฯ

เอวํ นิรากุลํ อาสิ สุญฺญตํ ติตฺถิเยหิ จ

วิจิตฺตํ อรหนฺเตหิ วสีภูเตหิ ตาทิภิ ฯ

รตนานฏฺฐปญฺญาสํ อุคฺคโต โส มหามุนิ

กญฺจนคฺฆิยสงฺกาโส พตฺตึสวรลกฺขโณ ฯ

วสฺสสตสหสฺสานิ อายุ วิชฺชติ ตาวเท

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส ตาเรสิ ชนตํ พหุํ ฯ

ตทาหํ หํสวติยํ เสฏฺฐิปุตฺโต มหายโส

อุเปตฺวา โลกปชฺโชตํ อสฺโสสึ ธมฺมเทสนํ ฯ

เสนาสนานิ ภิกฺขูนํ ปญฺญาเปนฺตํ สสาวกํ

กิตฺตยนฺตสฺส วจนํ สุณิตฺวา มุทิโต อหํ ฯ

อธิการํ สสงฺฆสฺส กตฺวา ตสฺส มเหสิโน

นิปจฺจ สิรสา ปาเท ตณฺฐานํ อภิปตฺถยึ ฯ

ตทา ๑ หิ โส มหาวีโร มม กมฺมํ ปกิตฺตยิ

โยยํ สสงฺฆํ โภเชสิ สตฺตาหํ โลกนายกํ ฯ

โสยํ กมลปตฺตกฺโข สีหํโส กนกตฺตโจ

มม ปาทมูเล นิปติ ๒ ปตฺถยํ ๓ ฐานมุตฺตมํ ฯ

สตสหสฺเส อิโต กปฺเป โอกฺกากกุลสมฺภโว

โคตโม นาม นาเมน สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ ฯ

สาวโก ตสฺส พุทฺธสฺส ทพฺโพ นาเมน วิสฺสุโต

เสนาสนปญฺญาปโก อคฺโค เหสฺสติยํ ตถา ๔ ฯ

เตน กมฺเมน สุกเตน เจตนาปณิธีหิ จ

ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ ตาวตึสํ อคญฺฉหํ ฯ

สตานํ ตีณิกฺขตฺตุญฺจ เทวรชฺชมการยึ

ตถา ๕ ปญฺจสตกฺขตฺตุํ จกฺกวตฺติ อโหสหํ ฯ

ปเทสรชฺชํ วิปุลํ คณนาโต อสงฺขยํ

สพฺพตฺถ สุขิโต อาสึ ตสฺส กมฺมสฺส วาหสา ฯ

เอกนวุเต อิโต กปฺเป วิปสฺสี นาม นายโก

อุปฺปชฺชิ จารุนยโน ๑ สพฺพธมฺมวิปสฺสโก ฯ

ทุฏฺฐจิตฺโต อุปวทึ สาวกํ ตสฺส ตาทิโน

สพฺพาสวปริกฺขีณํ สุทฺโธติ จ วิชานิย ฯ

ตสฺเสว นรวีรสฺส สาวกานํ มเหสินํ

สลากํ จ คเหตฺวาน ขีโรทนมทาสหํ ฯ

อิมมฺหิ ภทฺทเก กปฺเป พฺรหฺมพนฺธุ มหายโส

กสฺสโป นาม นาเมน อุปฺปชฺชิ วทตํ วโร ฯ

สาสนํ โชตยิตฺวาน ๒ อภิภุยฺย กุติตฺถิเย

เวเนยฺเย วินยิตฺวาน นิพฺพุโต โส สสาวโก ฯ

สสิสฺเส นิพฺพุเต นาเถ อตฺถเมนฺตมฺหิ สาสเน

เทวา กนฺทึสุ สํวิคฺคา มุตฺตเกสา รุทมุขา ฯ

นิพฺพายิสฺสติ ธมฺมกฺโข น ปสฺสิสฺสาม สุพฺพเต

น สุณิสฺสาม สทฺธมฺมํ อโห โน อปฺปปุญฺญตา ฯ

ตทายํ ปฐวี สพฺพา อจลา สา ปุลาปุลี ๓

สาคโร จ สโสโกว วินที กรุณํ คิรํ ฯ

จตุทฺทิสา ทุนฺทุภิโย นาทยึสุ อมานุสา

สมนฺตโต อสนิโย ปตึสุ ๔ จ ภยาวหา ฯ

อุกฺกา ปตึสุ นภสา ธูมเกตุ ปทิสฺสถ ๑

สธูมา ๒ ชาลวฏฺฏา จ รวึสุ กรุณํ มิคา ฯ

อุปฺปาเท ทารุเณ ทิสฺวา สาสนตฺถงฺคสูจเก

สํวิคฺคา ภิกฺขโว สตฺต จินฺตยิมฺห มยํ ตทา ฯ

สาสเนน วินามฺหากํ ๓ ชีวิเตน อลํ มยํ

ปวิสิตฺวา มหารญฺญํ ยุญฺชาม ชินสาสนํ ฯ

อทฺทสมฺห ตทารญฺเญ อุพฺพิทฺธํ เสลปพฺพตํ ๔

นิสฺเสณิยา ตมารุยฺห นิสฺเสณึ ปาตยิมฺหเส ฯ

ตทา โอวทิ โน เถโร พุทฺธุปฺปาโท สุทุลฺลโภ

สทฺธา ๕ วา ๖ ทุลฺลภา ลทฺธา

โถกํ เสสญฺจ สาสนํ ฯ

นิปตนฺติ ขณาตีตา อนนฺเต ทุกฺขสาคเร

ตสฺมา ปโยโค กตฺตพฺโพ ยาว ๗ ติฏฺฐติ สาสนํ ฯ

อรหา อาสิ โส เถโร อนาคามิ ตทานุโค

สุสีลา อิตเร ยุตฺตา เทวโลกํ อคมฺหเส ฯ

นิพฺพุโต ติณฺณสํสาโร สุทฺธาวาเส จ เอกโก

อหญฺจ ปุกฺกุสาติ จ สภิโย พาหิโย ตถา ฯ

กุมารกสฺสโป เจว ตตฺถ ตตฺถูปคา มยํ

สํสารพนฺธนา มุตฺตา โคตเมนานุกมฺปิตา ฯ

มลฺเลสุ กุสินารายํ ชาโต คพฺเภว เม สโต

มาตา มตา ๘ จิตการูฬฺหา ๙

ตโต นิปติโต อหํ ฯ

ปติโต ทพฺพปุญฺชมฺหิ ตโต ทพฺโพติ วิสฺสุโต

พฺรหฺมจาริผเลนาหํ วิมุตฺโต สตฺตวสฺสิโก ฯ

ขีโรทนผเลนาหํ ปญฺจงฺเคหิ อุปาคโต

ขีณาสโวปวาเทน ปาเปหิ พหุ โจทิโต ฯ3

อุโภ ปุญฺญญฺจ ปาปญฺจ วีติวตฺโตมฺหิ ทานหํ

ปตฺวาน ปรมํ สนฺตึ วิหรามิ อนาสโว ฯ

เสนาสนํ ปญฺญาปยึ หาสยิตฺวาน สุพฺพเต

ชิโน ตสฺมึ คุเณ ตุฏฺโฐ เอตทคฺเค ฐเปสิ มํ ฯ

กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ ภวา สพฺเพ สมูหตา

นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา วิหรามิ อนาสโว ฯ

สฺวาคตํ วต เม อาสิ มม พุทฺธสฺส สนฺติเก

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ทพฺพมลฺลปุตฺโต เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

ทพฺพมลฺลปุตฺตตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

๑ ยุ. ตทาหํ ส ฯ ๒ ยุ. ปติโต ฯ ๓ ยุ. ปตฺถยิ ฯ ๔ ม. ยุ. ตทา ฯ ๕ ม.

ยุ. สตานํ ฯ

๑ ม. จารุทสฺสโน ฯ ๒ ยุ. ...โส ฯ ๓ ม. ยุ. จลาจลา ฯ ๔ ม. ผลึสุ ฯ

๑ ม. ยุ. ... จ ทิสฺสติ ฯ ๒ ยุ. สพฺพถลชสตฺตา จ ฯ ๓ ยุ. วินา สมฺมา ฯ

๔ ม. เสลมุตฺตมํ ฯ ๕ ม. สทฺธาติ ฯ ๖ ยุ. โว ฯ ๗ ม. ยุ. ยาว

ฐาติ มุเน มตํ ฯ ๘ ยุ. ปิตา ฯ ๙ ม. ยุ. จิตารุฬฺหา ฯ

พระพิชิตมารพระนามว่าปทุมุตระ ทรงรู้แจ้งโลกทั้งหมดเป็นมุนีมีพระจักษุ ได้เสด็จอุบัติขึ้นในกัปที่แสนแต่ภัทรกัปนี้ พระองค์ทรงตรัสสอน ทำสัตว์ให้รู้ชัด ยังสรรพสัตว์ให้ข้ามวัฏสงสาร ทรงฉลาดในเทศนา เป็นผู้เบิกบาน ทรงยังประชุมชนเป็นอันมากให้ข้ามพ้นไปได้ พระองค์เป็นผู้อนุเคราะห์ ทรงประกอบด้วยพระกรุณาทรงแสวงหาประโยชน์แก่สรรพสัตว์ ยังเดียรถีย์ที่มาเฝ้าทุกคนให้ดำรงอยู่ในเบญจศีล เมื่อเป็นเช่นนี้ พระศาสนาจึงหมดความอากูลว่างจากพวกเดียร์ถีย์ และวิจิตรด้วยพระอรหันต์ผู้คงที่ มีความชำนิชำนาญ พระมหามุนีพระองค์นั้นสูง ๕๘ ศอก มีพระฉวีวรรณงามคล้ายทองคำอันล้ำค่า มีพระลักษณะประเสริฐ ๓๒ ประการ

ครั้งนั้นอายุขัยของสัตว์แสนปี พระชินสีห์พระองค์นั้น ดำรงพระชนม์อยู่โดยกาลประมาณเท่านั้น ทรงยังประชุมชนเป็นอันมากให้ข้ามพ้นวัฏสงสารไปได้ ครั้งนั้น เราเป็นบุตรเศรษฐีมียศใหญ่ในพระนครหงสวดี เข้าไปเฝ้าพระองค์ผู้ส่องโลกให้สว่างไปทั่ว แล้วได้สดับพระธรรมเทศนา เราได้ฟังพระดำรัสของพระองค์ผู้แต่งตั้งเสนาสนะให้ภิกษุทั้งหลาย ก็ชอบใจ จึงทำอธิการแด่พระองค์ผู้แสวงหาคุณอันใหญ่พร้อมทั้งพระสงฆ์แล้ว หมอบลงแทบพระบาทด้วยเศียรเกล้าแล้วปรารถนาฐานันดรนั้นแท้จริง ในครั้งนั้น พระมหาวีรเจ้าพระองค์นั้น ได้ทรงพยากรณ์กรรมของเราไว้ว่า เศรษฐีบุตรนี้ ได้นิมนต์พระโลกนายกพร้อมด้วยพระสงฆ์ให้ฉันตลอด

๗ วัน เขาจักมีอินทรีย์ดังใบบัว มีจะงอยบ่าเหมือนของราชสีห์ มีผิวพรรณดุจทองคำหมอบอยู่แทบเท้าของเราปรารถนาตำแหน่งอันสูงสุด ในกัปที่แสนแต่กัปนี้พระศาสดามีพระนามว่าโคดม ซึ่งสมภพในวงศ์พระเจ้าโอกกากราช จักเสด็จอุบัติขึ้นในโลก เศรษฐีบุตรนี้จักได้เป็นสาวกของพระพุทธเจ้าพระองค์นั้น ปรากฏโดยชื่อว่าทัพพะ เป็นภิกษุผู้เลิศฝ่ายเสนาสนปัญญาปกะเหมือนปรารถนา ด้วยกรรมที่ทำไว้ดีแล้ว และด้วยการตั้งเจตน์จำนงค์ไว้ เราละร่างมนุษย์แล้ว ได้ไปสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ เราได้เสวยราชสมบัติในเทวโลก ๓๐๐ ครั้งและได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ๕๐๐ ครั้ง เป็นพระเจ้าประเทศราชอันไพบูลย์โดยคณานับมิได้ เพราะกรรมนั้นนำไป เราจึงมีความสุขในที่ทุกสถาน

ในกัปที่ ๙๑ แต่ภัทรกัปนี้ พระนายกพระนามว่าวิปัสสีผู้มีพระเนตรงาม ทรงเห็นแจ้งธรรมทั้งปวง ได้เสด็จอุบัติขึ้นแล้ว เราเป็นผู้มีจิตขัดเคือง ได้พูดตู่สาวกของพระพุทธเจ้าผู้คงที่พระองค์นั้น ผู้สิ้นอาสวะทั้งปวงแล้ว ทั้งๆ ที่รู้อยู่ว่าท่านเป็นผู้บริสุทธิ์ และเราจับสลากแล้วถวายข้าวสุกที่หุงด้วยน้ำนม แก่พระเถระทั้งหลายผู้แสวงหาคุณอันใหญ่ผู้เป็นสาวกของพระผู้แกล้วกล้ากว่านรชนพระองค์นั้นแหละ ในภัทรกัปนี้ พระพุทธเจ้าผู้เป็นพงศ์พันธุ์ของพรหม มีพระยศใหญ่ประเสริฐกว่านักปราชญ์ พระนามว่ากัสสป ได้เสด็จอุบัติขึ้นแล้วพระองค์ทรงยังศาสนธรรมให้รุ่งโรจน์ ข่มขี่เดียรถีย์ผู้หลอกลวงเสียทรงแนะนำเวไนยสัตว์แล้ว เสด็จปรินิพพานพร้อมทั้งพระสาวกครั้นเมื่อพระโลกนาถพร้อมทั้งพระสาวกปรินิพพานแล้ว ครั้นเมื่อพระศาสนธรรม กำลังจะสิ้นศูนย์อันตรธาน ทวยเทพและมนุษย์พากันสลดใจ สยายผม มีหน้าเศร้า คร่ำครวญว่า ดวงตาคือธรรมจักดับแล้ว เราจักไม่ได้เห็นท่านที่มีวัตรดีงามทั้งหลาย เราจักไม่ได้ฟังพระสัทธรรม น่าสังเวช เราเป็นคนมีบุญน้อย ครั้งนั้น พื้นปฐพีทั้งหมดนี้ ทั้งใหญ่ทั้งหนา ได้ไหวสะเทือน สาครสมุทรพูดได้แม่น้ำร้องอย่างน่าสงสาร อมนุษย์ตีกลองดังทั่วทั้งสี่ทิศ อสนีบาตอันน่ากลัวตกลงไปรอบๆ อุกกาบาตตกจากท้องฟ้า ดาวหางปรากฏเกลียวแห่งเปลวไฟมีควันพวยพุ่ง หมู่มฤคร้องครวญครางอย่างน่าสงสาร ครั้งนั้น เราทั้งหลายเป็นภิกษุรวม ๗ รูปด้วยกัน ได้เห็นความอุบาทว์อันร้ายแรง แสดงเหตุว่าพระศาสนาจะสิ้นสูญ จึงเกิดความสังเวช คิดกันว่า เว้นพระศาสนาเสีย ไม่ควรที่เราจะมีชีวิตอยู่ เราทั้งหลายจึงเข้าไปสู่ป่าใหญ่แล้วจะบำเพ็ญเพียรตามคำสอนของพระชินสีห์เจ้า ครั้งนั้น เราทั้งหลายได้พบภูเขาหินในป่าสูงลิ่ว เราไต่มันขึ้นทางพะอง แล้วผลักพะองให้ตกลงเสียครั้งนั้น พระเถระได้ตักเตือนเราว่า การอุบัติแห่งพระพุทธเจ้าหาได้ยาก อีกประการหนึ่ง ความเชื่อที่บุคคลได้ไว้ ก็หาได้ยากและพระศาสนายังเหลืออีกเล็กน้อย ผู้ที่ปล่อยเวลาให้ผ่านไปเสียจะต้องตกลงไปในสาคร คือความทุกข์อันไม่มีที่สิ้นสุด เพราะฉะนั้นพวกเราควรกระทำความเพียร ตลอดเวลาที่พระศาสนายังดำรงอยู่เถิด ดังนี้ ครั้งนั้น พระเถระนั้นเป็นพระอรหันต์ พระอนุเถระได้เป็นพระอนาคามี พวกเราที่เหลือจากนี้ เป็นผู้มีศีลบริสุทธิ์ประกอบความเพียร จึงได้ไปยังเทวโลก องค์ที่ข้ามสงสารไปได้ปรินิพพานแล้ว อีกองค์หนึ่งเกิดในชั้นสุทธาวาส เราทั้งหลายคือ ตัวเรา ๑ พระปุกกุสาติ ๑ พระสภิยะ ๑ พระพาหิยะ ๑พระกุมารกัสสป ๑ เกิดในที่นั้นๆ อันพระโคดมบรมศาสดา ทรงอนุเคราะห์ จึงหลุดพ้นไปจากเครื่องจองจำ คือสงสารวัฏได้ เราเกิดในพวกมัลลกษัตริย์ ในพระนครกุสินารา เมื่อเรายังอยู่ในครรภ์นั่นแล มารดาได้ถึงแก่กรรม เขาช่วยกันยกขึ้นสู่เชิงตะกอนลำดับนั้น เราตกลงมา ตกลงไปในกองไม้ ฉะนั้นจึงปรากฏนามว่าทัพพะ ด้วยผลแห่งการประพฤติพรหมจรรย์ เรามีอายุได้๗ ขวบ ก็หลุดพ้นจากกิเลสด้วยผลที่ถวายข้าวสุกผสมน้ำนม เราจึงประกอบด้วยองค์ ๕ ด้วยบาปเพราะกล่าวตู่พระขีณาสพ เราจึงถูกคนโจทมากมาย บัดนี้เราล่วงบุญและบาปได้ทั้งสองอย่างแล้วได้บรรลุสันติชั้นสูง เป็นผู้ไม่มีอาสวะอยู่ เราแต่งตั้งเสนาสนะให้ท่านผู้มีวัตรอันดีงามทั้งหลายยินดี พระพิชิตมารทรงพอพระทัยในคุณข้อนั้น จึงได้ทรงตั้งเราไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะ เราเผากิเลสทั้งหลายแล้ว ... พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระทัพพมัลลปุตตเถระได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ ทัพพมัลลปุตตเถราปทาน.

อิโต สตสหสฺสมฺหิ กปฺเป อุปฺปชฺชิ นายโก

สพฺพโลกหิโต ธีโร ปทุมุตฺตรนามโก ฯ

ตทาหํ พฺราหฺมโณ หุตฺวา วิสฺสุโต เวทปารคู

ทิวาวิหารํ วิจรํ อทฺทสํ โลกนายกํ ฯ

จตุสจฺจํ ปกาเสนฺตํ โพธยนฺตํ สเทวกํ

สสาวกํ ๑ จิตฺตกถิกํ วณฺณยนฺตํ มหาชเน ฯ

ตทา มุทิตจิตฺโตหํ นิมนฺเตตฺวา ตถาคตํ

นานารตฺเตหิ วตฺเถหิ อลงฺกริตฺวาน มณฺฑปํ ฯ

นานารตนปชฺโชตํ สสงฺฆํ โภชยึ ตหึ

โภชยิตฺวาน สตฺตาหํ นานคฺครสโภชนํ ฯ

นานาจิตฺเตหิ ปุปฺเผหิ ปูชยิตฺวา สสาวกํ

นิปจฺจ ปาทมูลมฺหิ ตํ ฐานํ ปตฺถยึ อหํ ฯ

ตทา มุนิวโร อาห กรุโณ ๒ กรุณาลโย

ปสฺสเถตํ ทิชวรํ ปทุมานนโลจนํ ฯ

ปีติปามุชฺชพหุลํ สมุทฺธคฺคตนุรุหํ ๓

หาสาวหํ ๔ วิสาลกฺขํ มม ๕ สาสนสาลยํ ฯ

มม ปาทมูเล ปติตํ เอกวตฺตํ สุมานสํ

เอส ปตฺเถติ ตํ ฐานํ วิจิตฺตกถิกตฺตนํ ๖ ฯ

สตสหสฺเส อิโต กปฺเป โอกฺกากกุลสมฺภโว

โคตโม นาม นาเมน สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ ฯ

ตสฺส ธมฺเมสุ ทายาโท โอรโส ธมฺมนิมฺมิโต

กุมารกสฺสโป นาม เหสฺสติ สตฺถุสาวโก ฯ

วิจิตฺตปุปฺผทุสฺสานํ รตนานญฺจ วาหสา

วิจิตฺตกถิกานํ โส อคฺคตฺตํ ปาปุณิสฺสติ ฯ

เตน กมฺเมน สุกเตน เจตนาปณิธีหิ จ

ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ ตาวตึสํ อคญฺฉหํ ฯ

ปริพฺภมึ ภวาภเว รงฺคมชฺเฌ ยถา นโฏ

สาขามิคตฺรโช หุตฺวา มิคิยา กุจฺฉิโมกฺกมึ ฯ

ตทา มยิ กุจฺฉิคเต วชฺฌวาโร ๑ อุปฏฺฐิโต

สาเขน จตฺตา เม มาตา นิโคฺรธํ สรณํ คตา ฯ

เตน สา มิคราเชน มรณา ปริโมจิตา

ปริจฺจชิตฺวาน สปฺปาณํ ๒ มเมวํ โอวที ตทา ฯ

นิโคฺรธเมว เสเวยฺย น สาขมูปสํวเส

นิโคฺรธสฺมึ มตํ เสยฺโย ยญฺเจ สาขสฺมิ ชีวิตํ ฯ

เตนานุสิฏฺฐา มิคยูถเปน ๓

อหญฺจ มาตา จตเร ๔ จ ตสฺโสวาทํ ๕

อาคมฺม รมฺมํ ตุสิตาธิวาสํ

คตา ๖ ปวาสํ สฆรํ ยเถว ฯ

ปุโน กสฺสปธีรสฺส อตฺถเมนฺตมฺหิ สาสเน

อารุยฺห เสลสิขรํ ยุญฺชิตฺวา ชินสาสนํ ฯ

อิทานิ ๗ หิ ราชคเห ชาโต เสฏฺฐิกุเล อหํ ๘

อาปนฺนคพฺภา ๙ เม มาตา ปพฺพชิ อนคาริยํ ฯ

สคพฺภนฺตํ วิทิตฺวาน เทวทตฺตมุปานยุํ

โส อโวจ วินาเสถ ปาปิกํ ภิกฺขุนึ อิมํ ฯ

อิทานิปิ มุนินฺเทน ชิเนน อนุกมฺปิตา

สุขินี ชนนี ๑ มยฺหํ มาตา ภิกฺขุนูปสฺสเย ฯ

ตํ วิทิตฺวา มหิปาโล โกสโล มํ อโปสยิ

กุมารปริหาเรน นาเมนาหญฺจ กสฺสโป ฯ

มหากสฺสปมาคมฺม อหํ โกมารกสฺสโป

วมฺมิกสฺสทิสํ ๒ กายํ สุตฺวา พุทฺเธน เทสิตํ ฯ

ตโต จิตฺตํ วิมุจฺจิ เม อนุปาทาย สพฺพโส

ปายาสึ ทมยิตฺวาหํ เอตทคฺคํ อปาปุณึ ฯ

กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ ภวา สพฺเพ สมูหตา

นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา วิหรามิ อนาสโว ฯ

สฺวาคตํ วต เม อาสิ มม พุทฺธสฺส สนฺติเก

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา กุมารกสฺสโป เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

กุมารกสฺสปตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

จตุวีสติมํ ภาณวารํ ฯ

๑ ม. ยุ. วิจิตฺตกถิกานคฺคํ ฯ ๒ ม. ยุ. กรุเณกรสาสโย ฯ ๓ ม. ยุ.

สมุคฺคตตนูรุหํ ฯ อิโต ปรํ อีทิสเมว ฯ ๔ ม. หาสมฺหิตวิสาลกฺขํ ฯ ๕ ม. ยุ.

๖ ยุ. วิจิตฺตกถิกตฺถทํ ฯ

๑ ยุ. วชฺฌวารํ อุปฏฺฐิตา ฯ ๒ ยุ. สํปาณํ ฯ ๓ ยุ. มิคโยวาเทน ฯ ๔ ม. จ

ตเถตเร จ ฯ ๕ ยุ. ตสฺโสวาเทน ฯ ๖ ยุ. คโต ฯ ๗ ม. ยุ. อิทานาหํ ฯ

๘ ม. ยุ. อหุํ ฯ ๙ ม. อาปนฺนสตฺตา ฯ

๑ ม. ยุ. อชนี ฯ ๒ ม. ยุ. วมฺมิกสาทิสํ ฯ

ในกัปที่แสนแต่ภัทรกัปนี้ พระผู้มีพระภาคผู้นายก ทรงเกื้อกูลแก่สัตว์โลกทั้งปวง เป็นนักปราชญ์ มีพระนามว่าปทุมุตระ ได้เสด็จอุบัติขึ้นแล้ว ครั้งนั้น เราเป็นพราหมณ์มีชื่อเสียงโด่งดัง รู้จบไตรเพท เที่ยวไปในที่พักสำราญกลางวัน ได้พบพระผู้มีพระภาคผู้นายกของโลก กำลังทรงประกาศสัจจะ ๔ ทรงยังมนุษย์พร้อมด้วยทวยเทพให้ตรัสรู้ กำลังทรงสรรเสริญพระสาวกของพระองค์ผู้กล่าวธรรมกถาวิจิตรอยู่ในหมู่มหาชน

ครั้งนั้น เราชอบใจ จึงได้นิมนต์พระตถาคต แล้วประดับประดามณฑปให้สว่างไสวด้วยรัตนะนานาชนิด ด้วยผ้าอันย้อมด้วยสีต่างๆ นิมนต์พระพุทธเจ้าพร้อมด้วยพระสงฆ์ให้เสวยและฉันในมณฑปนั้น เรานิมนต์พระพุทธเจ้าพร้อมด้วยพระสาวกให้เสวยและฉันโภชนะมีรสอันเลิศต่างๆ ถึง๗ วัน แล้วเอาดอกไม้ที่สวยงามต่างๆ ชนิด บูชาแล้วหมอบลงแทบบาทมูลปรารถนาฐานันดรนั้น ครั้งนั้น พระมุนีผู้ประเสริฐมีความเอ็นดู เป็นที่อาศัยอยู่แห่งกรุณา ได้ตรัสว่า จงดูพราหมณ์นี้ ผู้มีปากและตาเหมือนดอกปทุม มากด้วยความปรีดาปราโมทย์ มีกายและใจสูงเพราะโสมนัส นำความร่าเริงมา จักษุกว้างใหญ่ มีความอาลัยในศาสนาของเรา เขาปรารถนาฐานันดรนั้น คือ การกล่าวธรรมกถาอันวิจิตรในกัปที่แสนแต่กัปนี้

พระศาสดามีพระนามว่าโคดม ซึ่งสมภพในวงศ์พระเจ้าโอกกากราช จักเสด็จอุบัติขึ้นในโลกผู้นี้จักเป็นธรรมทายาทของพระศาสดาพระองค์นั้น จักเป็นโอรสอันธรรมเนรมิต จักได้เป็นสาวกของพระศาสดา มีนามว่ากุมารกัสสปเพราะอำนาจดอกไม้และผ้าอันวิจิตรกับรัตนะ เขาจักถึงความเป็นผู้เลิศกว่าภิกษุทั้งหลาย ผู้กล่าวธรรมกถาอันวิจิตร เพราะกรรมที่ทำไว้ดีแล้ว และเพราะการตั้งเจตน์จำนงไว้ เราละร่างมนุษย์แล้ว ได้ไปสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ เราท่องเที่ยวไปในภพน้อยภพใหญ่ เหมือนตัวละครหมุนเวียนอยู่กลางเวทีเต้นรำ ฉะนั้น เราเป็นบุตรของเนื้อชื่อสาขะ หยั่งลงในครรภ์แห่งแม่เนื้อ ครั้งนั้น เมื่อเราอยู่ในท้องมารดาของเรา ถึงเวรที่จะต้องถูกฆ่า มารดาของเราถูกเนื้อสาขะทอดทิ้ง จึงยึดเอาเนื้อนิโครธเป็นที่พึ่ง มารดาของเราอันพระยาเนื้อนิโครธ ช่วยให้พ้นจากความตาย สละเนื้อสาขะแล้ว ตักเตือนเราผู้เป็นบุตรของตัวในครั้งนั้นอย่างนี้ว่า ควรคบหาแต่เนื้อนิโครธเท่านั้น ไม่ควรเข้าไปคบหาเนื้อสาขะ ตายในสำนักเนื้อนิโครธประเสริฐกว่า มีชีวิตอยู่ในสำนักเนื้อสาขะจะประเสริฐอะไร.

เรามารดาของเราและเนื้อนอกจากนี้ อันเนื้อนิโครธ ผู้เป็นนายฝูงนั้นพร่ำสอน อาศัยโอวาทของเนื้อนิโครธนั้น จึงได้ไปยังที่อยู่อาศัย คือ สวรรค์ชั้นดุสิตอันรื่นรมย์

ประหนึ่งว่าไปยังเรือนของตัวที่ทิ้งจากไป ฉะนั้น.

เมื่อพระศาสนาของพระกัสสปธีรเจ้า กำลังถึงความสิ้นสูญอันตรธานเราได้ขึ้นภูเขาอันล้วนด้วยหิน บำเพ็ญเพียรตามคำสอนของพระพิชิตมาร ก็บัดนี้ เราเกิดในสกุลเศรษฐีในพระนครราชคฤห์มารดาของเรามีครรภ์ ออกบวชเป็นภิกษุณี พวกภิกษุณีรู้ว่ามารดาของเรามีครรภ์ จึงนำไปหาพระเทวทัต พระเทวทัตนั้นกล่าวว่าจงนาสนะภิกษุผู้ลามกนี้เสีย ถึงในบัดนี้มารดาบังเกิดเกล้าของเรา เป็นผู้อันพระพิชิตมารจอมมุนีทรงอนุเคราะห์ไว้ จึงได้ถึงความสุขในสำนักของภิกษุณี พระเจ้าแผ่นดินพระนามว่าโกศล ได้ทรงทราบเรื่องนั้นจึงทรงเลี้ยงดูเราไว้ด้วยเครื่องบริหารแห่งกุมาร และตัวเรามีชื่อว่ากัสสป เพราะอาศัยท่านพระกัสสปเถระ เราจึงถูกเรียกว่ากุมารกัสสป เพราะได้สดับพระธรรมเทศนาที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงว่ากายเช่นเดียวกับจอมปลวก จิตของเราจึงพ้นจากอาสวะกิเลส ไม่ถือมั่นด้วยอุปาทานโดยประการทั้งปวง เราได้รับตำแหน่งเอตทัคคะก็เพราะทรมานพระเจ้าปายาสิ เราเผากิเลสทั้งหลายแล้ว ... พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระกุมารกัสสปเถระได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ กุมารกัสสปเถราปทาน.

จบ ภาณวารที่ ๒๕

อิโต สตสหสฺสมฺหิ กปฺเป อุปฺปชฺชิ นายโก

มหปฺปโภ ติโลกคฺโค นาเมน ปทุมุตฺตโร ฯ

ขิปฺปาภิญฺญสฺส ภิกฺขุสฺส คุณํ กิตฺตยโต มุเน

สุตฺวา อุทคฺคจิตฺโตหํ การํ กตฺวา มเหสิโน ฯ

ทตฺวา สตฺตาหิกํ ทานํ สสิสฺสสฺส มุเน อหํ

อภิวาทิย สมฺพุทฺธํ ตํ ฐานํ ปตฺถยึ ตทา ฯ

ตโต มํ พฺยากริ พุทฺโธ เอตํ ปสฺสถ พฺราหฺมณํ

ปติตํ ปาทมูเล เม ปินสมฺปนฺนเวกฺขณํ ๑ ฯ

เหมยญฺโญปจิตงฺคํ อวทาตํ ตนุตฺตจํ

ปลมฺพพิมฺพตมฺโพฏฺฐํ สีตติณฺหสมนฺทิชํ ฯ

คุณกามํ พหุตรํ สมุทฺธคฺคตนุรุหํ

คุโณฆายตนีภูตํ ๒ ปีติสมฺผุลฺลิตานนํ ฯ

เอโส ปตฺถยเต ๓ ฐานํ ขิปฺปาภิญฺญสฺส ภิกฺขุโน

อนาคเต มหาวีโร โคตโม นาม เหสฺสติ ฯ

ตสฺส ธมฺเมสุ ทายาโท โอรโส ธมฺมนิมฺมิโต

พาหิโย นาม นาเมน เหสฺสติ สตฺถุสาวโก ฯ

ตทา ตุฏฺโฐ จ วุฏฺฐาย ยาวชีวํ มหามุนึ

การํ กตฺวา จุโต สคฺคํ อคา สภวนํ ยถา ฯ

เทวภูโต มนุสฺโส วา สุขิโต ตสฺส กมฺมุโน

วาหสา สํสริตฺวาน สมฺปตฺติมนุโภสหํ ฯ

ปุโน กสฺสปธีรสฺส อตฺถงฺคตมฺหิ ๑ สาสเน

อารุยฺห เสลสิขรํ ยุญฺชิตฺวา ชินสาสนํ ฯ

วิสุทฺธสีโล สปฺปญฺโญ ชินสาสนการโก

ตโต จุตา ปญฺจ ชนา เทวโลกํ อคมฺหเส ฯ

ตตฺถาหํ ๒ พาหิโย ชาโต ภารุกจฺเฉ ปุรุตฺตเม

ตโต นาวาย ปกฺขนฺโน ๓ สาครํ อปฺปสิทฺธิกํ ๔ ฯ

ตโต นาวา อภิชฺชิตฺถ คนฺตฺวาน กติปาหกํ

ตทา ภึสนเก โฆเร ปติโต มกราลเย ๕ ฯ

ตทาหํ วายมิตฺวาน สนฺตริตฺวา มโหทธึ

สุปฺปารกํ ปฏฺฏนวรํ สมฺปตฺโต มนฺทเวทิโต ๖ ฯ

ทารุจีรํ นิวาเสตฺวา คามํ ปิณฺฑาย ปาวิสึ

ตทาห โส ชโน ตุฏฺโฐ อรหายมิธาคโต ฯ

อิมํ อนฺเนน ปาเนน วตฺเถน สยเนน จ

เภสชฺเชน จ สกฺกตฺวา เหสฺสาม สุขิตา มยํ ฯ

ปจฺจยานํ ตทา ลาภี เตหิ สกฺกตปูชิโต

อรหาหนฺติ ๗ สงฺกปฺปํ อุปฺปาเทสึ อโยนิโส ฯ

ตโต เม จิตฺตมญฺญาย โจทยิ ปุพฺพเทวตา

น ตฺวํ อุปายมคฺคญฺญู กุโต หิ อรหา ภเว ฯ

โจทิโต ตาย สํวิคฺโค ตทาหํ ปริปุจฺฉิ ตํ

เก วา เอเต กุหึ โลเก อรหนฺโต นรุตฺตมา ฯ

สาวตฺถิยํ โกสลมนฺทิเร ชิโน

ปหูตปญฺโญ วรภูริเมธโส

โส สกฺยปุตฺโต อรหา อนาสโว

เทเสติ ธมฺมํ อรหตฺตปตฺติยา ฯ

ตทสฺส สุตฺวา วจนํ สุปีณิโต

นิธึว ลทฺธา กปโณ ๑ สุวิมฺหิโต

อุทคฺคจิตฺโต อรหตฺตมุตฺตมํ

สุทสฺสนํ ทฏฺฐุมนนฺตโคจรํ ฯ

ตทา ตโต ๒ นิกฺขมิตฺวาน สตฺถุโน

สทา ชินํ ปสฺสามิ วิมลานนํ

อุเปจฺจ รมฺมํ วิชิตวฺหยํว ตํ ๓

ทิเช อปุจฺฉึ กุหึ โลกนนฺทโน ฯ

ตโต อโวจุํ นรเทววนฺทิโต

ปุรํ ปวิฏฺโฐ อสเนสนาย โส

ปจฺเจหิ ๔ ขิปฺปํ มุนิทสฺสนุสฺสุโก

อุเปจฺจ วนฺทาหิ ตมคฺคปุคฺคลํ ฯ

ตโตหํ ตุวฏํ คนฺตฺวา สาวตฺถึ ปุรมุตฺตมํ

วิจรนฺตํ ตมทฺทกฺขึ ปิณฺฑตฺถํ อปิหาคิธํ ฯ

ปตฺตปาณึ อโลลกฺขํ โชตยนฺตํ ๑ อิธามตํ

สิรินิลยสงฺกาสํ รวิทิตฺติหรานนํ ฯ

ตํ สเมจฺจ นิปจฺจาหํ อิทํ วจนมพฺรวึ

กุปเถ วิปฺปนฏฺฐสฺส สรณํ โหหิ โคตม ฯ

ปาณสนฺตารณตฺถาย ปิณฺฑาย วิจรามหํ

น เต ธมฺมกถากาโล อิจฺจาห มุนิ สตฺตโม ฯ

ตทา ปุนปฺปุนํ พุทฺธํ อายาจึ ธมฺมลาลโส

โส ๒ เม ธมฺมมเทเสสิ คมฺภีรํ สุญฺญตํ ปทํ ฯ

ตสฺส ธมฺมํ สุณิตฺวาน ปาปุณึ อาสวกฺขยํ

ปริกฺขีณายุโก สนฺโต อโห สตฺถานุกมฺปโก ๓ ฯ

กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ ภวา สพฺเพ สมูหตา

นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา วิหรามิ อนาสโว ฯ

สฺวาคตํ วต เม อาสิ มม พุทฺธสฺส สาสเน

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

เอวํ เถโร วิยากาสิ พาหิโย ทารุจิริโย

สงฺการกูเฏ ปติโต ภูตาทิฏฺฐาย ๔ คาวิยา ฯ

อตฺตโน ปุพฺพจริตํ กิตฺตยิตฺวา มหามติ

ปรินิพฺพายิ โส ธีโร ๕ สาวตฺถิยํ ปุรุตฺตเม ฯ

นครา นิกฺขมนฺโต ตํ ทสฺวาน อิสิ สตฺตโม

ทารุจีรธรํ ธีรํ พาหิยํ ๑ พาหิตาตปํ ๒ ฯ

ภูมิยํ ปติตํ ทณฺฑํ อินฺทเกตุว ปาติตํ

คตายุํ ๓ สุกฺขกิเลสํ ชินสาสนการกํ ฯ

ตโต อามนฺตยิ สตฺถา สาวเก สาสเน รเต

คณฺหถ หุตฺวา ๔ ฌาเปถ ตนน สพฺรหฺมจาริโน ฯ

ถูปํ กโรถ ปูเชถ นิพฺพุโต โส มหามติ

ขิปฺปาภิญฺญานเมสคฺโค สาวโก เม วโจกโร ฯ

สหสฺสมปิ เจ คาถา อนตฺถปทสญฺหิตา

เอกํ คาถาปทํ เสยฺโย ยํ สุตฺวา อุปสมฺมติ ฯ

ยตฺถ อาโป จ ปฐวี เตโช วาโย น คาธติ

น ตตฺถ สุกฺกา โชตนฺติ อาทิจฺโจ นปฺปกาสติ ฯ

น ตตฺถ จนฺทิมา ภาติ ตโม ตตฺถ น วิชฺชติ

ยทา จ อตฺตนาเวทิ มุนิ โมเนน พฺราหฺมโณ ฯ

อถ รูปา อรูปา จ สุขทุกฺขา วิมุจฺจติ

อิจฺเจวํ อภณิ นาโถ ติโลกสรโณ มุนีติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา พาหิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

พาหิยตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

๑ ม. จริยํ ปจฺจเวกฺขณํ ฯ ยุ. ปีนสํ ปจฺจเวกฺขณํ ฯ ๒ โป. ยุ. คุเณ... ฯ

๓ ยุ. ปตฺถยโต ฯ

๑ ม. อตฺถเมนฺตมฺหิ ฯ ๒ ม. ยุ. ตโตหํ ฯ ๓ ม. ปกฺขนฺโท ฯ โป. ยุ. ปกฺขนฺโต ฯ

๔ ม. ยุ. อปฺปสิทฺธิยํ ฯ ๕ ม. ยุ. มกรากเร ฯ ๖ ม. ยุ. มนฺทเวธิโต ฯ

๗ ยุ. อรหายนฺติ ฯ

๑ ม. กปโณติ วมฺหิโต ฯ ยุ. กปโณว ฯ ๒ ยุ. รโต ฯ ๓ ม. วนํ ฯ ๔ ม. ยุ. สโสว ฯ

๑ ม. ปาจยนฺตํ ปีตากรํ ฯ ยุ. ภาชยนฺตํ อิธามตํ ฯ ๒ ม. โย ฯ ๓ ยุ.

สตฺถานุกมฺปิโต ฯ ๔ ม. ภูตาวิฏฺฐาย ฯ ๕ ม. เถโร ฯ

๑ ยุ. พาหิกํ ฯ ๒ ม. ยุ. พาหิตาคมํ ฯ ๓ ยุ. คตายุสงฺคตเกฺลสํ ฯ ๔ ม. เนตฺวา ฯ

ในกัปที่แสนแต่ภัทรกัปนี้ พระผู้มีพระภาคผู้นายกมีพระรัศมีใหญ่เลิศกว่าไตรโลก มีพระนามชื่อว่าปทุมุตระ ได้เสด็จอุบัติขึ้นแล้วเมื่อพระมุนี ตรัสสรรเสริญคุณของภิกษุผู้ตรัสรู้ได้เร็วพลันอยู่ เราได้ฟังแล้วก็ชอบใจ จึงได้ทำสักการะแด่พระผู้มีพระภาคผู้แสวงหาคุณอันใหญ่ ถวายทานแด่พระมหามุนีพร้อมด้วยพระสาวกตลอด๗ วัน ถวายบังคมพระสัมพุทธเจ้าแล้ว ปรารถนาฐานันดรในกาลนั้น

ลำดับนั้น พระสัมพุทธเจ้าได้ทรงพยากรณ์เราว่า จงดูพราหมณ์ที่หมอบอยู่แทบเท้าของเรานี้ ผู้สมบูรณ์ด้วยโสมนัส มีผิวพรรณเหมือนเด็กอายุ ๑๖ ปี มีร่างกายอันบุญกรรมสร้างสรรให้คล้ายทองคำ ผุดผ่อง ผิวบาง ริมฝีปากแดง เหมือนผลตำลึงสุก มีฟันขาวคมเรียบเสมอ มากด้วยกำลังคือคุณ มีกายและใจสูงเพราะโสมนัส เป็นบ่อเกิดแห่งกระแสน้ำ คือคุณ มีหน้ายิ้มแย้มแจ่มใสด้วยปีติ เขาปรารถนาตำแหน่งแห่งภิกษุผู้ตรัสรู้ได้โดยเร็วพลันพระมหาวีรเจ้าพระนามว่าโคดมจักเสด็จอุบัติขึ้นในอนาคตกาล เขาจักเป็นธรรมทายาทของพระมหาวีรเจ้าพระองค์นั้น เป็นโอรสอันธรรมเนรมิต จักได้เป็นสาวกของพระศาสดา มีนามชื่อว่าพาหิยะก็ครั้งนั้น

เราเป็นผู้ยินดี หมั่นกระทำสักการะพระมหามุนีเจ้าตราบเท่าสิ้นชีวิต จุติแล้วได้ไปสวรรค์ ดุจไปที่อยู่ของตน ฉะนั้นเราจะเป็นเทวดาหรือมนุษย์ย่อมเป็นผู้ถึงความสุข เพราะกรรมนั้นชักนำไป เราจึงได้ท่องเที่ยวไปเสวยราชสมบัติ เมื่อพระศาสนาของพระกัสสปธีรเจ้าเสื่อมไปแล้ว เราได้ขึ้นสู่ภูเขาอันล้วนแล้วด้วยหินบำเพ็ญเพียรตามคำสอนของพระชินสีห์ เป็นผู้มีศีลบริสุทธิ์ มีปัญญา ทำกิจพระศาสนาของพระชินสีห์ เรา ๕ คนด้วยกัน จุติจากอัตตภาพนั้นแล้วไปสู่เทวโลก เราเกิดเป็นบุรุษชื่อพาหิยะ ในภารุกัจฉนคร อันเป็นเมืองอุดม ภายหลังได้แล่นเรือไปยังสมุทรสาครซึ่งมีความสำเร็จเพียงเล็กน้อย ไปได้ ๒-๓ วัน เรือก็อัปปางครั้งนั้น เราตกลงไปยังมหาสมุทร อันเป็นที่อยู่แห่งมังกรร้ายกาจน่าหวาดเสียว

ครั้งนั้น เราพยายามว่ายข้ามทะเลใหญ่ไปถึงท่าสุปปารกะ มีคนรู้จักน้อย เรานุ่งผ้าครองเข้าบ้านเพื่อบิณฑบาต ครั้งนั้นหมู่ชนเป็นผู้ยินดีกล่าวว่านี้พระอรหันต์ท่านมาที่นี่ พวกเราสักการะพระอรหันต์ด้วยข้าว น้ำ ผ้า ที่นอนและเภสัชแล้วจักถึงความสุขครั้งนั้น เราได้ปัจจัยอันเขาสักการะบูชา ด้วยปัจจัยเหล่านั้น เกิดความดำริโดยไม่แยบคายขึ้นว่า เราเป็นพระอรหันต์ ทีนั้น บุรพเทวดารู้วาระจิตของเรา จึงตักเตือนว่า ท่านหารู้ช่องทางแห่งอุบายไม่ที่ไหนจะเป็นพระอรหันต์เล่า ครั้งนั้น เราอันเทวดานั้นตักเตือนแล้วสลดใจ จึงสอบถามเทวดานั้นว่า พระอรหันต์ผู้ประเสริฐกว่านรชนในโลกนี้ คือใคร อยู่ที่ไหน

เทวดานั้นบอกว่า

พระพิชิตมารผู้มีพระปัญญามาก ประเสริฐ มีปัญญาเสมือนแผ่นดิน ประทับอยู่ที่นครสาวัตถีแคว้นโกศล พระองค์เป็นโอรสของพระเจ้าศากยะ เป็นพระอรหันต์ไม่มีอาสวะทรงแสดงธรรมเพื่อบรรลุอรหัตฯ เราได้สดับคำของเทวดานั้นแล้ว อิ่มใจเหมือนคนกำพร้าได้ขุมทรัพย์ ถึงความอัศจรรย์ เบิกบานใจที่จะได้พบพระอรหันต์อันอุดม เห็นงาม พึงใจ มีอารมณ์ ไม่มีที่สุด ครั้งนั้น เราออกจากที่นั้นไป ด้วยตั้งใจว่า เมื่อเราชนะกิเลสได้ ก็จะได้เห็นพระพักตร์อันปราศจากมลทิน ของพระศาสดาทุกทิพาราตรีกาล เราไปถึงแคว้นอันน่ารื่นรมย์นั้นแล้ว ได้ถาม

พวกพราหมณ์ว่า พระศาสดาผู้ยังโลกให้ยินดี ประทับอยู่ที่ไหน ครั้งนั้น พราหมณ์ทั้งหลายตอบว่า พระศาสดาอันนรชนและทวยเทพถวายวันทนาเสด็จเข้าไปสู่บุรีเพื่อทรงแสวงหาพระกระยาหารแล้ว พระองค์ก็คงเสด็จกลับมาท่านขวนขวายที่จะเข้าเฝ้าพระมุนีเจ้า ก็จงรีบเข้าไปถวายบังคมพระองค์ผู้เป็นเอกอัครบุคคลนั้นเถิด

ลำดับนั้น เรารีบไปยังเมืองสาวัตถีบุรีอันอุดม ได้พบพระองค์ผู้ไม่กำหนัดในอาหาร ไม่ทรงมุ่งด้วยความโลภ ทรงยังอมตธรรมให้โชติช่วง อยู่ ณ พระนครนี้ ประหนึ่งว่าเป็นที่อยู่ของศิริ พระพักตร์โชติช่วงเหมือนรัศมีพระอาทิตย์ ทรงถือบาตรกำลังเสด็จโคจรบิณฑบาตอยู่ ครั้นพบพระองค์แล้ว เราจึงได้หมอบลงแล้วกราบทูลว่า ข้าแต่พระโคดม ขอพระองค์โปรดเป็นที่พึ่งของข้าพระองค์ผู้เสียหายไปในทางที่น่าเกลียดด้วยเถิด พระมุนีผู้สูงสุดได้ตรัสว่า เรากำลังเที่ยวบิณฑบาต เพื่อประโยชน์แก่การยังสัตว์ให้ข้ามพ้น เวลานี้ไม่ใช่เวลาที่จะแสดงธรรมแก่ท่าน ครั้งนั้น เราปรารถนาได้ธรรมนัก จึงได้ทูลอ้อนวอนพระพุทธเจ้าบ่อยๆ พระองค์ได้ตรัสพระธรรมเทศนาสุญญตบทอันลึกซึ้งแก่เรา เราได้สดับธรรมของพระองค์แล้ว โอ เราเป็นผู้อันพระศาสดาทรงอนุเคราะห์ เราเผากิเลสทั้งหลายแล้ว ... พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้.

พระพาหิยทารุจิริยเถระผู้ล้มลงที่กองหยากเยื่อ เพราะแม่โคภูตผีมองไม่เห็นตัวขวิดเอา ได้กล่าวพยากรณ์ด้วยประการดังกล่าวฉะนี้พระเถระผู้มีปรีชามาก เป็นนักปราชญ์ ครั้นกล่าวบุรพจริตของตนแล้ว ท่านปรินิพพาน ณ พระนครสาวัตถี เมืองอุดมสมบูรณ์สมเด็จพระฤาษีผู้สูงสุดเสด็จออกจากพระนคร ทอดพระเนตรเห็นท่านพระพาหิยะผู้นุ่งผ้าคากรองนั้น ผู้เป็นนักปราชญ์ มีความเร่าร้อนอันลอยเสียแล้ว ล้มลงที่ภูมิภาค ดุจเสาคันธงถูกลมล้มลง ฉะนั้นหมดอายุ กิเลสแห้ง ทำกิจพระศาสนาของพระชินสีห์เสร็จแล้วลำดับนั้น

พระศาสดาตรัสเรียกพระสาวกทั้งหลาย ผู้ยินดีในพระศาสนามาสั่งว่า ท่านทั้งหลายจงช่วยกันจับร่างของเพื่อนสพรหมจารีแล้วเผาเสีย จงสร้างสถูปบูชา เขาเป็นคนมีปรีชามาก นิพพานแล้วสาวกผู้ทำตามคำของเราผู้นี้ เลิศกว่าภิกษุทั้งหลายฝ่ายที่ตรัสรู้ได้เร็วพลัน คาถาแม้ตั้งพัน ถ้าประกอบด้วยบทที่แสดงความฉิบหายมิใช่ประโยชน์ไซร้ คาถาบทเดียวที่บุคคลฟังแล้วสงบระงับได้ ก็ประเสริฐกว่า น้ำ ดิน ไฟ และ ลม ไม่ตั้งอยู่ในนิพพานใดในนิพพานนั้น บุญกุศลส่องไปไม่ถึง พระอาทิตย์ส่องแสงไม่ถึงพระจันทร์ก็ส่องแสงไม่ถึง ความมืดก็ไม่มี อนึ่ง เมื่อใด พราหมณ์ผู้ชื่อว่ามุนีเพราะความเป็นผู้นิ่ง รู้จริงด้วยตนเองแล้ว เมื่อนั้นเขาย่อมพ้นจากรูป อรูป สุขและทุกข์ พระโลกนาถผู้เป็นมุนี เป็นที่นับถือของโลกทั้งสาม ได้ภาษิตไว้ด้วยประการดังกล่าวฉะนี้แล.

ทราบว่า ท่านพระพาหิยเถระได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ ด้วยประการ ฉะนี้แล.

จบ พาหิยเถราปทาน.

ปทุมุตฺตโร นาม ชิโน สพฺพโลกวิทู มุนิ

อิโต สตสหสฺสมฺหิ กปฺเป อุปฺปชฺชิ จกฺขุมา ฯ

โอวาทโก วิญฺญาปโก ตารโก สพฺพปาณินํ

เทสนากุสโล พุทฺโธ ตาเรสิ ชนตํ พหุํ ฯ

อนุกมฺปโก การุณิโก หิเตสี สพฺพปาณินํ

สมฺปตฺเต ติตฺถิเย สพฺเพ ปญฺจสีเล ปติฏฺฐหิ ๑ ฯ

เอวํ นิรากุลํ อาสิ สุญฺญตํ ติตฺถิเยหิ จ

วิจิตฺตํ อรหนฺเตหิ วสีภูเตหิ ตาทิภิ ฯ

รตนานฏฺฐปญฺญาสํ อุคฺคโต โส มหามุนิ

กญฺจนคฺฆิยสงฺกาโส พตฺตึสวรลกฺขโณ ฯ

วสฺสสตสหสฺสานิ อายุ วิชฺชติ ตาวเท

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส ตาเรสิ ชนตํ พหุํ ฯ

ตทาหํ หํสวติยา พฺราหฺมโณ เวทปารคู

อุเปตฺวา ๒ สพฺพโลกคฺคํ ๓ อสฺโสสึ ธมฺมเทสนํ ฯ

ตทา โส สาวกํ ธีโร ปภินฺนปฏิสมฺภิทํ ๔

อตฺเถ ธมฺเม นิรุตฺเต จ ปฏิภาเณ จ โกวิทํ ฯ

ฐเปสิ เอตทคฺคมฺหิ ตํ สุตฺวา มุทิโต อหํ

สสาวกํ ชินวรํ สตฺตาหํ โภชยึ ตทา ฯ

ทุสฺเสหิ ฉาทยิตฺวาน สสิสฺสํ พุทฺธสาครํ ๑

นิปจฺจ ปาทมูลมฺหิ ตณฺฐานํ ปตฺถยึ อหํ ฯ

ตโต อโวจ โลกคฺโค ปสฺสเถตํ ทิชุตฺตมํ

วินตํ ปาทมูลมฺหิ ๒ กมโลทรสปฺปภํ ฯ

เสฏฺฐํ ๓ พุทฺธสฺส ภิกฺขุสฺส ฐานํ ปตฺถยเต อยํ

ตาย สทฺธาย จาเคน สทฺธมฺมสฺสวเนน ๔ จ ฯ

สพฺพตฺถ สุขิโต หุตฺวา สํสริตฺวา ภวาภเว

อนาคตมฺหิ อทฺธาเน ลจฺฉเสตํ มโนรถํ ฯ

สตสหสฺเส อิโต กปฺเป โอกฺกากกุลสมฺภโว

โคตโม นาม นาเมน สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ ฯ

ตสฺส ธมฺเมสุ ทายาโท โอรโส ธมฺมนิมฺมิโต

โกฏฺฐิโก นาม นาเมน เหสฺสติ สตฺถุสาวโก ฯ

ตํ สุตฺวา มุทิโต หุตฺวา ยาวชีวํ ตทา ชินํ

เมตฺตจิตฺโต ปริจรึ ยโต ๕ ปญฺญาสมาหิโต

เตน กมฺมวิปาเกน เจตนาปณิธีหิ จ

ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ ตาวตึสํ อคญฺฉหํ ฯ

สตานํ ตีณิกฺขตฺตุญฺจ เทวรชฺชมการยึ

สตานํ ปญฺจกฺขตฺตุญฺจ จกฺกวตฺติ อโหสหํ ฯ

ปเทสรชฺชํ วิปุลํ คณนาโต อสงฺขยํ

สพฺพตฺถ สุขิโต อาสึ ตสฺส กมฺมสฺส วาหสา ฯ

ทุเว ภเว สํสรามิ เทวตฺเต อถ มานุเส

อญฺญํ คตึ น ชานามิ ๑ สุจิณฺณสฺส อิทํ ผลํ ฯ

ทุเว กุเล ปชายามิ ขตฺติเย วาปิ พฺราหฺมเณ

นีเจ กุเล น ชายามิ สุจิณฺณสฺส อิทํ ผลํ ฯ

ปจฺฉิเม ภวสมฺปตฺเต พฺรหฺมพนฺธุ อโหสหํ

สาวตฺถิยํ วิปฺปกุเล ปจฺฉา ชาโต มหทฺธเน ๒ ฯ

มาตา จนฺทวตี นาม ปิตา เม อสฺสลายโน

ยทา เม ปิตรํ พุทฺโธ วินยิ สพฺพสุทฺธิยา ๓ ฯ

ตทา ปสนฺโน สุคเต ปพฺพชึ อนคาริยํ

โมคฺคลฺลาโน อาจริโย อุปชฺฌา สาริสมฺภโว ฯ

เกเสสุ ฉิชฺชมาเนสุ ทิฏฺฐิ ฉินฺนา สมูลิกา

นิวาเสนฺโต จ กาสาวํ อรหตฺตํ อปาปุณึ ฯ

อตฺถธมฺมนิรุตฺตีสุ ปฏิภาเณ จ เม มติ

ปภินฺนา เตน โลกคฺโค เอตทคฺเค ฐเปสิ มํ ฯ

อสนฺทิฏฺฐํ วิยากาสึ อุปติสฺเสน ปุจฺฉิโต

ปฏิสมฺภิทาสุ เตนาหํ อคฺโค สมฺพุทฺธสาสเน ฯ

กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ ภวา สพฺเพ สมูหตา

นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา วิหรามิ อนาสโว ฯ

สฺวาคตํ วต เม อาสิ พุทฺธเสฏฺฐสฺส สนฺติเก

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา มหาโกฏฺฐิโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

มหาโกฏฺฐิกตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

๑ ม. ยุ. ปติฏฺฐปิ ฯ อิโต ปรํ อีทิสเมว ฯ ๒ ม. อุเปจฺจ ฯ ๓ ยุ. สตฺตปารงฺคํ ฯ

๔ ม. ยุ. ปภินฺนมติโคจรํ ฯ

๑ ม. พุทฺธิสาครํ ฯ ๒ ม. ปาทมูลํ เม ฯ ๓ ม. ยุ. พุทฺธเสฏฺฐสฺส ฯ ๔ ยุ. เตน

ธมฺมสฺสวเนน จ ฯ ๕ ม. ยุ. สโต ฯ

๑ ม. ยุ. น คจฺฉามิ ฯ อิโต ปรํ อีทิสเมว ฯ ๒ โป. มหทฺธโน ฯ ๓ ยุ. สพฺพพุทฺธิยา ฯ

ในกัปนับจากภัทรกัปนี้ไปแสนหนึ่ง พระพิชิตมารพระนามว่าปทุมุตระ ผู้รู้แจ้งโลกทั้งปวง เป็นมุนีจักษุ ได้เสด็จอุบัติขึ้นแล้วพระองค์ตรัสสอน ทรงแสดงให้สัตว์รู้ชัดได้ ทรงยังสรรพสัตว์ให้ข้ามวัฏสงสาร ทรงฉลาดในเทศนา เป็นผู้เบิกบาน ทรงช่วยให้ประชุมชนข้ามพ้นไปเสียเป็นอันมาก พระองค์เป็นผู้อนุเคราะห์ประกอบด้วยพระกรุณา แสวงหาประโยชน์ให้สรรพสัตว์ ยังเดียรถีย์ที่มาเฝ้าให้ดำรงอยู่ในเบญจศีลได้ทุกคน เมื่อเป็นเช่นนี้พระศาสนา จึงไม่มีความอากูล ว่างสูญจากเดียรถีย์ วิจิตรด้วยพระอรหันต์ผู้คงที่ มีความชำนิชำนาญ พระมหามุนีพระองค์นั้นสูงประมาณ ๕๘ ศอก พระฉวีวรรณงามคล้ายทองคำอันล้ำค่า มีพระลักษณะอันประเสริฐ ๓๒ ประการ

ครั้งนั้น อายุของสัตว์แสนปีพระชินสีห์พระองค์นั้น เมื่อดำรงพระชนม์อยู่โดยกาลประมาณเท่านั้น ได้ทรงยังประชุมชนเป็นอันมากให้ข้ามพ้นวัฏสงสารไปได้ครั้งนั้น เราเป็นพราหมณ์ผู้เรียนจบไตรเพท ชาวพระนครหงสวดีได้เข้าไปเฝ้าพระพุทธเจ้าผู้เลิศกว่าโลกทั้งปวง แล้วสดับพระธรรมเทศนา ครั้งนั้น พระธีรเจ้าพระองค์นั้น ทรงตั้งสาวกผู้แตกฉานในปฏิสัมภิทา ฉลาดในอรรถ ธรรม นิรุตติ และปฏิภาณ ในตำแหน่งเอตทัคคะ เราได้ฟังดังนั้นแล้วก็ชอบใจ จึงได้นิมนต์พระชินวรเจ้าพร้อมด้วยพระสาวกให้เสวยและฉันถึง ๗ วัน ในกาลนั้น เรายังพระพุทธเจ้าผู้เปรียบด้วยสาคร พร้อมทั้งพระสาวก ให้ครองผ้าแล้วหมอบลงแทบเท้าบาทมูล ปรารถนาฐานันดรนั้น ลำดับนั้น

พระพุทธเจ้าผู้เลิศกว่าโลกได้ตรัสว่า จงดูพราหมณ์ผู้สูงสุดที่หมอบอยู่แทบเท้าผู้นี้ มีรัศมีเหมือนกลีบดอกบัว พราหมณ์นี้ปรารถนาตำแหน่งแห่งภิกษุผู้แตกฉาน ซึ่งเป็นตำแหน่งประเสริฐสุด เพราะการบริจาคทานด้วยศรัทธานั้น และเพราะการสดับพระธรรมเทศนาพราหมณ์นี้จักเป็นผู้ถึงสุขในทุกภพ เที่ยวไปในภพน้อยภพใหญ่จักได้สมมโนรถเช่นนี้ ในกัปนับแต่นี้ขึ้นไปแสนหนึ่ง พระศาสดามีพระนามชื่อว่าโคดม ซึ่งสมภพในวงศ์พระเจ้าโอกกากราช จักเสด็จอุบัติขึ้นในโลก พราหมณ์นี้จักเป็นธรรมทายาทของพระศาสดาพระองค์นั้น จักเป็นโอรสอันธรรมเนรมิต เป็นสาวกของพระศาสดามีนามชื่อว่า โกฏฐิตะ

เราได้ฟังพระพุทธพยากรณ์นั้นแล้ว เป็นผู้เบิกบาน มีจิตประกอบด้วยเมตตา บำรุงพระชินสีห์เจ้าตราบเท่าสิ้นชีวิตในครั้งนั้น เพราะเราเป็นผู้ประกอบด้วยปัญญา เพราะผลกรรมนั้นและเพราะการตั้งเจตน์จำนงไว้ เราละร่างมนุษย์แล้ว ได้ไปสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ เราได้เสวยราชสมบัติ ในเทวโลก ๓๐๐ ครั้งได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ๕๐๐ ครั้ง และได้เป็นพระเจ้าประเทศราชอันไพบูลย์โดยคณนานับมิได้ เพราะกรรมนั้นนำไป เราจึงเป็นผู้ถึงความสุขในทุกภพ เราท่องเที่ยวไปแต่ในสองภพ คือในเทวดาและมนุษย์ คติอื่นเราไม่รู้จัก นี้เป็นผลแห่งกรรมที่สั่งสมไว้ดี เราเกิดแต่ในสองสกุล คือสกุลกษัตริย์ และสกุลพราหมณ์ หาเกิดในสกุลอันต่ำทรามไม่นี้

เป็นผลแห่งกรรมที่สั่งสมไว้ดี เมื่อถึงภพสุดท้ายเราเป็นบุตรของพราหมณ์ เกิดในสกุลที่มีทรัพย์สมบัติมาก ในพระนครสาวัตถี มารดาของเราชื่อจันทวดี บิดาชื่ออัสสลายนะ ในคราวที่พระพุทธเจ้าทรงแนะนำบิดาเรา เพื่อความบริสุทธิ์ทุกอย่างเราเลื่อมใสในพระสุคตเจ้า ได้ออกบวชเป็นบรรพชิต พระโมคคัลลานะ เป็นอาจารย์ พระสารีบุตรเป็นอุปัชฌาย์ เราตัดทิฏฐิพร้อมด้วยมูลรากเสียได้ในเมื่อกำลังปลงผม และเมื่อกำลังนุ่งผ้ากาสาวะ ก็ได้บรรลุอรหัต เรามีปรีชาแตกฉานในอรรถ ธรรม นิรุตติและปฏิภาณ ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคผู้เลิศกว่าโลก จึงทรงตั้งเราไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะ เราอันท่านพระอุปติสสะไต่ถามในปฏิสัมภิทาก็แก้ได้ไม่ขัดข้อง ฉะนั้น เราจึงเป็นผู้เลิศในพระพุทธศาสนา เราเผากิเลสทั้งหลายแล้ว ... พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระมหาโกฏฐิตเถระได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ พระมหาโกฏฐิตเถราปทาน.

ปทุมุตฺตโร นาม ชิโน สพฺพโลกวิทู มุนิ

อิโต สตสหสสฺสมฺหิ กปฺเป อุปฺปชฺชิ จกฺขุมา ฯ

โอวาทโก วิญฺญาปโก ตารโก สพฺพปาณินํ

เทสนากุสโล พุทฺโธ ตาเรสิ ชนตํ พหุํ ฯ

อนุกมฺปโก การุณิโก หิเตสี สพฺพปาณินํ

สมฺปตฺเต ติตฺถิเย สพฺเพ ปญฺจสีเล ปติฏฺฐหิ ฯ

เอวํ นิรากุลํ อาสิ สุญฺญตํ ติตฺถิเยหิ จ

วิจิตฺตํ อรหนฺเตหิ วสีภูเตหิ ตาทิภิ ฯ

รตนานฏฺฐปญฺญาสํ อุคฺคโต โส มหามุนิ

กญฺจนคฺฆิยสงฺกาโส พตฺตึสวรลกฺขโณ ฯ

วสฺสสตสหสฺสานิ อายุ วิชฺชติ ตาวเท

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส ตาเรสิ ชนตํ พหุํ ฯ

ตทาหํ หํสวติยา พฺราหฺมโณ สาธุสมฺมโต

อุเปจฺจ โลกปชฺโชตํ อสฺโสสึ ธมฺมเทสนํ ฯ

ตทา มหาปริสติ มหาปุริสสาวกํ

ฐเปนฺตํ เอตทคฺคมฺหิ สุตฺวาน มุทิโต อหํ ฯ

มหตา ปริวาเรน นิมนฺเตตฺวา มหาชินํ

พฺราหฺมณานํ สหสฺเสน สห ทานมทาสหํ ฯ

มหาทานํ ททิตฺวาน อภิวาทิย นายกํ

เอกมนฺตํ ฐิโต หฏฺโฐ อิทํ วจนมพฺรวึ ฯ

ตยิ สทฺธาย เม วีร อธิการคุเณน จ

ปริสา มหตี โหตุ นิพฺพตฺตสฺส ตหึ ตหึ ฯ

ตทา อโวจ ปริสํ คชคชฺชิตสุสฺสโร

กรวิกรุโท ๑ สตฺถา เอตํ ปสฺสถ พฺราหฺมณํ ฯ

เหมวณฺณํ มหาพาหุํ กมลานนโลจนํ

อุทฺธคฺคตนุชํ หฏฺฐํ สทฺธาวนฺตํ คุเณ มม ฯ

เอส ปตฺถยิ ๒ ตํ ฐานํ สีหสรสฺส ๓ ภิกฺขุโน

อนาคตมฺหิ อทฺธาเน ลจฺฉเสตํ มโนรถํ ฯ

สตสหสฺเส อิโต กปฺเป โอกฺกากกุลสมฺภโว

โคตโม นาม นาเมน สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ ฯ

ตสฺส ธมฺเมสุ ทายาโท โอรโส ธมฺมนิมฺมิโต

กสฺสโป นาม นาเมน เหสฺสติ สตฺถุสาวโก ฯ

อิโต เทฺวนวุเต กปฺเป อหุ สตฺถา อนุตฺตโร

อนูปโม อสทิโส ผุสฺโส โลกคฺคนายโก ฯ

โส เว ๑ สพฺพตมํ หนฺตฺวา วิชเฏตฺวา มหาชฏํ

วสฺสเต อมตํ วุฏฺฐึ ตปฺปยนฺโต สเทวกํ ฯ

ตทา มยํ ๒ พาราณสิยํ ราชามจฺจา ๓ อาหุมฺหเส

ภาตโรมฺห ตโย สพฺเพ สํวิสฺสฏฺฐาว ราชิโน ฯ

วีรงฺครูปา พลิโน สงฺคาเม อปราชิตา

ตทา กุปิตปจฺจนฺโต อเมฺห อาห มหีปติ ฯ

เอถ คนฺตฺวาน ปจฺจนฺตํ สาเธตฺวา อวนิพลํ ๔

เขมํ เม วิชิตํ กตฺวา ปุนเรถาติ สาสถ ๕ ฯ

ตโต มยํ อโวจุมฺห ยทิ เทยฺยาสิ นายกํ

อุปฏฺฐานาย อมฺหากํ สาธยิสฺสาม เต ๖ ตโต ฯ

ตโต มยํ ลทฺธวรา ภูมิปาเลน เปสิตา

นิกฺขิตฺตสตฺถํ ปจฺจนฺตํ กตฺวา ปุนรุเปจฺจ ๗ ตํ ฯ

ยาจิตฺวา สตฺถุปฏฺฐานํ ราชานํ โลกนายกํ

มุนิวรํ ๘ ลภิตฺวาน ยาวชีวํ ยชิมฺห ๙ ตํ ฯ

มหคฺฆานิ จ วตฺถานิ ปณีตานิ รสานิ จ

เสนาสนานิ รมฺมานิ เภสชฺชานิ หิตานิ จ ฯ

ทตฺวา สสงฺฆมุนิโน ธมฺเมนุปฺปาทิตานิ โน

สีลวนฺโต การุณิกา ภาวนายุตฺตมานสา ฯ

สทา ปริจริตฺวาน เมตฺตจิตฺเตน นายกํ

นิพฺพุเต ตมฺหิ โลกคฺเค ปูชํ กตฺวา ยถาพลํ ฯ

ตโต จุตา ตาวตึสํ ๑ คตา ตตฺถ มหาสุขํ

อนุภูตา มยํ สพฺเพ พุทฺธปูชายิทํ ผลํ ฯ

มาลากาโร ๒ ยถาลทฺโธ ทสฺเสติ วิกตึ พหุํ

ตถา ภเว ภวนฺโตหํ วิเทหาธิปตี อหุ ฯ

คุณาเจลสฺส วาเกฺยน มิจฺฉาทิฏฺฐิหตาสโย ๓

นรกมคฺคมารุโฬฺห รุจาย มม ธีตุยา ฯ

โอวาทํ นาทยิตฺวาน พฺรหฺมุนา นารเทนหํ

พหุธา สาสิโต ๔ สนฺโต ทิฏฺฐึ หิตฺวาน ปาปิกํ ฯ

ปูรยิตฺวา วิเสเสน ทสกมฺมปเถ อหํ

หิตฺวาน เทหมคมึ สคฺคํ สภวนํ ยถา ฯ

ปจฺฉิเม ภวสมฺปตฺเต พฺรหฺมพนฺธุ อโหสหํ

พาราณสิยํ ผีตาย ชาโต วิปฺปกุเล ๕ อหํ ฯ

มจฺจุพฺยาธิชราภีโต โอคาเหตฺวา มหาวนํ

นิพฺพานํ ปทเมสนฺโต ชฏิเลสุ ปริพฺพชึ ฯ

ตทา เทฺว ภาตโร มยฺหํ ปพฺพชึสุ มยา สห

อุรุเวลาย มาเปตฺวา อสฺสมํ นีวสึ อหํ ฯ

กสฺสโป นาม โคตฺเตน อุรุเวลาย ๖ นีวสึ

ตโต เม อาสิ ปญฺญตฺติ อุรุเวลาสุ ๗ กสฺสโป ฯ

นทีสกาเส ภาตา เม นทีกสฺสปสวฺหโย

อาสิปฺปกาโส นาเมน คยายํ คยกสฺสโป ฯ

เทฺว สตานิ กนิฏฺฐสฺส ๑ ตีณิ มชฺฌสฺส ภาตุโน

มม ปญฺจสตานูนา สิสฺสา สพฺเพ มมานุคา ฯ

ตทา อุเปจฺจ มํ พุทฺโธ กตฺวาน ๒ วิวิธานิ เม

ปาฏิหิรานิ โลกคฺโค วิเนสิ นรสารถิ ฯ

สหสฺสปริวาเรน อโหสึ เอหิภิกฺขุโก

เตเหว สห สพฺเพหิ อรหตฺตํ อปาปุณึ ฯ

เต จ ๓ อญฺเญว พหโว ยสสา ๔ มํ ปริวารยุํ

สาสิตุญฺจ สมตฺโถหํ ตโต มํ อิสิ สตฺตโม ฯ

มหาปริสภาวสฺมึ เอตทคฺเค ฐเปสิ มํ

อโห พุทฺเธ กตํ การํ สผลํ เม อชายถ ฯ

กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ ภวา สพฺเพ สมูหตา

นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา วิหรามิ อนาสโว ฯ

สฺวาคตํ วต เม อาสิ มม พุทฺธสฺส สนฺติเก

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อุรุเวลกสฺสโป เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

อุรุเวลกสฺสปตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

๑ ม. กรวีกรุโต ฯ ๒ ม. ปตฺถยเต ฯ อิโต ปรํ อีทิสเมว ฯ ๓ ม. ยุ. สีหโฆสสฺส ฯ

๑ ม. จ ฯ ๒ ม. ยุ. หิ ฯ ๓ ม. ราชาปจฺจา ฯ ๔ โป. อวธิพลํ ฯ

ม. อฏวีพลํ ฯ ยุ. โสเธตฺวา อวิธีพลํ ฯ ๕ ม. ยุ. ภาสถ ฯ ๖ ม. โว ฯ ยุ.

โสธยิสฺสาม ฯ ๗ ม. ปุนรุปจฺจ ฯ ๘ โป. ม. มุนิวีรํ ฯ ๙ โป. อชิมฺห ฯ ยุ. อทิมฺห ฯ

๑ ม. ยุ. สนฺตุสิตํ ฯ ๒ ม. ยุ. มายากาโร ยถา รงฺเค ฯ ๓ ม. มิจฺฉาทิฏฺฐิคตาสโย ฯ

๔ โป. พหุํ วา สาสิเต สนฺเต ฯ ม. ...สํสิโต ฯ ยุ. พหุํ ว ฯ ๕ ม. ยุ. ...

วิปฺปมหากุเล ฯ ๖ ม. อุรุเวลนิวาสิโก ฯ ยุ. อุรุเวลานิวาสิตา ฯ ๗ ม.

อุรุเวลกสฺสโปอิติ ฯ

๑ ยุ. นทีกสฺส ฯ ๒ ยุ. กตฺวา นานาวิธานิ ฯ ๓ ม. เต เจวญฺเญ จ พหโว ฯ

๔ ม. ยุ. สิสฺสา ฯ

ในกัปที่แสนแต่กัปนี้ พระพิชิตมารพระนามว่าปทุมุตระ ผู้รู้แจ้งโลกทั้งปวง เป็นนักปราชญ์มีจักษุ ได้เสด็จอุบัติขึ้นแล้ว พระองค์เป็นผู้ตรัสสอน ทรงแสดงให้สัตว์รู้ชัดได้ ยังสรรพสัตว์ให้ข้ามพ้นวัฏสงสาร ฉลาดในเทศนา เป็นผู้เบิกบาน ทรงช่วยประชุมชนให้ข้ามพ้นไปเสียเป็นอันมาก พระองค์เป็นผู้อนุเคราะห์ประกอบด้วยพระกรุณา แสวงหาประโยชน์ให้สรรพสัตว์ ยังเดียรถีย์ที่มาเฝ้าให้ดำรงอยู่ในเบญจศีลทุกคน เมื่อเป็นเช่นนี้ พระศาสนาจึงไม่มีความอากูล ว่างสูญจากเดียรถีย์ วิจิตรด้วยพระอรหันต์ผู้คงที่มีความชำนิชำนาญ พระมหามุนีพระองค์นั้น สูงประมาณ ๕๘ ศอกมีพระฉวีวรรณงามคล้ายทองคำอันล้ำค่า มีพระลักษณะอันประเสริฐ๓๒ ประการ

ครั้งนั้น อายุของสัตว์แสนปี พระชินสีห์พระองค์นั้น เมื่อดำรงพระชนม์อยู่โดยกาลประมาณเท่านั้น ได้ทรงยังประชุมชนเป็นอันมากให้ข้ามพ้นวัฏสงสารไปได้ ครั้งนั้นเราเป็นพราหมณ์ชาวเมืองหงสวดี อันชนสมมติว่าเป็นคนประเสริฐ ได้เข้าไปเฝ้าพระพุทธเจ้าผู้ส่องโลก แล้วสดับพระธรรมเทศนา ครั้งนั้นเราได้ฟังพระผู้มีพระภาคทรงตั้งสาวกของพระองค์ ในตำแหน่งเอต-ทัคคะ ในที่ประชุมใหญ่ ก็ชอบใจจึงนิมนต์พระมหาชินเจ้ากับบริวารเป็นอันมาก แล้วได้ถวายทานพร้อมกันกับพราหมณ์อีก ๑,๐๐๐ คนครั้นแล้วเราได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคผู้นายก ยืนอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง เป็นผู้ร่าเริง ได้กราบทูลว่า ข้าแต่พระมหาวีรเจ้าด้วยความเชื่อในพระองค์และด้วยอธิการคุณ ขอให้ข้าพระองค์ผู้เกิดในภพนั้นๆ มีบริษัทมากเถิด ครั้งนั้น

พระศาสดาผู้มีพระสุรเสียงเหมือนคชสารคำรณ มีพระสำเนียงเหมือนนกการเวก ได้ตรัสกะบริษัทว่า จงดูพราหมณ์ผู้นี้ ผู้มีวรรณเหมือนทองคำ แขนใหญ่ ปากและตาเหมือนดอกบัว มีกายและใจสูงเพราะปีติ ร่าเริง มีความเชื่อในคุณของเรา เขาปรารถนาตำแหน่งแห่งภิกษุผู้มีเสียงเหมือนราชสีห์ในอนาคตกาล เขาจักได้ตำแหน่งนี้สมดังมโนรถปรารถนา ในกัปนับแต่นี้ขึ้นไปหนึ่งแสน พระศาสดามีพระนามชื่อว่าโคดม ซึ่งสมภพในวงศ์พระเจ้าโอกกากราช จักเสด็จอุบัติขึ้นในโลก พราหมณ์นี้จักเป็นธรรมทายาทของพระศาสดาพระองค์นั้น เป็นโอรสอันธรรมเนรมิต จักเป็นสาวกของพระศาสดา มีนามชื่อว่ากัสสป พระอัครนายกของโลก พระนามว่าผุสสะ

ผู้เป็นพระศาสดาอย่างยอดเยี่ยมหาตัวเปรียบมิได้ ไม่มีใครจะเสมอเหมือน ได้เสด็จอุบัติขึ้นแล้วในกัปที่ ๙๒ แต่ภัทรกัปนี้ พระศาสดาพระนามว่าผุสสะพระองค์นั้นแล ทรงกำจัดความมืดทั้งปวง สางรกชัฏใหญ่ ทรงยังฝนคืออมตธรรมให้ตกลง ให้มนุษย์และทวยเทพอิ่มหนำ ครั้งนั้น เราสามคนพี่น้องเป็นราชมหาอำมาตย์ในพระนครพาราณสี ล้วนแต่เป็นที่ไว้วางพระทัยของพระมหากษัตริย์ รูปร่างองอาจแกล้วกล้าสมบูรณ์ด้วยกำลังไม่พ่ายแพ้ใครเลยในสงคราม ครั้งนั้นพระเจ้าแผ่นดินผู้มีเมืองชายแดนก่อการกำเริบ ได้ตรัสสั่งเราว่า ท่านทั้งหลายจงไปชนบทชายแดน พวกท่านจงยังกำลังของแผ่นดินให้เรียบร้อย ทำแว่นแคว้นของเราให้เกษม แล้วกลับมาเถิด

ลำดับนั้นเราได้กราบทูลว่า ถ้าพระองค์จะพึงพระราชทานพระนายกเจ้าเพื่อให้ข้าพระองค์ทั้งหลายอุปัฏฐากไซร้ ข้าพระองค์ทั้งหลายก็จักทำกิจของพระองค์ให้สำเร็จ ลำดับนั้น เราผู้ได้รับพระราชทานพรสมเด็จพระภูมิบาลส่งไปทำชนบทชายแดน ให้วางอาวุธแล้วกลับมายังพระนครนั้น เราทูลขอการอุปัฏฐากพระศาสดาแด่พระราชาได้พระศาสดาผู้เป็นนายกของโลกผู้ประเสริฐกว่ามุนีแล้ว ได้บูชาพระองค์ตราบเท่าสิ้นชีวิต เราทั้งหลายเป็นผู้มีศีลประกอบด้วยกรุณา มีใจประกอบด้วยภาวนา ได้ถวายผ้ามีค่ามากรสอันประณีตเสนาสนะอันน่ารื่นรมย์ และเภสัชที่เป็นประโยชน์ที่ตนให้เกิดขึ้นโดยชอบธรรมแก่พระมุนีพร้อมทั้งพระสงฆ์ อุปัฏฐากพระองค์ด้วยจิตเมตตาตลอดกาล ครั้นพระศาสดาผู้เลิศพระองค์นั้นเสด็จนิพพานแล้ว

เราได้ทำการบูชาตามกำลัง เราทุกคนจุติจากอัตภาพนั้นแล้ว ไปสู่สวรรค์ชั้นดาวดึงส์ เสวยมหันตสุขในดาวดึงส์นั้นนี้เป็นผลแห่งพุทธบูชา เมื่อเรากำลังท่องเที่ยวอยู่ในภพเป็นเหมือนนายช่างดอกไม้ ได้ดอกไม้แล้วแสดงชนิดแห่งดอกไม้แปลกๆมากมาย ฉะนั้น ได้เกิดเป็นพระเจ้าวิเทหราช เพราะถ้อยคำของคุณอเจลก เราจึงมีอัธยาศัยอันมิจฉาทิฏฐิกำจัดแล้วขึ้นสู่ทางนรก ไม่เอื้อเฟื้อโอวาทของธิดาเราผู้ชื่อว่ารุจา เมื่อถูกพรหมนารทะสั่งสอนเสียมากมาย จึงละความเห็นที่ชั่วช้าเสียได้ บำเพ็ญกุศลกรรมบถ ๑๐ ให้บริบูรณ์โดยพิเศษ ละทิ้งร่างกายแล้วได้ไปสวรรค์เหมือนไปที่อยู่ของตัว ฉะนั้น เมื่อถึงภพสุดท้ายเราเป็นบุตรของพราหมณ์

เกิดในสกุลที่สมบูรณ์ในพระนครพาราณสี เรากลัวต่อความตาย ความเจ็บไข้และความแก่ชราจึงเข้าป่าใหญ่ แสวงหาหนทางนิพพาน ได้บวชในสำนักของชฎิล ครั้งนั้น น้องชายทั้งสองของเรา ก็ได้บวชพร้อมกับเรา เราได้สร้างอาศรมอาศัยอยู่ที่ตำบลอุรุเวลา เรามีนามตามโคตรว่ากัสสป แต่เพราะอาศัยอยู่ที่ตำบลอุรุเวลา เราจึงมีนามบัญญัติว่า อุรุเวลกัสสป เพราะน้องชายของเราอาศัยอยู่ที่ชายแม่น้ำ เขาจึงได้นามว่านทีกัสสป เพราะน้องชายของเรา อีกคนหนึ่ง อาศัยอยู่ที่ตำบลคยา เขาจึงถูกประกาศนามว่าคยากัสสป น้องชายคนเล็กมีศิษย์ ๒๐๐ คน น้องชายกลางมี ๓๐๐คน เรามี ๕๐๐ ถ้วน ศิษย์ทุกคนล้วนแต่ประพฤติตามเรา

ครั้งนั้นพระพุทธเจ้าผู้เลิศในโลกเป็นสารถีฝึกนรชนได้เสด็จมาหาเรา ทรงทำปาฏิหาริย์ต่างๆ แก่เราแล้วทรงแนะนำ เรากับบริวารพันหนึ่งได้อุปสมบทด้วยเอหิภิกขุ ได้บรรลุอรหัตพร้อมกับภิกษุเหล่านั้นทุกองค์ ภิกษุเหล่านั้นและภิกษุพวกอื่นเป็นอันมาก แวดล้อมเราเป็นยศบริวาร และเราก็สามารถที่จะสั่งสอนได้ เพราะฉะนั้นพระผู้มีพระภาคผู้สูงสุด จึงทรงตั้งเราไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะความเป็นผู้มีบริษัทมาก โอ สักการะที่ได้ทำไว้ในพระพุทธเจ้าได้ก่อให้เกิดสิ่งที่มีผลต่อเราแล้ว เราเผากิเลสทั้งหลายแล้ว ... พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระอุรุเวลกัสสปเถระได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ อุรุเวลกัสสปเถราปทาน.

ปทุมุตฺตโร นาม ชิโน สพฺพโลกวิทู มุนิ

อิโต สตสหสฺสมฺหิ กปฺเป อุปฺปชฺชิ จกฺขุมา ฯ

โอวาทโก วิญฺญาปโก ตารโก สพฺพปาณินํ

เทสนากุสโล พุทฺโธ ตาเรสิ ชนตํ พหุํ ฯ

อนุกมฺปโก การุณิโก หิเตสี สพฺพปาณินํ

สมฺปตฺเต ติตฺถิเย สพฺเพ ปญฺจสีเล ปติฏฺฐหิ ฯ

เอวํ นิรากุลํ อาสิ สุญฺญตํ ติตฺถิเยหิ จ

วิจิตฺตํ อรหนฺเตหิ วสีภูเตหิ ตาทิภิ ฯ

รตนานฏฺฐปญฺญาสํ อุคฺคโต โส มหามุนิ

กญฺจนคฺฆิยสงฺกาโส ทฺวตฺตึสวรลกฺขโณ ฯ

วสฺสสตสหสฺสานิ อายุ วิชฺชต ตาวเท

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส ตาเรสิ ชนตํ พหุํ ฯ

ตทาหํ หํสวติยา พฺราหฺมโณ มนฺตปารคู

อุเปจฺจ ตํ นรวรํ อสฺโสสึ ธมฺมเทสนํ ฯ

ปญฺญาเปนฺตํ มหาวีรํ ปริสาสุ วิสารทํ

ปฏิภาเณยฺยกํ ภิกฺขุํ เอตทคฺเค วินายกํ ฯ

ตทาหํ การํ กตฺวาน สสงฺเฆ โลกนายเก

นิปจฺจ สิรสา ปาเท ตณฺฐานํ อภิปตฺถยึ ฯ

ตโต มํ ภควา อาห สิงฺคินิกฺขสมปฺปโภ

สเรน รชนีเยน กิเลสมลหารินา ฯ

สุขี ภวสฺสุ ทีฆายุ สิชฺฌตํ ปณิธี ตว

สสงฺเฆ เม กตํ การํ อตีว วิปุลํ ตยา ฯ

สตสหสฺเส อิโต กปฺเป โอกฺกากกุลสมฺภโว

โคตโม นาม นาเมน สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ ฯ

ตสฺส ธมฺเมสุ ทายาโท โอรโส ธมฺมนิมฺมิโต

ราโธติ นามเธยฺเยน เหสฺสติ สตฺถุ สาวโก ฯ

[๑]

ปฏิภาเณยฺยกานคฺคํ ปญฺญาเปสฺสติ นายโก

ตํ สุตฺวา มุทิโต หุตฺวา ยาวชีวํ ตทา ชินํ ฯ

เมตฺตจิตฺโต ปริจรึ ยโต ๒ ปญฺญาสมาหิโต

เตน กมฺเมน สุกเตน เจตนาปณิธีหิ จ ฯ

ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ ตาวตึสํ อคญฺฉหํ

สตานํ ตีณิกฺขตฺตุญฺจ เทวรชฺชมการยึ ฯ

สตานํ ปญฺจกฺขตฺตุญฺจ จกฺกวตฺติ อโหสหํ

ปเทสรชฺชํ วิปุลํ คณนาโต อสงฺขยํ ฯ

สพฺพตฺถ สุขิโต อาสึ ตสฺส กมฺมสฺส วาหสา

ปจฺฉิเม ภวสมฺปตฺเต คิริพฺพชปุรุตฺตเม ฯ

ชาโต วิปฺปกุเล นิทฺเธ วิกลจฺฉาทนาสเน

กฏจฺฉุภิกฺขํ ปาทาสึ สารีปุตฺตสฺส ตาทิโน ฯ

ยทา ชิณฺโณ จ วุทฺโธ จ ตทารามมุปาคมึ

ปพฺพาเชนฺติ ๑ น มํ เกจิ ชิณฺณํ ทุพฺพลถามกํ ฯ

เตน ทิโน วิวณฺณงฺโค โสโก จาสึ ตทา อหํ

ทิสฺวา มหาการุณิโก มมมาห มหามุนิ ฯ

กิมตฺถํ ปุตฺต โสกฏฺโฏ พฺรูหิ เต จิตฺตชํ รุชํ

ปพฺพชฺชํ น ลเภ วีร สฺวากฺขาเต ตว สาสเน ฯ

เตน โสเกน ทิโนมฺหิ สรณํ โหหิ นายก

ตทา ภิกฺขู สมาเนตฺวา อปุจฺฉิ มุนิ สตฺตโม ฯ

อิมสฺส อธิการํ เย สรนฺตา ๒ พฺยาหรนฺตุ เต

สารีปุตฺโต ตทาโวจ การมสฺส สรามหํ ฯ

กฏจฺฉุภิกฺขํ ทาเปสิ ปิณฺฑาย จรโต มมํ

สาธุ สาธุ กตญฺญูสิ สารีปุตฺต อิมํ ตุวํ ฯ

ปพฺพาเชหิ ทิชํ วุฑฺฒํ เหสฺสติ ๓ ปูชนิโย อยํ

ตโต อลตฺถํ ปพฺพชฺชํ กมฺมวาโจปสมฺปทํ ฯ

น จิเรเนว กาเลน ปาปุณึ อาสวกฺขยํ

สกฺกจฺจํ มุนิโน วากฺยํ สุณามิ มุทิโต ยโต

ปฏิภาเณยฺยกานคฺคํ ตโต มํ ฐปยิ ชิโน ฯ

กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ ภวา สพฺเพ สมูหตา

นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา วิหรามิ อนาสโว ฯ

สฺวาคตํ วต เม อาสิ มม พุทฺธสฺส สนฺติเก

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ราโธ เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

ราธตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

๑ ม. ส เตเหตุคุเณ ตุฏฺโฐ สกฺยปุตฺโต นราสโภ ฯ ยุ. สเก เตเหตุคุเณ ตุฏฺโฐ

สกฺยปุตฺโต นราสโภ ฯ ๒ ม. ยุ. สโต ฯ อิโต ปรํ อีทิสเมว ฯ

๑ ม. ปพฺพชติ น มํ โกจิ ฯ ๒ ม. สรนฺติ ฯ ๓ ม. ยุ. เหสฺสตาชานิโย ฯ

ในกัปนับจากภัทรกัปนี้ไปแสนหนึ่ง พระพิชิตมารพระนามว่าปทุมุตระ ผู้ทรงรู้แจ้งโลกทั้งปวงเป็นนักปราชญ์ มีจักษุได้เสด็จอุบัติขึ้นแล้ว พระองค์เป็นผู้ตรัสสอน ทรงแสดงให้สัตว์รู้ชัดได้ ยังสรรพสัตว์ให้ข้ามพ้นวัฏสงสาร ทรงฉลาดในเทศนา เป็นผู้เบิกบานทรงช่วยประชุมชนให้ข้ามพ้นไปเสียเป็นอันมาก พระองค์เป็นผู้อนุเคราะห์ ประกอบด้วยพระกรุณาแสวงหาประโยชน์ให้สรรพสัตว์ยังเดียรถีย์ที่มาเฝ้าให้ดำรงอยู่ในเบญจศีลได้ทุกคน เมื่อเป็นเช่นนี้พระศาสนาจึงไม่มีความอากูลว่างสูญจากเดียรถีย์ วิจิตรด้วยพระอรหันต์ผู้คงที่ มีความชำนิชำนาญ พระมหามุนี พระองค์นั้นสูงประมาณ ๕๘ ศอก มีพระฉวีวรรณงามคล้ายทองคำอันล้ำค่า มีพระลักษณะอันประเสริฐ ๓๒ ประการ

ครั้งนั้น อายุของสัตว์แสนปีพระชินสีห์พระองค์นั้น เมื่อดำรงพระชนม์อยู่โดยกาลประมาณเท่านั้น ได้ยังประชุมชนเป็นอันมากให้ข้ามพ้นวัฏสงสารไปได้ครั้งนั้นเราเป็นพราหมณ์ชาวพระนครหงสวดี ผู้เรียนจบไตรเพท ได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ผู้ประเสริฐกว่านรชน ทรงมีความเพียรใหญ่ทรงแกล้วกล้าในบริษัท กำลังทรงแต่งตั้งภิกษุผู้มีปฏิภาณไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะ แล้วได้ฟังพระธรรมเทศนา ครั้งนั้น เราทำสักการะในพระโลกนายกพร้อมทั้งพระสงฆ์ แล้วหมอบศีรษะลงแทบพระบาทปรารถนาฐานันดรนั้น

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคผู้มีพระรัศมีซ่านออกจากพระองค์ ดุจลิ่มทองสิงคี ได้ตรัสกะเราด้วยพระสุรเสียงอันเป็นที่ตั้งแห่งความยินดี มีปรกตินำไปซึ่งมลทินคือกิเลสว่า ท่านจงเป็นผู้มีความสุขมีอายุยืนเถิด ปณิธานความปรารถนาของท่านจงสำเร็จเถิด สักการะที่ท่านทำในเรากับพระสงฆ์ ก็จงมีผลไพบูลย์ยิ่งเถิด ในกัปที่แสนแต่กัปนี้ พระศาสดามีพระนามชื่อว่าโคดมซึ่งสมภพในวงศ์พระเจ้าโอกกากราช จักเสด็จอุบัติขึ้นในโลก พราหมณ์นี้ จักได้เป็นธรรมทายาทของพระศาสดาพระองค์นั้นเป็นโอรสอันธรรมเนรมิต เป็นสาวกของพระศาสดามีนามชื่อว่าราธะ พระนายกจักทรงแต่งตั้งท่านว่า เป็นผู้เลิศกว่าภิกษุทั้งหลายผู้มีปฏิภาณ

เราได้สดับพุทธพยากรณ์นั้นแล้วก็เป็นผู้เบิกบาน มีจิตประกอบด้วยเมตตาบำรุงพระพิชิตมารในกาลนั้นตลอดชีวิต เพราะเราเป็นผู้ประกอบด้วยปัญญา ด้วยกรรมที่เราได้ทำไว้ดีแล้วนั้น และด้วยการตั้งเจตน์จำนงไว้ เราละร่างมนุษย์แล้ว ได้ไปสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ได้เสวยราชสมบัติในเทวโลก ๓๐๐ ครั้ง ได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ๕๐๐ ครั้ง และเป็นพระเจ้าประเทศราชอันไพบูลย์โดยคณนานับมิได้ เพราะกรรมนั้นนำไปเราจึงเป็นผู้ถึงความสุขในทุกภพ เมื่อถึงภพสุดท้ายเราเกิดในสกุลที่ยากจนขาดเครื่องนุ่งห่มและอาหาร ในพระนครราชคฤห์อันอุดม ได้ถวายภิกษาทัพพีหนึ่งแก่ท่านพระสารีบุตรผู้คงที่ ในเวลาเราแก่เฒ่าเราอาศัยวัดอยู่

ใครๆ ไม่ยอมบวชให้เราผู้ชราหมดกำลังเรี่ยวแรง เพราะฉะนั้นครั้งนั้น เราผู้เป็นคนยากเข็ญจึงเป็นผู้ปราศจากผิวพรรณ เศร้าโศก พระมหามุนีผู้ประกอบด้วยพระมหากรุณาทอดพระเนตรเห็นเข้าจึงตรัสถามเราว่าลูกไฉนจึงเศร้าโศก จงบอกถึงโรคที่เกิดในจิตของเจ้า เราได้กราบทูลว่าข้าแต่พระองค์ผู้มีความเพียรข้าพระองค์ไม่ได้บวชในศาสนาของพระองค์ ซึ่งพระองค์ตรัสดีแล้ว เพราะเหตุนั้น ข้าพระองค์จึงมีความเศร้าโศก ข้าแต่พระนายก ขอพระองค์จงเป็นที่พึ่งของข้าพระองค์ด้วยเถิด

ครั้งนั้น พระมหามุนีผู้สูงสุดได้รับสั่งให้เรียกภิกษุมาประชุมพร้อมแล้วตรัสถามว่า ผู้ที่นึกถึงอธิการของพราหมณ์นี้ได้มีอยู่ จงบอกมาเวลานั้น พระสารีบุตรได้กราบทูลว่า ข้าพระองค์นึกถึงอธิการของเขาได้อยู่ พราหมณ์ผู้นี้ได้ถวายภิกษาทัพพีหนึ่งแก่ข้าพระองค์ผู้กำลังเที่ยวบิณฑบาต พระเจ้าข้า พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ดีละๆสารีบุตร เธอเป็นคนกตัญญู เธอจงยังพราหมณ์นี้ให้บวช พราหมณ์นี้จักเป็นผู้ควรบูชา ลำดับนั้นเราได้การบรรพชาและอุปสมบทด้วยกรรมวาจา โดยเวลาไม่นานเลย เราก็ได้บรรลุธรรมเป็นที่สิ้นไปแห่งอาสวะเพราะเราเป็นผู้เพลิดเพลิน สดับพระพุทธดำรัสโดยเคารพ ฉะนั้น พระพิชิตมารจึงทรงแต่งตั้งเราว่า เป็นผู้เลิศกว่าทั้งหลายผู้มีปฏิภาณ เราเผากิเลสทั้งหลายแล้ว ... พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระราธเถระได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ ราธเถราปทาน.

ปทุมุตฺตโร ๑ โลกวิทู สพฺพโลกหิโต มุนิ

อิโต สตสหสฺสมฺหิ กปฺเป อุปฺปชฺชิ จกฺขุมา ฯ

โอวาทโก วิญฺญาปโก ตารโก สพฺพปาณินํ

เทสนากุสโล พุทฺโธ ตาเรสิ ชนตํ พหุํ ฯ

อนุกมฺปโก การุณิโก หิเตสี สพฺพปาณินํ

สมฺปตฺเต ติตฺถิเย สพฺเพ ปญฺจสีเล ปติฏฺฐหิ ฯ

เอวํ นิรากุลํ อาสิ สุญฺญตํ ติตฺถิเยหิ จ

วิจิตฺตํ อรหนฺเตหิ วสีภูเตหิ ตาทิภิ ฯ

รตนานฏฺฐปญฺญาสํ อุคฺคโต โส มหามุนิ

กญฺจนคฺฆิยสงฺกาโส พตฺตึสวรลกฺขโณ ฯ

วสฺสสตสหสฺสานิ อายุ วิชฺชติ ตาวเท

ตาวตา ติฏฺฐมาโน โส ตาเรสิ ชนตํ พหุํ ฯ

ตทาหํ หํสวติยา กุเล อญฺญตเร อหุ ๑

ปรกมฺมายเน ยุตฺโต นตฺถิ เม กิญฺจิ สนฺธนํ ฯ

ปฏิกฺกมนสาลายํ วสนฺโต กตภูมิยํ

อคฺคึ อุชฺชาลยึ ตตฺถ ฑยฺหกณฺหา สิลามหิ ฯ

ตทา ปริสติ นาโถ จตุสจฺจํ ปกาสโก

สาวกํ สมฺปกิตฺเตสิ ลูขจีวรธารกํ ฯ

ตสฺส ตมฺหิ คุเณ ตุฏฺโฐ ปฏิปชฺช ๒ ตถาคตํ

ลูขจีวรธารคฺคํ ปตฺถยึ ฐานมุตฺตมํ ฯ

ตทา อโวจ ภควา สาวเก ปทุมุตฺตโร

ปสฺสเถตํ ปุริสกํ กุเจลํ ตนุเทหกํ ฯ

ปีติปฺปสนฺนวทนํ สทฺธาธนสมนฺวิตํ

อุทคฺคตนุชํ หฏฺฐํ อจลํ สาลปิณฺฑิตํ ฯ

เอโส ปตฺเถติ ตํ ฐานํ สจฺจเสนสฺส ภิกฺขุโน

ลูขจีวรธาริสฺส ตสฺส วณฺณคตาสโย ๓ ฯ

ตํ สุตฺวา มุทิโต หุตฺวา นิปจฺจ สิรสา ชินํ

ยาวชีวํ สุภํ กมฺมํ กริตฺวา ชินสาสเน ฯ

เตน กมฺเมน สุกเตน เจตนาปณิธีหิ จ

ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ ตาวตึสํ ๔ อคญฺฉหํ ฯ

ปฏิกฺกมนสาลายํ ภูมิทาหนกมฺมุนา ๕

สมสหสฺสํ นิรเย อฑยฺหึ เวทนาฏฺฏิโต ฯ

เตน กมฺมาวเสเสน ปญฺจ ชาติสตานิหํ

มนุสฺโส กุลโช หุตฺวา ปาฏิยา ๑ ลกฺขณงฺกิโต ฯ

ปญฺจ ชาติสตาเนว กุฏฺฐโรคสมปฺปิโต

มหาทุกฺขํ อนุภวึ ตสฺส กมฺมสฺส วาหสา ฯ

อิมมฺหิ ภทฺทเก กปฺเป อุปริฏฺฐํ ๒ ยสสฺสินํ

ปิณฺฑปาเตน ตปฺเปสึ ปสนฺนมานโส อหํ ฯ

เตน กมฺมวิเสเสน เจตนาปณิธีหิ จ

ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ ตาวตึสํ อคญฺฉหํ ฯ

ปจฺฉิเม ภวสมฺปตฺเต อชายึ ชตฺติเย กุเล

ปิตุโน อจฺจเยนาหํ มหารชฺชสมปฺปิโต ฯ

กุฏฺฐโรคาภิภูโตหํ รตฺติยํ ๓ น สุขํ ลเภ

โมฆํ รชฺชสุขํ ยสฺมา โมโฆ ราชา ตโต อหํ ฯ

กายสฺส โทสํ ทิสฺวาน ปพฺพชึ อนคาริยํ

พาวริสฺส ทิชคฺคสฺส สิสฺสตฺตํ อชฺฌุปาคมึ ฯ

มหตา ปริวาเรน อุเปจฺจ นรนายกํ

อปุจฺฉึ นิปุณํ ปญฺหํ วาคิสํ ๔ วาทิสูทนํ ฯ

อยํ โลโก ปโร โลโก พฺรหฺมโลโก สเทวโก

ทิฏฺฐินฺเต ๕ นาภิชานามิ โคตมสฺส ยสสฺสิโน ฯ

เอวํ อภิกฺกนฺตทสฺสาวึ อตฺถี ปเญฺหน อาคมํ

กถํ โลกํ อเวกฺขนฺตํ มจฺจุราชา น ปสฺสติ ฯ

สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขสฺสุ โมฆราชา สทา สโต

อตฺตานุทิฏฺฐึ อูหจฺจ เอวํ มจฺจุตฺตโร สิยา ฯ

เอวํ โลกํ อเวกฺขนฺตํ มจฺจุราชา น ปสฺสติ

อิติ มํ อภณิ พุทฺโธ สพฺพโรคติกิจฺฉโก ฯ

สห คาถาวสาเนน เกสมสฺสุวิวชฺชิโต

กาสาววตฺถวสโน อาสึ ภิกฺขุ ตถารหํ ฯ

สงฺฆิเกสุ วิหาเรสุ น วสึ โรคปีฬิโต

มา วิหาโร ปทุสฺสีติ วาจายาภิสุปีฬิโต ๑ ฯ

สงฺการกุฏา อาหตฺวา สุสานา รถิกาหิ จ

ตโต สงฺฆาฏึ กริตฺวาน ธารยึ ลูขจีวรํ ฯ

มหาภิสกฺโก ตสฺมึ เม คุเณ ตุฏฺโฐ วินายโก

ลูขจีวรธารีนํ เอตทคฺเค ฐเปสิ มํ ฯ

ปุญฺญปาปปริกฺขีโณ สพฺพโรควิวชฺชิโต

สิขีว อนุปาทาโน นิพฺพายิสฺสมนาสโว ฯ

กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ ภวา สพฺเพ สมูหตา

นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา วิหรามิ อนาสโว ฯ

สฺวาคตํ วต เม อาสิ มม พุทฺธสฺส สนฺติเก

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา โมฆราชา เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

โมฆราชตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

อุทฺทานํ

กจฺจาโน วกฺกลี เถโร มหากปฺปินสวฺหโย

ทพฺโพ กุมารนาโม จ พาหิโย โกฏฺฐิโก วสี ฯ

อุรุเวลกสฺสโป ราโธ โมฆราชา จ ปณฺฑิโต

ตีณิ คาถาสตาเนตฺถ ทฺวาสฏฺฐิ เจว ปิณฺฑิตา ฯ

กจฺจายนวคฺโค จตุปญฺญาโส ฯ

๑ ม. ยุ. ปทุมุตฺตโร นาม ชิโน สพฺพโลกวิทู มุนิ ฯ

๑ ม. ยุ. สพฺพตฺถ อหุํ ฯ ๒ ม. ยุ. ปณิปจฺจ ฯ ๓ ม. วณฺณสิตาสโย ฯ

๔ ม. ยุ. ตาวตึสูปโค อหํ ฯ ๕ ม. ยุ. ภูมิทาหกกมฺมุนา ฯ

๑ ม. ชาติยา ฯ ยุ. ตติยา กรณงฺกิโต ฯ ๒ ยุ. อุปติฏฺฐํ ฯ ๓ ม. น รตึ ... ฯ

๔ ม. ตํ วีรํ ... ฯ ๕ ม. ยุ. ทิฏฺฐึ โน ... ฯ

๑ ม. วาตโรเคหิ ปีฬิโต ฯ

ในกัปนับจากภัทรกัปนี้ไปแสนหนึ่ง พระพิชิตมารพระนามว่าปทุมุตระ ผู้ทรงรู้แจ้งโลกทั้งปวง เป็นนักปราชญ์ มีจักษุ ได้เสด็จอุบัติขึ้นแล้ว พระองค์เป็นผู้ตรัสสอน ทรงแสดงให้สัตว์รู้ชัด ยังสรรพสัตว์ให้ข้ามพ้นวัฏสงสาร ทรงฉลาดในเทศนา เป็นผู้เบิกบานทรงช่วยประชุมชนให้ข้ามพ้นไปเสียเป็นอันมาก พระองค์เป็นผู้อนุเคราะห์ ประกอบด้วยพระกรุณา แสวงหาประโยชน์ให้สรรพสัตว์ ยังเดียรถีย์ที่มาเฝ้าให้ดำรงอยู่ในเบญจศีลได้ทุกคน เมื่อเป็นเช่นนี้ พระศาสนาจึงไม่มีความอากูล ว่างสูญจากเดียรถีย์ วิจิตรด้วยพระอรหันต์ผู้คงที่ มีความชำนิชำนาญ พระมหามุนีพระองค์นั้นสูงประมาณ ๕๘ ศอก มีพระฉวีวรรณงามคล้ายทองคำอันล้ำค่า มีพระลักษณะอันประเสริฐ ๓๒ ประการ

ครั้งนั้น อายุของสัตว์แสนปี พระชินสีห์พระองค์นั้น เมื่อดำรงพระชนม์อยู่โดยกาลประมาณเท่านั้น ได้ทรงยังประชุมชนเป็นอันมาก ให้ข้ามพ้นวัฏสงสารไปได้ ครั้งนั้น เราเป็นผู้ประกอบในหนทางแห่งการงานของบุคคลอื่น ในสกุลหนึ่ง ในพระนครหงสวดี ทรัพย์สินอะไรๆ ของเราไม่มี เราอาศัยอยู่ที่พื้นซึ่งเขาทำไว้ที่หอฉัน เราได้ก่อไฟที่พื้นหอฉันนั้น พื้นศิลาจึงดำไปเพราะไฟลน ครั้งนั้นพระโลกนาถผู้ประกาศสัจจะ ๔ ได้ตรัสสรรเสริญพระสาวกผู้ทรงจีวรเศร้าหมองในที่ประชุมชน เราชอบใจในคุณของท่าน จึงได้ปฏิบัติพระตถาคตปรารถนาฐานันดรอันสูงสุด คือ ความเป็นผู้เลิศกว่าภิกษุผู้ทรงจีวรเศร้าหมอง

ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคพระนามว่าปทุมุตระ ได้ตรัสกะพระสาวกทั้งหลายว่า จงดูบุรุษนี้ผู้มีผ้าห่มน่าเกลียด ผอมเกร็ง มีหน้าผ่องใสเพราะปีติประกอบด้วยทรัพย์ คือศรัทธา มีกายและใจสูง เพราะปีติ ร่าเริง ไม่หวั่นไหว หนาแน่นไปด้วยธรรมที่เป็นสาระ บุรุษนี้ชอบใจในคุณของภิกษุผู้ทรงจีวรเศร้าหมอง ปรารถนาฐานันดรนั้นอย่างจริงใจ เราได้ฟังพุทธพยากรณ์นั้นแล้ว ก็เบิกบาน ถวายบังคมพระพิชิตมารด้วยเศียรเกล้า ทำแต่กรรมที่ดีงามในศาสนาของพระชินเจ้าตราบเท่าสิ้นชีวิต เพราะกรรมที่ทำไว้ดีนั้น และเพราะการตั้งเจตน์จำนงไว้ เราละร่างมนุษย์แล้วได้ไปสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ เพราะกรรมคือการเอาไฟลนพื้นที่หอฉันเราจึงถูกเวทนาเบียดเบียน ไหม้แล้วในนรกพันปี ด้วยเศษกรรมที่ยังเหลือนั้น

เราเป็นมนุษย์เกิดในสกุล จึงเป็นผู้มีรอยเป็นเครื่องหมายถึง ๕๐๐ ชาติโดยลำดับ เพราะอำนาจกรรมนั้น เราจึงเป็นผู้เพียบพร้อมด้วยโรคเรื้อน เสวยมหันตทุกข์ถึง ๕๐๐ ชาติเหมือนกัน ในภัทรกัปนี้ เรามีจิตเลื่อมใสเลี้ยงดูพระอุปริฏฐะผู้มียศให้อิ่มหนำด้วยบิณฑบาต เพราะเศษกรรมที่ยังเหลือนั้น และเพราะการตั้งเจตน์จำนงไว้ เราละร่างมนุษย์แล้ว ได้ไปสวรรค์ชั้นดาวดึงส์เมื่อถึงภพสุดท้าย ได้บังเกิดในสกุลกษัตริย์ เมื่อพระชนกล่วงไปแล้ว ก็ได้เป็นพระมหาราชา เราถูกโรคเรื้อนครอบงำ กลางคืนไม่ได้รับความสุขเพราะสุขที่เกิดจากความเป็นพระเจ้าแผ่นดินหาประโยชน์มิได้ ฉะนั้น เราจึงชื่อว่า โมฆราช เราเห็นโทษของร่างกายจึงได้บวชเป็นบรรพชิต

มอบตัวเป็นศิษย์ของพราหมณ์พาวรีผู้ประเสริฐ เราเข้าไปเฝ้าพระผู้นำนรชนพร้อมด้วยบริวารเป็นอันมากได้ทูลถามปัญหาอันละเอียดลึกซึ้งว่า โลกนี้ โลกหน้า พรหมโลกกับทั้งเทวโลก ข้าพระองค์ไม่ทราบความเห็นของพระองค์ ผู้ทรงพระนามว่าโคดม ผู้มียศ เมื่อเป็นเช่นนี้ จึงได้มีปัญหามาถึงพระองค์ผู้ทรงเห็นล่วงสามัญชน ข้าพระองค์จะพิจารณาเห็นโลกอย่างไร มัจจุราชจึงจะไม่เห็น พระพุทธเจ้าผู้ทรงรักษาโรคทุกอย่างให้หายได้ ได้ตรัสกะเราว่า ดูกรโมฆราช ท่านจงเป็นผู้มีสติทุกเมื่อพิจารณาเห็นโลกโดยความเป็นของว่างเปล่า ถอนความเห็นว่าตัวตนเสีย บุคคลพึงข้ามพ้นมัจจุราชไปได้ด้วยอุบายเช่นนี้ ท่านพิจารณาเห็นโลกอย่างนี้ มัจจุราชจึงจะไม่เห็น

เราเป็นผู้ไม่มีผมและหนวดนุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์ เป็นภิกษุ พร้อมกับเวลาจบพระคาถา เราเป็นผู้ถูกโรคเบียดเบียน ถูกเขาว่ากล่าวว่า วิหารอย่าเสียหายเสียเลยจึงไม่ได้อยู่ในวิหารของสงฆ์ เรานำเอาผ้ามาจากกองหยากเยื่อ ป่าช้าและหนทาง แล้วทำผ้าสังฆาฏิด้วยผ้าเหล่านี้ ทรงจีวรที่เศร้าหมองพระผู้นำชั้นพิเศษผู้เป็นนายแพทย์ใหญ่ ทรงพอพระทัยในคุณข้อนั้นของเรา จึงทรงตั้งเราไว้ในตำแหน่งภิกษุผู้เลิศกว่าภิกษุทั้งหลายฝ่ายที่ทรงจีวรเศร้าหมอง เราสิ้นบุญและบาป หายโรคทุกอย่าง ไม่มีอาสวะ ดับสนิท เหมือนเปลวไฟที่หมดเชื้อ เราเผากิเลสทั้งหลายแล้ว ... พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระโมฆราชเถระได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ โมฆราชเถราปทาน.

----------------

รวมอปทานที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. มหากัจจายนเถราปทาน ๖. พหิยเถราปทาน

๒. วักกลิเถราปทาน ๗. มหาโกฏฐิตเถราปทาน

๓. มหากัปปินเถราปทาน ๘. อุรุเวลกัสสปเถราปทาน

๔. ทัพพมัลลปุตตเถราปทาน ๙. ราธเถราปทาน

๕. กุมารกัสสปเถราปทาน ๑๐. โมฆราชเถราปทาน

ในวรรคนี้ บัณฑิตประมวลคาถาได้ ๓๖๒ คาถา.

จบ กัจจายนวรรคที่ ๕๔.