อุปาลีวรรค

ขีณาสวสหสฺเสหิ ปริวุโต โลกนายโก

วิเวกมนุยุตฺโต โส คจฺฉเต ปฏิสลฺลิตุํ ฯ

อชิเนน นิวตฺโถหํ ติทณฺฑปริจารโณ

ภิกฺขุสงฺฆปริพฺยุฬฺหํ อทฺทสํ โลกนายกํ ฯ

เอกํสํ อชินํ กตฺวา สีเส กตฺวาน อญฺชลึ

สมฺพุทฺธํ อภิวาเทตฺวา สนฺถวึ โลกนายกํ ฯ

ยถาณฺฑชา จ สํเสทา โอปปาตี ชลมฺพุชา

กากาทิปกฺขิโน สพฺเพ อนฺตลิกฺเข สทา จรา ๑ ฯ

เย เกจิ ปาณภูตตฺถิ สญฺญิโน วา อสญฺญิโน

สพฺเพ เต ตว ญาณมฺหิ อนฺโต โหนฺติ สโมคธา ฯ

คนฺธา จ ปพฺพเตยฺยา เย หิมวนฺเต นคุตฺตเม

สพฺเพ เต ตว สีลมฺหิ กลาโยปิ น ยุชฺชเร ฯ

โมหนฺธการปกฺขนฺโน ๒ อยํ โลโก สเทวโก

ตว ญาณมฺหิ โชตนฺเต อนฺธการา วิธํสิตา ฯ

ยถา อตฺถงฺคเต สุริเย โหนฺติ สตฺตา ตโมคตา

เอวํ พุทฺเธ อนุปฺปนฺเน โหติ โลโก ตโมคโต ฯ

ยโถทยนฺโต อาทิจฺโจ วิโนเทติ ตมํ สทา

ตเถว ตฺวํ พุทฺธเสฏฺฐ วิทฺธํเสสิ ตมํ สทา ฯ

ปธานํ ปหิตตฺโตสิ พุทฺโธ โลเก สเทวเก

ตว กมฺมาภิรทฺเธน โตเสสิ ชนตํ พหุํ ฯ

ตํ สุตฺวา ๑ อนุโมทิตฺวา ปทุมุตฺตโร มหามุนิ

นเภ อพฺภุคฺคมิ ธีโร หํสราชาว อมฺพเร ฯ

อพฺภุคฺคนฺตฺวาน สมฺพุทฺโธ มเหสิ ปทุมุตฺตโร

อนฺตลิกฺเข ฐิโต สตฺถา อิมา คาถา อภาสถ ฯ

เยนิทํ ถวิตํ ญาณํ อุปเมหิ สมายุตํ

ตมหํ กิตฺตยิสฺสามิ สุณาถ มม ภาสโต ฯ

อฏฺฐารสญฺจ ขตฺตุํ โส เทวราชา ภวิสฺสติ

ปฐพฺยา รชฺชํ ติสตํ วสุธํ อาวสิสฺสติ ฯ

ปญฺจวีสติกฺขตฺตุญฺจ จกฺกวตฺติ ภวิสฺสติ

ปเทสรชฺชํ วิปุลํ คณนาโต อสงฺขยํ ฯ

กปฺปสตสหสฺสมฺหิ โอกฺกากกุลสมฺภโว

โคตโม นาม นาเมน สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ ฯ

ตุสิตาหิ จวิตฺวาน สุกฺกมูเลน โจทิโต

หีโนว ชาติยา สนฺโต อุปาลิ นาม เหสฺสติ ฯ

โส จ ปจฺฉา ปพฺพชิตฺวา วิราชิตฺวาน ปาปกํ

สพฺพาสเว ปริญฺญาย นิพฺพายิสฺสตฺยนาสโว ฯ

ตุฏฺโฐ จ โคตโม พุทฺโธ สกฺยปุตฺโต มหายโสถ

วินยาธิคตํ ตสฺส เอตทคฺเค ฐเปสฺสติ ฯ

สทฺธายหํ ปพฺพชิโต กตกิจฺโจ อนาสโว

สพฺพาสเว ปริญฺญาย วิหรามิ อนาสโว ฯ

ภควา จานุกมฺปี มํ วินเยหํ วิสารโท

สกกมฺมาภิรทฺโธ จ วิหรามิ อนาสโว ฯ

สํวุโต ปาฏิโมกฺขมฺหิ อินฺทฺริเยสุ จ ปญฺจสุ

ธาเรมิ วินยํ สพฺพํ เกวลํ รตนากรํ ฯ

มมญฺจ คุณมญฺญาย สตฺถา โลเก อนุตฺตโร

ภิกฺขุสงฺเฆ นิสีทิตฺวา เอตทคฺเค ฐเปสิ มํ ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อุปาลิ เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

อุปาลิตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

ทุติยํ โสณโกฏิยเวสฺสตฺเถราปทานํ (๔๒)

๑ ยุ. อนฺตลิกฺเข ปเทสคา ฯ ๒ ม. โมหนฺธการปกฺขนฺโท ฯ ยุ. ... ปกฺขนฺโต ฯ

๑ ม. ยุ. สพฺพํ ฯ

พระผู้มีพระภาคผู้เป็นนายกของโลก แวดล้อมด้วยพระขีณาสพหนึ่งพันพระองค์ทรงประกอบความสงัด เสด็จไปเพื่ออยู่ในที่ลับ เรานุ่งห่มหนังสัตว์ ถือไม้เท้าสามง่ามเที่ยวไป ได้พบพระผู้มีพระภาคผู้นำของโลกแวดล้อมด้วยภิกษุสงฆ์ จึงทำหนังสัตว์เฉวียงบ่าข้างหนึ่ง ประนมอัญชลีเหนือเศียรเกล้า ถวายบังคมพระสัมพุทธเจ้า แล้วชมเชยพระองค์ผู้นำของโลกว่า สัตว์ทั้งหลายที่เกิดในไข่ เกิดในเถ้าไคล เกิดผุดขึ้น เกิดในครรภ์ และนกมีกาเป็นต้นทั้งหมด ย่อมเที่ยวไปในอากาศทุกเมื่อฉันใด สัตว์เหล่าใดเหล่าหนึ่ง มีสัญญาก็ตาม ไม่มีสัญญาก็ตาม สัตว์เหล่านั้น ก็ฉันนั้น ย่อมเข้าไปภายในพระญาณของพระองค์ทั้งหมด

อนึ่งกลิ่นหอมอันมีอยู่ที่ภูเขา ณ ภูเขาหิมวันต์อันเป็นภูเขาสูงสุด กลิ่นหอมทั้งหมดนั้น ย่อมไม่ถึงแม้ส่วนเสี้ยวในศีลของพระองค์ โลกนี้พร้อมทั้งเทวโลก แล่นไปเข้าความมืดมนใหญ่ โลกกำจัดความมืดได้ส่งแสงโชติช่วงอยู่ เพราะพระญาณของพระองค์ เปรียบเหมือนพระอาทิตย์อัสดงคตแล้ว โลกก็ถึงความมืด ฉันใด เมื่อพระพุทธเจ้ายังไม่เสด็จอุบัติ สัตว์โลกถึงความมืด ฉันนั้น (อนึ่ง) เปรียบเหมือนเมื่อพระอาทิตย์อุทัย ย่อมขจัดความมืดได้ทุกเมื่อ ฉันใด พระองค์ผู้เป็นพระพุทธเจ้าอันประเสริฐสุด ก็ขจัดความมืดได้ทุกเมื่อ ฉันนั้น

พระองค์ทรงส่งพระองค์ไปเพื่อความเพียร ได้เป็นพระพุทธเจ้าในโลก พร้อมทั้งเทวโลก ทรงยังหมู่ชนเป็นอันมากให้ยินดีด้วยการปรารภกรรมของพระองค์ พระมหามุนีพระนามว่าปทุมุตระผู้เป็นนักปราชญ์ ทรงสดับคำนั้นแล้ว ทรงอนุโมทนา แล้วเสด็จเหาะขึ้นในอากาศ ดังพระยาหงส์ในอัมพร พระสัมพุทธเจ้าผู้แสวงหาคุณอันใหญ่หลวง พระนามว่าปทุมุตระ เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ทรงเหาะขึ้นไปประทับอยู่ในอากาศ ได้ตรัสพระคาถาเหล่านี้ว่า ผู้ใดเชยชมญาณอันประกอบด้วยข้ออุปมาทั้งหลายนี้ เราจักพยากรณ์ผู้นั้น ท่านทั้งหลายจงฟังเรากล่าว เขาจักได้เป็นท้าวเทวราช๑๘ ครั้ง จักได้เป็นพระราชาในแผ่นดินครอบครองพสุธา

๓๐๐ ครั้ง จักได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ๒๕ ครั้ง จักได้เป็นพระเจ้าประเทศราชอันไพบูลย์โดยจะคณานับมิได้ ในกัลปที่แสน พระศาสดามีพระนามชื่อว่าโคดมซึ่งมีสมภพในวงศ์พระเจ้าโอกกากราช จักเสด็จอุบัติในโลก เขาอันกุศลมูลตักเตือนแล้ว จักเคลื่อนจากภพดุสิต จักเป็นผู้ต่ำโดยชาติ (มีชาติต่ำ)มีชื่อว่าอุบาลีและภายหลังเขาบวชแล้ว หน่ายกรรมอันลามก กำหนดรู้อาสวะทั้งปวงแล้ว จักไม่มีอาสวะนิพพาน พระโคดมพุทธเจ้าผู้ศากยบุตรมียศใหญ่ จักทรงโปรดตั้งเขาไว้ในเอตทัคคสถานทางบรรลุ (ผู้ยิ่งด้วย)วินัย เราบวชด้วยศรัทธา ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ไม่มีอาสวะกำหนดรู้อาสวะทั้งปวง ไม่มีอาสวะอยู่ และพระผู้มีพระภาคทรงอนุเคราะห์เราว่าเราแกล้วกล้าในวินัย เราปรารภในกรรมของตน ไม่มีอาสวะอยู่ เราสำรวมในพระปาติโมกข์และในอินทรีย์ ๕ ทรงพระวินัยอันเป็นบ่อเกิดรัตนะไว้ได้หมดทั้งสิ้น พระศาสดาผู้ไม่มีใครเทียบถึงในโลก ทรงรู้คุณของเราแล้วประทับนั่งในท่ามกลางสงฆ์ ทรงตั้งเราไว้ในเอตทัคคสถาน คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ เราทำให้แจ้งชัดแล้ว พระพุทธศาสนาเราทำเสร็จแล้ว ดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระอุบาลีเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ อุปาลีเถราปทาน.

อโนมทสฺสิสฺส มุนิโน โลกเชฏฺฐสฺส ตาทิโน

สุธาย เลปนํ กตฺวา จงฺกมํ การยึ อหํ ฯ

นานาวณฺเณหิ ปุปฺเผหิ จงฺกมํ สนฺถรึ อหํ

อากาเส วิตานํ กตฺวา โภชยึ พุทฺธมุตฺตมํ ฯ

อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวาน อภิวาเทตฺวาน สุพฺพตํ

ทีฆสาลํ ภควโต นิยฺยาเทสิมหนฺตทา ฯ

มม สงฺกปฺปมญฺญาย สตฺถา โลเก อนุตฺตโร

ปฏิคฺคเหสิ ภควา อนุกมฺปาย จกฺขุมา ฯ

ปฏิคฺคเหตฺวาน สมฺพุทฺโธ ทกฺขิเณยฺโย สเทวเก

ภิกฺขุสงฺเฆ นิสีทิตฺวา อิมา คาถา อภาสถ ฯ

โย โส หฏฺเฐน จิตฺเตน ทีฆสาลํ อทาสิ เม

ตมหํ กิตฺตยิสฺสามิ สุณาถ มม ภาสโต ฯ

อิมสฺส มจฺจุกาลมฺหิ ปุญฺญกมฺมสมงฺคิโน

สหสฺสยุตฺตสฺสรโถ อุปฏฺฐิสฺสติ ตาวเท ฯ

เตน ยาเนนยํ โปโส เทวโลกํ คมิสฺสติ

อนุโมทิสฺสเร เทวา สมฺปตฺเต กุสเล ภเว ฯ

มหารหํ พฺยมฺหํ เสฏฺฐํ รตนมตฺติกเลปนํ

กูฏาคารวรูเปตํ พฺยมฺหํ อชฺฌาวสิสฺสติ ฯ

ตึสกปฺปสหสฺสานิ เทวโลเก รมิสฺสติ

ปญฺจวีสติกปฺปานิ เทวราชา ภวิสฺสติ ฯ

สตฺตสตฺตติกฺขตฺตุญฺจ จกฺกวตฺติ ภวิสฺสติ

ยโสธรสนามา เต สพฺเพปิ เอกนามกา ฯ

เทฺว สมฺปตฺตี อนุโภตฺวา จินิตฺวา ๑ ปุญฺญสญฺจยํ

อฏฺฐวีสติกปฺปมฺหิ จกฺกวตฺติ ภวิสฺสติ ฯ

ตตฺถาปิ พฺยมฺหํ ปวรํ วิสุกมฺเมน มาปิตํ

ทสสทฺทาวิวิตฺตนฺตํ ปุรํ อชฺฌาวสิสฺสติ ฯ

อปริเมยฺเย อิโต กปฺเป ภูมิปาโล มหิทฺธิโก

โอกฺกาโก นาม นาเมน ราชา รฏฺเฐ ภวิสฺสติ ฯ

โสฬสิตฺถิสหสฺสานํ สพฺพาสํ ปวราวยา ๑

อภิชาตา ขตฺติยานี นว ปุตฺเต ชนิสฺสติ ฯ

นว ปุตฺเต ชนิตฺวาน ขตฺติยานี มริสฺสติ

ตรุณี จ ปิยา กญฺญา มเหสิตฺตํ กริสฺสติ ฯ

โอกฺกากํ โตสยิตฺวาน วรํ กญฺญา ลภิสฺสติ

วรํ ลทฺธา จ สา กญฺญา ปุตฺเต ปพฺพาชยิสฺสติ ฯ

ปพฺพาชิตา ๒ จ เต สพฺเพ คมิสฺสนฺติ นคุตฺตมํ

ชาติเภทภยา สพฺเพ ภคินีหิ วสิสฺสเร ๓ ฯ

เอกา จ กญฺญา พฺยาธีหิ ภวิสฺสติ ปุรกฺขตา ๔

มา โน ชาติ ปภิชฺชติ นิขณิสฺสนฺติ ขตฺติยา ฯ

ขตฺติโย นีหริตฺวาน ตาย สทฺธึ วสิสฺสติ

ภวิสฺสติ ตทา เภโท โอกฺกากกุลสมฺภโว ฯ

เตสํ ปชา ภวิสฺสนฺติ โกลิยา นาม ชาติยา

ตตฺถ มานุสกํ โภคํ อนุโภสฺสนฺตินปฺปกํ ฯ

ตมฺหา กายา จวิตฺวาน เทวโลกํ คมิสฺสติ

ตตฺราปิ ปวรํ พฺยมฺหํ ลภิสฺสติ มโนรมํ ฯ

เทวโลกา จวิตฺวาน สุกฺกมูเลน โจทิโต

อาคนฺตฺวาน มนุสฺสตฺตํ โสโณ นาม ภวิสฺสติ ฯ

อารทฺธวิริโย ปหิตตฺโต ปทหํ สตฺถุ สาสเน

สพฺพาสเว ปริญฺญาย นิพฺพายิสฺสตฺยนาสโว ฯ

อนนฺตทสฺสี ภควา โคตโม สกฺยปุงฺคโว

วิเสสญฺญู มหาวีโร อคฺคฏฺฐาเน ฐเปสฺสติ ฯ

วุฏฺฐมฺหิ เทเว จตุรงฺคุลมฺหิ

ติเณ อนิเลริตองฺคุลมฺหิ ๑

ฐเปตฺวาน โยคสฺส ปยุตฺตตาทิโน

ตโตตฺตริ ปารมตา น วิชฺชติ ฯ

อุตฺตเม ทมเถ ทนฺโต จิตฺตํ เม สุปฺปณีหิตํ

ภาโร เม โอหิโต สพฺโพ นิพฺพุโตมฺหิ อนาสโว ฯ

องฺคีรโส มหานาโค อภิชาโตว เกสรี

ภิกฺขุสงฺเฆ นิสีทิตฺวา เอตทคฺเค ฐเปสิ มํ ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา โสโณ โกฏิยเวสฺโส ๒ เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

โสณโกฏิยเวสฺสตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

ตติยํ ภทฺทิยกาฬิโคธายปุตฺตตฺเถราปทานํ (๔๓)

๑ ม. วฑฺเฒตฺวา ฯ ยุ. วิทิตฺวา ฯ

๑ ม. ปวรา จ สา ฯ ยุ. ปวรา มยา ฯ ๒ ยุ. ปพฺพชิตฺวา ฯ ๓ ยุ. สํวสิสฺสเร ฯ

๔ ม. ปริกฺขตา ฯ

๑ ม. ... องฺคณมฺหิ ฯ ๒ ม. โกฬิวิโส ฯ ยุ. โกฬิยเวสฺโส ฯ

เราได้ให้ทำที่จงกรม ซึ่งทำการฉาบทาด้วยปูนขาว ถวายแด่พระมุนีพระนามว่าอโนมทัสสีเชษฐบุรุษของโลก ผู้คงที่ เราได้เอาดอกไม้ต่างๆ สีลาดที่จงกรม ทำเพดานบนอากาศ แล้วทูลเชิญพระพุทธเจ้าผู้สูงสุดให้ทรงใช้สอย เวลานั้น เราประนมอัญชลีถวายบังคมพระองค์ผู้มีวัตรอันงาม แล้วมอบถวายศาลาลีแด่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคผู้เป็นศาสดายอดเยี่ยมในโลก มีพระจักษุ ทรงรู้ความดำริของเรา จึงอนุเคราะห์รับไว้ พระสัมพุทธเจ้าผู้เป็นทักขิไณยบุคคลในโลก พร้อมทั้งเทวโลกครั้นทรงรับแล้ว ประทับนั่ง ณ ท่ามกลางภิกษุสงฆ์แล้ว ตรัสพระคาถาเหล่านี้ว่า ผู้ใดมีจิตโสมนัส ได้ถวายศาลาลีแก่เรา เราจักพยากรณ์ผู้นั้นท่านทั้งหลายจงฟังเรากล่าว

รถอันเทียมด้วยม้าพันหนึ่ง จักปรากฏแก่ผู้นี้พร้อมเพรียงด้วยบุญกรรม ในเวลาใกล้ตาย ผู้นี้จักไปสู่เทวโลกด้วยยานนั้น เทวดาทั้งหลายจักพลอยบันเทิง ในเมื่อผู้นี้ไปถึงภพอันดี วิมานอันควรค่ามาก เป็นวิมานประเสริฐฉาบทาด้วยดินแก้ว ประกอบด้วยปราสาทอันประเสริฐ จักครอบงำวิมานอื่น ผู้นี้จักรื่นรมย์อยู่ในเทวโลกตลอด ๓หมื่นกัลป จักได้เป็นท้าวเทวราชตลอด ๒๕ กัลป และจักได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิตลอด ๗๗ กัลป พระเจ้าจักรพรรดินั้นแม้ทั้งหมดมีพระนามเดียวกันว่ายโสธร ผู้นี้ได้เสวยสมบัติทั้งสองแล้ว ก่อสร้างสั่งสมบุญจักได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิใน ๒๘ กัลป (อีก) แม้ในภพนั้น จักมีวิมานอันประเสริฐ

ที่วิสสุกรรมเทพบุตรนิรมิตให้ผู้นี้จักครองบุรีซึ่งมีเสียง๑๐ อย่างต่างๆ กัน ในกัลปจะนับประมาณมิได้ แต่กัลปนี้ ผู้นี้จักได้เป็นพระราชารักษาแผ่นดิน มีฤทธิ์มาก มีพระนามชื่อว่าโอกกากะ อยู่ในแว่นแคว้น นางกษัตริย์ผู้มีวัยอันประเสริฐ มีชาติสูงกว่าหญิง ๖ หมื่นทั้งหมด จักประสูติพระราชบุตรและพระราชบุตรี ๙ พระองค์ ครั้นประสูติพระราชบุตรและพระราชบุตรี ๙

พระองค์แล้ว จักสิ้นพระชนม์พระเจ้าโอกกากราชจักทรงอภิเษกนางกัญญาผู้เป็นที่รัก กำลังรุ่นเป็นมเหสีพระนางจักยังพระเจ้าโอกกากราชให้โปรดปรานแล้วได้พร ครั้นพระนางได้พรแล้ว จักให้ขับไล่พระราชบุตรและพระราชบุตรี พระราชบุตรและพระราชบุตรีทั้งหมดนั้นถูกขับไล่แล้ว จักไปยังภูเขา เพราะกลัวความแตกชาติ พระราชบุตรทั้งหมดจักสมสู่กับพระกนิษฐภคินี ส่วนพระเชษฐภคินีพระองค์หนึ่งจักเป็นโรคพยาธิ กษัตริย์ทั้งหลายจักตั้ง (ใจ) ลงมั่นว่าชาติของเราอย่าแตกแยกเลย กษัตริย์จึงนำมาสมสู่กับพระเชษฐภคินีนั้นความเกิดแห่งสกุลโอกกากะจักแตกแยก โอรสของกษัตริย์เหล่านั้นจักมีพระนามว่าโลกิยะ โดยชาติจักได้เสวยโภคสมบัติ

อันเป็นของมนุษย์มิใช่น้อยในภพนั้น ผู้นี้เคลื่อนจากกายนั้นแล้วจักไปสู่เทวโลก แม้ในเทวโลกนั้น จักได้วิมานอันประเสริฐ เป็นที่รื่นรมย์ใจ ผู้นี้อันกุศลมูลตักเตือนแล้ว จักเคลื่อนจากเทวโลกมาสู่ความเป็นมนุษย์ จักมีชื่อว่าโสณะ จักปรารภความเพียร มีใจแน่วแน่ ตั้งความเพียรในศาสนาของพระศาสดากำหนดรู้อาสวะทั้งปวงแล้ว จักไม่มีอาสวะนิพพาน พระผู้มีพระภาคพระนามว่า โคดมศากยบุตร ผู้ประเสริฐ ผู้รู้วิเศษ เป็นมหาวีระ ทรงเห็นคุณอนันต์จักตั้งไว้ในตำแหน่งเลิศ

เมื่อฝนตกในที่ประมาณ ๔ นิ้ว หญ้าประมาณ ๔ นิ้ว ลมซัด เว้นพระผู้มีพระภาคผู้คงที่ ซึ่งทรงประกอบความเพียร ความถึงที่สุดไม่มียิ่งขึ้นไปกว่านั้น

เรามีตนฝึกแล้วในการฝึกอันอุดม เราตั้งจิตไว้ดีแล้ว เราปลงภาระทั้งปวงลงแล้ว เป็นผู้ไม่มีอาสวะดับแล้ว พระอังคีรสมหานาค มีพระชาติสูงดังพระยาไกรสร ประทับนั่งในท่ามกลางภิกษุสงฆ์ ทรงตั้งเราไว้ในเอตทัคคสถาน คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ เราทำให้แจ้งชัดแล้ว พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้วดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระโสณโกฏิยเวสสเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ โสณโกฏิยเวสสเถราปทาน

ปทุมุตฺตรสมฺพุทฺธํ เมตฺตจิตฺตํ มหามุนึ

อุเปติ ชนตา สพฺพา สพฺพโลกคฺคนายกํ ฯ

สตฺตุกญฺจ ปวากญฺจ ๑ อามิสมฺปานโภชนํ

ททนฺติ สตฺถุโน สพฺเพ ปุญฺญกฺเขตฺเต อนุตฺตเร ฯ

อหมฺปิ ทานํ ทสฺสามิ เทวเทวสฺส ตาทิโน

พุทฺธเสฏฺฐํ นิมนฺเตตฺวา สงฺฆมฺปิ จ อนุตฺตรํ ฯ

อุยฺโยชิตา มยา เจเต นิมนฺเตสุํ ตถาคตํ

เกวลํ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ ปุญฺญกฺเขตฺตํ อนุตฺตรํ ฯ

สตสหสฺสปลฺลงฺกํ โสวณฺณํ โคนกตฺถตํ(

ตุลิกาปฏลิกาย โขมกปฺปาสิเกหิ จ ฯ

มหารหํ ปญฺญาปยึ อาสนํ พุทฺธยุตฺตกํ

ปทุมุตฺตโร โลกวิทู เทวเทโว นราสโภ ฯ

ภิกฺขุสงฺฆปริพฺยุโฬฺห มม ทฺวารํ อุปาคมิ

ปจฺจุคฺคนฺตฺวาน สมฺพุทฺธํ โลกนาถํ ยสสฺสินํ ฯ

ปสนฺนจิตฺโต สุมโน อตินามยิ สฆรํ ๒

ภิกฺขูนํ สตสหสฺสํ พุทฺธญฺจ โลกนายกํ ฯ

ปสนฺนจิตฺโต สุมโน ปรมนฺเนน ตปฺปยึ

ปทุมุตฺตโร โลกวิทู อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห ฯ

ภิกฺขุสงฺเฆ นิสีทิตฺวา อิมา คาถา อภาสถ

เยนิทํ อาสนํ ทินฺนํ โสวณฺณํ โคนกตฺถตํ ฯ

ตมหํ กิตฺตยิสฺสามิ สุณาถ มม ภาสโต

จตุสตฺตติกฺขตฺตุํ โส เทวรชฺชํ กริสฺสติ ฯ

อนุโภสฺสติ สมฺปตฺตึ อจฺฉราหิ ปุรกฺขโต

ปเทสรชฺชํ สหสฺสํ วสุธํ อาวสิสฺสติ ฯ

เอกปญฺญาสกฺขตฺตุญฺจ จกฺกวตฺติ ภวิสฺสติ

สพฺพาสุ ภวโยนีสุ อุจฺจากุลี ภวิสฺสติ ฯ

โส จ ปจฺฉา ปพฺพชิตฺวา สุกฺกมูเลน โจทิโต

ภทฺทิโย นาม นาเมน เหสฺสติ สตฺถุ สาวโก ฯ

วิเวกมนุยุตฺโตมฺหิ ปนฺตเสนนิวาสหํ

ผลํ วาธิคตํ ๑ สพฺพํ จิตฺตเกฺลโสมฺหิ อชฺชหํ ฯ

มม สพฺพํ อภิญฺญาย สพฺพญฺญู โลกนายโก

ภิกฺขุสงฺเฆ นิสีทิตฺวา เอตทคฺเค ฐเปสิ มํ ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ภทฺทิโย กาฬิโคธายปุตฺโต เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

ภทฺทิยสฺส กาฬิโคธายปุตฺตตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

๑ ม. ยุ. พทฺธกญฺจ ฯ ๒ ม. อภินามยึ สงฺฆรํ ฯ ยุ. ... สฆารํ ฯ

๑ ม. จาธิคตํ ฯ ยุ. ผลญฺจ วิคตํ สพฺพํ วตฺตเกฺลโสมฺหิ อชฺชหํ ฯ

หมู่ชนทั้งปวงเข้าไปเฝ้าพระสัมพุทธเจ้าพระนามว่าปทุมุตระ ทรงมีจิตเมตตาเป็นมหามุนีอัครนายกของโลกทั้งปวง ชนทั้งปวงย่อมถวายอามิส คือสัตตุก้อน สัตตุผง น้ำและข้าวแก่พระศาสดา และในสงฆ์ผู้เป็นนาบุญไม่มีนาบุญอื่นยิ่งกว่า แม้เราก็จักนิมนต์พระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุดและสงฆ์ผู้ยอดเยี่ยมแล้ว จักถวายทาน แก่พระผู้มีพระภาคผู้ประเสริฐกว่าเทวดาผู้คงที่ คนเหล่านี้เราส่งไปให้นิมนต์พระตถาคต และภิกษุสงฆ์ทั้งสิ้นผู้เป็นนาบุญ ไม่มีนาบุญอื่นยิ่งกว่า บัลลังก์ทอง ๑ แสน ลาดด้วยเครื่องลาดวิเศษมีขนยาว ด้วยเครื่องลาดยัดนุ่น เครื่องลาดมีรูปดอกไม้ผ้าเปลือกไม้และผ้าฝ้าย เราได้ให้จัดตั้งอาสนะอันควรค่ามาก สมควรแด่พระพุทธเจ้า

พระพุทธเจ้าพระนามว่าปทุมุตระผู้ทรงรู้แจ้งโลก ประเสริฐกว่าเทวดา ผู้องอาจกว่านระ แวดล้อมด้วยภิกษุสงฆ์ เสด็จเข้ามาสู่ประตูบ้านเรา เรามีจิตเลื่อมใส มีใจโสมนัส ต้อนรับพระสัมพุทธเจ้าผู้เป็นนาถะของโลก ทรงมียศ แล้วนำเสด็จมาสู่เรือนของตน เรามีจิตเลื่อมใสมีใจโสมนัส อังคาสภิกษุ ๖ แสน และพระพุทธเจ้าผู้นายกของโลกให้อิ่มหนำด้วยข้าวชั้นพิเศษ พระพุทธเจ้าพระนามว่าปทุมุตระ ผู้ทรงรู้แจ้งโลก ทรงรับเครื่องบูชาแล้ว ประทับนั่งในท่ามกลางภิกษุสงฆ์ ได้ตรัสพระคาถาเหล่านี้ว่า ผู้ใดถวายอาสนะทองอันลาดด้วยเครื่องลาดวิเศษมีขนยาวนี้ เราจักพยากรณ์ผู้นั้น ท่านทั้งหลายจงฟังเรากล่าว ผู้นั้นจักได้เป็นท้าวเทวราช

อันนางอัปสรแวดล้อม เสวยสมบัติอยู่ ๗๔ ครั้ง จักได้เป็นพระเจ้าประเทศราช ครอบครองพสุธา ๑๐๐๐ ครั้ง จักได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ๕๑ ครั้ง จักเป็นผู้มีสกุลสูงในกำเนิดและภพทั้งปวง ภายหลังผู้นั้นอันกุศลมูลตักเตือนแล้วจักบวช จักได้เป็นพระสาวกของพระศาสดามีนามชื่อว่า ภัททิยะ เราเป็นผู้ขวนขวายภายในวิเวก มีปกติอยู่ในเสนาสนะอันสงัด ผลทั้งปวงเราบรรลุแล้ว วันนี้ เราเป็นผู้ไม่มีความเศร้าหมองจิต พระสัพพัญญูผู้นายกของโลก ทรงทราบคุณทั้งปวงของเราแล้ว ประทับนั่งในท่ามกลางภิกษุสงฆ์ ทรงตั้งเราไว้ในเอตทัคคสถานคุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ เราทำให้แจ้งชัดแล้ว พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระภัททิยกาฬิโคธายปุตตเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ ภัททิยกาฬิโคธายปุตตเถราปทาน

อญฺเญ กุฏิกํ กตฺวา วสามิ ปพฺพตนฺตเร

ลาภาลาเภน สนฺตุฏฺโฐ ยเสน อยเสน จ ฯ

ปทุมุตฺตโร โลกวิทู อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห

ภิกฺขุสตสหสฺเสหิ ๑ อาคญฺฉิ มม สนฺติเก ฯ

อุปาคตํ มหานาคํ ๒ ชลชุตฺตมนามกํ

ติณสนฺถรํ ปญฺญาเปตฺวา อทาสึ สตฺถุโน อหํ ฯ

ปสนฺนจิตฺโต สุมโน อามณฺฑํ ปานิยญฺจหํ

อทาสึ อุชุภูตสฺส วิปฺปสนฺเนน เจตสา ฯ

กปฺเป อิโต สตสหสฺเส ยํ ทานมททึ ตทา

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ อามณฺฑสฺส อิทํ ผลํ ฯ

เอกตาฬีสกปฺปมฺหิ เอโก อาสิ อรินฺทโม

สตฺตรตนสมฺปนฺโน จกฺกวตฺติ มหพฺพโล ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สนฺนิฏฺฐาปโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

สนฺนิฏฺฐาปกตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

๑ ม. ยุ. วีสสตสหสฺเสหิ ฯ ๒ ยุ. มหาวีรํ ฯ

เราทำกระท่อมไว้ในป่า อยู่ในระหว่างภูเขา ยินดีด้วยลาภและความเสื่อมลาภ ด้วยยศและความเสื่อมยศ พระผู้มีพระภาคพระนามว่าปทุมุตระผู้รู้แจ้งโลก ผู้ควรรับเครื่องบูชา เสด็จมาในสำนักเราพร้อมด้วยภิกษุ ๑ แสนเมื่อพระมหานาคทรงพระนามว่าปทุมุตระ ผู้อุดมเสด็จเข้ามา เราได้ปูลาดเครื่องลาดหญ้าถวายแด่พระศาสดา เรามีจิตเลื่อมใส มีใจโสมนัส ได้ถวายผลแฟงและน้ำฉันแด่พระผู้มีพระภาคผู้ซื่อตรง ด้วยใจอันผ่องใสในแสนกัลปแต่กัลปนี้ เราได้ถวายทานใด ด้วยทานนั้น เราไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งการถวายผลแฟง ในกัลปที่ ๔๑ ได้มีพระเจ้าจักรพรรดิพระองค์หนึ่ง พระนามว่าอรินทมะ ทรงสมบูรณ์ด้วยแก้ว ๗ ประการ มีพลมาก คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖เราทำให้แจ้งชัดแล้ว พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระสันนิฏฐาปกเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ สันนิฏฐาปกเถราปทาน.

สุเมโธ นาม สมฺพุทฺโธ คจฺฉเต อนฺตราปเณ

โอกฺขิตฺตจกฺขุ มิตภาณี สติมา สํวุตินฺทฺริโย ฯ

ปญฺจ อุปฺปลหตฺถานิ อาเวลตฺถมกาสุ ๑ เม

เตน พุทฺธํ อปูเชสึ ปสนฺโน เสหิ ปาณิภิ ฯ

อาโรปิตา จ เต ปุปฺผา ฉทนมสฺส สตฺถุโน

สมาธีสุ ๒ มหานาคํ สิสฺโส ๓ อาจริยํ ยถา ฯ

ตึสกปฺปสหสฺสมฺหิ ยํ ปุปฺผมภิโรปยึ

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ พุทฺธปูชายิทํ ผลํ ฯ

อิโต วีสกปฺปสเต อเหสุํ ปญฺจ ขตฺติยา

หตฺถิยา นาม นาเมน จกฺกวตฺตี มหพฺพลา ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปญฺจหตฺถิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

ปญฺจหตฺถิยตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

พระสัมพุทธเจ้าพระนามว่าสุเมธ ผู้มีพระจักษุทอดลง ตรัสพอประมาณ มีสติทรงสำรวมอินทรีย์ เสด็จมาในแถวตลาด ดอกอุบลห้ากำมีอยู่ในบ่อน้ำขุ่นของเรา เราเลื่อมใสได้เอาดอกอุบลนั้นบูชาพระพุทธเจ้า ด้วยมือทั้งสองของตน และดอกไม้เหล่านั้นเรายกขึ้นเป็นหลังคาแห่งพระศาสดานั้นเราทรงดอกไม้ถวายพระมหานาค ดังศิษย์กั้นร่มถวายอาจารย์ ฉะนั้น ในกัลปที่ ๓ หมื่น เราได้ยกดอกไม้ใด ด้วยกรรมนั้น เราไม่รู้จักทุคติเลยนี้เป็นผลแห่งพุทธบูชา ใน ๒ พันกัลปแต่กัลปนี้ ได้มีพระเจ้าจักรพรรดิผู้เป็นกษัตริย์ ๕ พระองค์ ทรงพลมาก มีพระนามชื่อว่าหัตถิยะ คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ เราทำให้แจ้งชัดแล้ว พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระปัญจหัตถิยเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ ปัญจหัตถิยเถราปทาน.

นิพฺพุเต โลกนาถมฺหิ วิปสฺสิมฺหคฺคปุคฺคเล

สุผุลฺลํ ปทุมํ คยฺห จิตมาโรปยึ อหํ ฯ

อาโรปิเตว ๑ จิตเก เวหาสํ นภมุคฺคมิ

อากาสจฺฉทนํ กตฺวา จิตกมฺหิ อธารยึ ฯ

เอกนวุเต อิโต กปฺเป ยํ ปุปฺผมภิโรปยึ

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ พุทฺธปูชายิทํ ผลํ ฯ

สตฺตตาฬีสิโต กปฺเป ปทุมิสฺสรนามโก

จาตุรนฺโต วิชิตาวี จกฺกวตฺติ มหพฺพโล ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปทุมจฺฉทนิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

ปทุมจฺฉทนิยตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

๑ ม. อาเวลตฺถํ อหํสุ เม ฯ ยุ. อาเวลตฺถํ อกาสิ เม ฯ ๒ ม. สมาธึ สุ ฯ

ยุ. สํสาวึ สุ ฯ ๓ ม. ยุ. สิสฺสา ฯ

เมื่อพระโลกนาถพระนามว่าวิปัสสี ผู้อัครบุคคลเสด็จนิพพานแล้ว เราถือดอกปทุมอันบานดียกขึ้นขึ้นบูชาที่จิตกาธาร ในเมื่อมหาชนยกพระศพขึ้นจิตกาธาร จิตกาธารสูงขึ้นไปจรดนภากาศ เราได้ทำร่มไว้ในอากาศ กั้นไว้จิตกาธาร ในกัลปที่ ๙๑ แต่กัลปนี้ เราได้ยกดอกไม้ใดบูชา ด้วยกรรมนั้น เราไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งพุทธบูชา ในกัลปที่ ๔๗ แต่กัลปนี้ ได้มีพระเจ้าจักรพรรดินามว่าปทุมิสระ เป็นใหญ่ มีพลมากครอบครองแผ่นดินมีสมุทรสาคร ๔ เป็นที่สุด คุณวิเศษเหล่านี้ คือปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ เราทำให้แจ้งชัดแล้ว พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระปทุมฉทนิยเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ ปทุมฉทนิยเถราปทาน

สิทฺธตฺถสฺส ภควโต เมตฺตจิตฺตสฺส ตาทิโน

สยนคฺคํ มยา ทินฺนํ ทุสฺสภณฺเฑน ๒ อตฺถตํ ฯ

ปฏิคฺคเหสิ ภควา กปฺปิยสยนาสนํ

อุฏฺฐาย สยนา ตมฺหา เวหาสํ อุคฺคมี ชิโน ฯ

จตุนวุเต อิโต กปฺเป ยํ สยนมทาสหํ

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ สยนสฺส อิทํ ผลํ ฯ

เอกปญฺญาสิโต กปฺเป วรุโณ ๑ เทวสวฺหโย

สตฺตรตนสมฺปนฺโน จกฺกวตฺติ มหพฺพโล ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สยนทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

สยนทายกตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

๑ ม. ยุ. อาโรปิเต จ ฯ ๒ ม. ยุ. ทุสฺสภณฺเฑหิ ฯ

เราได้ถวายที่นอนอย่างดีเลิศ ลาดด้วยกัณฑะ คือผ้า แด่พระผู้มีพระภาคพระนามว่าสิทธัตถะ ผู้มีจิตเมตตา ผู้คงที่ พระผู้มีพระภาคชินเจ้า ทรงรับที่นอนอันเป็นกัปปิยะแล้ว เสด็จลุกจากที่นอนนั้น เหาะขึ้นสู่อากาศในกัลปที่ ๙๔ แต่กัลปนี้ เราได้ถวายที่นอนใด ด้วยกรรมนั้น เราไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งการถวายที่นอน ในกัลปที่ ๕๑ แต่กัลปนี้ ได้มีพระเจ้าจักรพรรดิ มีพระนามว่าวรุณเทพ ทรงสมบูรณ์ด้วยรัตนะ ๗ ประการมีกำลังพลมาก คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ เราทำให้แจ้งชัดแล้ว พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้วดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระสยนทายกเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ สยนทายกเถราปทาน.

อตฺถทสฺสิสฺส มุนิโน โลกเชฏฺฐสฺส ตาทิโน

อิฏฺฐกาหิ จินิตฺวาน จงฺกมํ การยึ อหํ ฯ

อุจฺจโต ปญฺจรตนํ จงฺกมํ สาธุ มาปิตํ

อายามโต หตฺถสตํ ภาวเนยฺยํ มโนรมํ ฯ

ปฏิคฺคเหสิ ภควา อตฺถทสฺสี นรุตฺตโม

หตฺเถน ปุฬินํ คยฺห อิมา คาถา อภาสถ ฯ

อิมินา ปุฬินทาเนน จงฺกมํ สุกเตน จ

สตฺตรตนสมฺปนฺนํ ปุฬินํ อนุโภสฺสติ ฯ

ตีณิ กปฺปานิ เทเวสุ เทวรชฺชํ กริสฺสติ

อนุโภสฺสติ สมฺปตฺตึ อจฺฉราหิ ปุรกฺขโต ฯ

มนุสฺสโลกํ อาคนฺตฺวา ราชา รฏฺเฐ ภวิสฺสติ

ติกฺขตฺตุํ จกฺกวตฺตี จ มหิยา โส ภวิสฺสติ ฯ

อฏฺฐารเส กปฺปสเต ยํ กมฺมมกรึ ตทา

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ จงฺกมสฺส อิทํ ผลํ ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา จงฺกมทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

จงฺกมทายกตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

๑ ม. วรโก ฯ

เราได้ให้ทำสถานที่จงกรมก่อด้วยอิฐ ถวายแด่พระมุนีพระนามว่าอัตถทัสสีผู้เป็นเชษฐบุรุษของโลก ผู้คงที่ สถานที่จงกรมสร้างสำเร็จดีแล้ว โดยสูง๕ ศอก โดยยาว ๑๐๐ ศอก ควรเป็นที่เจริญภาวนา น่ารื่นรมย์ใจพระผู้มีพระภาคพระนามว่าอัตถทัสสีผู้เป็นนระอุดมทรงรับแล้ว ทรงกำทรายด้วย (ฝ่า) พระหัตถ์แล้ว ได้ตรัสพระคาถาเหล่านี้ว่า ด้วยการถวายทรายนี้ และด้วยการถวายที่จงกรมอันทำเสร็จดีแล้ว ผู้นั้นจักได้เสวยทรายอันประกอบด้วยแก้ว ๗ ประการ จักเสวยเทวรัชสมบัติในเทวดาทั้งหลายตลอด ๓ กัลป อันนางอัปสรแวดล้อมแล้วเสวยสมบัติเขามาสู่มนุษย์โลกแล้ว จักได้เป็นพระราชาในแว่นแคว้น และจักได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิในแผ่นดิน ๓ ครั้ง ในกัลปที่ ๑๘๐๐ เราได้ทำกรรมใดในเวลานั้น ด้วยกรรมนั้น เราไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งการถวายที่จงกรม คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖เราทำให้แจ้งชัดแล้ว พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระจังกมทายกเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ จังกมทายกเถราปทาน.

ปทุมุตฺตโร โลกวิทู อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห

ชนตํ อุทฺธริตฺวาน นิพฺพายติ มหายโส ฯ

นิพฺพายนฺเต จ สมฺพุทฺเธ ทสสหสฺสิ กมฺปถ

ชนกาโย มหา อาสิ เทวา สนฺนิปตุํ ตทา ฯ

จนฺทนํ ปูรยิตฺวาน ตครามลฺลิกาหิ จ

หฏฺโฐ หฏฺเฐน จิตฺเตน อาโรเปสึ นรุตฺตมํ ฯ

มม สงฺกปฺปมญฺญาย สตฺถา โลเก อนุตฺตโร

นิปนฺนโกว สมฺพุทฺโธ อิมา คาถา อภาสถ ฯ

โย เม ปจฺฉิมเก กาเล คนฺธมลฺเลน ฉาทยิ

ตมหํ กิตฺตยิสฺสามิ สุณาถ มม ภาสโต ฯ

อิโต จุโต อยํ โปโส ตุสิตกายํ คมิสฺสติ

ตตฺถ รชฺชํ กริตฺวาน นิมฺมานํ โส คมิสฺสติ ฯ

เอเตเนว อุปาเยน ทตฺวา มลฺลํ ๑ วรุตฺตมํ

สกกมฺมาภิรทฺโธ โส สมฺปตฺตึ อนุโภสฺสติ ฯ

ปุนาปิ ๒ ตุสิเต กาเย นิพฺพตฺติสฺสติยํ นโร

ตมฺหา กายา จวิตฺวาน มนุสฺสตฺตํ คมิสฺสติ ฯ

สกฺยปุตฺโต มหานาโค อคฺโค โลเก สเทวเก

โพธยิตฺวา พหู สตฺเต นิพฺพายิสฺสติ จกฺขุมา ฯ

ตทา โสปคโต สนฺโต ๓ สุกฺกมูเลน โจทิโต

อุปสงฺกมฺม สมฺพุทฺธํ ปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสติ ตทา ฯ

หาสยิตฺวาน สมฺพุทฺโธ สพฺพญฺญู โลกนายโก

ปุพฺพกมฺมมภิญฺญาย สจฺจานิ วิวริสฺสติ ฯ

อารทฺโธ จ อยํ ปโญฺห ตุฏฺโฐ เอกคฺคมานโส

สตฺถารํ อภิวาเทตฺวา ปพฺพชฺชํ ยาจยิสฺสติ ฯ

ปสนฺนมานสํ ทิสฺวา สกกมฺเมน โตสิตํ

ปพฺพชิสฺสติ โส พุทฺโธ อคฺคธมฺมสฺส โกวิโท ฯ

วายมิตฺวานยํ โปโส สมฺมา สมฺพุทฺธสาสเน

สพฺพาสเว ปริญฺญาย นิพฺพายิสฺสตฺยนาสโว ฯ

ปญฺจมํ ภาณวารํ ฯ

ปุพฺพกมฺเมน สํยุตฺโต เอกคฺโค สุสมาหิโต

พุทฺธสฺส โอรโส ปุตฺโต ธมฺมโตมฺหิ สุนิมฺมิโต ฯ

ธมฺมราชํ อุปาคมฺม อาปุจฺฉึ ปญฺหมุตฺตมํ

กถยนฺโต จ เม ปญฺหํ ธมฺมโสตํ อุปานยิ ฯ

ตสฺสาหํ ธมฺมมญฺญาย วิหาสึ สาสเน รโต

สพฺพาสเว ปริญฺญาย วิหรามิ อนาสโว ฯ

สตสหสฺเส อิโต กปฺเป ชลชุตฺตมนายโก

นิพฺพายิ อนุปาทาโน ทีโปว เตลสงฺขยา ฯ

สตฺตโยชนิกํ อาสิ ถูปญฺจ รตนามยํ

ธชํ ตตฺถ อปูเชสึ สพฺพภทฺทํ มโนรมํ ฯ

กสฺสปสฺส จ พุทฺธสฺส ติสฺโส นามคฺคสาวโก

ปุตฺโต เม โอรโส อาสิ ทายาโท ชินสาสเน ฯ

ตสฺส หีเนน มนสา วาจํ ภาสึ อภทฺทกํ

เตน กมฺมวิปาเกน ปจฺฉา เม อาสิ ภทฺทกํ ๑ ฯ

อุปวตฺตเน สาลวเน ปจฺฉิเม สยเน มุนิ

ปพฺพาเชสิ มหาวีโร หิโต การุณิโก ชิโน ฯ

อชฺเชว ทานิ ปพฺพชฺชา อชฺเชว อุปสมฺปทา

อชฺเชว ปรินิพฺพานํ สมฺมุขา ทิปทุตฺตเม ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สุภทฺโท เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

สุภทฺทตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

๑ ม. มาลํ ฯ ยุ. มาลยํ ฯ ๒ ยุ. จุโตปิ ฯ ๓ ยุ. ปพฺพชฺชูปคโต สนฺโต ฯ

๑ ม. ปจฺฉิเม อทฺทสํ ชินํ ฯ

พระผู้มีพระภาคพระนามว่าปทุมุตระ ทรงรู้แจ้งโลก ผู้ควรรับเครื่องบูชาผู้มียศมาก ทรงถอนหมู่ชนขึ้นแล้ว จะเสด็จนิพพาน ก็เมื่อพระสัมพุทธเจ้าทรงยังหมื่นโลกธาตุให้หวั่นไหวแล้ว จะเสด็จนิพพาน หมู่ชนและเทวดาเป็นอันมากได้ประชุมกันในเวลานั้น เราเอากฤษณาและดอกมะลิซ้อนใส่ผอบไม้จันทน์เต็มแล้ว ร่าเริง มีจิตโสมนัส ยกขึ้นบูชาพระผู้มีมีพระภาคผู้เป็นนระอุดม

พระศาสดาสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ยอดเยี่ยมในโลก ทรงทราบความดำริของเรา ทรงบรรทมอยู่นั่นแล ได้ตรัสพระคาถาเหล่านี้ว่า ผู้ใดเอา (ร่ม) กฤษณาและมะลิซ้อนบังร่มให้เราในกาลที่สุดเราจักพยากรณ์ผู้นั้น ท่านทั้งหลายจงฟังเรากล่าว บุคคลผู้นี้เคลื่อนจากโลกนี้แล้ว จักไปสู่หมู่เทวดาชั้นดุสิต เขาได้เสวยรัชสมบัติในชั้นดุสิตนั้นแล้ว จักไปสู่ชั้นนิมมานรดี เขาถวายดอกมะลิซ้อนอันประเสริฐสุดด้วยอุบายนี้แล้ว จักปรารภกรรมของตนเสวยสมบัติ บุคคลผู้นี้จักบังเกิดในชั้นดุสิตนั้นอีก เคลื่อนจากชั้นนั้นแล้ว จักไปสู่ความเป็นมนุษย์ พระมหานาคศากยบุตรผู้เลิศในโลกพร้อมทั้งเทวโลก ผู้มีพระจักษุ ทรงยังสัตว์ให้ตรัสรู้เป็นอันมากแล้ว

จักเสด็จนิพพานในกาลนั้น เขาอันกุศลมูลตักเตือนแล้ว จักเข้าไปเฝ้า ครั้นเข้าไปเฝ้าพระสัมพุทธเจ้าแล้ว จักทูลถามปัญหาในกาลนั้น พระสัพพัญญูสัมพุทธเจ้าผู้เป็นนายกของโลก ทรงให้ร่าเริง ทรงทราบบุรพกรรมแล้ว จักทรงเปิดเผย (แสดง) สัจจะทั้งหลาย เขายินดีว่า ปัญหานี้ พระศาสดาทรงปรารภ (แก้) แล้วมีใจชื่นชม ถวายบังคมพระศาสดาแล้วจักทูลขอบวช พระพุทธเจ้าพระองค์นั้น ทรงฉลาดในธรรมอันเลิศ ทรงเห็นว่าเขามีใจเลื่อมใส ยินดีด้วยกรรมของตน จักทรงให้บวช บุคคลผู้นี้พยายามแล้ว จักกำหนดรู้อาสวะทั้งปวงได้ แล้วจักไม่มีอาสวะนิพพานในศาสนาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า.

จบ ภาณวารที่ ๕

เราประกอบด้วยบุพกรรม มีจิตชื่นชม ตั้งมั่นด้วยดี เป็นบุตรผู้เกิดแต่พระหทัยของพระพุทธเจ้า อันธรรมนิรมิตดีแล้ว เราเข้าไปเฝ้าพระธรรมราชาแล้ว ได้ทูลถามปัญหาอันสูงสุด และเมื่อพระผู้มีพระภาคจะทรงแก้ปัญหาของเราได้ตรัสกระแสธรรม เรารู้ทั่วถึงธรรมของพระองค์แล้ว ยินดีในศาสนาอยู่ กำหนดรู้อาสวะทั้งปวงแล้ว ไม่มีอาสวะอยู่ ในแสนกัลปแต่กัลปนี้ พระผู้มีพระภาคพระนามว่าปทุมุตระผู้นายกอุดม ไม่ทรงมีอุปาทานเสด็จนิพพานแล้ว ดังประทีปดับเพราะสิ้นน้ำมัน ฉะนั้น พระสถูปแก้วของพระผู้มีพระภาคสูงประมาณ ๗ โยชน์

เราได้ทำธงสวยงามกว่าธงทั้งปวงเป็นที่รื่นรมย์ใจ บูชาไว้ที่พระสถูปนั้น พระอัครสาวกชื่อติสสะ ของพระพุทธเจ้าพระนามว่ากัสสป เป็นบุตรผู้เกิดในหทัยของเรา เป็นทายาทในพระพุทธศาสนา เรามีใจเลวทรามได้กล่าววาจาอันไม่เจริญแก่พระอัครสาวกนั้น ด้วยผลแห่งกรรมนั้น ความเจริญจึงได้มีแก่เราในภายหลังพระมุนีมหาวีรชินเจ้า ผู้ทรงเกื้อกูลประกอบด้วยพระกรุณา ทรงประทานบรรพชาแก่เราบนที่บรรทมครั้งสุด ณ ศาลวันอันเป็นที่เวียนมาแห่งมัลลกษัตริย์ทั้งหลาย บรรพชาก็มีในวันนี้เดี๋ยวนี้เอง อุปสมบทก็ในวันนี้เอง ปรินิพพานก็ในวันนี้เอง เฉพาะพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาคผู้สูงสุดกว่าสัตว์ คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ เราทำให้แจ้งชัดแล้ว พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระสุภัททเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบสุภัททเถราปทาน.

สิทฺธตฺถสฺส ภควโต โลกเชฏฺฐสฺส ตาทิโน

อคฺฆิยํ การยิตฺวาน ชาติปุปฺเผหิ ฉาทยึ ฯ

นิฏฺฐาเปตฺวาน ตํ ปุปฺผํ พุทฺธสฺส อภินามยึ

ปุปฺผาวเสสํ ปคฺคยฺห พุทฺธสฺส อภิโรปยึ ฯ

กญฺจนคฺฆิยสงฺกาสํ พุทฺธํ โลกคฺคนายกํ

ปสนฺนจิตฺโต สุมโน ปุปฺผคฺฆิยมุปานยึ ฯ

วิติณฺณกงฺโข สมฺพุทฺโธ ติณฺโณเฆหิ ปุรกฺขโต

ภิกฺขุสงฺเฆ นิสีทิตฺวา อิมา คาถา อภาสถ ฯ

ทิพฺพคนฺธํ ปวายนฺตํ โย เม ปุปฺผคฺฆิยํ อทา

ตมหํ กิตฺตยิสฺสามิ สุณาถ มม ภาสโต ฯ

อิโต จุโต อยํ โปโส เทวสงฺฆปุรกฺขโต

ชาติปุปฺเผหิ ปริกิณฺโณ เทวโลกํ คมิสฺสติ ฯ

อุพฺพิทฺธํ ภวนํ ตสฺส โสวณฺณญฺจ มณีมยํ

พฺยมฺหา ปาตุภวิสฺสนฺติ ปุญฺญกมฺมปภาวิตา ฯ

จตุสตฺตติกฺขตฺตุํ โส เทวรชฺชํ กริสฺสติ

อนุโภสฺสติ สมฺปตฺตึ อจฺฉราหิ ปุรกฺขโต ฯ

ปฐพฺยา รชฺชํ ติสตํ วสุธํ อาวสิสฺสติ

ปญฺจสตฺตติกฺขตฺตุญฺจ จกฺกวตฺติ ภวิสฺสติ ฯ

ทุชฺชโย นาม นาเมน เหสฺสติ มนุชาธิโป

อนุโภตฺวาน ตํ ปุญฺญํ สกกมฺมูปสํหิโต ฯ

วินิปาตํ อคนฺตฺวาน มนุสฺสตฺตํ คมิสฺสติ

หิรญฺญํ ตสฺส นิจิตํ โกฏิสตํปิ อนปฺปกํ ฯ

นิพฺพตฺติสฺสติ โยนิมฺหิ พฺราหฺมโณ โส ภวิสฺสติ

วงฺคนฺตสฺส สุโต ธีมา สาริยา โอรโส ปิโย ฯ

โส จ ปจฺฉา ปพฺพชิตฺวา องฺคีรสสฺส สาสเน

จูฬจุนฺโทติ นาเมน เหสฺสติ สตฺถุ สาวโก ฯ

สามเณโรว โส สนฺโต ขีณาสโว ภวิสฺสติ

สพฺพาสเว ปริญฺญาย นิพฺพายิสฺสตฺยนาสโว ฯ

อุปฏฺฐหึ มหาวีรํ อญฺเญ จ เปสเล พหู

ภาตรเมวุปฏฺฐาสึ อุตฺตมตฺถสฺส ปตฺติยา ฯ

ภาตรํ เม อุปฏฺฐหิตฺวา ธาตุํ ปตฺตมฺหิ โอจิย ๑

สมฺพุทฺธํ อุปนาเมสึ โลกเชฏฺฐํ นราสภํ ฯ

อุโภหตฺเถหิ ปคฺคยฺห พุทฺโธ โลเก สเทวเก

สนฺทสฺสยนฺโต ตํ ธาตุํ กิตฺตยิ อคฺคสาวกํ ฯ

จิตฺตญฺจ สุวิมุตฺตํ เม สทฺธา มยฺหํ ปติฏฺฐิตา

สพฺพาสเว ปริญฺญาย วิหรามิ อนาสโว ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา จุนฺทตฺเถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

จุนฺทตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

อุทฺทานํ

อุปาลิ โสโณ ภทฺที จ สนฺนิฏฺฐาปก หตฺถิโย

ฉทนํ เสยฺยจงฺกมํ สุภทฺโท จุนฺทสวฺหโย

คาถาสตํ จ ตาฬีสํ ๑ จตสฺโส จ ตตฺถุตฺตริ ฯ

อุปาลิวคฺโค ปญฺจโม ฯ

๑ ม. โอหิย ฯ ยุ. โอปิย ฯ

เราได้ให้ทำดอกไม้อันเป็นวัตถุควรบูชา เพื่อถวายแด่พระผู้มีพระภาคพระนามว่าสิทธัตถะเชษฐบุรุษของโลกผู้คงที่ แล้วปกปิดด้วยดอกมะลิ เราให้ทำดอกไม้นั้นสำเร็จแล้ว น้อมเข้าไปถวายแด่พระพุทธเจ้า และถือเอาดอกไม้ที่เหลือไปบูชาพระพุทธเจ้า เรามีจิตเลื่อมใส มีใจโสมนัส นำเอาดอกไม้เข้าไปบูชาพระพุทธเจ้าผู้เช่นกับทองคำมีค่า เป็นอัครนายกของโลกพระสัมพุทธเจ้าผู้ทรงข้ามความสงสัยแล้ว ผู้ข้ามห้วงกิเลสได้แล้ว แวดล้อมด้วยพระขีณาสพ ประทับนั่งในท่ามกลางภิกษุสงฆ์ ได้ตรัสพระคาถาเหล่านี้ว่าผู้ใดได้ถวายดอกไม้มีค่า มีกลิ่นหอมฟุ้งแก่เรา เราจักพยากรณ์ผู้นั้น ท่านทั้งหลายจงฟังเรากล่าว บุคคลผู้นี้เคลื่อนจากโลกนี้แล้ว

จักแวดล้อมด้วยหมู่เทวดา เกลื่อนกล่นด้วยดอกมะลิ จักไปสู่เทวโลก ภพของบุคคลนั้น(สูง) น่าหวาดเสียว สำเร็จด้วยทองและแก้วมณี วิมานทั้งหลายอันเกิดด้วยกรรม จักปรากฏ เขาจักได้เสวยเทวรัชสมบัติ ๗๔ ครั้ง จักแวดล้อมด้วยนางอัปสรเสวยสมบัติ จักได้เป็นพระราชาในแผ่นดิน ครอบครองพสุธา ๓๐๐ ครั้ง จักได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ๗๕ ครั้ง จักเป็นใหญ่กว่ามนุษย์ มีนามชื่อว่าทุชชยะ เสวยบุญนั้นประกอบด้วยกรรมของตน ไม่ไปสู่วินิบาต จักไปสู่ความเป็นมนุษย์ เงินที่บุคคลนั้นสั่งสมไว้แล้ว แม้ร้อยโกฏิมิใช่น้อย บุคคลนั้นจักบังเกิดในกำเนิดเป็นพราหมณ์ เป็นบุตรผู้มีปัญญาของวังคันตพราหมณ์ เป็นโอรสผู้เป็นที่รักของนางสารีพราหมณี

และภายหลังเขาจักบวชในศาสนาของพระอังคีรส จักได้เป็นพระสาวกของพระศาสดามีนามชื่อว่า จูฬจุนทะ เขาจักได้เป็นพระขีณาสพแต่ยังเป็นสามเณรทีเดียวกำหนดรู้อาสวะทั้งปวงแล้ว จักไม่มีอาสวะนิพพาน เราได้บำรุงพระมหาวีรเจ้าและพระสาวกอื่นๆ ผู้มีศีลเป็นอันมาก และบำรุงพระเถระผู้พี่ชายของเราเพื่อบรรลุประโยชน์อันสูงสุด ครั้นเราบำรุงพระเถระผู้พี่ชายของเราแล้ว ได้เอาธาตุใส่ไว้ในบาตร นำเข้าไปถวายพระสัมพุทธเจ้าเชษฐบุรุษของโลก ผู้นราสภ พระพุทธเจ้าในโลกพร้อมทั้งเทวโลก ทรงรับธาตุนั้นด้วยพระหัตถ์ทั้งสอง แล้วจักทรงพระโอวาท จึงทรงประกาศพระอัครสาวก จิตของเราพ้นวิเศษดีแล้ว และศรัทธาของเราตั้งมั่นดีแล้ว เรากำหนดรู้อาสวะทั้งปวงแล้ว ไม่มีอาสวะอยู่ คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ เราทำให้แจ้งชัดแล้ว พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระจุนทเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบจุนทเถราปทาน.

-----------------

รวมอปทานที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. อุปาลีเถราปทาน ๒. โสณโกฏิยเวสสเถราปทาน

๓. ภัททิยกาฬิโคธายปุตตเถราปทาน ๔. สันนิฏฐาปกเถราปทาน

๕. ปัญจหัตถิยเถราปทาน ๖. ปทุมฉทนิยเถราปทาน

๗. สยนทายกเถราปทาน ๘. จังกมทายกเถราปทาน

๙. สุภัททเถราปทาน ๑๐. จุนทเถราปทาน

คาถาในวรรคนั้นมี ๑๔๔ คาถา

จบอุบาลีวรรคที่ ๕.