หัตถิวรรค

สิทฺธตฺถสฺส ภควโต ทิปทินฺทสฺส ตาทิโน

นาคเสฏฺโฐ มยา ทินฺโน อีสาทนฺโต อุรูฬฺหโว ฯ

อุตฺตมตฺถํ อนุโภมิ สนฺติปทมนุตฺตรํ

นาคทานํ มยา ทินฺนํ สพฺพโลกหิเตสิโน ฯ

จตุนวุเต อิโต กปฺเป ยํ นาคมททึ ตทา

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ นาคทานสฺสิทํ ผลํ ฯ

อฏฺฐสตฺตติกปฺปมฺหิ โสฬสาสึสุ ขตฺติยา

สมนฺตปาสาทิกา นาม จกฺกวตฺตี มหพฺพลา ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา หตฺถิทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

หตฺถิทายกตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

เราได้ถวายช้างตัวประเสริฐ มีงาอันงอนงาม เจริญด้วยกำลังเร็วและกล้าแข็ง แด่พระผู้มีพระภาคพระนามว่าสิทธัตถะ ผู้เป็นจอมสัตว์ ผู้คงที่เราได้เสวยสันติบทอันเป็นประโยชน์สูงสุดอันยอดเยี่ยม (เพราะ) เราได้ถวายช้างแด่พระผู้มีพระภาค ผู้แสวงหาประโยชน์ให้แก่โลกทั้งปวง ในกัลปที่ ๔๙ แต่กัลปนี้ เราได้ถวายช้างใด ในกาลนั้น ด้วยการถวายช้างนั้น เราไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งการถวายช้าง ในกัลปที่ ๗๘ แต่กัลปนี้ ได้มีพระเจ้าจักรพรรดิจอมกษัตริย์ ๑๖ พระองค์ ทรงพระนามว่าสมันตปาสาทิกะมีพลมาก คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖เราทำให้แจ้งชัดแล้ว พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระหัตถิทายกเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ หัตถิทายกเถราปทาน.

อรญฺญิกสฺส ฌายิโน เมตฺตจิตฺตตปสฺสิโน ๑

ธมฺมสฺส ๒ ภาวิตตฺตสฺส อทาสึ ปานธึ อหํ ฯ

เตน กมฺเมน ทิปทินฺท โลกเชฏฺฐ นราสภ

ทิพฺพยานํ อนุโภมิ ปุพฺพกมฺมสฺสิทํ ผลํ ฯ

จตุนวุเต ๑ อิโต กปฺเป ยํ กมฺมมกรึ ตทา

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ ปานธิสฺส อิทํ ผลํ ฯ

สตฺตสตฺตติมฺหิโต กปฺเป อฏฺฐ อาสึสุ ขตฺติยา

สุยานา นาม นาเมน จกฺกวตฺตี มหพฺพลา ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปานธิทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

ปานธิทายกตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

๑ ม. ยุ. อรญฺญิกสฺส อิสิโน จิรรตฺตตปสฺสิโน ฯ ๒ ม. วุทฺธสฺส ฯ ยุ. วทฺธสฺส ฯ

ข้าพระองค์ได้ถวายรองเท้าแด่พระผู้มีพระภาคผู้ประทับอยู่ในป่า เพ่งฌานมีพระหฤทัยเมตตา มีเดช ทรงธรรม อบรมพระองค์แล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้จอมสัตว์ เชษฐบุรุษของโลก ประเสริฐกว่านระ ด้วยกรรมนั้น ข้าพระองค์ได้เสวยยานทิพย์ นี้เป็นผลแห่งบุรพกรรม ในกัลปที่ ๙๔ แต่กัลปนี้ข้าพระองค์ได้ทำกรรมใด ในกาลนั้น เพราะกรรมนั้น ข้าพระองค์ไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งการถวายรองเท้า ในกัลปที่ ๗๗ แต่กัลปนี้ ได้มีพระเจ้าจักรพรรดิจอมกษัตริย์ ๘ พระองค์ มีพระนามว่าสุยานะ มีพลมาก คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ข้าพระองค์ทำให้แจ้งชัดแล้ว พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้วดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระปานธิทายกเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ ปานธิทายกเถราปทาน.

เวสฺสภู นาม ภควา ๒ ภิกฺขุสงฺฆปุรกฺขโต

เทเสติ อริยสจฺจานิ นิพฺพาเปนฺโต มหาชนํ ฯ

ปรมการุญฺญปตฺโตมฺหิ สมิตึ อคมาสหํ

โสหํ นิสินฺนโก สนฺโต ธมฺมํ อสฺโสสิ สตฺถุโน

ตสฺสาหํ ธมฺมํ สุตฺวาน เทวโลกํ อคจฺฉหํ

ตึส กปฺปานิ เทเวสุ อวสึ ตตฺถหํ ปุเร ฯ

เอกตฺตึเส อิโต กปฺเป ยํ สญฺญมลภึ ตทา

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ สจฺจสญฺญายิทํ ผลํ ฯ

ฉพฺพีสมฺหิ อิโต กปฺเป เอโก อาสึ ชนาธิโป

เอกผุสฺสิตนาโมว จกฺกวตฺติ มหพฺพโล ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สจฺจสญฺญโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

สจฺจสญฺญกตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

๑ ยุ. เอกูนวุเต ฯ ๒ ม. ยุ. เวสฺสภู ตมฺหิ สมเย ฯ

พระผู้มีพระภาคพระนามว่าเวสสภู ทรงแวดล้อมด้วยภิกษุสงฆ์ เมื่อทรงยังมหาชนให้ดับ (ร้อน) จึงแสดงอริยสัจ เราเป็นผู้สมควรได้รับความกรุณาอย่างยิ่ง ได้ไปสู่ที่ประชุม เรานั้น ได้นั่งฟังธรรมของพระศาสดาครั้นเราฟังธรรมของพระศาสดานั้นแล้ว ได้ไปสู่เทวโลก เราได้อยู่ในเทพบุรีนั้นตลอด ๓๐ กัลป ในกัลปที่ ๓๑ แต่กัลปนี้ เราได้สัญญา ในกาลนั้นด้วยการได้สัญญานั้น เราไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งสัจสัญญา ในกัลปที่ ๒๖ แต่กัลปนี้ เราได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิพระองค์หนึ่ง เป็นจอมแห่งชน มีนามว่าเอกผุสสิตะ มีพลมาก คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ เราทำให้แจ้งชัดแล้ว พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระสัจจสัญญกเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ สัจจสัญญกเถราปทาน.

ทุมคฺเค ปํสุกูลิกํ ลคฺคํ ทิสฺวาน สตฺถุโน

อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวาน ปํสุกูลํ อวนฺทิหํ ฯ

เอกตฺตึเส อิโต กปฺเป ยํ สญฺญมลภึ ตทา

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ พุทฺธปูชายิทํ ผลํ ฯ

ปญฺจวีเส อิโต กปฺเป เอโก อาสึ ชนาธิโป

อมิตาโภติ นาเมน จกฺกวตฺติ มหพฺพโล ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา เอกสญฺญโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

เอกสญฺญกตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

เราได้เห็นผ้าบังสุกุลของพระศาสดาอันห้อยอยู่บนยอดไม้ จึงได้ประนมกรอัญชลีไหว้ผ้าบังสุกุล ในกัลปที่ ๓๑ แต่กัลปนี้ เราได้สัญญาใด ในกาลนั้น ด้วยการได้สัญญานั้น เราไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งพุทธบูชาในกัลปที่ ๒๕ แต่กัลปนี้ เราได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิพระองค์หนึ่งเป็นจอมแห่งชน มีนามว่าอมิตาภะ มีพลมาก คุณวิเศษเหล่านี้ คือปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ เราทำให้แจ้งชัดแล้ว พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระเอกสัญญกเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ เอกสัญญกเถราปทาน.

อุเทนฺตํ สตรํสีว ปีตรํสีว ๑ ภาณุมํ

พฺยคฺฆุสภํว ปวรํ สุชาตํ ปพฺพตนฺตเร ฯ

พุทฺธสฺส อานุภาโว โส ชลเต ปพฺพตนฺตเร

รํเส จิตฺตํ ปสาเทตฺวา กปฺปํ สคฺคมฺหิ โมทหํ ฯ

อวเสเสสุ กปฺเปสุ กุสลํ กริตํ ๒ มยา

เตน จิตฺตปฺปสาเทน พุทฺธานุสฺสติยาปิจ ฯ

ตึสกปฺปสหสฺเสโต ยํ สญฺญมลภึ ตทา

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ พุทฺธสญฺญายิทํ ผลํ ฯ

สตฺตปญฺญาสกปฺปมฺหิ เอโก อาสึ ชนาธิโป

สุชาโต นาม นาเมน จกฺกวตฺติ มหพฺพโล ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา รํสิสญฺญโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

รํสิสญฺญกตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

๑ ยุ. วีตรํสีว ฯ ๒ ม. จริตํ ฯ ยุ. ตีริตํ ฯ

เราได้เห็นพระพุทธเจ้าสว่างจ้าดังพระอาทิตย์อุทัย เปล่งปลั่งดังพระจันทร์องอาจดังเสือโคร่ง ประเสริฐ มีสกุล ในระหว่างภูเขา อานุภาพของพระพุทธเจ้ารุ่งเรืองอยู่ในระหว่างภูเขา เรายังจิตให้เลื่อมใสในพระรัศมีแล้ว บันเทิงอยู่ในสวรรค์ตลอดกัลป ในกัลปที่เหลือ เราก่อสร้างกุศลด้วยจิตเลื่อมใสนั้น และด้วยการระลึกถึงพระพุทธเจ้า ใน ๓ หมื่นกัลปแต่กัลปนี้ เราได้สัญญาใด ในกาลนั้น ด้วยการได้สัญญานั้น เราไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งการได้สัญญาในพระพุทธเจ้า ในกัลปที่ ๕๗แต่กัลปนี้ เราได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิพระองค์หนึ่ง เป็นจอมแห่งชนมีนามว่าสุชาติ มีพลมาก คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ เราทำให้แจ้งชัดแล้ว พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระรังสิสัญญกเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ รังสิสัญญกเถราปทาน.

อสฺสตฺเถ หริโตภาเส สํวิรูฬฺหมฺหิ ปาทเป

เอกํ พุทฺธคตํ สญฺญํ อลภิตฺถํ ๑ ปฏิสฺสโต ฯ

เอกตฺตึเส อิโต กปฺเป ยํ สญฺญมลภึ ตทา [๒]

ตสฺสา สญฺญาย วาหสา ปตฺโต เม อาสวกฺขโย ฯ

อิโต เตรสกปฺปมฺหิ วนิทฺโธ ๓ นาม ขตฺติโย

สตฺตรตนสมฺปนฺโน จกฺกวตฺติ มหพฺพโล ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สนฺธิโต เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

สนฺธิตตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

สตฺตมํ ตาลวณฺฏทายกตฺเถราปทานํ (๒๑๗)

เรามีสติเกิดขึ้นเฉพาะหน้า ได้สัญญาอันไปในพระพุทธเจ้าอย่างหนึ่ง ที่ไม้อัสสัตถพฤกษ์ อันมีรัศมีเขียวสด งดงามดี ในกัลปที่ ๓๑ แต่กัลปนี้เราได้สัญญาใด ในกาลนั้น เพราะการได้สัญญานั้นเป็นเหตุนำมา เราได้บรรลุความสิ้นอาสวะ ในกัลปที่ ๑๓ แต่กัลปนี้ ได้มีพระเจ้าจักรพรรดิจอมกษัตริย์พระนามว่าวนิทธะ ทรงสมบูรณ์ด้วยแก้ว ๗ ประการ มีพลมาก คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖เราทำให้แจ้งชัดแล้ว พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระสันธิตเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ สันธิตเถราปทาน.

ตาลวณฺฏํ มยา ทินฺนํ ติสฺสสฺส ทิพฺพจกฺขุโน ๔

คิมฺหํ นิพฺพาปนตฺถาย ปริฬาโหปสนฺติยา ฯ

สนฺนิพฺพาเปมิ ราคคฺคึ โทสคฺคิญฺจ ตทุตฺตรึ

นิพฺพาเปมิ จ โมหคฺคึ ตาลวณฺฏสฺสิทํ ผลํ ฯ

กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ ภวา สพฺเพ สมูหตา

ธาเรมิ อนฺติมํ เทหํ สมฺมาสมฺพุทฺธสาสเน ฯ

เทฺวนวุเต อิโต กปฺเป ยํ กมฺมมกรึ ตทา

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ ตาลวณฺฏสฺสิทํ ผลํ ฯ

เตสฏฺฐิมฺหิ อิโต กปฺเป มหารามสนามโก ๑

สตฺตรตนสมฺปนฺโน จกฺกวตฺติ มหพฺพโล ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ตาลวณฺฏทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

ตาลวณฺฏทายกตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

อฏฺฐมํ อกฺกนฺตสญฺญกตฺเถราปทานํ (๒๑๘)

๑ ม. อลภึหํ ฯ ๒ ยุ. ทุคฺคตึ นาภิชานามิ พุทฺธสญฺญายิทํ ผลํ ฯ

๓ ม. ยุ. ธนิฏฺโฐ ฯ ๔ โป. ม. ยุ. ติสฺสสฺสาทิจฺจพนฺธุโน ฯ

เราได้ถวายพัดใบตาลแด่พระพุทธเจ้าพระนามว่าติสสะ ผู้มีจักษุทิพย์ เพื่อต้องการให้ระงับร้อนในฤดูร้อน เพื่อระงับความเร่าร้อน เราดับได้สนิทซึ่งไฟคือ ราคะ ไฟ คือ โทสะ และดับได้สนิทซึ่งไฟ คือ โมหะ อันยิ่งกว่าความร้อนนั้น นี้เป็นผลการถวายพัดใบตาล เราเผากิเลสทั้งหลายได้แล้วถอนภพขึ้นได้หมดแล้ว ทรงกายอันเป็นที่สุดอยู่ในศาสนาของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ในกัลปที่ ๙๒ แต่กัลปนี้ เราได้ทำกรรมใด ในกาลนั้น ด้วยกรรมนั้น เราไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งการถวายพัดใบตาล ในกัลปที่ ๖๓ แต่กัลปนี้ ได้มีพระเจ้าจักรพรรดิ พระนามว่ามหารามะ ทรงสมบูรณ์ด้วยแก้ว ๗ ประการ มีพลมาก คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ เราทำให้แจ้งชัดแล้ว พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระตาลวัณฏทายกเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ ตาลวัณฏทายกเถราปทาน.

กุสาฏกํ คเหตฺวาน อุปชฺฌายสฺส ปารุเป ๒

มนฺตญฺจ อนุสิกฺขามิ คณฺฑเภทสฺส ๓ ปตฺติยา ฯ

อทฺทสํ วิรชํ พุทฺธํ อาหุตีนํ ปฏิคฺคหํ

อุสภํ ปวรํ อคฺคํ ติสฺสํ พุทฺธํ คชุตฺตมํ ๔ ฯ

กุสาฏกํ ปตฺถริตํ อกฺกมนฺตํ นรุตฺตมํ

สมุคฺคตํ มหาวีรํ โลกเชฏฺฐํ นราสภํ ฯ

ทิสฺวา ตํ โลกปชฺโชตํ วิมลํ จนฺทสนฺนิภํ

อวนฺทึ สตฺถุโน ปาเท วิปฺปสนฺเนน เจตสา ฯ

จตุนวุเต อิโต กปฺเป ยํ อทาสึ กุสาฏกํ

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ กุสาฏกสฺสิทํ ผลํ ฯ

สตฺตตึเส อิโต กปฺเป เอโก อาสึ ชนาธิโป

สุนนฺโท นาม นาเมน จกฺกวตฺติ มหพฺพโล ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อกฺกนฺตสญฺญโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

อกฺกนฺตสญฺญกตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

๑ ยุ. มหารามาสุนามกา ฯ ๒ ม. ยุ. อุปชฺฌายสฺสหํ ปุเร ฯ ... มหพฺพลา

๓ ม. คนฺถาโทสสฺส ฯ ๔ ม. คณุตฺตมํ ฯ

เราถือผ้าสาฎกผืนน้อย ในผ้าห่มของท่านอุปัชฌาย์ พร่ำศึกษามนต์อยู่ เพื่อบรรลุถึงประเภทวิชาลูกศร ได้เห็นพระพุทธเจ้าผู้ปราศจากธุลี สมควรรับเครื่องบูชา ผู้องอาจ ประเสริฐ เลิศ พระนามว่าติสสะ ผู้ตรัสรู้แล้วดังคชสารตัวประเสริฐ ผู้สูงสุดกว่านระ ผู้เลิศลอย เป็นมหาวีระ เชษฐบุรุษของโลก ประเสริฐกว่านระ ทรงเหยียบผ้าสาฎกผืนน้อยที่เราลาดไว้ ครั้นเราได้เห็นพระองค์ผู้ส่องแสงสว่างในโลก ปราศจากมลทินเช่นกับพระจันทร์มีใจผ่องใส ได้ถวายบังคมพระบาทของพระศาสดา ในกัลปที่ ๙๔ แต่กัลปนี้เราได้ถวายผ้าสาฎกผืนน้อยใด ด้วยการถวายผ้าสาฎกนั้น เราไม่รู้จักทุคติเลยนี้เป็นผลแห่งการถวายผ้าสาฎกผืนน้อย ในกัลปที่ ๓๗ แต่กัลปนี้ เราได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิองค์หนึ่ง เป็นจอมแห่งชน มีนามว่าสุนันทะ มีพลมาก คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ เราทำให้แจ้งชัดแล้ว พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระอักกันตสัญญกเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ อักกันตสัญญกเถราปทาน.

นิสินฺโน ปาสาทวเร นารีคณปุรกฺขโต

พฺยาธิตํ สมณํ ทิสฺวา อตินาเมสหํ ฆรํ ฯ

อุปวิฏฺฐํ มหาวีรํ เทวเทวํ นราสภํ

สปฺปิเตลํ มยา ทินฺนํ สิทฺธตฺถสฺส มเหสิโน ฯ

ปสฺสทฺธทรถํ ทิสฺวา วิปฺปสนฺนมุขินฺทฺริยํ

วนฺทิตฺวา สตฺถุโน ปาเท อนุสํสาวยึ ปุเร ฯ

ทิสฺวา มํ สุปสนฺนนฺตํ อิทฺธิยา ปารมึ คโต

นภํ อพฺภุคฺคมิ วีโร หํสราชาว อมฺพเร ฯ

จตุนวุเต อิโต กปฺเป ยํ ทานมททึ ตทา

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ สปฺปิเตลสฺสิทํ ผลํ ฯ

อิโต สตฺตรเส กปฺเป ทุติเทวสนามโก

สตฺตรตนสมฺปนฺโน จกฺกวตฺติ มหพฺพโล ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สปฺปิทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

สปฺปิทายกตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

เรานั่งอยู่ในปราสาทอันประเสริฐ แวดล้อมด้วยหมู่นารี ได้เห็นพระสมณะผู้ทรงประชวร จึงน้อมนมัสการพระมหาวีรเจ้า ผู้ประเสริฐกว่าเทวดาประเสริฐกว่านระ ซึ่งเสด็จเข้ามาสู่เรือน (ของเรา) เราได้ถวายเนยใสและน้ำมันแด่พระพุทธเจ้าพระนามว่าสิทธัตถะ ผู้คงที่ เราได้เห็นพระองค์ผู้มีความกระวนกระวายสงบระงับ มีอินทรีย์ คือ พระพักตร์ผ่องใส จึงถวายบังคมพระบาทของพระศาสดา แล้วให้ประกาศไปในบุรี พระวีรเจ้าผู้ถึงที่สุดแห่งฤทธิ์ ทรงเห็นเราผู้เลื่อมใสดี จึงเสด็จเหาะขึ้นสู่นภากาศ ดังพระยาหงส์ในอัมพร ในกัลปที่ ๙๔ แต่กัลปนี้ เราได้ถวายทานใด ในกาลนั้น ด้วยทานนั้นเราไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งการถวายเนยใสและน้ำมัน ในกัลปที่ ๑๗แต่กัลปนี้ ได้มีพระเจ้าจักรพรรดิพระองค์หนึ่ง ทรงพระนามว่าทุติเทพ ทรงสมบูรณ์ด้วยแก้ว ๗ ประการ มีพลมาก คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ เราทำให้แจ้งชัดแล้ว พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระสัปปิทายกเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ สัปปิทายกเถราปทาน.

ปิยทสฺสิสฺส ภควโต จงฺกมํ โสธิตํ มยา

นฬเกหิ ปฏิจฺฉนฺนํ วาตาตปนิวารณํ ฯ

ปาปํ วิวชฺชนตฺถาย กุสลสฺสูปสมฺปทา

กิเลสานํ ปหานาย ปทหึ สตฺถุสาสเน ฯ

อิโต เอกาทเส กปฺเป อคฺคิเตโชติ ๑ วิสฺสุโต

สตฺตรตนสมฺปนฺโน จกฺกวตฺติ มหพฺพโล ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปาปนิวาริโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

ปาปนิวาริยตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

อุทฺทานํ

หตฺถิ ปานธิ สจฺจญฺจ เอกสญฺญิ จ รํสิโย

สนฺธิโต ตาลวณฺฏิ จ ตถา อกฺกนฺตสญฺญโก

สปฺปิ ปาปนิวารี จ จตุปญฺญาส คาถกาติ ฯ

หตฺถิวคฺโค พาวีสติโม ฯ

______________

เตวีสติโม อาลมฺพนทายกวคฺโค

ปฐมํ อาลมฺพนทายกตฺเถราปทานํ (๒๒๑)

๑ ม. ยุ. อคฺคิเทโวติ ฯ

เราแผ้วถางที่จงกรมของพระผู้มีพระภาคพระนามว่าปิยทัสสี มุงบังด้วยไม้อ้อป้องกันลมและแดด เราก่อสร้างกุศลเพื่อต้องการเว้นบาป ตั้งความเพียรในศาสนาของพระศาสดา เพื่อละกิเลสทั้งหลาย ในกัลปที่ ๑๑ แต่กัลปนี้ได้มีพระเจ้าจักรพรรดิพระองค์หนึ่ง ปรากฏพระนามว่าอัคคิเตชะ ทรงสมบูรณ์ด้วยแก้ว ๗ ประการ มีพลมาก คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ เราทำให้แจ้งชัดแล้ว พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้.

ทราบว่า ท่านพระปาปนิวาริยเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ ปาปนิวาริยเถราปทาน.

-----------------

รวมอปทานที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. หัตถิทายกเถราปทาน ๒. ปานธิทายกเถราปทาน

๓. สัจจสัญญกเถราปทาน ๔. เอกสัญญกเถราปทาน

๕. รังสิสัญญกเถราปทาน ๖. สันธิตเถราปทาน

๗. ตาลวัณฏทายกเถราปทาน ๘. อักกันตสัญญกเถราปทาน

๙. สัปปิทายกเถราปทาน ๑๐. ปาปนิวาริยเถราปทาน

มีคาถา ๕๔ คาถา ฉะนี้แล.

จบ หัตถิวรรคที่ ๒๒