๒. ปัจเจกพุทธาปทาน เล่ม ๓๒

ตถาคตํ เชตวเน วสนฺตํ

อปุจฺฉิ เวเทหมุนี นตงฺโค

ปจฺเจกพุทฺธา กิร นาม โหนฺติ

ภวนฺติ เต เหตุภิ เกหิธีรา. <67>

พระอานนทเถระ ผู้เป็นมุนีชาวแคว้นวิเทหะ น้อมกายลง ทูลถามพระตถาคตผู้ประทับอยู่ ณ พระเชตวันมหาวิหารว่า ข้าแต่พระธีรเจ้า ได้ทราบว่า พระปัจเจกพุทธเจ้ามีอยู่ พระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้น ผู้เป็นนักปราชญ์ อุบัติขึ้นเพราะเหตุอะไร

ตทาห สพฺพญฺญุวโร มเหสี

อานนฺทภทฺทํ มธุรสฺสเรน

เย สพฺพพุทฺเธสุ <68> กตาธิการา

อลทฺธโมกฺขา ชินสาสเนสุ.

ลำดับนั้น พระสัพพัญญูผู้ประเสริฐ ผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ได้ตรัสกับพระอานนท์ผู้เจริญด้วยพระสุรเสียงที่ไพเราะว่า ธีรชนเหล่าใดได้สั่งสมกุศลสมภารไว้ในพระพุทธเจ้าองค์ก่อน ๆ ยังไม่ได้ความหลุดพ้นจากกิเลสในศาสนาของพระชินเจ้าทั้งหลาย

เตเนว สํเวคมุเขน ธีรา

วินาปิ พุทฺเธหิ สุติกฺขปญฺญา

อารมฺมเณนาปิ ปริตฺเตเกน

ปจฺเจกโพธึ อนุปาปุณนฺติ.

เพราะมีความสลดใจนั้นแลเป็นตัวนำ ธีรชนเหล่านั้นผู้มีปัญญาแก่กล้าดี ถึงจะเว้นจากพระพุทธเจ้า ก็ย่อมบรรลุปัจเจกโพธิญาณได้ แม้ด้วยอารมณ์เพียงนิดหน่อย

สพฺพมฺหิ โลกมฺหิ มมํ ฐเปตฺวา

ปจฺเจกพุทฺธาน <69> สโมว นตฺถิ

เตสํ อิมํ วณฺณปเทสมตฺตํ

วกฺขามหํ สาธุ มหามุนีนํ.

ในโลกทั้งปวง ยกเว้นเราเสียแล้ว ไม่มีใครเสมอกับพระปัจเจกพุทธเจ้าได้เลย เราจักบอกคุณเพียงสังเขปนี้ของพระปัจเจกพุทธเจ้า ผู้เป็นมหามุนีเหล่านั้นอย่างชัดเจน

สยเมว พุทฺธาน มหาอิสีนํ

สาธูนิ วากฺยานิ มธุํว <70> ขุทฺทํ

อนุตฺตรํ เภสชฺชํ <71> ปตฺถยนฺตา

สุณาถ สพฺเพ สุปสนฺนจิตฺตา. <72>

เธอทุกรูปเมื่อปรารถนาพระนิพพานอันเป็นโอสถวิเศษ มีใจผ่องใสดีแล้ว ก็จงตั้งใจฟังถ้อยคำที่ไพเราะ ดุจน้ำผึ้งหยาดน้อย ๆ (เกี่ยวกับประวัติ)ของพระปัจเจกพุทธเจ้า

ผู้เป็นมหาฤๅษี ผู้ตรัสรู้ได้เองเถิด

ปจฺเจกพุทฺธาน สมาคตานํ

ปรมฺปรํ พฺยากรณานิ ยานิ

อาทีนโว ยญฺจ วิราควตฺถุํ

ยถา จ โพธึ อนุปาปุณึสุ.

ประวัติในอดีต การพยากรณ์ โทษ เหตุปราศจากความกำหนัดอันใด ของพระปัจเจกพุทธเจ้าผู้อุบัติขึ้นแต่ละองค์ ๆ และพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายได้บรรลุพระโพธิญาณด้วยเหตุอันใด

สราควตฺถูสุ วิราคสญฺญี

รตฺตมฺหิ โลกมฺหิ วิรตฺตจิตฺตา

หิตฺวา ปปญฺจํ ชิตผนฺทิตานิ

ตเถว โพธึ อนุปาปุณึสุ.

พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายมีการกำหนดหมาย ในวัตถุที่น่ารักใคร่ ว่าปราศจากความน่ารักใคร่ มีจิตคลายกำหนัดในโลกที่มีสภาวะน่ากำหนัด ละกิเลสที่เป็นเหตุให้เนิ่นช้า ชนะทิฏฐิ ที่เป็นเหตุให้ดิ้นรนแล้ว ได้บรรลุพระโพธิญาณเพราะเหตุอันนั้นนั่นเอง

สพฺเพสุ ภูเตสุ นิธาย ทณฺฑํ

อวิเหฐยํ อญฺญตรมฺปิ เตสํ

เมตฺเตน จิตฺเตน หิตานุกมฺปี

เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

บุคคลยกโทษในสัตว์ทุกจำพวก ไม่เบียดเบียนสัตว์หนึ่งสัตว์ใดในบรรดาสัตว์เหล่านั้น มีจิตเมตตา หวังประโยชน์เกื้อกูล จึงประพฤติอยู่ผู้เดียวเหมือนนอแรด

สพฺเพสุ ภูเตสุ นิธาย ทณฺฑํ

อวิเหฐยํ อญฺญตรมฺปิ เตสํ

น ปุตฺตมิจฺเฉยฺย กุโต สหายํ

เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

(พระปัจเจกพุทธเจ้าองค์หนึ่งกล่าวว่า)

บุคคลยกโทษในสัตว์ทุกจำพวก ไม่เบียดเบียนสัตว์หนึ่งสัตว์ใดในบรรดาสัตว์เหล่านั้น ก็ไม่ต้องการบุตร(แล้ว) จะพึงต้องการสหายจากไหนเล่า จึงประพฤติอยู่ผู้เดียวเหมือนนอแรด

สํสคฺคชาตสฺส ภวนฺติ เสฺนหา

เสฺนหนฺวยํ ทุกฺขมิทํ ปโหติ

อาทีนวํ เสฺนหชํ เปกฺขมาโน

เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

(พระปัจเจกพุทธเจ้าอีกองค์หนึ่งกล่าวว่า)

ความรักย่อมมีแก่ผู้มีความเกี่ยวข้อง ทุกข์นี้ย่อมเป็นไปตามความรัก

บุคคลเมื่อเพ่งเห็นโทษอันเกิดจากความรัก จึงประพฤติอยู่ผู้เดียวเหมือนนอแรด

มิตฺเต สุหชฺเช อนุกมฺปมาโน

หาเปติ อตฺถํ ปฏิพนฺธจิตฺโต <73>

เอตํ ภยํ สนฺถเว เปกฺขมาโน

เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

(พระปัจเจกพุทธเจ้าอีกองค์หนึ่งกล่าวว่า)

บุคคลเมื่ออนุเคราะห์มิตร สหายผู้ใจดี มีใจผูกพัน ย่อมทำประโยชน์ให้เสื่อมประโยชน์ไปได้ บุคคลเมื่อเพ่งเห็นภัยในความเชยชิด จึงประพฤติอยู่ผู้เดียวเหมือนนอแรด

วํโส วิสาโลว ยถา วิสตฺโต

ปุตฺเตสุ ทาเรสุ จ ยา อเปกฺขา

วํสกฺกฬีโรว <74> อสชฺชมาโน

เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

(พระปัจเจกพุทธเจ้าอีกองค์หนึ่งกล่าวว่า)

กอไผ่กว้างใหญ่เกาะเกี่ยวกันไว้ฉันใด ความห่วงใยในบุตรและทาระ ก็กว้างใหญ่เกาะเกี่ยวกันไว้ฉันนั้น บุคคลเมื่อไม่เกี่ยวข้องเหมือนหน่อไผ่ จึงประพฤติอยู่ผู้เดียวเหมือนนอแรด

มิโค อรญฺญมฺหิ ยถา อพนฺโธ <75>

เยนิจฺฉกํ คจฺฉติ โคจราย

วิญฺญู นโร เสริตํ เปกฺขมาโน

เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

(พระปัจเจกพุทธเจ้าอีกองค์หนึ่งกล่าวว่า)

เนื้อในป่า มิได้ถูกผูกมัดไว้ย่อมเที่ยวหาอาหารได้ ตามความพอใจฉันใด วิญญูชนเมื่อเพ่งเห็นธรรมที่ให้ถึงความเสรี จึงประพฤติอยู่ผู้เดียวเหมือนนอแรด

อามนฺตนา โหติ สหายมชฺเฌ

วาเส <76> ฐาเน คมเน จาริกาย

อนภิชฺฌิตํ เสริตํ เปกฺขมาโน

เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

(พระปัจเจกพุทธเจ้าอีกองค์หนึ่งกล่าวว่า)

ในท่ามกลางสหาย ย่อมมีการปรึกษากัน ในเรื่องที่อยู่ เรื่องการดำรงตน เรื่องการไป เรื่องการเที่ยวจาริก บุคคลเมื่อเพ่งการบวชที่ให้ถึงความเสรี ที่พวกคนพาลไม่มุ่งหวัง จึงประพฤติอยู่ผู้เดียวเหมือนนอแรด

ขิฑฺฑา รตี โหติ สหายมชฺเฌ

ปุตฺเตสุ เปมํ วิปุลญฺจ โหติ

ปิยวิปฺปโยคํ วิชิคุจฺฉมาโน

เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

(พระปัจเจกพุทธเจ้าอีกองค์หนึ่งกล่าวว่า)

ในท่ามกลางสหายย่อมมีการเล่น มีความยินดี และในบุตรก็ย่อมมีความรักอันไพบูลย์ บุคคลเมื่อรังเกียจความพลัดพรากจากสิ่งเป็นที่รัก จึงประพฤติอยู่ผู้เดียวเหมือนนอแรด

จาตุทฺทิโส อปฺปฏิโฆ จ โหติ

สนฺตุสฺสมาโน อิตรีตเรน

ปริสฺสยานํ สหิตา อฉมฺภี

เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

(พระปัจเจกพุทธเจ้าอีกองค์หนึ่งเปล่งอุทานว่า)

พระปัจเจกพุทธเจ้าแผ่เมตตาไปทั้ง ๔ ทิศ ไม่ขัดเคือง ยินดีด้วยปัจจัยตามมีตามได้ ครอบงำอันตรายทั้งหลายและไม่หวาดเสียว จึงประพฤติอยู่ผู้เดียวเหมือนนอแรด

ทุสฺสงฺคหา ปพฺพชิตาปิ เอเก

อโถ คหฏฺฐา ฆรมาวสนฺตา

อปฺโปสฺสุกฺโก ปรปุตฺเตสุ หุตฺวา

เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

(พระปัจเจกพุทธเจ้าอีกองค์หนึ่งกล่าวว่า)

แม้บรรพชิตพวกหนึ่งและคฤหัสถ์ที่กำลังครองเรือน ก็สงเคราะห์ยาก บุคคลพึงเป็นผู้ขวนขวายน้อยทั้งในผู้อื่นและในบุตร จึงประพฤติอยู่ผู้เดียวเหมือนนอแรด

โอโรปยิตฺวา คิหิพฺยญฺชนานิ

สญฺฉินฺนปตฺโต ยถา โกวิฬาโร

เฉตฺวาน วีโร คิหิพนฺธนานิ

เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

(พระปัจเจกพุทธเจ้าอีกองค์หนึ่งกล่าวว่า)

พระปัจเจกพุทธเจ้าผู้กล้าหาญ ปลงเครื่องหมายคฤหัสถ์แล้ว ตัดเครื่องผูกพันของคฤหัสถ์แล้ว เหมือนต้นทองหลางที่ใบร่วงหล่นแล้ว จึงประพฤติอยู่ผู้เดียวเหมือนนอแรด

สเจ ลเภถ นิปกํ สหายํ

สทฺธิญฺจรํ สาธุวิหาริธีรํ

อภิภุยฺย สพฺพานิ ปริสฺสยานิ

จเรยฺย เตนตฺตมโน สติมา.

(พระปัจเจกพุทธเจ้าอีกองค์หนึ่งกล่าวว่า)

ถ้าบุคคลพึงได้สหายผู้มีปัญญารักษาตน เที่ยวไปด้วยกัน เป็นสาธุวิหารี เป็นนักปราชญ์ ครอบงำอันตรายทั้งปวงได้แล้ว พึงมีใจแช่มชื่น มีสติ เที่ยวไปกับสหายนั้นเถิด

โน เจ ลเภถ นิปกํ สหายํ

สทฺธิญฺจรํ สาธุวิหาริธีรํ

ราชาว รฏฺฐํ วิชิตํ ปหาย

เอโก จเร มาตงฺครญฺเญว นาโค.

(พระปัจเจกพุทธเจ้าอีกองค์หนึ่งกล่าวว่า)

ถ้าบุคคลไม่พึงได้สหายผู้มีปัญญารักษาตน เที่ยวไปด้วยกัน เป็นสาธุวิหารี เป็นนักปราชญ์ ก็พึงประพฤติอยู่ผู้เดียวเถิด เหมือนพระราชาทรงละทิ้งแคว้นที่ทรงชนะแล้ว ทรงประพฤติอยู่พระองค์เดียว เหมือนช้างมาตังคะละทิ้งโขลงอยู่ตัวเดียวในป่า ฉะนั้น

อทฺธา ปสํสาม สหายสมฺปทํ

เสฏฺฐา สมา เสวิตพฺพา สหายา

เอเต อลทฺธา อนวชฺชโภชี

เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

(พระปัจเจกพุทธเจ้าอีกองค์หนึ่งกล่าวว่า)

เราสรรเสริญสหายสัมปทาโดยแท้ บุคคลควรคบหาสหายผู้ประเสริฐสุด (หรือ) ผู้เสมอกัน ถ้าบุคคลไม่ได้สหายเหล่านี้ พึงเป็นผู้บริโภคปัจจัยอันไม่มีโทษ จึงประพฤติอยู่ผู้เดียวเหมือนนอแรด

ทิสฺวา สุวณฺณสฺส ปภสฺสรานิ

กมฺมารปุตฺเตน สุนิฏฺฐิตานิ

สฆฏฺฏมานานิ ทุเว ภุชสฺมึ

เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

(พระปัจเจกพุทธเจ้าอีกองค์หนึ่งกล่าวว่า)

บุคคลเห็นกำไลทอง ๒ วง อันสุกปลั่ง ที่ช่างทองทำสำเร็จอย่างดี กระทบกันอยู่ที่ข้อมือแล้ว จึงประพฤติอยู่ผู้เดียวเหมือนนอแรด

เอวํ ทุตีเยน สหา มมสฺส

วาจาภิลาโป อภิสชฺชนา วา

เอตํ ภยํ อายตึ เปกฺขมาโน

เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

(พระปัจเจกพุทธเจ้าอีกองค์หนึ่งเปล่งอุทานว่า)

ด้วยอาการอย่างนี้ การกล่าววาจา หรือความเกี่ยวข้องกับเพื่อน พึงมีแก่เรา บุคคลเมื่อเพ่งเห็นภัยนี้ต่อไป จึงประพฤติอยู่ผู้เดียวเหมือนนอแรด

กามา หิ จิตฺรา มธุรา มโนรมา

วิรูปรูเปน มเถนฺติ จิตฺตํ

อาทีนวํ กามคุเณสุ ทิสฺวา

เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

(พระปัจเจกพุทธเจ้าอีกองค์หนึ่งกล่าวว่า)

เพราะกามทั้งหลาย สวยงาม มีรสอร่อย น่ารื่นเริงใจ ยั่วยวนจิตด้วยอารมณ์หลายรูปแบบบุคคลเห็นโทษในกามคุณแล้ว

จึงประพฤติอยู่ผู้เดียวเหมือนนอแรด

อีตี จ คณฺโฑ จ อุปทฺทโว จ

โรโค จ สลฺลญฺจ ภยญฺจ เมตํ

เอตํ ภยํ กามคุเณสุ ทิสฺวา

เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

(พระปัจเจกพุทธเจ้าอีกองค์หนึ่งกล่าวว่า)

คำว่า กาม นี้ เป็นอันตราย เป็นดุจฝี เป็นอุปัททวะ เป็นโรค เป็นดุจลูกศร เป็นภัย บุคคลเห็นภัยในกามคุณแล้ว จึงประพฤติอยู่ผู้เดียวเหมือนนอแรด

สีตญฺจ อุณฺหญฺจ ขุทํ ปิปาสํ

วาตาตเป ฑํสสรีสเป <77> จ

สพฺพานิเปตานิ อภิภวิตฺวา

เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

(พระปัจเจกพุทธเจ้าอีกองค์หนึ่งกล่าวว่า)

บุคคลพึงครอบงำภัยทั้งปวงแม้เหล่านี้ คือ ความหนาว ความร้อน ความหิว ความกระหาย ลม แดด เหลือบ และสัตว์เลื้อยคลาน จึงประพฤติอยู่ผู้เดียวเหมือนนอแรด

นาโคว ยูถานิ วิวชฺชยิตฺวา

สญฺชาตขนฺโธ ปทุมี อุฬาโร

ยถาภิรนฺตํ วิหรํ อรญฺเญ

เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

(พระปัจเจกพุทธเจ้าอีกองค์หนึ่งกล่าวว่า)

พระปัจเจกพุทธเจ้าละทิ้งหมู่ มีขันธ์เกิดดีแล้ว มีดอกบัว (คือธรรม) เป็นผู้ยิ่งใหญ่อยู่ในป่าตามความชอบใจได้ เหมือนนาคะละทิ้งโขลงแล้วอยู่ในป่าได้ตามความชอบใจ จึงประพฤติอยู่ผู้เดียวเหมือนนอแรด

อฏฺฐานตํ สงฺคณิการตสฺส

ยํผุสฺสเย <78> สามยิกํ วิมุตฺตึ

อาทิจฺจพนฺธุสฺส วโจ นิสมฺม

เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

(พระปัจเจกพุทธเจ้าอีกองค์หนึ่งกล่าวว่า) บุคคลใคร่ครวญถ้อยคำของพระปัจเจกพุทธเจ้า ผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ว่าบุคคลสัมผัสวิมุตติใด ซึ่งกิดขึ้นตามสมัย วิมุตตินั้น เป็นไปไม่ได้สำหรับบุคคล ผู้ยินดีการคลุกคลีด้วยหมู่คณะ ดังนี้แล้ว จึงประพฤติอยู่ผู้เดียวเหมือนนอแรด

ทิฏฺฐีวิสูกานิ อุปาติวตฺโต

ปตฺโต นิยามํ ปฏิลทฺธมคฺโค

อุปฺปนฺนญาโณมฺหิ อนญฺญเนยฺโย

เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

(พระปัจเจกพุทธเจ้าอีกองค์หนึ่งกล่าวว่า)

(พระปัจเจกพุทธเจ้า) ประพฤติล่วงทิฎฐิอันเป็นเสี้ยนหนาม ถึงนิยาม ได้เฉพาะมรรคแล้ว เป็นผู้มีญาณอันเกิดขึ้นแล้ว ไม่ต้องให้ผู้อื่นแนะนำ จึงประพฤติอยู่ผู้เดียวเหมือนนอแรด

นิลฺลโลลโป นิกฺกุโห นิปฺปิปาโส

นิมฺมกฺโข <79> นิทฺธนฺตกสาวโมโห

นิราสโย สพฺพโลเก ภวิตฺวา

เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

(พระปัจเจกพุทธเจ้าอีกองค์หนึ่งกล่าวว่า)

(พระปัจเกจพุทธเจ้า) เป็นผู้ไม่โลภ ไม่หลอกลวง ไม่กระหาย ไม่มีความลบหลู่ กำจัดสภาวะ (กิเลสดุจนำย้อม) และโมหะได้แล้ว เป็นผู้ไม่มีความหวังในโลกทั้งปวง จึงประพฤติอยู่ผู้เดียวเหมือนนอแรด

ปาปํ สหายํ ปริวชฺชเยถ

อนตฺถทสฺสึ วิสเม นิวิฏฺฐํ

สยํ น เสเว ปสุตํ ปมตฺตํ

เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

(พระปัจเจกพุทธเจ้าอีกองค์หนึ่งกล่าวว่า)

บุคคลพึงละเว้นสหายชั่ว ผู้ไม่เห็นประโยชน์ ผู้ตั้งอยู่ในธรรมที่ผิด ไม่พึงคบผู้ขวนขวาย และผู้ประมาทด้วยตนเอง จึงประพฤติอยู่ผู้เดียวเหมือนนอแรด

พหุสฺสุตํ ธมฺมธรํ ภเชถ

มิตฺตํ อุฬารํ ปฏิภานวนฺตํ

อญฺญาย อตฺถานิ วิเนยฺย กงฺขํ

เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

(พระปัจเจกพุทธเจ้าอีกองค์หนึ่งกล่าวว่า)

บุคคลพึงคบมิตรผู้ได้ศึกษามาก ทรงธรรม ผู้ยิ่งใหญ่ มีปฏิภาณ รู้จักประโยชน์แล้ว พึงกำจัดความสงสัยได้ จึงประพฤติอยู่ผู้เดียวเหมือนนอแรด

ขิฑฺฑํ รตึ กามสุขญฺจ โลเก

อนลงฺกริตฺวา อนเปกฺขมาโน

วิภูสฏฺฐานา วิรโต สจฺจวาที

เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

(พระปัจเจกพุทธเจ้าอีกองค์หนึ่งกล่าวว่า)

(พระปัจเจกพุทธเจ้าฉ ไม่ชื่นชมการเล่น ความยินดีและความสุขในโลก ไม่ใส่ใจ งดเว้นจากฐานะแห่งการประดับตกแต่ง พูดคำจริง จึงประพฤติอยู่ผู้เดียวเหมือนนอแรด

ปุตฺตญฺจ ทารํ ปิตรญฺจ มาตรํ

ธนานิ ธญฺญานิ จ พนฺธวานิ

หิตฺวาน กามานิ ยโถธิกานิ

เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

(พระปัจเจกพุทธเจ้าอีกองค์หนึ่งกล่าวว่า)

(พระปัจเจกพุทธเจ้า) ละทิ้งบุตร ภรรยา บิดา มารดา ทรัพย์ ธัญชาติ พวกพ้องและกามตามส่วนแล้ว จึงประพฤติอยู่ผู้เดียวเหมือนนอแรด

สงฺโค เอโส ปริตฺตเมตฺถ โสขฺยํ

อปฺปสฺสาโท ทุกฺขเมเวตฺถ ภิยฺโย

กณฺโฑ <80> เอโส อิติ ญตฺวา มติมา

เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

(พระปัจเจกพุทธเจ้าอีกองค์หนึ่งกล่าวว่า)

กามนี้เป็นเครื่องข้อง มีความสุขน้อย

ในกามนี้ มีความยินดีน้อย มีทุกข์มาก ผู้มีปัญญารู้ว่า กามนี้เป็นดุจขอเหล็กแล้ว จึงประพฤติอยู่ผู้เดียวเหมือนนอแรด

สนฺทาลยิตฺวาน สํโยชนานิ

ชาลํว ภิตฺวา <81> สลิลมฺพุจารี

อคฺคีว ทฑฺฒํ อนิวตฺตมาโน

เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

(พระปัจเจกพุทธเจ้าอีกองค์หนึ่งกล่าวว่า)

(พระปัจเจกพุทธเจ้า) ทำลายสังโยชน์แล้ว เหมือนสัตว์น้ำทำลายข่าย และเหมือนไฟไหม้เชื้อมอดหมดไปไม่กลับมา จึงประพฤติอยู่ผู้เดียวเหมือนนอแรด

โอกฺขิตฺตจกฺขู น จ ปาทโลโล

คุตฺตินฺทฺริโย รกฺขิตมานสาโน

อนวสฺสุโต อปฺปริฑยฺหมาโน

เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

(พระปัจเจกพุทธเจ้าอีกองค์หนึ่งกล่าวว่า)

ภิกษุเป็นผู้ไม่สอดส่ายจักษุ และไม่เป็นผู้มีเท้าอยู่ไม่สุข คุ้มครองอินทรีย์ รักษาใจได้แล้ว ไม่ชุ่มด้วยกิเลส ไฟกิเลสมิได้เผา จึงประพฤติอยู่ผู้เดียวเหมือนนอแรด

โอหารยิตฺวา คิหิพฺยญฺชนานิ

สญฺฉนฺนปตฺโต ยถา ปาริฉตฺโต

กาสายวตฺโถ อภินิกฺขมิตฺวา

เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

(พระปัจเจกพุทธเจ้าอีกองค์หนึ่งกล่าวว่า)

(พระปัจเจกพุทธเจ้า) ปลงเครื่องหมายคฤหัสถ์แล้ว ครองผ้ากาสาวะออกบวช เหมือนต้นทองหลางมีใบทึบ จึงประพฤติอยู่ผู้เดียวเหมือนนอแรด

รเสสุ เคธํ อกรํ อโลโล

อนญฺญโปสี สปทานจารี

กุเล กุเล อปฺปฏิพทฺธจิตฺโต

เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

(พระปัจเจกพุทธเจ้าอีกองค์หนึ่งกล่าวว่า)

(พระปัจเจกพุทธเจ้า) ไม่ทำความยินดีในรส ไม่โลเล ไม่ต้องเลี้ยงคนอื่น เที่ยวบิณฑบาตไปตามลำดับตรอก มีใจไม่ผูกพันในตระกูลต่าง ๆ จึงประพฤติอยู่ผู้เดียวเหมือนนอแรด

ปหาย ปญฺจาวรณานิ เจตโส

อุปกฺกิเลเส พฺยปนุชฺช สพฺเพ

อนิสฺสิโต เฉชฺช สิเนหโทสํ

เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

(พระปัจเจกพุทธเจ้าอีกองค์หนึ่งกล่าวว่า)

(พระปัจเจกพุทธเจ้า) ละเครื่องกั้นทางใจ ๕ ประการ ขจัดอุปกิเลส แห่งจิตทั้งปวงได้แล้ว ไม่อิงอาศัยเครื่องอาศัยคือทิฏฐิ ตัดความรักและความชังได้แล้ว จึงประพฤติอยู่ผู้เดียวเหมือนนอแรด

วิปิฏฺฐิกตฺวาน สุขญฺจ ทุกฺขํ

ปุพฺเพว โสมนสฺสโทมนสฺสํ

ลทฺธานุเปกฺขํ สมถํ วิสุทฺธํ

เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

(พระปัจเจกพุทธเจ้าอีกองค์หนึ่งกล่าวว่า)

(พระปัจเจกพุทธเจ้า) ละสุข และทุกข์ โสมนัส โทมนัส ก่อน ๆ ได้แล้ว ได้อุเบกขาและสมถะอันสะอาดแล้ว จึงประพฤติอยู่ผู้เดียวเหมือนนอแรด

อารทฺธวีริโย ปรมตฺถปตฺติยา

อลีนจิตฺโต อกุสีตวุตฺติ

ทฬฺหนิกฺกโม ถามพลูปปนฺโน

เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

(พระปัจเจกพุทธเจ้าอีกองค์หนึ่งกล่าวว่า)

(พระปัจเจกพุทธเจ้า) ตั้งความเพียรเพื่อบรรลุประโยชน์อย่างยิ่ง มีจิตไม่ย่อหย่อน ไม่ประพฤติเกียจคร้าน มีความบากบั่นมั่นคง เข้าถึงเรี่ยวแรงยและกำลังแล้ว จึงประพฤติอยู่ผู้เดียวเหมือนนอแรด

ปฏิสลฺลานํ ฌานมริญฺจมาโน

ธมฺเมสุ นิจฺจํ อนุธมฺมจารี

อาทีนวํ สมฺมสิตา ภเวสุ

เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

(พระปัจเจกพุทธเจ้าอีกองค์หนึ่งกล่าวว่า)

(พระปัจเจกพุทธเจ้า) ผู้ไม่ละการหลีกเร้น และฌาน ประพฤติธรรมสมควรแก่ธรรมเป็นนิตย์ พิจารณาเห็นโทษในภพแล้ว จึงประพฤติอยู่ผู้เดียวเหมือนนอแรด

ตณฺหกฺขยํ ปตฺถยมปฺปมตฺโต

อเนฬมูโค สุตวา สตีมา

สงฺขาตธมฺโม นิยโต ปธานวา

เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

(พระปัจเจกพุทธเจ้าอีกองค์หนึ่งกล่าวว่า)

(พระปัจเกจพุทธเจ้า) เมื่อปรารถนาความสิ้นตัณหา ไม่ประมาท ไม่โง่เขลา คงแก่เรียน มีสติ ผู้มีสังขตธรรม ผู้แน่นอน มีความมุ่งมั่น จึงประพฤติอยู่ผู้เดียวเหมือนนอแรด

สีโหว สทฺเทสุ อสนฺตสนฺโต

วาโตว ชาลมฺหิ อสชฺชมาโน

ปทุมํว โตเยน อลิมฺปมาโน

เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

(พระปัจเจกพุทธเจ้าอีกองค์หนึ่งกล่าวว่า)

(พระปัจเจกพุทธเจ้า) ไม่สะดุ้งในเพราะเสียงเหมือนราชสีห์ ไม่ติดข่ายเหมือนลม ไม่เปียกน้ำเหมือนบัว จึงประพฤติอยู่ผู้เดียวเหมือนนอแรด

สีโห ยถา ทาฐพลี ปสยฺห

ราชา มิคานํ อภิภุยฺย จารี

เสเวถ ปนฺตานิ เสนาสนานิ

เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

(พระปัจเจกพุทธเจ้าอีกองค์หนึ่งกล่าวว่า)

พญาสีหราชมีเขี้ยวเป็นกำลัง ข่มขี่ ครอบงำเนื้อทั้งหลายเที่ยวไป ฉันใด พระปัจเจกพุทธเจ้าก็มีปัญญาเป็นกำลัง ครอบงำบุคคลทั้งหลายด้วยปัญญา ใช้สอยเสนาสนะอันสงัด จึงประพฤติอยู่ผู้เดียวเหมือนนอแรด

เมตฺตํ อุเปกฺขํ กรุณํ วิมุตฺตึ

อาเสวมาโน มุทิตญฺจ กาเล

สพฺเพน โลเกน อวิรุชฺฌมาโน

เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

(พระปัจเจกพุทธเจ้าอีกองค์หนึ่งกล่าวว่า)

(พระปัจเกจพุทธเจ้า) เสพอาศัยเมตตา กรุณา มุทิตา และอุเบกขา อันเป็นวิมุตติตามกาล สัตว์โลกทั้งปวงมิได้เกลียดชัง จึงประพฤติอยู่ผู้เดียวเหมือนนอแรด

ราคญฺจ โทสญฺจ ปหาย โมหํ

สนฺทาลยิตฺวาน สํโยชนานิ

อสนฺตสํ ชีวิตสงฺขยมฺหิ

เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

(พระปัจเจกพุทธเจ้าอีกองค์หนึ่งกล่าวว่า)

(พระปัจเจกพุทธเจ้า) ละราคะ โทสะ และโมหะ ทำลายสังโยชน์ได้เสีย ไม่สะดุ้งในเวลาสิ้นชีวิต จึงประพฤติอยู่ผู้เดียวเหมือนนอแรด

ภชนฺติ เสวนฺติ จ การณตฺถา

นิกฺการณา ทุลฺลภา อชฺช มิตฺตา

อตฺตตฺถปญฺญา อสุจีมนุสฺสา

เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป.

(พระปัจเจกพุทธเจ้าอีกองค์หนึ่งกล่าวว่า) ทุกวันนี้ มิตรทั้งหลายมีประโยชน์เป็นเหตุ จงคบและเสพด้วย มิตรที่ไม่มุ่งประโยชน์หาได้ยาก มนุษย์ทั้งหลายมีปัญญามุ่งประโยชน์ตน ไม่สะอาด พระปัจเกจพุทธเจ้า จึงประพฤติอยู่ผู้เดียวเหมือนนอแรด

วิสุทฺธสีลา สุวิสุทฺธปญฺญา

สมาหิตา ชาคริยานุยุตฺตา

วิปสฺสกา ธมฺมวิเสสทสฺสี

มคฺคงฺคโพชฺฌงฺคคเต วิชญฺญา.

พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลาย มีศีลบริสุทธิ์ (ด้วยปาริสุทธิศีล ๔) มีปัญญาหมดจดดี มีจิตตั้งมั่น หมั่นประกอบธรรมเป็นเครื่องตื่น เห็นแจ้ง(ไตรลักษณ์) เห็นธรรมวิเศษ รู้อยู่โดยพิเศษซึ่งอริยธรรมที่ประกอบด้วยองค์มรรคและโพชฌงค์

สุญฺญปฺปณิธิญฺจ ตถานิมิตฺตํ <82>

อาเสวยิตฺวา ชินสาสนมฺหิ

เย สาวกตฺตํ น วชนฺติ ธีรา

ภวนฺติ ปจฺเจกชินา สยมฺภู.

ธีรชนเหล่าใดเจริญสุญญตวิโมกข์ อนิมิตตวิโมกข์ และอัปปณิหิตวิโมกข์แล้ว ยังไม่บรรลุความเป็นสาวกในศาสนาพระชินเจ้า ธีรชนเหล่านั้นย่อมเป็นพระสยัมภูปัจเจกชินเจ้า

มหนฺตธมฺมา พหุธมฺมกายา

จิตฺติสฺสรา สพฺพทุกฺโขฆติณฺณา

อุทคฺคจิตฺตา ปรมตฺถทสฺสี

สีโหปมา ขคฺควิสาณกปฺปา.

พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายมีธรรมยิ่งใหญ่ มีธรรมกายมาก มีจิตเป็นอิสระ ข้ามห้วงแห่งทุกข์ทั้งมวลได้แล้ว มีจิตเบิกบาน มีปกติเห็นประโยชน์อย่างยิ่ง เหมือนราชสีห์ เหมือนนอแรด

สนฺตินฺทฺริยา สนฺตมนา สมาธี

ปจฺจนฺตสตฺเตสุ ปติปฺปจารา <83>

ทีปา ปรตฺถ อิธ วิชฺชลนฺตา

ปจฺเจกพุทฺธา สตตํ หิตาเม.

พระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านี้มีอินทรีย์สงบแล้ว มีจิตสงบแล้ว มีจิตเป็นสมาธิ ประพฤติตอบแทน(ด้วยความเอ็นดูและความกรุณา)ในเหล่าสัตว์ที่อยู่ตามชายแดน เหมือนดวงประทีปส่องสว่างอยู่ในโลกนี้ และในโลกหน้า เกื้อกูลสัตว์โลกเป็นนิตย์

ปหีนสพฺพาวรณา ชนินฺทา

โลกปฺปทีปา ฆนกญฺจนาภา

นิสฺสํสยํ โลกสุทกฺขิเณยฺยา

ปจฺเจกพุทฺธา สตตปฺปิตาเม.

พระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านี้เป็นผู้สูงสุดในหมู่ชน ละเครื่องกั้นทั้งปวงได้แล้ว เป็นดวงประทีปของโลก มีรัศมีเช่นกับประกายแสงแห่งทองแท่ง เป็นผู้สมควรรับทักษิณาอย่างดีของชาวโลกอย่างแน่นอน พระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านี้เป็นผู้แนบแน่นอยู่เป็นนิตย์

ปจฺเจกพุทฺธาน สุภาสิตานิ

จรนฺติ โลกมฺหิ สเทวกมฺหิ

สุตฺวา ตถา เย น กโรนฺติ พาลา

จรนฺติ <84> ทุกฺเขสุ ปุนปฺปุนนฺเต.

ถ้อยคำที่พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายกล่าวไว้ดีแล้ว ย่อมแผ่ไปในโลกพร้อมทั้งเทวโลก ชนพาลเหล่าใดได้ฟังแล้ว ไม่ใส่ใจถึงคำที่พระปัจเจกพุทธเจ้ากล่าวไว้ดีแล้วอย่างนั้น ชนพาลเหล่านั้นย่อมแล่นไปในกองทุกข์ซ้ำแล้วซ้ำอีก

ปจฺเจกพุทฺธาน สุภาสิตานิ

มธุํ ยถา ขุทฺทมวสฺสวนฺตํ

สุตฺวา ตถา เย ปฏิปตฺติยุตฺตา

ภวนฺติ เต สจฺจทสา สปญฺญา.

ถ้อยคำที่พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายกล่าวไว้ดีแล้ว เป็นถ้อยคำไพเราะ ดุจน้ำผึ้งหยาดน้อย ๆ ไหลหยดลงฉะนั้น ชนเหล่าใดได้ฟังแล้วปฏิบัติตามอย่างนั้น ชนเหล่านั้น เป็นผู้เห็นสัจจะ มีปัญญา

ปจฺเจกพุทฺเธหิ ชิเนหิ ภาสิตา

คาถา <85> อุฬารา อภินิกฺขมิตฺวา

ตา สกฺยสีเหน นรุตฺตเมน

ปกาสิตา ธมฺมวิชานนตฺถํ.

คาถาที่พระปัจเจกพุทธเจ้ากล่าวไว้แล้ว เป็นคาถาที่โอฬาร ถ้อยคำเหล่านั้นเป็นคำที่พระศากยสีหะผู้สูงสุดในนรชน เสด็จออกผนวชประกาศไว้แล้วเพื่อให้เวไนยสัตว์ได้รู้ธรรม

โลกานุกมฺปาย อิมานิ เตสํ

ปจฺเจกพุทฺธาน วิกุพฺพิตานิ

สํเวคสงฺคมติวฑฺฒนตฺถํ

สยมฺภุสีเหน ปกาสิตานีติ.

ปจฺเจกพุทฺธาปทานํ สมตฺตํ.

เถราปทาน๑. สารีปุตฺตตฺเถรา

อถ เถราปทานํ สุณาถ :-

ถ้อยคำเหล่านี้ ที่พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายเหล่านั้น กล่าวไว้แล้วเพื่ออนุเคราะห์สัตว์โลก ซึ่งพระสยัมภูผู้สีหะ(นำมา) ประกาศไว้เพื่อเพิ่มพูนความสลดสังเวช ความไม่คลุกคลี และปัญญา

ปัจเจกพุทธาปทาน จบ