๑. พุทธาปทาน เล่ม ๓๒

ตถาคตํ เชตวเน วสนฺตํ

อปุจฺฉิ เวเทหมุนี นตงฺโค

สพฺพญฺญุพุทฺธา กิร นาม โหนฺติ

ภวนฺติ เต เหตุภิ เกหิธีรา.

พระอานนทเถระ ผู้เป็นมุนีชาวแคว้นวิเทหะ น้อมกายลงทูลถามพระตถาคต ผู้ประทับอยู่ ณ พระเชตวันมหาวิหารว่า ได้ทราบว่า พระสัพพัญญูพุทธเจ้ามีอยู่ พระสัพพัญญูพุทธเจ้าเหล่านั้นผู้เป็นนักปราชญ์ ทรงอุบัติขึ้นเพราะเหตุอะไร

ตทาห สพฺพญฺญุวโร มเหสี

อานนฺทภทฺทํ มธุรสฺสเรน

เยสพฺพพุทฺเธสุ <1> กตาธิการา

อลทฺธโมกฺขา ชินสาสเนสุ.

ลำดับนั้น พระสัพพัญญูผู้ประเสริฐ ผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ได้ตรัสกับพระอานนท์ผู้เจริญด้วยพระสุรเสียงที่ไพเราะว่า ธีรชนเหล่าใดได้สั่งสมกุศลสมภารไว้ในพระพุทธเจ้าองค์ก่อน ๆ ยังไม่ได้ความหลุดพ้นจากกิเลสในศาสนาของพระชินเจ้าทั้งหลาย

เตเนว สมฺโพธิมุเขน ธีรา

อชฺฌาสเยนาปิ มหาพเลน

ปญฺญาย เตเชน สุติกฺขปญฺญา

สพฺพญฺญุภาวํ อนุปาปุณนฺติ.

เพราะมุ่งหน้าต่อสัมโพธิญาณนั้นแล ธีรชนผู้มีปัญญาแก่กล้าดี จึงได้บรรลุความเป็นพระสัพพัญญู ด้วยอัธยาศัยที่เข้มแข็งและด้วยอำนาจแห่งปัญญา

อหมฺปิ ปุพฺพพุทฺเธสุ พุทฺธตฺตํอภิปตฺถยึ

มนสาเยว หุตฺวาน ธมฺมราชา อสงฺขิยา.

ถึงเราก็ได้เป็นผู้มีใจปรารถนาจะเป็นพระพุทธเจ้า ในสำนักของพระพุทธเจ้าองค์ก่อน ๆ หลายพระองค์ พระพุทธเจ้าเหล่านั้นทรงเป็นพระธรรมราชา นับไม่ถ้วน

อถพุทฺธาปทานานิ สุณาถ สุทฺธมานสา

ตึสปารมิสมฺปุณฺณา ธมฺมราชา อสงฺขิยา.

ต่อไปนี้ ขอให้เธอทั้งหลายผู้มีใจหมดจด จงฟังประวัติในอดีตชาติของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย พระพุทธเจ้าผู้ทรงเป็นพระธรรมราชา สมบูรณ์ด้วยบารมี ๓๐ ประการ นับไม่ถ้วน

สมฺโพธึ พุทฺธเสฏฺฐานํ สสํเฆ โลกนายเก

ทสงฺคุลี นมสฺสิตฺวา สิรสา อภิวาทเย. <2>

เรายกนิ้วมือทั้ง ๑๐ นิ้วขึ้น นอบน้อมพระโพธิญาณของพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุด อภิวาทพระพุทธเจ้าผู้ทรงเป็นผู้นำสัตว์โลก พร้อมด้วยพระสงฆ์ด้วยเศียรเกล้า

ยาวตา พุทฺธเขตฺเตสุ รตนา วิชฺชนฺติสงฺขิยา

อากาสฏฺฐา จ ภุมฺมฏฺฐา <3> มนสา สพฺพมาหเร. <4>

ในพุทธเขต มีรัตนะที่อยู่ในอากาศ ที่อยู่บนภาคพื้นดิน นับจำนวนไม่ถ้วนอยู่เท่าใด เราพึงนึกนำรัตนะเท่านั้นทั้งหมดมาได้

ตตฺถ รูปิยภูมิยํ ปาสาทํ มาปเย <5> อหํ

เนกภุมฺมํ รตนมยํ อุพฺพิทฺธํ นภมุคฺคตํ.

ณ พื้นที่อันเป็นเงินนั้น เราได้เนรมิตปราสาทแก้วหลายร้อยชั้น สูงตระหง่านโชติช่วงในท้องฟ้า

วิจิตฺตถมฺภํ สุกตํ สุวิภตฺตํ มหารหํ

กนกมยสงฺฆาฏํ โกนฺตจฺฉตฺเตหิ มณฺฑิตํ.

มีเสาวิจิตรงดงาม มีค่ามาก ตั้งอยู่เรียงราย มีขื่อทำด้วยทองคำ (ติดคู่ห่วงทองคำที่ขื่อหรือจันทัน) ประดับด้วยนกกระเรียนและฉัตร

ปฐมา เวฬุริยา ภูมิ วิมลพฺภสมา สุภา

นฬินชลชากิณฺณา <6> วรกญฺจนภูมิยา.

พื้นชั้นแรกทำด้วยแก้วไพฑูรย์ งดงามดังก้อนเมฆปราศจากมลทิน มีภาพฝูงปลาและดอกบัวอยู่เกลื่อนกลาด ย่อมงามด้วยพื้นทองคำอย่างดี

ปหฏฺฐสาขาปวาฬ <7> วณฺณา <8> โลหิตกา สุภา

อินฺทโคปกวณฺณาภา ภูมิ โอภาสตี ทิสา.

(ที่ปราสาทนั้น) พื้นบางชั้นมีภาพกิ่งไม้อ่อนช้อย มีสีเหมือนสีแก้วประพาฬ บางชั้นมีสีแดงสด บางชั้นงดงามเปล่งรัศมีดังสีแมลงค่อมทอง บางชั้นสว่างไสวไปทั่วทิศ

สุวิภตฺตา ฆรมุขา นิยฺยุหา <9> สีหปญฺชรา

จตุโร เวทิกา ชาลา คนฺธาเวฬา มโนรมา.

(ที่ปราสาทนั้น) แบ่งพื้นที่เป็นหน้ามุข ระเบียง หน้าต่าง ไว้อย่างดี มีพวงอุบะหอม ที่น่ารื่นรมย์ใจ ห้อยย้อยจากวลัยไพที และบานประตูข่ายทั้ง ๔ ด้าน

นีลา ปีตา โลหิตกา โอทาตา สุทฺธกาฬกา

กูฏาคารวรูเปตา สตฺตรตนภูสิตา.

(ที่ปราสาทนั้น) ประกอบด้วยเรือนยอดชั้นเยี่ยม ประดับด้วยรัตนะ ๗ ประการ มีสีเขียว สีเหลือง สีแดง สีขาว สีดำล้วน

โอโลกมยา ปทุมา วาฬวิหงฺคโสภิตา

นกฺขตฺตตารกากิณฺณา จนฺทสุริเยหิมณฺฑิตา. <10>

(ที่ปราสาทนั้น) มีดอกปทุมชูก้านบานสะพรั่ง งดงามด้วยภาพหมู่เนื้อร้ายและฝูงนกดารดาษด้วยดวงดาวพราวพรายระยิบระยับ ประดับด้วยรูปดวงจันทร์และดวงอาทิตย์

เหมชาเลน สญฺฉนฺนา โสณฺณกึกิณิกายุตา

วาตเวเคน กูชนฺติ <11> โสณฺณชาลา มโนรมา.

(ปราสาทนั้น) ใช้ตาข่ายทองคำปกคลุม ติดข่ายกระดิ่งทองคำ พวงดอกไม้ทองคำ น่ารื่นรมย์ใจ ลมพัดมากระทบเข้าก็เกิดเสียงดังกังวาน

มญฺเชฏฺฐกํ โลหิตกํ ปีตกํ หริปิญฺชรํ

นานารงฺเคหิ สงฺจิตฺตํ <12> อุสฺสิตทฺธชมาลินี.

(ที่ปราสาทนั้น) ขึงธงทิวซึ่งย้อมด้วยสีนานาชนิด คือธงสีหงสบาท สีแดง สีเหลือง สีทองชมพูนุท

นานา <13> พหูเนกสตา ผลิกา <14> รชตามยา

มณิมยา โลหิตงฺคา มสารคลฺลมยา ตถา

นานาสยนจิตฺติตา สณฺหกาสิกสนฺถตา.

(ที่ปราสาทนั้น) มีที่นอนต่างๆ งดงาม มากมายหลายร้อยชนิด ทำด้วยแก้วผลึก เงิน แก้วมณี ทับทิม แก้วลาย ปูด้วยผ้าแคว้นกาสีเนื้อละเอียดอ่อน

กมฺพลา ทุกุลา จีนา ปตตุณฺณา ปณฺฑุปาวุรา

วิวิธตฺถรณํ สพฺพํ มนสา ปญฺญเปมหํ.

ผ้าห่มสีเหลือง ทอด้วยด้ายขนสัตว์ ทอด้วยผ้าเปลือกไม้ ทอด้วยฝ้ายเมืองจีน ทอด้วยฝ้ายเมืองปัตตุณณะ เครื่องปูลาดต่าง ๆ ทั้งหมดเราอธิษฐานใจปูลาดไว้

ตาสุ ตาเสฺวว ภูมีสุ รตนกูฏลงฺกตา <15>

มณิเวโรจนา อุกฺกา ธารยนฺตา สุติฏฺฐเร.

แต่ละชั้นประดับด้วยช่อฟ้าซึ่งทำด้วยรัตนะ มีคนยืนถือประทีปดวงแก้วสว่างไสวอยู่เรียงราย

โสภนฺติ เอสิกา ถมฺภา สุภา กญฺจนโตรณา

ชมฺโพนทา สารมยา อโถ รชตมยาปิจ.

มีเสาระเนียด (เสาปักเรียงรายตลอดรั้ว) และเสาค่ายทองคำ เสาค่ายทองชมพูนุท เสาค่ายไม้แก่น (และ)เสาค่ายเงินที่งดงาม ย่อมทำปราสาทนั้นให้งดงาม

เนกาสนฺธี สุวิภตฺตา กวาฏคฺคลจิตฺติตา

อุภโต ปุณฺณฆฏาเนกา ปทุมุปฺปลสํยุตา.

(ที่ปราสาทนั้น) มีที่ต่อ(ช่อง)หลายแห่งจัดไว้เรียบร้อยดี มีบานประตูและลูกดาลงดงาม มีกระถางบัวหลวง บัวขาบเรียงรายอยู่ทั้ง ๒ ด้าน

อตีเต สพฺพพุทฺเธ จ สสํเฆ โลกนายเก

ปกติวณฺณรูเปน นิมฺมินิตฺวา สสาวเก.

เราเนรมิตพระพุทธเจ้าผู้ทรงเป็นผู้นำสัตว์โลกในอดีตทุกพระองค์ พร้อมทั้งพระสงฆ์สาวกด้วยวรรณะและรูปตามปกติ

เตน ทฺวาเรน ปวิสิตฺวา สพฺพพุทฺธา สสาวกา

สพฺพโสวณฺณมเย ปีเฐ นิสินฺนา อริยมณฺฑลา.

พระพุทธเจ้าทุกพระองค์พร้อมด้วยสาวก เป็นหมู่พระอริยะ เสด็จเข้าไปทางประตูนั้น ประทับนั่งบนตั่งทองคำล้วน

เย จ เอตรหิ อตฺถิ พุทฺธา โลเก อนุตฺตรา

พระพุทธเจ้าผู้ยอดเยี่ยมในโลก ทั้งที่เป็นอดีตและปัจจุบันทุกพระองค์ ได้เสด็จขึ้นสู่ปราสาทของเราแล้ว

อตีตา <16> วตฺตมานา จ ภวนํ สพฺเพ สมารุหุํ <17> ปจฺเจกพุทฺเธเนกสเต สยมฺภู อปราชิเต

อตีตา วตฺตมานา จ ภวนํ สพฺเพ สมารุหุํ. ๒

พระปัจเจกพุทธเจ้าหลายร้อยพระองค์ ผู้เป็นพระสยัมภู ผู้ไม่ทรงพ่ายแพ้ ทั้งที่เป็นอดีตและปัจจุบันทั้งหมด ได้เสด็จขึ้นสู่ปราสาทของเราแล้ว

กปฺปรุกฺขา พหู อตฺถิ เย ทิพฺพา เย จ มานุสา

สพฺพํ ทุสฺสํ สมาหนฺตฺวา <18> อจฺฉาเทมิ ติจีวรํ.

ต้นกัลปพฤกษ์ทิพย์ และต้นกัลปพฤกษ์มนุษย์ มีมากมาย เราได้นำผ้าทุกอย่างมาจากต้นกัลปพฤกษ์เหล่านั้น ตัดเย็บเป็นไตรจีวรถวายให้นุ่งห่ม

ขชฺชโภชฺชํ สายนิยํ สมฺปนฺนํ ปานโภชนํ

มณิมเย สุเภ ปตฺเต สมฺปูเรตฺวา อทาสหํ.

ของเคี้ยว ของฉัน ของลิ้ม น้ำปานะ รวมทั้งอาหารมีอยู่อย่างเพียบพร้อม เราถวายบรรจุจนเต็มบาตรแก้วมณีลูกงามทุกลูก

ทิพฺพวตฺถาสมาหุตฺวา มฏฺฐาจีวรสํยุตา

มธุรา สกฺขรา เจว เตลา จ มธุผาณิตา.

หมู่พระอริยะเหล่านั้น เป็นผู้หมดจดจากกิเลส ครองจีวรผ้าทิพย์เสมอกัน อันข้าพเจ้านิมนต์ฉันจนอิ่มหนำ ด้วยน้ำตาลกรวด น้ำมัน น้ำผึ้ง น้ำอ้อย และข้าวอย่างดี

ตปฺปิตา ปรมนฺเนน สพฺเพ เต อริยมณฺฑลา

รตนคพฺภํ ปวิสิตฺวา เกสรีว คุหาสยา.

ทั้งหมดได้เข้าไปสู่ห้องแก้ว เหมือนไกรสรราชสีห์เข้าไปสู่ถ้ำ

มหารหมฺหิ สยเน สีหเสยฺยมกปฺปยุํ

สมฺปชานา สมุฏฺฐาย เสยฺเย <19> ปลฺลงฺกมาภุชุํ.

สำเร็จสีหไสยาสน์บนที่นอนมีค่ามาก มีสติสัมปชัญญะ ลุกขึ้นแล้ว นั่งขัดสมาธิบนที่นอน

โคจรํ สพฺพพุทฺธานํ ฌานรติสมปฺปิตา

อญฺเญ ธมฺมานิ เทเสนฺติ อญฺเญ กีฬนฺติ อิทฺธิยา.

ซึ่งเป็นอารมณ์ของพระพุทธเจ้าทุกพระองค์ แนบแน่นด้วยความยินดีในฌาน หมู่หนึ่งแสดงธรรม หมู่หนึ่งยินดีด้วยฤทธิ์

อปฺปนายปิกีฬนฺติ <20> อภิญฺญาวสิภาวิตา

วิกุพฺพนา วิกุพฺพนฺติ อเนกสตสหสฺสิโย. <21>

หมู่หนึ่งเข้าอัปปนาฌาน หมู่หนึ่งเจริญอภิญญาวสี แสดงฤทธิ์ได้หลายร้อยหลายพันประการ

พุทฺธาปิ พุทฺเธ ปุจฺฉนฺติ วิสยํ สพฺพญฺญุมาลยํ

คมฺภีรํ นิปุณํ ฐานํ ปญฺญาย วินิพุชฺฌเร.

ฝ่ายพระพุทธเจ้าทั้งหลายก็ถามพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ถึงปัญหาอันเป็นวิสัยแห่งพระสัพพัญญุตญาณ พระพุทธเจ้าเหล่านั้นก็ทรงรู้แจ้งเหตุอันลึกซึ้งละเอียดอ่อนด้วยปัญญา

สาวกา พุทฺเธ ปุจฺฉนฺติ พุทฺธา ปุจฺฉนฺติ สาวเก อญฺญมญฺญญฺจ ปุจฺฉนฺติ <22> อญฺญมญฺญํ พฺยากโรนฺติ เต.

สาวกทั้งหลายก็ทูลถามพระพุทธเจ้าทั้งหลาย พระพุทธเจ้าทั้งหลายก็ตรัสถามสาวกทั้งหลาย ทั้งพระพุทธเจ้าและสาวกเหล่านั้นต่างก็ถามตอบกันและกัน

พุทฺธา ปจฺเจกพุทฺธา จ สาวกา ปริจารกา

เอวํ รตีสุรมมานา <23> ปาสาเทภิรมนฺติ เต.

พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และสาวกผู้ปรนนิบัติเหล่านั้น ต่างรื่นรมย์ยินดีในปราสาทด้วยความยินดีด้วยประการฉะนี้

ฉตฺตาติฉตฺตา ติฏฺฐนฺติ รตนาเวฬุสนฺนิภา <24>

สุวณฺณชาลสํยุตฺตํ รชตชาลขจิตํ. <25>

มุตฺตาชาลปริกฺขิตฺตํ <26> สพฺเพ ธาเรนฺตุ มตฺถเก.

(พระเจ้าติโลกวิชัยทรงดำริว่า)

ฉัตรตั้งซ้อนกัน มีรัศมีเปล่งปลั่งดังแก้วไพฑูรย์ ขอให้ทุกคนจงกั้นฉัตร มีตาข่ายทองคำห้อยระย้า ประดับด้วยตาข่ายเงิน แวดล้อมด้วยตาข่ายแก้วมุกดาไว้เหนือศีรษะข้าพเจ้า

ภวนฺติ <27> เจลวิตานา <28> โสณฺณตารกจิตฺติตา

วิจิตฺตามลยวิตตา <29> สพฺเพ ธาเรนฺตุ มตฺถเก.

มีเพดานผ้าติดดวงดาวทองมีแสงแวววาว มีพวงมาลัยห้อยอยู่ทั่วงดงามตระการตา เพดานผ้าทั้งหมด จงดาดอยู่เหนือศีรษะ

วิตตา มลยทาเมหิ คนฺธทาเมหิ โสภิตา

ทุสฺสทาเมหิปริกิณฺณา รตนทามภูสิตา.

สระที่ดารดาษด้วยพวงมาลัย งดงามด้วยพวงของหอม มีพวงผ้าห้อยระย้า ประดับประดาด้วยพวงรัตนะ

ปุปฺผาภิกิณฺณา สุวิจิตฺตา <30> สุรภิคนฺธธูปิตา <31>

คนฺธปญฺจางฺคุลงฺกตา <32> เหมจฺฉทนฉาทิตา.

มีดอกไม้เรียงราย งดงามนัก อบด้วยของหอมกลิ่นฟุ้งขจายไป ใช้นิ้วมือทั้ง ๕ เจิมด้วยของหอม มุงด้วยหลังคาทองคำ

จตุทฺทิสา โปกฺขรญฺโญ ปทุมุปฺปลสนฺถตา

โสวณฺณรูเป <33> ขายนฺตุ ปทุมเรณุรชุคฺคตา. <34>

ทั้ง ๔ ทิศ (แห่งปราสาท) ดารดาษด้วยดอกปทุมและดอกอุบล ปรากฏเป็นสีทอง หอมฟุ้งด้วยละอองเกสรดอกปทุม

ปุปฺผนฺตุ ปาทปา สพฺเพ ปาสาทสฺส สมนฺตโต

สยญฺจ ปุปฺผา มุญฺจิตฺวา คนฺตฺวา ภวนโมกิรุํ.

รอบ ๆ ปราสาท ต้นไม้ทุกต้นจงออกดอกบานสะพรั่ง ดอกไม้หล่นเอง ปลิวไปโปรยปราสาท

สิขิโน ตตฺถ นจฺจนฺตุ ทิพฺพาหํสา ปกูชเร <35>

กรวิกา จ คายนฺตุ ทิชสงฺฆา สมนฺตโต.

ใกล้ ๆ ปราสาทนั้น ขอฝูงนกยูงจงรำแพน (หาง) ฝูงหงส์ทิพย์จงส่งเสียงร้อง ฝูงนกการเวกจงร้องขับขาน วิหคก็จงส่งเสียงขับขานอยู่รอบ ๆ ปราสาท

เภริโย สพฺพา วชฺชนฺตุ วีณา สพฺพา รวนฺตุ <36> ตา

สพฺพา สงฺคีติ วตฺตนฺตุ ปาสาทสฺส สมนฺตโต

กลองทุกชนิดจงดังขึ้น พิณทุกชนิดจงบรรเลง เครื่องสังคีตทุกชนิดจงบรรเลงขับกล่อมอยู่รอบ ๆ ปราสาท

ยาวตา พุทฺธเขตฺตมฺหิ จกฺกวาเฬ ตโตปเร <37>

มหนฺตา โชติสมฺปนฺนา อจฺฉิทฺทา <38> รตนามยา.

[๔๔-๔๕] ตลอดพุทธเขตและในจักรวาล ต่อจากนั้นจงมีบัลลังก์ทองขนาดใหญ่ เรืองรองด้วยรัศมี ไม่มีช่องว่าง ขลิบด้วยรัตนะ ตั้งอยู่ (รอบ ๆ ปราสาท) ขอต้นพฤกษาประทีป จงส่องสว่าง มีแสงโชติช่วงติดต่อเป็นอันเดียวกันทั้ง ๑๐,๐๐๐ ดวง

ติฏฺฐนฺตุ โสณฺณปลฺลงฺกา ทีปรุกฺขา ชลนฺตุ เต

ภวนฺตุ เอกปชฺโชตา ทสสหสฺสปรมฺปรา. <39>

คณิกา ลาสิกา เจว นจฺจนฺตุ อจฺฉราคณา

นานารงฺคา ปทิสฺสนฺตุ ปาสาทสฺส สมนฺตโต.

หญิงนักฟ้อนก็จงฟ้อน หญิงนักร้องก็จงขับร้อง หมู่นางอัปสรก็จงร่ายรำ สนามเต้นรำต่าง ๆ จงปรากฏอยู่รอบ ๆ ปราสาท

ทุมคฺเค ปพฺพตคฺเค วา สิเนรุคิริมุทฺธเน <40>

อุสฺสาเปมิ ธชํ สพฺพํ วิจิตฺตํ ปญฺจวณฺณิกํ.

เรา(ผู้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิมีนามว่าติโลกวิชัยในครั้งนั้น) สั่งให้ยกธงทุกชนิด วิจิตรงดงาม ๕ สี ไว้บนยอดไม้ บนยอดภูเขา และบนยอดภูเขาสิเนรุ

นรา นาคา จ คนฺธพฺพา สพฺเพ เทวา อุเปนฺตุ เต

นมสฺสนฺตา ปญฺชลิกา ปาสาทํ ปริวารยุํ.

หมู่มนุษย์ หมู่นาค หมู่คนธรรพ์ และหมู่เทวดา ทั้งหมดนั้น จงเข้ามาประนมมือนอบน้อมแวดล้อมปราสาทของเรา

ยํ กิญฺจิ กุสลํ กมฺมํ กตฺตพฺพํ กิริยํ มม

กาเยน วาจามนสา ติทเส สุกตํ กตํ.

กุศลกรรมใด ๆ ควรเพื่อบังเกิดในสวรรค์ชั้นไตรทิพย์ ที่ข้าพเจ้าพึงกระทำด้วยกาย วาจา ใจ กุศลกรรมนั้นทั้งหมด ข้าพเจ้าได้กระทำแล้ว

เย สตฺตา สญฺญิโน อตฺถิ เย จ สตฺตา อสญฺญิโน

กตํ ปุญฺญผลํ มยฺหํ สพฺเพ ภาคี ภวนฺตุ เต.

สัตว์เหล่าใดมีสัญญาก็ตาม และสัตว์เหล่าใดไม่มีสัญญาก็ตามมีอยู่ ขอสัตว์เหล่านั้นทั้งหมดจงเป็นผู้มีส่วนเสวยผลบุญที่เราทำแล้ว

เยตํ <41> กตํ สุวิทิตํ ทินฺนํ ปุญฺญผลํ มยา

เย จ ตตฺถ น ชานนฺติ เทวา คนฺตฺวา นิเวทยุํ.

สัตว์เหล่าใดรู้ว่าเราทำบุญ ขอสัตว์เหล่านั้น จงมีส่วนเสวยผลบุญที่เราให้แล้ว ก็ในบรรดาสัตว์เหล่านั้น สัตว์เหล่าใดไม่รู้ ขอเทวดาจงไปประกาศให้สัตว์เหล่านั้นทราบ

สพฺเพโลกมฺหิ <42> เย สตฺตา ชีวนฺตาหารเหตุกา

มนุญฺญํ โภชนํ สพฺเพ <43> ลภนฺตุ มม เจตสา.

เหล่าสัตว์ในโลกผู้อาศัยอาหารเลี้ยงชีวิตทุกจำพวก ขอจงได้โภชนาหารที่น่าพอใจ ตามเจตนาของเรา

มนสา ทานํ มยา ทินฺนํ มนสา ปสาทมาทยึ <44>

ปูชิตา สพฺพสมฺพุทฺธา ปจฺเจกา ชินสาวนํ. <45>

เราให้ทานด้วยใจ ยึดถือความเลื่อมใสด้วยใจ เรา ได้บูชาพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทุกพระองค์ พร้อมทั้งพระปัจเจกพุทธเจ้าและสาวกของพระชินเจ้าแล้ว

เตน กมฺเมน สุกเตน เจตนาปณิธีหิ จ

ชเหตฺวา <46> มานุสํ เทหํ ตาวตึสํ อคญฉหํ.

ด้วยกรรมที่เราทำไว้ดีแล้วนั้น และด้วยการตั้งเจตนาไว้มั่น เราละร่างกายมนุษย์แล้วจึงได้ไปเกิดยังสวรรค์ชั้นดาวดึงส์

ทุเว ภเว ปชานามิ เทวตฺตํ อถ มานุสํ <47>

อญฺญํ คตึ น ชานามิ มนสา ปตฺถนาผลํ.

เรารู้จักแต่ภพทั้ง ๒ คือความเป็นเทวดาหรือความเป็นมนุษย์ มิได้รู้จักคติอื่นเลย นี้เป็นผลแห่งความปรารถนาด้วยใจ

เทวานํ อธิโก โหมิ ภวามิ มนุชาธิโป

รูปลกฺขณสมฺปนฺโน ปญฺญาย อสโม ภเว.

(เมื่อเราเกิดเป็นเทวดา) เราก็ยิ่งใหญ่กว่าพวกเทวดา (เมื่อเราเกิดเป็นมนุษย์) เราก็ยิ่งใหญ่กว่าพวกมนุษย์ เราสมบูรณ์ด้วยรูปลักษณะ ไม่มีใครเสมอด้วยปัญญา

โภชนํ วิวิธํ เสฏฺฐํ รตนญฺจ อนปฺปกํ

นานาวิธานิวตฺถานิ นภสา <48> ขิปฺปํ อุเปนฺติ มํ.

โภชนะมีรสอร่อยหลายชนิด รัตนะมิใช่น้อย ผ้าชนิดต่าง ๆ จากฟากฟ้า ย่อมเข้ามาหาเราเร็วพลัน

ปฐพฺยาปพฺพเต เจว อากาเส อุทเก วเน

ยตฺถ <49> หตฺถํ ปสาเรมิ ทิพฺพา ภกฺขา อุเปนฺติ มํ.

เราเหยียดมือไปในที่ใด ๆ จะเป็นบนพื้นดิน ภูเขา อากาศ ในน้ำ และในป่า ก็ตาม ภักษาหารอันเป็นทิพย์ (อาหารทิพย์) จากที่นั้น ๆ ย่อมเข้ามาหาเรา

ปฐพฺยา ปพฺพเต เจว อากาเส อุทเก วเน

ยตฺถ หตฺถํ ปสาเรมิ รตนา สพฺเพ อุเปนฺติ เม <50>

เราเหยียดมือไปในที่ใด ๆ จะเป็นบนพื้นดิน ภูเขา อากาศ ในน้ำ และในป่า ก็ตาม รัตนะทุกอย่างจากที่นั้น ๆ ย่อมเข้ามาหาเรา

ปฐพยา ปพฺพเต เจว อากาเส อุทเก วเน

ยตฺถ <51> หตฺถํ ปสาเรมิ สพฺเพ คนฺธา อุเปนฺติ เม.

เราเหยียดมือไปในที่ใด ๆ จะเป็นบนพื้นดิน ภูเขา อากาศ ในน้ำ และในป่า ก็ตาม ของหอมทุกอย่างจากที่นั้น ๆ ย่อมเข้ามาหาเรา

ปฐพยา ปพฺพเต เจว อากาเส อุทเก วเน

ยตฺถ หตฺถํ ปสาเรมิ สพฺเพ ยานา อุเปนฺติ เม.

เราเหยียดมือไปในที่ใด ๆ จะเป็นบนพื้นดิน ภูเขา อากาศ ในน้ำ และในป่า ก็ตาม ยานพาหนะทุกอย่างจากที่นั้น ๆ ย่อมเข้ามาหาเรา

ปฐพยา ปพฺพเต เจว อากาเส อุทเก วเน

ยตฺถ หตฺถํ ปสาเรมิ สพฺเพ มาลา อุเปนฺติ เม.

เราเหยียดมือไปในที่ใด ๆ จะเป็นบนพื้นดิน ภูเขา อากาศ ในน้ำ และในป่า ก็ตาม ดอกไม้ทุกอย่างจากที่นั้น ๆ ย่อมเข้ามาหาเรา

ปฐพยา ปพฺพเต เจว อากาเส อุทเก วเน

ยตฺถ หตฺถํ ปสาเรมิ อลงฺการา อุเปนฺติ เม.

เราเหยียดมือไปในที่ใด ๆ จะเป็นบนพื้นดิน ภูเขา อากาศ ในน้ำ และในป่า ก็ตาม เครื่องประดับทุกอย่างจากที่นั้น ๆ ย่อมเข้ามาหาเรา

ปฐพยา ปพฺพเต เจว อากาเส อุทเก วเน

ยตฺถ <52> หตฺถํ ปสาเรมิ สพฺพา กญฺญา อุเปนฺติ เม. <53>

เราเหยียดมือไปในที่ใด ๆ จะเป็นบนพื้นดิน ภูเขา อากาศ ในน้ำ และในป่า ก็ตาม หญิงสาวทั้งมวลจากที่นั้น ๆ ย่อมเข้ามาหาเรา

ปฐพยา ปพฺพเต เจว อากาเส อุทเก วเน

ยตฺถ หตฺถํ ปสาเรมิ มธุสกฺขรา อุเปนฺติ เม. ๒

เราเหยียดมือไปในที่ใด ๆ จะเป็นบนพื้นดิน ภูเขา อากาศ ในน้ำ และในป่า ก็ตาม น้ำผึ้งและน้ำตาลกรวดจากที่นั้น ๆ ย่อมเข้ามาหาเรา

ปฐพยา ปพฺพเต เจว อากาเส อุทเก วเน

ยตฺถ ๑ หตฺถํ ปสาเรมิ สพฺเพ ขชฺชา อุเปนฺติ เม. ๒

เราเหยียดมือไปในที่ใด ๆ จะเป็นบนพื้นดิน ภูเขา อากาศ ในน้ำ และในป่า ก็ตาม ของขบเคี้ยวทุกอย่างจากที่นั้น ๆ ย่อมเข้ามาหาเรา

อธเน อทฺธิเก <54> ชเน ยาจเก จ ปถาวิโน

ททามิตํ <55> ทานวรํ สมฺโพธิวรปตฺติยา.

เราให้ทานอย่างดีแก่คนไร้ทรัพย์ คนเดินทางไกล คนขอทาน และคนหลงทาง เพื่อต้องการจะบรรลุสัมโพธิญาณอันประเสริฐ

นาเทนฺโต ปพฺพตํ เสลํ คชฺเชนฺโต พหลํ คิรึ

สเทวกํ หาสยนฺโต พุทฺโธ โลเก ภวามหํ.

เราทำให้ภูเขาศิลาล้วนบันลือ ทำให้ภูเขาหนาทึบกระหึ่ม ทำให้มนุษยโลกพร้อมทั้งเทวโลกร่าเริง จะเป็นพระพุทธเจ้าในโลก

ทิสา ทสวิธา โลเก ยายโต นตฺถิ อนฺตกํ

ตสฺมิญฺจ ทิสาภาคมฺหิ พุทฺธเขตฺตา อสงฺขิยา.

ทิศทั้ง ๑๐ ในโลก เมื่อคนเดินไป ย่อมไม่มีที่สิ้นสุด ในส่วนแห่งทิศนั้น พุทธเขตก็นับจำนวนไม่ถ้วน(เหมือนกัน)

ปภา ปกิตฺติตา มยฺหํ ยมกา รํสิวาหนา

เอตฺถนฺตเร รํสิชาลํ อาโลโก วิปุโล ภเว.

แสงสว่างตามปกติของเรา(ในสมัยเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ) ปรากฏเปล่งรังสีออกมาเป็นคู่ ๆ ข่ายรัศมีมีอยู่ในระหว่างนี้ แสงสว่างมีอย่างไพบูลย์

เอตฺตเก โลกธาตุมฺหิ สพฺเพ ปสฺสนฺตุ มํ ชนา

สพฺเพวสุมนาโหนฺตุ <56> สพฺเพมํอนุวตฺตเร.

ขอประชาชนทั้งหมดในโลกธาตุประมาณเท่านี้ จงมองเห็นเรา ทั้งหมดจงดีใจ ทั้งหมดจงคล้อยตามเรา

วิสิฏฺฐมธุรนาเทน อมตํ เภริมาหเร <57>

เอตฺถนฺตเร ชนา สพฺเพ สุณนฺตุ มธุรํ คิรํ.

เราตีกลองอมฤต มีเสียงไพเราะกังวาน ขอประชาชนในระหว่างนี้ จงฟังเสียงที่ไพเราะ(ของเรา)

ธมฺมเมเฆน วสฺสนฺเต สพฺเพ โหนฺตุ อนาสวา

เยตตฺถ <58> ปจฺฉิมกา สตฺตา โสตาปนฺนา ภวนฺตุ เต.

เมื่อตถาคตบันดาลเมฆฝนคือพระธรรมให้ตกลง ขอชนทั้งหมดจงเป็นผู้ไม่มีอาสวะ บรรดาผู้ที่ประชุมกันอยู่ในที่นี้ ผู้มีคุณต่ำสุด จงเป็นพระโสดาบัน

ทตฺวา ทาตพฺพกํ ทานํ สีลํ ปูเรตฺวา <59> อเสสโต

เนกฺขมฺมปารมี คนฺตฺวา ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตมํ.

เราให้ทานที่ควรให้แล้ว บำเพ็ญศีลบารมีอย่างเต็มเปี่ยม สำเร็จเนกขัมมบารมีแล้วบรรลุสัมโพธิญาณอันสูงสุด

ปณฺฑิเต ปริปุจฺฉิตฺวา กตฺวา วีริยมุตฺตมํ

ขนฺติยา ปารมึ คนฺตฺวา ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตมํ.

เราสอบถามบัณฑิตทั้งหลาย (บำเพ็ญปัญญาบารมีแล้ว) บำเพ็ญวิริยบารมีแล้ว สำเร็จขันติบารมีแล้วบรรลุสัมโพธิญาณอันสูงสุด

กตฺวา ทฬฺหมธิฏฺฐานํ สจฺจปารมิ ปูรเย <60>

เมตฺตาย ปารมึ คนฺตฺวา ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตมํ.

เราบำเพ็ญอธิษฐานบารมีแล้ว บำเพ็ญสัจจบารมีแล้ว สำเร็จเมตตาบารมีแล้ว บรรลุสัมโพธิญาณอันสูงสุด

ลาภาลาเภ สุเข ทุกฺเข สมฺมานเน วิมานเน <61>

สพฺพตฺถ สมโก หุตฺวา ปตฺโต สมฺโพธิมุตฺตมํ.

เรามีใจสม่ำเสมอในอารมณ์ทั้งปวง คือทั้งในลาภ ในความเสื่อมลาภ ในความสุข ในความทุกข์ในการนับถือและในการถูกดูหมิ่น (บำเพ็ญอุเบกขาบารมีแล้ว) บรรลุสัมโพธิญาณอันสูงสุด

โกสชฺชํ ภยโต ทิสฺวา วีริยญฺจาปิ เขมโต

อารทฺธวีริยา โหถ เอสา พุทฺธานุสาสนี.

ท่านทั้งหลาย จงเห็นความเกียจคร้านเป็นสิ่งน่ากลัว แต่จงเห็นความเพียรเป็นสิ่งปลอดภัย จงบำเพ็ญเพียรกันเถิด นี้เป็นคำสอนของพระพุทธเจ้า

วิวาทํ ภยโต ทิสฺวา อวิวาทญฺจ เขมโต

สมคฺคา สขิลา โหถ เอสา พุทฺธานุสาสนี.

ท่านทั้งหลาย จงเห็นการวิวาทกันเป็นสิ่งน่ากลัว แต่จงเห็นการไม่วิวาทกันเป็นสิ่งปลอดภัย จงสมัครสมานสามัคคีกัน พูดจาไพเราะกันเถิด นี้เป็นคำสอนของพระพุทธเจ้า

ปมาทํ ภยโต ทิสฺวา อปฺปมาทญฺจ เขมโต

ภาเวถฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ เอสา พุทฺธานุสาสนี.

ท่านทั้งหลาย จงเห็นความประมาทเป็นสิ่งน่ากลัว แต่จงเห็นความไม่ประมาทเป็นสิ่งปลอดภัย จงเจริญมรรคอันประกอบด้วยองค์ ๘ เถิด นี้เป็นคำสอนของพระพุทธเจ้า

สมาคตา พหู พุทฺธา อรหนฺโต <62> จ สพฺพโส

สมฺพุทฺเธ อรหนฺเต จ วนฺทมานา นมสฺสถ.

พระพุทธเจ้าและเหล่าพระอรหันต์จำนวนมากมาประชุมพร้อมกัน ท่านทั้งหลายจงกราบไหว้พระพุทธเจ้าและเหล่าพระอรหันต์เถิด

เอวํ อจินฺติยา พุทฺธา พุทฺธธมฺมา อจินฺติยา

อจินฺติเยสุ <63> ปสนฺนานํ วิปาโก โหตฺยจินฺติโยติ. <64>

อิตฺถํ สุทํ ภควา อตฺตโน พทฺธจริตํ <65> สมฺโพธยมาโน <66>

พุทฺธาปทานิยํ นาม ธมฺมปริยายํ อภาสิตฺถาติ.

พุทฺธาปทานํ สมตฺตํ.

๒. ปจฺเจกพุทฺธาปทาน อถปจฺเจกพุทฺธาปทานํ สุณาถ.

ตามที่กล่าวมานี้ พระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นอจินไตย ธรรมของพระพุทธเจ้าก็เป็นอจินไตย สำหรับผู้ที่เลื่อมใสในอจินไตย ย่อมมีวิบากเป็นอจินไตย ดังนี้แลได้ทราบว่า พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงให้พระอานนทเถระทราบพุทธจริตของ พระองค์จึงได้ตรัสธรรมบรรยายชื่อว่าพุทธาปทานิยะ (การประกาศประวัติในอดีต ชาติของพระพุทธเจ้า) ด้วยประการฉะนี้

พุทธาปทานจบ