๒. ปัจเจกพุทธาปทาน เล่ม ๓๒

๒. ปัจเจกพุทธาปทาน

บุพประวัติของพระปัจเจกพุทธเจ้า

ลำดับนี้ ท่านทั้งหลายจงตั้งใจฟังปัจเจกพุทธาปทานต่อไป

{๒} [๘๓] พระอานนท์ผู้เป็นเวเทหมุนีได้น้อมกายลงทูลถามพระตถาคตเจ้า ผู้ประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวันว่า “ข้าแต่พระวีรเจ้า นัยว่า พระปัจเจกพุทธเจ้ามีอยู่ พระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้นผู้เป็น นักปราชญ์ย่อมมีได้เพราะเหตุอะไร”[๘๔] ในกาลนั้น พระผู้มีพระภาคสัพพัญญูผู้ประเสริฐ ผู้แสวงหาคุณ อันยิ่งใหญ่ได้ตรัสตอบท่านพระอานนท์ผู้เจริญด้วยพระสุรเสียง อันไพเราะว่า “ชนเหล่าใดบำเพ็ญบุญไว้ในพระพุทธเจ้าที่ล่วงแล้ว ในปางก่อน ยังไม่ได้โมกขธรรม ในศาสนาของพระชินเจ้า[๘๕] เพราะมุ่งต่อความสลดใจนั่นเอง ชนเหล่านั้นผู้เป็นนักปราชญ์ ถึงจะเว้นพระพุทธเจ้า ก็มีปัญญาแก่กล้าบรรลุปัจเจกโพธิ ญาณ ได้ แม้ด้วยอารมณ์นิดหน่อย

[๘๖] ในโลกทั้งปวง เว้นเราเสีย ไม่มีใครเสมอพระปัจเจกพุทธเจ้าเลย เราจักบอกคุณเพียงสังเขปนี้ของท่านเหล่านั้น ท่าน ทั้งหลายจงฟังคุณของพระมหามุนีให้ดีเถิด

[๘๗] ท่านทั้งปวงเมื่อปรารถนานิพพานอันเป็นโอสถวิเศษ จงมีจิต ผ่องใส ฟังถ้อยคำอันอ่อนหวานปานน้ำผึ้งหยดน้อยของ พระปัจเจกพุทธเจ้าผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ผู้ตรัสรู้เอง

[๘๘] คำพยากรณ์ใด โทษใด เหตุให้ปราศจากราคะใดของพระ ปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายผู้มาประชุมกันแต่ละองค์ และสาเหตุ ให้พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายบรรลุโพธิญาณอันใด

[๘๙] พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายมีความสำคัญว่าไม่น่าติดใจในวัตถุ ที่น่าติดใจ มีจิตปราศจากกำหนัดในโลกที่มีสภาวะน่ากำหนัด ละกิเลสเป็นเหตุให้เนิ่นช้า ชนะทิฏฐิอันทำให้ดิ้นรน ได้ บรรลุปัจเจกโพธิญาณด้วยเหตุอันนั้นนั่นเอง”

(พระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายได้คำสุภาษิตไว้องค์ละ ๑ คาถา ความว่า)

[๙๐] บุคคลพึงปล่อยวางอาชญา ในสัตว์ทั้งปวงเสีย ไม่เบียดเบียนสัตว์ เหล่านั้นแม้ผู้ใดผู้หนึ่งอยู่ มีจิตประกอบด้วยเมตตา อนุเคราะห์ ด้วยประโยชน์เกื้อกูล เที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น

[๙๑] บุคคลผู้ปล่อยวางอาชญาในสัตว์ทั้งปวงได้แล้ว ไม่เบียดเบียน สัตว์เหล่านั้นแม้แต่ผู้ใดผู้หนึ่งอยู่ แม้บุตร ก็ยังไม่ต้องการ จัก ต้องการสหายแต่ที่ไหนพึงเที่ยวไปผู้เดียว เหมือนนอแรด ฉะนั้น[๙๒] ความรักทั้งหลายย่อมมีแก่บุคคลผู้มีความเกี่ยวข้อง ทุกข์นี้ซึ่ง เป็นไปตามความรักจึงเกิดขึ้น บุคคลเมื่อมองเห็นโทษอันเกิด แต่ความรักพึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น[๙๓] บุคคลผู้อนุเคราะห์พวกมิตรและสหาย มีจิตผูกพันกันอยู่ ย่อม ทำให้ประโยชน์เสื่อมไป บุคคลเมื่อมองเห็นภัยในความสนิทสนม นั้นพึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น

[๙๔] พุ่มไม้ไผ่ใหญ่เกี่ยวก่ายกัน ฉันใด ตัณหาในบุตรและภรรยา ทั้งหลายก็กว้างขวางเกี่ยวก่ายกัน ฉันนั้น บุคคลไม่พึงข้อง เกี่ยวกันอยู่เหมือนหน่อไผ่ พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น[๙๕] มฤคในป่าที่มิได้ถูกผูกไว้ ย่อมไปหากินได้ตามความประสงค์ ฉันใด วิญญูชนเมื่อปรารถนาเสรีภาพ พึงเที่ยวไปผู้เดียว เหมือนนอแรดฉะนั้น

[๙๖] ในท่ามกลางสหาย จำต้องมีการปรึกษากันทั้งในเรื่องที่อยู่ ที่ยืน

ที่เดิน และที่เที่ยวไป บุคคลผู้ปรารถนาเสรีภาพที่พวกคนชั่ว

ไม่ปรารถนา พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น

[๙๗] ในท่ามกลางสหาย ย่อมมีการเล่น มีความยินดี และความรัก ในบุตรทั้งหลายย่อมจะมีมาก บุคคลเมื่อเกลียดความพลัด พรากจากของที่รัก พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น[๙๘] บุคคลผู้มีปกติอยู่ตามสบายในสี่ทิศ ย่อมไม่มีความกระทบ กระทั่งกัน เมื่อยินดีด้วยปัจจัยตามมีตามได้ พึงครอบงำ อันตรายทั้งหลายเสีย อย่าหวาดเสียว พึงเที่ยวไปผู้เดียว เหมือนนอแรดฉะนั้น[๙๙] บรรพชิตพวกหนึ่ง และคฤหัสถ์ผู้ครองเรือนอีกพวกหนึ่ง เป็น ผู้ที่สงเคราะห์ได้ยาก พึงเป็นผู้มีความขวนขว่ายน้อยในผู้อื่น และบุตรทั้งหลาย พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น[๑๐๐] ผู้เป็นวีรชนพึงปลงเครื่องหมายแห่งคฤหัสถ์ ตัดเครื่องผูกของ คฤหัสถ์เสีย เหมือนต้นทองหลางสลัดใบทิ้ง แล้วพึงเที่ยวไป ผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น

[๑๐๑] ถ้าได้สหายผู้มีปัญญา ผู้เที่ยวไปด้วยกันได้ ผู้มีปกติอยู่ด้วย กรรมดี เป็นนักปราชญ์ ก็พึงครอบงำอันตรายทั้งปวงเสีย พอใจ มีสติ เที่ยวไปกับสหายนั้นเถิด

[๑๐๒] ถ้าไม่ได้สหายผู้มีปัญญา ผู้เที่ยวไปด้วยกันได้ ผู้มีปกติอยู่ด้วย กรรมดี เป็นนักปราชญ์ ก็พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรด ดัง พระราชาทรงละแว่นแคว้นที่ทรงชนะได้แล้วเสด็จเที่ยวไป พระองค์เดียว และเหมือนพญาช้างมาตังคะละโขลงแล้วเที่ยว ไปตามลำพังฉะนั้น[๑๐๓] เราทั้งหลายย่อมสรรเสริญสหายผู้ถึงพร้อมด้วยธรรมโดยแท้ พึงคบหาแต่สหายที่ประเสริฐกว่าหรือที่เสมอกัน เมื่อไม่ได้ สหายเช่นนั้น ก็พึงบริโภคปัจจัยอันไม่มีโทษ เที่ยวไปผู้เดียว เหมือนนอแรดฉะนั้น[๑๐๔] บุคคลเห็นกำไลทองอันสุกปลั่งที่ช่างทองให้สำเร็จดีแล้วสองวง กระทบกันที่มือ พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น

[๑๐๕] การพูดด้วยวาจาก็ดี ความเกี่ยวข้องก็ดี กับสหายพึงมีแก่เรา อย่างนี้ บุคคลเมื่อเห็นภัยนี้ต่อไป พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือน นอแรดฉะนั้น

[๑๐๖] ก็กามทั้งหลายงามวิจิตร มีรสอร่อย น่ารื่นรมย์ใจ ย่อมย่ำยี จิตด้วยรูปแปลก ๆ บุคคลมองเห็นโทษในกามคุณทั้งหลายแล้ว พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น

[๑๐๗] อันว่ากามนี้เป็นเสนียด เป็นดังฝี เป็นอุบาทว์ เป็นดังโรค เป็น ดังลูกศร เป็นภัย บุคคลมองเห็นภัยนี้ในกามคุณทั้งหลายแล้ว พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น[๑๐๘] พึงครอบงำแม้ภัยเหล่านี้ คือ ความหนาว ความร้อน ความหิว ความกระหาย ลม แดด เหลือบ และสัตว์เลื้อยคลานเสีย ให้หมด แล้วพึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น[๑๐๙] พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรด เหมือนพญาช้างสารตระกูล ปทุมที่มีร่างกายเกิดดีแล้ว ละโขลงแล้วอยู่ในป่าตามความ พอใจฉะนั้น

[๑๑๐] การที่บุคคลผู้ยินดียิ่งด้วยหมู่คณะจะพึงบรรลุวิมุตติอันมีในสมัย มิใช่ฐานะที่จะมีได้ บุคคลพิจารณาถ้อยคำของพระปัจเจก สัมพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์ดังนี้แล้ว พึงเที่ยวไป ผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น

[๑๑๑] เราล่วงพ้นได้แล้วซึ่งทิฏฐิอันเป็นเสี้ยนหนามทั้งหลาย ถึงแล้ว ซึ่งมรรคนิยาม ได้มรรคแล้วเป็นผู้มีญาณเกิดขึ้นแล้ว อันผู้อื่น ไม่ต้องแนะนำ พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น[๑๑๒] พึงเป็นผู้ไม่มีโลภ ไม่โกหก ไม่กระหาย ไม่มีความลบหลู่ มี บาปธรรมดุจน้ำฝาดและโมหะอันกำจัดแล้ว ไม่มีความหวัง ในโลกทั้งปวง พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น[๑๑๓] พึงละเว้นสหายชั่ว ไม่พึงคบหาด้วยตนเองซึ่งสหายผู้ไม่เห็น ประโยชน์ ผู้ตั้งอยู่ในธรรมอันไม่เสมอ ผู้ข้องอยู่ ผู้ประมาทแล้ว พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น[๑๑๔] พึงคบหามิตรผู้เป็นพหูสูต ผู้ทรงธรรม มีคุณยิ่ง มีปฏิภาณ ทราบประโยชน์ทั้งหลายแล้วพึงกำจัดความสงสัยเสีย เที่ยวไป ผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น[๑๑๕] ไม่พึงทำความพอใจ ไม่เพ่งแต่การเล่น ความยินดี และกาม สุขในโลก พึงเว้นจากฐานะแห่งการประดับเสีย เป็นผู้พูดจริง เที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น

[๑๑๖] พึงละบุตร ภรรยา บิดา มารดา ทรัพย์ ธัญชาติ พวกพ้อง และกามทั้งหลายตามส่วนเสียแล้ว พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือน นอแรดฉะนั้น[๑๑๗] กามนี้เป็นเครื่องข้อง มีความสุขน้อย มีคุณน้อย มีทุกข์มาก ผู้มีปัญญาทราบแล้วว่ากามนี้เป็นดังฝี พึงเที่ยวไปผู้เดียว เหมือนนอแรดฉะนั้น[๑๑๘] พึงทำลายสังโยชน์ทั้งหลาย เสียเหมือนปลาทำลายข่ายไป และเหมือนไฟไหม้มิได้ลามกลับมา พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือน นอแรดฉะนั้น[๑๑๙] พึงเป็นผู้มีจักษุทอดลง ไม่เหลวไหลเพราะเท้า คุ้มครอง อินทรีย์ รักษาใจ ไม่มีกิเลสซ่านไป ไม่ถูกไฟกิเลสเผา พึง เที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น[๑๒๐] บุคคลพึงละเครื่องหมายของคฤหัสถ์เสีย ครองผ้าย้อมนํ้าฝาด เหมือนต้นทองหลางที่มีใบหนาทึบ ออกบวชแล้วพึงเที่ยวไป ผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น

[๑๒๑] บรรพชิตไม่พึงทำความติดใจในรสทั้งหลาย ไม่มีตัณหาเป็นเหตุ ให้เหลวไหล ไม่เลี้ยงผู้อื่น เที่ยวไปบิณฑบาตตามลำดับตรอก มีจิตไม่พัวพันในตระกูล พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น[๑๒๒] บรรพชิตพึงละเสียซึ่งเครื่องกั้นจิต ๕ ประการ สลัดเสียซึ่งกิเลส ที่ทำให้จิตเศร้าหมองทั้งปวง เป็นผู้อันตัณหาและทิฏฐิไม่อาศัย ตัดเสียซึ่งความรักและความชังแล้วพึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือน นอแรดฉะนั้น[๑๒๓] บรรพชิตละสุข ทุกข์ โสมนัส และโทมนัสก่อน ๆ ได้ อุเบกขาและสมถะอันหมดจดวิเศษ แล้วพึงเที่ยวไปผู้เดียว เหมือนนอแรด ฉะนั้น

[๑๒๔] บรรพชิตพึงเป็นผู้ปรารภความเพียรเพื่อลุถึงปรมัตถประโยชน์ มีจิตไม่ย่อหย่อน มีความประพฤติไม่เกียจคร้าน มีความพยายาม มั่นคง ถึงพร้อมด้วยเรี่ยวแรงและกำลัง พึงเที่ยวไปผู้เดียว เหมือนนอแรดฉะนั้น

[๑๒๕] บรรพชิตไม่พึงละทิ้งการหลีกเร้นและฌาน ประพฤติธรรม สมควรในธรรมทั้งหลาย เป็นนิจ พิจารณาให้เห็นโทษในภพ ทั้งหลาย พึงเที่ยวไปเหมือนนอแรดฉะนั้น[๑๒๖] บรรพชิตเมื่อปรารถนาความสิ้นตัณหา พึงเป็นผู้ไม่ประมาท ไม่บ้าน้ำลาย มีสุตะ มีสติ มีธรรมอันกำหนดรู้แล้ว มีความ แน่นอน มีความเพียร พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น[๑๒๗] บรรพชิตพึงเป็นไม่สะดุ้งในเพราะเสียงเหมือนสีหะ ไม่ติดข้อง อยู่ในขันธ์เป็นต้นเหมือนลมไม่ติดอยู่ในข่าย ไม่ติดอยู่ด้วยโลภะ เหมือนดอกบัวไม่ติดน้ำ พึงเที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น[๑๒๘] พญาสีหราชซึ่งมีเขี้ยวเป็นกำลังเที่ยวข่มขี่ครอบงำเนื้อทั้งหลาย ไปตามลำพัง ฉันใด บรรพชิตก็พึงเสพอาศัยเสนาสนะอันสงัด เที่ยวไปผู้เดียวเหมือนนอแรด ฉันนั้น[๑๒๙]บรรพชิตพึงซ่องเสพเมตตา กรุณา มุทิตา และอุเบกขาอันเป็น วิมุตติ ตลอดเวลา อันสัตว์โลกทั้งมวลไม่เกลียดชัง พึงเที่ยวไป ผู้เดียวเหมือนนอแรดฉะนั้น

[๑๓๐] บรรพชิตละราคะ โทสะ โมหะได้แล้ว ทำลายสังโยชน์ ทั้งหลายได้แล้ว ไม่พึงสะดุ้งกลัวความสิ้นชีวิต เที่ยวไปผู้เดียว เหมือนนอแรดฉะนั้น

[๑๓๑] คนทั่วไปคบหาสมาคมกันเพราะเหตุคือผลประโยชน์ ทุกวันนี้ มิตรผู้ปราศจากเหตุหาได้ยาก (เพราะ)มนุษย์ทั้งหลายมักเห็น แก่ประโยชน์ตน เป็นคนไม่สะอาด (ดังนั้น) พึงเที่ยวไปผู้เดียว เหมือนนอแรดฉะนั้น[๑๓๒] พึงมีศีลบริสุทธิ์ มีปัญญาบริสุทธิ์ มีจิตตั้งมั่น ประกอบความ เพียร เจริญวิปัสสนา มีปกติเห็นธรรมวิเศษ พึงรู้แจ้งธรรม อันสัมปยุตด้วยองค์มรรคและโพชฌงค์ [๑๓๓] นักปราชญ์เหล่าใดเจริญสุญญตวิโมกข์ อนิมิตตวิโมกข์ และ อัปปณิหิตวิโมกข์ ไม่บรรลุความเป็นพระสาวกในศาสนาของ พระชินเจ้า นักปราชญ์เหล่านั้นย่อมเป็นพระสยัมภูปัจเจก พุทธเจ้า

[๑๓๔] ผู้มีธรรมใหญ่ มีธรรมกายมาก มีจิตเป็นอิสระ ข้ามห้วงทุกข์ ทั้งมวลได้ มีจิตโสมนัส มีปกติเห็นประโยชน์อย่างยิ่ง เปรียบ ดังพญาราชสีห์ เช่นกับนอแรดฉะนั้น[๑๓๕] พระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านี้มีอินทรีย์ระงับ มีใจสงบ มีใจตั้งมั่น ประพฤติตอบแทนด้วยความกรุณาในเหล่าสัตว์ที่อยู่ในปัจจันต ชนบทดุจดวงประทีปสว่างไสวอยู่ในโลกนี้และในโลกหน้า เป็นผู้เกื้อกูลสัตว์โลกตลอดกาล[๑๓๖] พระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านี้ละกิเลสเครื่องกั้นทั้งปวงหมดแล้ว เป็น จอมแห่งนรชน เป็นประทีปส่องโลกให้สว่าง เช่นกับรัศมีแห่ง ทองชมพูนุท เป็นทักขิไณยบุคคลชั้นดีของโลกโดยมิต้องสงสัย เอิบอิ่มอยู่เนืองนิตย์[๑๓๗]

คำสุภาษิตของพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมเป็นไปในโลกทั้ง เทวโลก ชนเหล่าใดเป็นคนพาลได้ฟังแล้วไม่ทำเหมือนดังนั้น ชนผู้เป็นพาลเหล่านั้นต้องเที่ยวไปในสังสารทุกข์บ่อย ๆ[๑๓๘]คำสุภาษิตของพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นคำอ่อนหวาน ปานนํ้าผึ้งที่หลั่งออกอยู่ฉะนั้น ชนเหล่าใดได้ฟังแล้วประกอบ การปฏิบัติตามนั้น ชนเหล่านั้นย่อมเป็นผู้มีปัญญาเห็นสัจจะ[๑๓๙] กถาที่พระชินปัจเจกพุทธเจ้ากล่าวไว้แล้วเป็นกถาอันไพเราะ กถาเหล่านั้นอันพระศากยสีหะผู้ออกบวชแล้วเป็นผู้สูงสุดกว่า นรชนประกาศไว้แล้วเพื่อให้รู้แจ้งซึ่งธรรม

[๑๔๐] กถาเหล่านี้พระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้นรจนาไว้อย่างวิเศษ เพื่อความอนุเคราะห์โลก อันพระสยัมภูผู้สีหะทรงประกาศไว้ แล้ว เพื่อยังความสังเวช การไม่คลุกคลี และปัญญาให้เจริญ ฉะนี้แล

จบ ปัจเจกพุทธาปทานที่ ๒

๓. เถราปทาน

๓.๑ สารีปุตตเถราปทาน

บุพประวัติของพระสารีบุตร

(พระอานนท์กล่าวว่า) ลำดับนี้ ท่านทั้งหลายจงตั้งใจฟังเถราปทาน ต่อไป

(ท่านพระสารีบุตรผู้ได้บรรลุสาวกบารมีญาณแล้วได้กล่าวว่า)

{๓} [๑๔๑] ในที่ไม่ไกลจากหิมวันตประเทศ มีภูเขาชื่อลัมพกะ เราสร้าง อาศรมไว้อย่างดี สร้างบรรณศาลาไว้ใกล้ภูเขานั้น[๑๔๒] อาศรมของเราไม่ไกลจากฝั่งแม่น้ำอันไม่ลึก มีท่าน้ำราบเรียบ เป็นที่รื่นรมย์ใจ เกลื่อนกล่นด้วยหาดทรายขาวสะอาด[๑๔๓] ที่ใกล้อาศรมของเรานั้น มีแม่น้ำไม่มีก้อนกรวด ตลิ่งไม่ชัน น้ำ จืดสนิท ไม่มีกลิ่นเหม็นไหลไป ทำอาศรมของเราให้งดงาม[๑๔๔] ในแม่น้ำนั้น ได้มีฝูงตะโขง มังกร จระเข้ และเต่า สัตว์ เหล่านั้นว่ายเล่นอยู่ในแม่น้ำนั้น ทำอาศรมของเราให้งดงาม