๓. สารีปุตตเถราปทาน (๑) เล่ม ๓๒

หิมวนฺตสฺส อวิทูเร ลมฺพโก นาม ปพฺพโต

อสฺสโม สุกโต มยฺหํ ปณฺณสาลา สุมาปิตา.

ในที่ไม่ไกลภูเขาหิมพานต์ มีภูเขาลูกหนึ่งชื่อลัมพกะ (ใกล้ ๆ ภูเขาลัมพกะนั้น) เขาสร้างอาศรม และสร้างบรรณศาลาไว้อย่างดีเพื่อข้าพเจ้า

อุตฺตานกูลา นทิกา สุปติตฺถา มโนรมา

สุสุทฺธปุฬินากิณฺณา อวิทูเร มมสฺสมํ.

ในที่ไม่ไกลอาศรมของข้าพเจ้า มีแม่น้ำสายหนึ่งมีฝั่งตื้น ท่าน้ำราบเรียบ น่ารื่นรมย์ใจ มีทรายสะอาดเรี่ยรายกระจายอยู่ทั่ว

อสกฺขรา อปพฺภารา สาทุ อปฺปฏิคนฺธิกา

สนฺทนฺตี นทิกา ตตฺถ โสภยนฺตา มมสฺสมํ.

ในที่ไม่ไกลอาศรมของข้าพเจ้านั้น มีแม่น้ำไม่มีก้อนกรวด ไม่มีเงื้อมยื่นง้ำออกมา น้ำมีรสดี ไม่มีกลิ่น ไหลไป ประดับอาศรมของข้าพเจ้าให้งดงาม

กุมฺภีลา มกรา เจตฺถ สุํสุมารา <86> จ กจฺฉปา

จรนฺติ นทิยา ตตฺถ โสภยนฺตา มมสฺสมํ.

ในแม่น้ำ มีฝูงจระเข้ ฝูงมังกร ฝูงตะโขง และฝูงเต่า แหวกว่ายไปมา ในแม่น้ำสายนั้น ประดับอาศรมของข้าพเจ้าให้งดงาม

ปาฐีนา ปาวุสา มจฺฉา วลชา <87> มุญฺชโรหิตา

วคฺคุฬา <88> ปปตายนฺติ <89> โสภยนฺติมมสฺสมํ.

ฝูงปลาสลาด ฝูงปลากระบอก ฝูงปลาสวาย ฝูงปลาเค้า ฝูงปลาตะเพียน ฝูงปลานกกระจอก ว่ายเวียนไปมา ประดับอาศรมของข้าพเจ้าให้งดงาม

อุโภกูเลสุ นทิยา ปุปฺผิโน ผลิโน ทุมา

อุภโต อภิลมฺพนฺตา โสภยนฺติ มมสฺสมํ.

ที่ฝั่งทั้ง ๒ ของแม่น้ำ หมู่ไม้ดอก ไม้ผล ห้อยระย้าอยู่ทั้ง ๒ ฝั่ง ประดับอาศรมของข้าพเจ้าให้งดงาม

อมฺพา สาลา จ ติลกา ปาฏลี สินฺทุวาริกา <90>

ทิพฺพา คนฺธา <91> สมฺปวนฺติ ปุปฺผิตา มม อสฺสเม.

ต้นมะม่วง ต้นสาละ ต้นหมากเม่า ต้นแคฝอย ต้นย่านทราย มีดอกบานสะพรั่ง ส่งกลิ่นหอมอบอวลคล้ายกลิ่นทิพย์อยู่รอบ ๆ อาศรมของข้าพเจ้า

จมฺปกา สฬลา นีปา <92> นาคปุนฺนาคเกตกา

ทิพฺพา คนฺธา สมฺปวนฺติ ปุปฺผิตา มม อสฺสเม.

ต้นจำปา ต้นช้างน้าว ต้นกระทุ่ม ต้นกากะทิง ต้นบุนนาค และต้นการะเกด มีดอกบานสะพรั่ง ส่งกลิ่นหอมอบอวลคล้ายกลิ่นทิพย์อยู่รอบ ๆ อาศรมของข้าพเจ้า

อติมุตฺตา อโสกา จ ภคินีมาลา จ ปุปฺผิตา

องฺโกลา พิมฺพิชาลา <93> จ ปุปฺผิตา มม อสฺสเม.

ต้นลำดวน ต้นอโศก ต้นกุหลาบ มีดอกบานสะพรั่ง ต้นปรู และต้นมะกล่ำหลวง ก็มีดอกบานสะพรั่งอยู่รอบ ๆ อาศรมของข้าพเจ้า

เกตกา กทลี <94> เจว โคธุกา ติณสูลิกา

ทิพฺพา คนฺตา <95> สมฺปวนฺติ โสภยนฺติมมสฺสมํ.

ต้นลำเจียก ต้นกล้วย ต้นพิกุล และต้นมะลิซ้อน ส่งกลิ่นหอมอบอวลคล้ายกลิ่นทิพย์ ประดับอาศรมของข้าพเจ้าให้งดงาม

กณฺณิกา กณิการา จ <96> อสนา อญฺชนา <97> พหู

ทิพฺพา คนฺธา สมฺปวนฺตา โสภยนฺติ มมสฺสมํ.

ต้นกรรณิการ์ ต้นกรรณิการ์เขา ต้นประดู่ ต้นอัญชัน มากมาย ส่งกลิ่นหอมอบอวลคล้ายกลิ่นทิพย์ ประดับอาศรมของข้าพเจ้าให้งดงาม

ปุนฺนาคา คิริปุนฺนาคา โกวิฬารา จ ปุปฺผิตา

ทิพฺพา คนฺธา สมฺปวนฺตา โสภยนฺติ มมสฺสมํ.

ต้นบุนนาค ต้นบุนนาคเขา ต้นแคฝอย มีดอกบานสะพรั่ง ส่งกลิ่นหอมอบอวลคล้ายกลิ่นทิพย์ ประดับอาศรมของข้าพเจ้าให้งดงาม

อุทฺทาลกา จ กุฏชา กทมฺพา วกุลา พหู

ทิพฺพา คนฺธา สมฺปวนฺตา โสภยนฺติ มมสฺสมํ.

ต้นราชพฤกษ์ ต้นอัญชันเขียว ต้นกระทุ่ม และต้นพิกุล มากมาย ส่งกลิ่นหอมอบอวลคล้ายกลิ่นทิพย์ ประดับอาศรมของข้าพเจ้าให้งดงาม

อาฬกา อิสิมุคฺคา จ กทลี มาตุลุงฺคิโย

คนฺโธทเกน สํวฑฺฒา ผลานิ ธารยนฺติ เต.

ถั่วดำ ถั่วเหลือง ต้นกล้วย ต้นมะงั่ว งอกงามด้วยน้ำหอม ออกฝัก ออกผล(เป็นทองคำ ประดับอาศรมของข้าพเจ้าให้งดงาม)

อญฺเญ ปุปฺผนฺติ ปทุมา อญฺเญ ชายนฺติ เกสรี

อญฺเญ โอปุปฺผา ปทุมา ปุปฺผิตา ตฬาเก ตทา.

(ในบึงใกล้ ๆ อาศรมของข้าพเจ้า) ปทุมบางกอกำลังมีดอกตูม บางกอมีเกสรกำลังแย้ม บางกอมีเกสร(ในกลีบ)ร่วงหล่น บางกอมีดอกบานสะพรั่งอยู่ในบึง ในครั้งนั้น

คพฺภํ คณฺหนฺติ ปทุมา นิทฺธาวนฺติ มุฬาลิโย

สิงฺฆาฏิปตฺตมากิณฺณา โสภยนฺติ ตฬาเก ตทา.

ปทุมบางกอกำลังมีดอกตูม เหง้าบัวเลื้อยไปทั่ว กอกระจับมีใบดารดาษ งดงามอยู่ในบึง ในครั้งนั้น

นยิตา อมฺพคนฺฑี จ <98> อุตฺตรา <99> หิ พนฺธุชีวกา

ทิพฺพา คนฺธา สมฺปวนฺติ ปุปฺผิตา ตฬาเก ตทา.

ต้นตาเสือ ต้นจงกลนี ต้นอุตตลี และต้นชบา มีดอกบานสะพรั่งส่งกลิ่นหอมอบอวลคล้ายกลิ่นทิพย์ อยู่ใกล้ ๆ บึง ในครั้งนั้น

ปาฐีนา ปาวุสา มจฺฉา วลชา มุญฺชโรหิตา

สงฺกุลา <100> มคฺคุรา <101> เจว วสนฺติ ตฬาเก ตทา.

ฝูงปลาสลาด ฝูงปลากระบอก ฝูงปลาสวาย ฝูงปลาเค้า ฝูงปลาตะเพียน ฝูงปลาสังกุลา(ปลาลูกดอก) และฝูงปลาทอง อาศัยอยู่ในบึง ในครั้งนั้น

กุมฺภีลา สุํสุมารา จ ตนฺติคาหา จ รกฺขสา

โอคุหา <102> อชครา จ วสนฺติ ตฬาเก ตทา.

(ใกล้ ๆ อาศรมของข้าพเจ้า) มีฝูงจระเข้ ฝูงตะโขง ฝูงปลาฉนาก ฝูงผีเสื้อน้ำ(ยักษ์ร้าย)ฝูงงูหลาม ฝูงงูเหลือมอาศัยอยู่ในบึง ในครั้งนั้น

ปาเรวตา รวิหํสา จกฺกวากา นทีจรา

โกกิลา สุวสาลิกา <103> อุปชีวนฺติ ตํ สรํ.

(ใกล้ ๆ อาศรมของข้าพเจ้า) มีฝูงนกพิราบ ฝูงนกเป็ดน้ำ ฝูงนกจักรพาก ฝูงนกกาน้ำ ฝูงนกดุเหว่า ฝูงนกแก้ว และฝูงนกสาลิกา อาศัยสระนั้นหากิน

กุกฺกุตฺถกา กุฬีรกา วเน โปกฺขรสาตกา

ทินฺทิภา สุวโปตา จ อุปชีวนฺติ ตํ สรํ.

ฝูงนกกวัก (ไก่เถื่อน ไก่ป่า) ฝูงไก่ป่า ฝูงนกนางนวล ฝูงนกต้อยตีวิด ฝูงนกแขกเต้า อาศัยสระนั้นหากิน (ใกล้ ๆ อาศรมของข้าพเจ้า)

หํสา โกญฺจา มยูรา จ โกกิลา ตมฺพจูฬกา <104>

ปมฺปกา ชีวํชีวา จ อุปชีวนฺติ ตํ สรํ.

ฝูงหงส์ ฝูงนกกระเรียน ฝูงนกยูง ฝูงนกดุเหว่า ฝูงไก่งวง ฝูงนกช้อนหอย ฝูงนกโพระดก (นกกระจอก นกออก) อาศัยสระนั้นหากิน

โกสิกา โปฏฺฐสีสา จ กุรรา เสนกา พหู

มหากาฬา จ สกุณา อุปชีวนฺติ ตํ สรํ.

ฝูงนกแสก (นกเค้าแมว นกทึดทือ) ฝูงนกหัวขวาน ฝูงนกออกขาว (นกเขา) ฝูงนกเหยี่ยวดำ ฝูงนกกาน้ำ มากมาย อาศัยสระนั้นหากิน

ปสทา จ วราหา จ วกา ภรณฺฑกา พหู <105>

โรหิจฺจา สุตฺตโปตา <106> จ อุปชีวนฺติ ตํ สรํ.

ฝูงเนื้อฟาน (อีเก้ง) ฝูงหมูป่า ฝูงสุนัขจิ้งจอก (หมาป่า หมาใน) ฝูงแรด ฝูงละมั่ง ฝูงเนื้อทราย อาศัยสระนั้นหากิน

สีหพฺยคฺฆา จ ทีปี จ อจฺฉโกกตรจฺฉกา

ติธปฺปภินฺนา มาตงฺคา <107> อุปชีวนฺติ ตํ สรํ.

ราชสีห์ เสือโคร่ง เสือเหลือง หมี หมาใน เสือดาว ช้างตระกูลมาตังคะตกมัน ๓ แห่ง (ไม่ทำอันตราย) อาศัยสระนั้นหากิน

กินฺนรา วานรา เจว อโถปิ วนกมฺมิกา

เจตา จ ลุทฺทกา เจว อุปชีวนฺติ ตํ สรํ.

เหล่ากินนร (สัตว์ครึ่งคนครึ่งนก) ฝูงวานร คนทำงานในป่า สุนัขไล่เนื้อ นายพรานอาศัยสระนั้นหากิน

ตินฺทุกานิ ปิยาลานิ มธุกา กาสมาริโย <108>

ธุวํ ผลานิ ธาเรนฺติ อวิทูเร มมสฺสมํ.

ต้นมะพลับ ต้นมะหาด ต้นมะซาง ต้นหมากเม่า เผล็ดผลทุกฤดูกาล อยู่ไม่ไกลอาศรมของข้าพเจ้า

โกสุมฺภา <109> สลฬานีปา สาทุผลสมายุตา

ธุวํ ผลานิ ธาเรนฺติ อวิทูเร มมสฺสมํ.

ต้นคำ ต้นสน ต้นกระทุ่ม สะพรั่งด้วยผลมีรสหวาน เผล็ดผลเป็นประจำ อยู่ไม่ไกลอาศรมของข้าพเจ้า

หรีตกา อามลกา อมฺพา ชมฺพู วิเภทกา <110>

โกลา ภลฺลาตกา พิลฺลา ผลานิ ธารยนฺติ เต.

ต้นสมอไทย ต้นมะขามป้อม ต้นมะม่วง ต้นหว้า ต้นสมอพิเภก ต้นกระเบา ต้นรกฟ้า ต้นมะตูม เหล่านั้น เผล็ดผลเป็นนิตย์

อาลุวา จ กลมฺพา <111> จ พิฬาลีตกฺกฬานิ จ

ชีวกา สมฺพกา <112> เจว พหุกา มม อสฺสเม.

มันเทศ มันอ้อน มันมือเสือ หัวหอม หัวกระเทียม ต้นกะเม็ง ต้นขัดมอน มีอยู่มากมายใกล้ ๆ อาศรมของข้าพเจ้า

อสฺสมสฺสาวิทูรมฺหิ ตฬากาสิ <113> สุนิมฺมิตา

อจฺโฉทกา สีตชลา สุปติตฺถา มโนรมา.

ใกล้ ๆ อาศรม(ของข้าพเจ้า)มีบึงน้ำที่บุญกรรมเนรมิตไว้อย่างดี มีน้ำใสเย็นสนิท มีท่าน้ำราบเรียบ เป็นที่น่ารื่นรมย์ใจ

ปทุมุปฺปลสญฺฉนฺนา ปุณฺฑรีกสมายุตา

มนฺทาลเกหิ สญฺฉนฺนา ทิพฺโพ คนฺโธ ปวายติ.

(สระน้ำเหล่านั้น) ดารดาษด้วยดอกบัวหลวง ดอกบัวขาบ สะพรั่งด้วยบัวขาว ดารดาษด้วยบัวเผื่อน ส่งกลิ่นหอมอบอวลคล้ายกลิ่นทิพย์

เอวํ สพฺพงฺคสมฺปนฺเน ปุปฺผิเต ผลิเต วเน

สุกเต อสฺสเม รมฺเม วิหรามิ อหํ ตทา.

ครั้งนั้น ข้าพเจ้าอยู่ในอาศรม ซึ่งสร้างไว้อย่างดี น่ารื่นรมย์ ในป่ามีไม้ดอกไม้ผล สมบูรณ์ด้วยองค์ประกอบทุกอย่าง ดังกล่าวมานี้

สีลวา วตฺตสมฺปนฺโน <114> ฌายี ฌานรโต สทา

ปญฺจาภิญฺญาพลปฺปตฺโต สุรุจิ นาม ตาปโส.

ข้าพเจ้าเป็นดาบสชื่อสุรุจิ มีศีล สมบูรณ์ด้วยข้อวัตร มีปกติเพ่งฌานยินดีในฌานในกาลทุกเมื่อ

สำเร็จอภิญญาพละ ๕ ประการ

จตุพฺพีสสหสฺสานิ สิสฺสา มยฺหํ อุปฏฺฐหุํ

สพฺเพว พฺราหฺมณา เอเต ชาติมนฺโต ยสสฺสิโน.

ข้าพเจ้ามีศิษย์ ๑,๐๒๔ คน ทั้งหมดนั้น เป็นพราหมณ์ มีชาติตระกูล มียศ ปรนนิบัติข้าพเจ้าอยู่

ลกฺขเณ อิติหาเส จ สนิฆณฺฑุ สเกฏุเภ

ปทกา เวยฺยากรณา สทฺธมฺเม ปารมึ คตา.

ศิษย์ของข้าพเจ้าเข้าใจตัวบท(หลักไวยากรณ์) ฉลาดในการพยากรณ์ สำเร็จวิชาทำนายลักษณะ วิชาอิติหาสศาสตร์ และไตรเพทอันเป็นธรรมของตน พร้อมทั้งวิชานิฆัณฑุศาสตร์ และวิชาเกฏุภศาสตร์

อุปฺปาเตสุ นิมิตฺเตสุ ลกฺขเณสุ จ โกวิทา

ปฐพฺยา ภุมฺมนฺตลิกฺเข <115> มม สิสฺสา สุสิกฺขิตา.

ศิษย์ของข้าพเจ้าฉลาดในลางบอกเหตุ ในนิมิตร และในลักษณะ เป็นผู้ศึกษาดีแล้วในเรื่องดิน ในภาคพื้นดิน และในอากาศ

อปฺปิจฺฉา นิปกา เอเต อปฺปาหารา อโลลุปา

ลาภาลาเภน สนฺตุฏฺฐา ปริวาเรนฺติ มํ สทา.

ศิษย์เหล่านั้นเป็นผู้มักน้อย มีปัญญารักษาตน บริโภคแต่น้อย ไม่โลภ สันโดษตามมีตามได้ ปรนนิบัติข้าพเจ้าอยู่ทุกเมื่อ

ฌายี ฌานรตา ธีรา สนฺตจิตฺตา สมาหิตา

อากิญฺจญฺญํ ปตฺถยนฺตา ปริวาเรนฺติ มํ สทา.

ศิษย์ของข้าพเจ้ามีปกติเพ่งฌาน ยินดีในฌาน เป็นนักปราชญ์ มีจิตสงบ มีจิตตั้งมั่น ปรารถนาความหมดกังวล ปรนนิบัติข้าพเจ้าอยู่ทุกเมื่อ

อภิญฺญาปารมิปฺปตฺตา เปตฺติเก โคจเร รตา

อนฺตลิกฺขจรา ธีรา ปริวาเรนฺติ มํ สทา.

ศิษย์ของข้าพเจ้าสำเร็จอภิญญา ยินดีในอาหารซึ่งเป็นข้อปฏิบัติของบิดา เหาะไปมาทางอากาศได้ เป็นนักปราชญ์ ปรนนิบัติข้าพเจ้าอยู่ทุกเมื่อ

สํวุตา ฉสุ ทฺวาเรสุ อเนญฺชา <116> รกฺขิตินฺทฺริยา

อสํสฏฺฐา จ เต ธีรา มม สิสฺสา ทุราสทา.

ศิษย์ของข้าพเจ้านั้น สำรวมทวารทั้ง ๖ ไม่หวั่นไหว รักษาอินทรีย์ และไม่คลุกคลี เป็นนักปราชญ์ หาผู้กระทบกระทั่งได้ยาก

ปลฺลงฺเกน นิสชฺชาย ฐานา จงฺกมเนน <117> จ

วีตินาเมนฺติ เต รตฺตึ มม สิสฺสา ทุราสทา.

ศิษย์ของข้าพเจ้านั้นหาผู้กระทบกระทั่งได้ยาก ให้เวลาผ่านไปด้วยการนั่งขัดสมาธิ การยืน และการจงกรม ตลอดคืน

รชนีเย น รชฺชนฺติ โทสนีเย <118> น ทุสฺสเร

โมหนีเย น มุยฺหนฺติ มม สิสฺสา ทุราสทา.

ศิษย์ของข้าพเจ้าไม่กำหนัดในวัตถุที่น่ากำหนัด ไม่ขัดเคืองในวัตถุที่น่าขัดเคือง ไม่ลุ่มหลงในวัตถุที่น่าลุ่มหลง หาผู้กระทบกระทั่งได้ยาก

อิทฺธึ วีมํสมานา เต วตฺตนฺติ นิจฺจกาลิกํ

ปฐวึเต ปกมฺเปนฺติ สารมฺเภน ทุราสทา.

ศิษย์ของข้าพเจ้านั้น หาผู้กระทบกระทั่งได้ยาก ด้วยการแข่งดีทดลองแสดงฤทธิ์อยู่เป็นนิตย์ บันดาลให้แผ่นดินไหวได้

กีฬมานาว เต สิสฺสา กีฬนฺติ ฌานกีฬิตํ

ชมฺพุโต ผลมาเนนฺติ มม สิสฺสา ทุราสทา.

ศิษย์ของข้าพเจ้านั้น หาผู้กระทบกระทั่งได้ยาก เมื่อจะเล่น ก็เล่นฌาน(เข้าฌาน) ไปนำผลหว้ามาได้

อญฺเญคจฺฉนฺติ โคยานํ อญฺเญ ปุพฺพวิเทหนํ <119>

อญฺเญ จ อุตฺตรกุรุํ มม สิสฺสา <120> ทุราสทา.

ศิษย์ของข้าพเจ้านั้น พวกหนึ่งไปอปรโคยานทวีป พวกหนึ่งไปปุพพวิเทหทวีป พวกหนึ่งไปอุตตรกุรุทวีป

ปุรโต เปเสนฺติ เต <121> ขารึ ปจฺฉโต จ วชนฺติ เต

จตุพฺพีสสหสฺเสหิ ฉาทิตํ โหติ อมฺพรํ.

ศิษย์ของข้าพเจ้านั้น ส่งหาบ(บริขารดาบส) ไปข้างหน้า ส่วนตนเองไปทีหลัง ท้องฟ้าถูกดาบส ๑,๐๒๔ รูป ปิดบังไว้แล้ว

อคฺคิปากํ อนคฺคึ <122> จ ทนฺโตทุกฺขลิกาปิจ

อมฺพนา โกฏิกา <123> เกจิ ปวตฺตผลโภชนา.

ศิษย์ของข้าพเจ้านั้น พวกหนึ่งเผา(ผลไม้น้อยใหญ่และผัก)ไฟฉัน พวกหนึ่งไม่เผาไฟฉันดิบ ๆ พวกหนึ่งกระแทะเปลือกออกฉัน พวกหนึ่งตำฉัน พวกหนึ่งเอาหินทุบฉัน พวกหนึ่งฉันผลไม้ที่หล่นเอง

อุทโกโรหกา <124> เกจิ สายํ ปาโต สุจีรตา

โตยาภิเสกจรณา <125> มม สิสฺสา ทุราสทา.

ศิษย์ของข้าพเจ้านั้น หาผู้กระทบกระทั่งได้ยาก พวกหนึ่งรักความสะอาดลงอาบน้ำทั้งเช้าทั้งเย็น พวกหนึ่งตักน้ำอาบ

ปรูฬฺหกจฺฉนขโลมา ปงฺกทนฺตา รชสฺสิรา

คนฺธิตา สีลคนฺเธน มม สิสฺสา ทุราสทา.

ศิษย์ของข้าพเจ้า(ประพฤติวัตร) ปล่อยเล็บมือเล็บเท้าและขนรักแร้ยาว ขี้ฟันเขลอะ ศีรษะเปื้อนธุลี แต่หอมด้วยกลิ่นศีล หาผู้กระทบกระทั่งได้ยาก

ปาโตว สนฺนิปาเตตฺวา <126> ชฏิลา อุคฺคตาปนา

ลาภาลาภํ ปกิตฺเตตฺวา คจฺฉนฺติ อมฺพเร ตทา.

ดาบสทั้งหลายผู้ทรงชฎา มีตบะแก่กล้า ประชุมกันแต่เช้าแล้ว ประกาศลาภน้อย ลาภใหญ่ให้ทราบแล้ว เหาะไปในท้องฟ้า

เอเตสํ ปกฺกมนฺตานํ มหาสทฺโท ปวตฺตติ

อชินจมฺมสทฺเทน โมทิตา โหนฺติ เทวตา.

เมื่อดาบสเหล่านั้นเหาะไป เสียงดังย่อมสะพัดไป ทวยเทพย่อมยินดีเพราะได้ยินเสียงหนังสัตว์

ทิโสทิสํ ปกฺกมนฺติ อนฺตลิกฺขจรา อิสี

สกพเลนุปตฺถทฺธา <127> เต คจฺฉนฺติ ยทิจฺฉกํ.

ฤๅษีผู้เหาะไปทางอากาศไปสู่ทิศน้อยทิศใหญ่ ฤๅษีเหล่านั้นมีกำลังของตนอุปถัมภ์ จึงไปได้ตามปรารถนา

ปฐวีกมฺปกา เอเต สพฺเพว นภจาริโน

อุคฺคเตชา ทุปฺปสหา สาคโรว อโขภิยา.

ฤๅษีเหล่านั้นทั้งหมดทำแผ่นดินให้ไหว เที่ยวไปในอากาศ มีเดชแผ่ไป ใคร ๆ ไม่อาจข่มได้ ผู้อื่นไม่อาจให้หวั่นไหวได้ ดังสมุทรสาครที่ใครอื่นให้กระเพื่อมไม่ได้

ฐานจงฺกมิยา <128> เกจิ เกจิ เนสชฺชิกา อิสี

ปวตฺตโภชนา เกจิ มม สิสฺสา ทุราสทา.

ฤๅษีผู้เป็นศิษย์ของข้าพเจ้า บางพวกยืนและเดินจงกรม บางพวกถือการนั่งเป็นวัตร บางพวกฉันใบไม้ที่หล่นเอง หาผู้กระทบกระทั่งได้ยาก

เมตฺตาวิหาริโน เอเต หิเตสี สพฺพปาณินํ

อนตฺตุกฺกํสกา สพฺเพ น เต วมฺเภนฺติ กสฺสจิ.

ศิษย์ของข้าพเจ้าเหล่านั้นมีปกติอยู่ด้วยการแผ่เมตตา แสวงหาประโยชน์เกื้อกูลแก่สรรพสัตว์ ไม่ยกตน ไม่ข่มใคร ๆ

สีหราชาวสมฺภีตา คชราชาว ถามวา

ทุราสทา พฺยคฺฆาริว อาคจฺฉนฺติ มมนฺติเก.

ศิษย์ของข้าพเจ้านั้นไม่สะดุ้งกลัวอะไร เหมือนราชสีห์ มีกำลังเหมือนพญาคชสาร หาผู้กระทบกระทั่งได้ยาก เหมือนพญาเสือโคร่ง ย่อมมาอยู่ใกล้ข้าพเจ้า

วิชฺชาธรา เทวตา จ นาคคนฺธพฺพรกฺขสา

กุมฺภณฺฑา ทานวา ครุฬา อุปชีวนฺติ ตํ สรํ.

พวกวิทยาธร พวกเทวดา นาค คนธรรพ์ ผีเสื้อน้ำ กุมภัณฑ์ ทานพ(อสูร) ครุฑ อาศัยสระนั้นหากิน

เต ชฏาขาริภริตา อชินุตฺตรวาสิโน <129>

อนฺตลิกฺขจรา สพฺเพ อุปชีวนฺติ ตํ สรํ.

ศิษย์ของข้าพเจ้าเหล่านั้นเกล้าชฎา คอนบริขาร นุ่งห่มหนังสัตว์ เที่ยวไปในอากาศได้ทุกตน อาศัยสระนั้นหากิน

ตทานุจฺฉวิกา <130> เอเต อญฺญมญฺญํ สคารวา

จตุพฺพีสสหสฺสานํ ขิตฺตสทฺโท <131> น วิชฺชติ.

ครั้งนั้น ศิษย์เหล่านั้นเป็นผู้เหมาะสมกันและกัน มีความเคารพต่อกันและกัน ศิษย์ ๑,๐๒๔ คน ไม่มีเสียงไอเสียงจามเลย

ปาเท ปาทํ นิกฺขิปนฺตา อปฺปสทฺทา สุสํวุตา

อุปสงฺกมฺม สพฺเพว เต <132> สิรสา วนฺทเร มมํ.

ศิษย์เหล่านั้นเดินเข้าแถวกัน เงียบเสียง สำรวมดี ทั้งหมดเข้ามากราบข้าพเจ้าด้วยเศียรเกล้า

เตหิ สิสฺเสหิ ปริวุโต สนฺเตหิ จ ตปสฺสิภิ

วสามิ อสฺสเม ตตฺถ ฌายี ฌานรโต อหํ.

ข้าพเจ้ามีปกติเข้าฌาน ยินดีในฌาน อยู่ในอาศรมแห่งนั้นมีศิษย์เหล่านั้นแวดล้อม ซึ่งเป็นผู้สงบ มีตบะ

อิสีนํ สีลคนฺเธน ปุปฺผคนฺเธน จูภยํ

ผลีนํ ผลคนฺเธน คนฺธิโต โหติ อสฺสโม.

อาศรมของข้าพเจ้าหอมด้วยกลิ่น ๒ อย่าง คือกลิ่นศีลของเหล่าฤๅษีและกลิ่นดอกไม้ ผลไม้ของต้นไม้ที่ผลิดอกออกผล

รตฺตินฺทิวํ น ชานามิ อรติ เม น วิชฺชติ

สเก สิสฺเส โอวทนฺโต ภิยฺโย หาสํ ลภามหํ.

ข้าพเจ้าไม่รู้คืนและวัน ความไม่พอใจมิได้มีแก่ข้าพเจ้า ข้าพเจ้าสั่งสอนศิษย์ของตนได้ความร่าเริงอย่างยิ่ง

ปุปฺผานํ ปุปฺผมานานํ ผลานญฺจ วิปจฺจตํ

ทิพฺพา คนฺธา ปวายนฺติ โสภยนฺตา มมสฺสมํ.

เมื่อดอกไม้บานและผลไม้สุก มีกลิ่นทิพย์หอมฟุ้งไป ประดับอาศรมของข้าพเจ้าให้งดงาม

สมาธิมฺหา วุฏฺฐหิตฺวา อาตาปี นิปโก อหํ

ขาริภารํ คเหตฺวาน วนํ อชฺโฌคหึ อหํ.

ข้าพเจ้าออกจากสมาธิแล้ว มีความเพียรเผากิเลส มีปัญญารักษาตน คอนหาบบริขาร(ดาบส)เข้าป่าไป

อุปฺปาเต สุปิเน จาปิ ลกฺขเณสุ สุสิกฺขิโต

ปวตฺตมานํ มนฺตปทํ ธารยามิ อหํ ตทา.

ครั้งนั้น ข้าพเจ้าได้ศึกษาจนชำนาญ ในลางบอกเหตุ ในความฝันและในลักษณะทั้งหลาย ทรงจำบทแห่งมนตร์ที่แพร่หลายอยู่

อโนมทสฺสี ภควา โลกเชฏฺโฐ นราสโภ

วิเวกกาโม สมฺพุทฺโธ หิมวนฺตํ อุปาคมิ.

พระผู้มีพระภาคทรงพระนามว่าอโนมทัสสี ผู้เจริญที่สุดในโลก ทรงองอาจกว่านรชน ทรงประสงค์วิเวก ตรัสรู้เองโดยชอบ จึงเสด็จเข้าไปยังป่าหิมพานต์

อชฺโฌคาเหตฺวา หิมวนฺตํ อคฺโค การุณิโก มุนิ

ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวาน นิสีทิ ปุริสุตฺตโม.

พระองค์ผู้เป็นมุนีผู้เลิศ ทรงประกอบด้วยพระกรุณา ผู้สูงสุดแห่งบุรุษ เสด็จถึงป่าหิมพานต์แล้วประทับนั่งขัดสมาธิ

ตมทฺทสาหํ สมฺพุทฺธํ สปฺปภาสํ มโนรมํ

อินฺทีวรํว ชลิตํ อาทิตฺตํว หุตาสนํ.

ข้าพเจ้าได้พบเห็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ทรงมีแสงสว่างเจิดจ้า น่ารื่นรมย์ใจ ทรงรุ่งเรืองดังดอกบัวเขียว เป็นดุจแท่นบูชาไฟ สว่างเจิดจ้า

ชลนฺตํ ทีปรุกฺขํว วิชฺชุํว <133> คคเณ ยถา

สุผุลฺลํ สาลราชํว อทฺทสํ โลกนายกํ.

ข้าพเจ้าได้พบเห็นพระองค์ผู้ทรงเป็นผู้นำสัตว์โลก ทรงรุ่งเรืองดุจต้นพฤกษาประทีป ดุจสายฟ้าสว่างจ้ากลางอากาศ

ดุจต้นพญาไม้สาละ มีดอกบานสะพรั่งอยู่

อยํ นาโค มหาวีโร ทุกฺขสฺสนฺตกโร มุนิ

อิมํ ทสฺสนมาคมฺม สพฺพทุกฺขา ปมุจฺจเร.

พระผู้มีพระภาคพระองค์นี้ทรงเป็นผู้ประเสริฐ มีความเพียรมาก เป็นพระมุนีผู้กระทำที่สุดทุกข์ได้แล้ว เวไนยสัตว์ได้อาศัยการพบเห็นนี้แล้ว ย่อมพ้นจากทุกข์ทั้งปวงได้

ทิสฺวานาหํ เทวเทวํ ลกฺขณํ อุปธารยึ

พุทฺโธ นุ โข น วา พุทฺโธ หนฺท ปสฺสามิ จกฺขุมํ.

ครั้นข้าพเจ้าได้เห็นพระองค์ ผู้ทรงเป็นเทพยิ่งกว่าเทพแล้ว จึงได้ตรวจดูลักษณะว่า เป็นพระพุทธเจ้าหรือมิใช่ เอาละ เราจะดูพระชินเจ้าผู้มีพระจักษุ

สหสฺสารานิ จกฺกานิ ทิสฺสนฺติ จรณุตฺตเม

ลกฺขณานิสฺส ทิสฺวาน นิฏฺฐํ คจฺฉึ ตถาคเต.

ที่พื้นฝ่าพระบาทอันยอดเยี่ยมปรากฏมีจักรมีกำตั้งพัน ข้าพเจ้าได้เห็นลักษณะทั้งหลายของพระองค์แล้ว จึงถึงความแน่ใจในพระตถาคต

สมฺมชฺชนึ คเหตฺวาน สมฺมชฺชิตฺวานหํ ตทา

อฏฺฐ <134> ปุปฺเผ สมาเนตฺวา พุทฺธเสฏฺฐํ อปูชยึ.

ครั้งนั้น ข้าพเจ้าได้หยิบไม้กวาดมากวาดสถานที่นั้นแล้ว ได้นำดอกไม้มา ๘ ดอก บูชาพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐที่สุด

ปูชยิตฺวาน ตํ พุทฺธํ โอฆติณฺณมนาสวํ

เอกํสํ อชินํ กตฺวา นมสฺสึ โลกนายกํ.

ครั้นข้าพเจ้าบูชาพระพุทธเจ้า ผู้ข้ามพ้นโอฆะได้แล้ว ไม่มีอาสวะ พระองค์นั้นแล้ว จึงห่มหนังสัตว์เฉวียงบ่า นมัสการพระองค์ผู้ทรงเป็นผู้นำสัตว์โลก

เยน ญาเณน สมฺพุทฺโธ วิหรติ อนาสโว

ตํ ญาณํ กิตฺตยิสฺสามิ สุณาถ มม ภาสโต.

พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ไม่มีอาสวะ ประทับอยู่ด้วยพระญาณอันใด ข้าพเจ้าจักประกาศพระญาณอันนั้น ขอท่านทั้งหลายจงฟังข้าพเจ้ากล่าวเถิด

สมุทฺธรยิมํ <135> โลกํ สยมฺภู อมิโตทย

ตว ทสฺสนมาคมฺม กงฺขาโสตํ ตรนฺติ เต.

(ดาบสสุรุจิกล่าวชมเชยพระผู้มีพระภาคอโนมทัสสีว่า)

ข้าแต่พระสยัมภู ผู้มีพระคุณหาประมาณมิได้ ขอพระองค์จงทรงช่วยสัตว์โลกนี้ให้พ้นจากสังสารวัฏเถิด สัตว์เหล่านั้นอาศัยการพบเห็นพระองค์แล้ว จะข้ามกระแสแห่งความสงสัยได้

ตุวํ สตฺถา จ เกตุ จ ธโช ยูโป จ ปาณินํ

ปรายโน <136> ปติฏฺฐา จ ทีโป จ ทิปทุตฺตโม. <137>

พระองค์ทรงเป็นศาสดา เป็นยอด เป็นธงชัย เป็นเสาหลัก เป็นจุดมุ่งหมาย เป็นที่พึ่ง เป็นดุจดวงประทีปของเหล่าสัตว์ เป็นผู้สูงสุดแห่งเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

สกฺกา สมุทฺเท อุทกํ ปเมตุํ อาฬฺหเกน วา

น เตฺวว ตว สพฺพญฺญุ ญาณํ สกฺกา ปเมตเว.

ข้าแต่พระสัพพัญญู น้ำในมหาสมุทรสามารถที่จะประมาณได้ด้วยมาตราตวง แต่พระญาณของพระองค์ไม่มีใครสามารถจะประมาณได้เลย

ธาเรตุํ ปฐวึ สกฺกา ฐเปตฺวา ตุลมณฺฑเล

น เตฺวว ตว สพฺพญฺญุ ญาณํ สกฺกา ปเมตเว. <138>

ข้าแต่พระสัพพัญญู แผ่นดินยังสามารถที่จะนำมาวางไว้บนตราชั่งแล้วชั่งดูได้ แต่พระญาณของพระองค์ ไม่มีใครสามารถจะชั่งดูได้

อากาสํ มินิตุํ สกฺกา รชฺชุนา <139> องฺคุเลน วา

น เตฺวว ตว สพฺพญฺญุ ญาณํ สกฺกา ปเมตเว.

ข้าแต่พระสัพพัญญู อากาศยังสามารถที่จะใช้เชือกหรือนิ้วมือวัดดูได้ แต่พระญาณของพระองค์ ไม่มีใครสามารถจะวัดดูได้

มหาสมุทฺเท อุทกํ ปฐวี จาขิลาชฏํ

พุทฺธญาณํ อุปาทาย อุปมาโต น ยุชฺชเร.

น้ำในมหาสมุทรทั้งหมดและแผ่นดินทั้งสิ้น บุคคลก็ยังข้ามได้ แต่พระพุทธญาณ ไม่ควรโดยการนำมาเปรียบเทียบ

สเทวกสฺส โลกสฺส จิตฺตํ เยสํ ปวตฺตติ

อนฺโตชาลีคตา เอเต ตว ญาณมฺหิ จกฺขุม.

ข้าแต่พระองค์ผู้มีพระจักษุ จิตของสัตว์เหล่าใดแล่นไปในโลกพร้อมทั้งเทวโลก สัตว์ผู้มีจิตเหล่านั้นได้อยู่ในข่ายคือญาณของพระองค์

เยน ญาเณน ปตฺโตสิ เกวลํ โพธิมุตฺตมํ

เตน ญาเณน สพฺพญฺญุ มทฺทสี ปรติตฺถิเย.

ข้าแต่พระสัพพัญญู พระองค์ทรงบรรลุพระโพธิญาณ อย่างสูงสุดทั้งสิ้นด้วยพระญาณใด พระองค์ทรงย่ำยีอัญเดียรถีย์ทั้งหลายด้วยพระญาณนั้น

อิมา คาถา ปเฐตฺวาน <140> สุรุจิ นาม ตาปโส

อชินํ ปตฺถริตฺวาน ปฐวิยํ นิสีทิ โส.

(พระเถระทั้งหลายผู้ทำสังคายนากล่าวว่า)

ท่านสุรุจิดาบสนั้น ครั้นกล่าวคาถาเหล่านี้แล้ว จึงปูลาดหนังสัตว์นั่งลงบนแผ่นดิน

จุลฺลาสีติสหสฺสานิ อชฺโฌคาโฬฺโห มหณฺณเว

อจฺจุคโต ตาวเทว คิริราชา ปวุจฺจติ.

(ดาบสสุรุจินั่งอยู่ ณ ที่นั้นแล้วกล่าวว่า)

ผู้คนกล่าวกันในบัดนี้ว่า ขุนเขา หยั่งลงในห้วงมหรรณพ ๘๔,๐๐๐ โยชน์ สูงขึ้นไป ๘๔,๐๐๐ โยชน์เช่นกัน

ตาว อจฺจุคฺคโต เนรุ อายโต วิตฺถโต จ โส

จุณฺณิโต สํขยเภเทน <141> โกฏิสตสหสฺสโส. <142>

ภูเขาสิเนรุก็สูงสุดเท่านั้น ภูเขาสิเนรุนั้น ทั้งด้านยาว ทั้งด้านกว้างถึงเพียงนั้น ก็ยังถูกบดให้ละเอียดเป็นแสนโกฏิด้วยการนับ

ลกฺเข ฐปิยมานมฺหิ ปริกฺขยมคจฺฉถ

น เตฺวว ตว สพฺพญฺญุ ญาณํ สกฺกา ปเมตเว.

ข้าแต่พระสัพพัญญู เมื่อตั้งคะแนนไว้ ผงแห่งภูเขาสิเนรุก็จะพึงหมดสิ้นไปก่อน แต่พระญาณของพระองค์ ไม่มีใครสามารถจะนับได้

สุขุมจฺฉิเกน ชาเลน อุทกํ โย ปริกฺขิเป

เย เกจิ อุทเก ปาณา อนฺโตชาลีคตา สิยุํ.

ผู้ใดพึงเอาข่ายตาถี่ ๆ ขึงล้อมน้ำไว้ สัตว์น้ำทั้งหมดที่มีอยู่ก็จะพึงเข้าไปอยู่ภายในข่าย ฉันใด

ตเถว หิ มหาวีร เย เกจิ ปุถุติตฺถิยา

ทิฏฺฐิคฺคหณปกฺขนฺตา <143> ปรามาเสน โมหิตา.

ข้าแต่พระองค์ผู้มีความเพียรมาก เดียรถีย์มากมายบางพวกก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมเข้าไปสู่ป่าทึบคือทิฏฐิ ถูกความยึดถือทำให้ลุ่มหลง

ตว สุทฺเธน ญาเณน อนาวรณทสฺสินา

อนฺโตชาลีคตา เอเต ญาณนฺเต นาติวตฺตเร.

เดียรถีย์เหล่านั้นเข้าไปภายในข่าย เพราะพระญาณอันบริสุทธิ์ของพระองค์ ซึ่งมีปกติเห็นสรรพสิ่ง ไม่มีอะไรขัดขวาง เดียรถีย์เหล่านั้นหาล่วงเลยพระญาณของพระองค์ไปไม่

ภควา จ ตมฺหิ สมเย อโนมทสฺสี มหายโส

วุฏฺฐหิตฺวา สมาธิมฺหา ทิสํ โอโลกยี ชิโน.

ก็สมัยนั้น พระผู้มีพระภาคชินเจ้าพระนามว่าอโนมทัสสี ผู้มีพระยศยิ่งใหญ่ ออกจากสมาธิแล้วตรวจดูทิศ

อโนมทสฺสิมุนิโน นิสโภ นาม สาวโก

ปริวุโต สตสหสฺเสหิ สนฺตจิตฺเตหิ ตาทิภิ.

พระสาวกนามว่านิสภะ ของพระผู้มีพระภาค พระนามว่าอโนมทัสสี ผู้เป็นมุนี มีภิกษุ ๑๐๐,๐๐๐ รูป เป็นผู้มีจิตสงบ ผู้คงที่ แวดล้อมแล้ว

ขีณาสเวหิ สุทฺเธหิ ฉฬภิญฺเญหิ ตาทิหิ <144>

จิตฺตมญฺญาย พุทฺธสฺส อุเปสิ โลกนายกํ.

ผู้สิ้นอาสวะแล้ว ผู้บริสุทธิ์ ผู้ได้อภิญญา ๖ ผู้คงที่ ทราบพระดำริของพระพุทธเจ้าแล้ว จึงเข้าเฝ้าพระองค์ผู้ทรงเป็นผู้นำสัตว์โลก

อนฺตลิกฺเข ฐิตา ตตฺถ ปทกฺขิณมกํสุ เต

นมสฺสนฺตา ปญฺชลิกา โอรุหุํ <145> พุทฺธสนฺติเก.

สาวกเหล่านั้นยืนกลางอากาศ ณ ที่ใกล้พระผู้มีพระภาคนั้น ได้กระทำประทักษิณ ประนมมือ นมัสการแล้วลงมาเฝ้า ณ สำนักพระพุทธเจ้า

อโนมทสฺสี ภควา โลกเชฏฺโฐ นราสโภ

ภิกฺขุ สํเฆ นิสีทิตฺวา สิตํ ปาตุกรี ชิโน.

พระผู้มีพระภาคชินเจ้าพระนามว่าอโนมทัสสี ผู้เจริญที่สุดในโลก ผู้องอาจกว่านรชน ประทับนั่งในท่ามกลางหมู่ภิกษุแล้วทรงแย้มพระโอษฐ์ให้ปรากฏ

วรุโณ นามุปฏฺฐาโก อโนมทสฺสิสฺส สตฺถุโน

เอกํสํ จีวรํ กตฺวา อาปุจฺฉิ <146> โลกนายกํ.

พระสาวกนามว่าวรุณะ ผู้เป็นอุปัฏฐากของพระศาสดาพระนามว่าอโนมทัสสี ห่มผ้าเฉวียงบ่า แล้วทูลถามพระองค์ผู้ทรงเป็นผู้นำสัตว์โลกว่า

โก นุ โข ภควา เหตุ สิตกมฺมสฺส สตฺถุโน

น หิ พุทฺธา อเหตูหิ สิตํ ปาตุํ กโรนฺติ เต.

ข้าแต่พระผู้มีพระภาค อะไรหนอ เป็นเหตุให้พระศาสดาทรงแย้มพระโอษฐ์ ธรรมดาพระพุทธเจ้าทั้งหลายนั้นจะไม่ทรงแย้มพระโอษฐ์โดยไม่มีเหตุ

อโนมทสฺสี ภควา โลกเชฏฺโฐ นราสโภ

ภิกฺขุมชฺเฌ นิสีทิตฺวา อิมํ คาถํ อภาสถ.

พระผู้มีพระภาคพระนามว่าอโนมทัสสี ผู้เจริญที่สุดในโลก ผู้องอาจกว่านรชน ประทับนั่งในท่ามกลางหมู่ภิกษุแล้ว ได้ตรัสพระคาถานี้ว่า

โย มํ ปุปฺเผน ปูเชสิ ญาณญฺจาปิ อนุตฺถวิ

ตมหํ กิตฺตยิสฺสามิ สุณาถ <147> มม ภาสโต.

เราจักพยากรณ์ดาบสผู้ที่ใช้ดอกไม้บูชาเรา และชมเชยญาณของเราเนือง ๆ ขอท่านทั้งหลายจงฟังเรากล่าวเถิด

พุทฺธสฺส คิรมญฺญาย สพฺเพ เทวา สมาคตา

สทฺธมฺมํ โสตุกามา เต สมฺพุทฺธํ อุปสงฺกมุํ.

เทวดาทั้งปวง ทราบพระดำรัสของพระพุทธเจ้าแล้วมาประชุมกัน เทวดาเหล่านั้น ประสงค์จะฟังพระสัทธรรม จึงเข้าเฝ้าพระสัมมาสัมพุทธเจ้า

ทสสุ โลกธาตูสุ เทวกายา มหิทฺธิกา

สทฺธมฺมํ โสตุกามา เต สมฺพุทฺธํ อุปสงฺกมุํ.

หมู่เทวดาผู้มีฤทธิ์มากทั้ง ๑๐ โลกธาตุ เหล่านั้น ประสงค์จะฟังพระสัทธรรมจึงเข้าเฝ้าพระสัมมาสัมพุทธเจ้า

หตฺถี อสฺสา รถา ปตฺตี เสนา จ จตุรงฺคินี

ปริวาเรสฺสนฺติมํ นิจฺจํ พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.

(พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) กองทัพ ๔ เหล่า คือ พลช้าง พลม้า พลรถ พลเดินเท้า จักแวดล้อมผู้นี้เป็นนิตย์ นี้เป็นผลแห่งการบูชาพระพุทธเจ้า

สฏฺฐี ตูริยสหสฺสานิ เภริโย สมลงฺกตา

อุปฏฺฐิสฺสนฺติมํ นิจฺจํ พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.

เครื่องดนตรี ๖๐,๐๐๐ ชิ้น กลองที่ประดับตกแต่งสวยงาม จักบำรุงบำเรอผู้นี้เป็นนิตย์ นี้เป็นผลแห่งการบูชาพระพุทธเจ้า

โสฬสิตฺถีสหสฺสานิ นาริโย สมลงฺกตา

วิจิตฺตวตฺถาภรณา อามุตฺตมณิกุณฺฑลา.

สตรีสาวล้วน ๑๖,๐๐๐ นาง ประดับตกแต่งสวยงาม สวมใส่ผ้าอาภรณ์อย่างงดงาม ห้อยตุ้มหูแก้วมณี

อาฬารมุขา <148> หสุลา สุสญฺญา ตนุมชฺฌิมา

ปริวาเรสฺสนฺติมํ นิจฺจํ พุทฺธปูชายิทํ ผลํ.

มีหน้ากลมโต มีปกติร่าเริง รูปร่างงาม เอวเล็กเอวบาง จักแวดล้อมผู้นี้เป็นนิตย์ นี้เป็นผลแห่งการบูชาพระพุทธเจ้า

กปฺปสตสหสฺสานิ เทวโลเก รมิสฺสติ

สหสฺสกฺขตฺตุํ จกฺกวตฺตี ราชา รฏฺเฐ ภวิสฺสติ.

ผู้นี้จักรื่นรมย์ในเทวโลกตลอด ๑๐๐,๐๐๐ กัป จักเป็นพระเจ้าจักรพรรดิในแว่นแคว้น ๑,๐๐๐ ชาติ

สหสฺสกฺขตฺตุํ เทวินฺโท เทวรชฺชํ กริสฺสติ

ปเทสรชฺชํ วิปุลํ คณนาโต อสงฺขยํ. <149>

จักเป็นจอมเทพครองเทวสมบัติ ๑,๐๐๐ ชาติ จักได้เป็นพระเจ้าประเทศราชอันไพบูลย์นับชาติไม่ถ้วน

ปจฺฉิเม ภวสมฺปตฺเต <150> มนุสฺสตฺตํ คมิสฺสติ

พฺราหฺมณี สาริยา นาม ธารยิสฺสติ กุจฺฉินา.

เมื่อภพสุดท้ายมาถึง ผู้นี้จักไปเกิดเป็นมนุษย์ นางพราหมณีชื่อสารี จักตั้งครรภ์

มาตุยา นามโคตฺเตน ปญฺญายิสฺสติยํ นโร

สารีปุตฺโตติ นาเมน ติกฺขปญฺโญ ภวิสฺสติ.

ผู้นี้จักปรากฏนามว่าสารีบุตร ตามชื่อและโคตรของมารดา จักเป็นผู้มีปัญญาหลักแหลม

อสีติโกฏี ฉฑฺเฑตฺวา ปพฺพชิสฺสติกิญฺจโน

คเวสนฺโต สนฺติปทํ จริสฺสติ มหึ อิมํ.

จักเป็นผู้ไม่มีความกังวล ละทิ้งทรัพย์ประมาณ ๘๐ โกฏิแล้วออกบวช เที่ยวแสวงหาทางแห่งความสงบทั่วแผ่นดินนี้

อปฺปริเมยฺเย อิโต กปฺเป โอกฺกากกุลสมฺภโว

โคตโม นาม โคตฺเตน สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ.

ในกัปที่นับมิได้นับจากกัปนี้ไป พระศาสดาพระนามว่าโคดม ตามพระโคตร ทรงสมภพในราชสกุลโอกกากราช จักอุบัติขึ้นในโลก

ตสฺส ธมฺเมสุ ทายาโท โอรโส ธมฺมนิมฺมิโต

สารีปุตฺโตติ นาเมน เหสฺสติ อคฺคสาวโก.

ดาบสนี้จักมีนามว่าสารีบุตร เป็นธรรมทายาท เป็นโอรสที่ธรรมเนรมิต จักเป็นอัครสาวกของพระศาสดาพระองค์นั้น

อยํ ภาคีรถี <151> คงฺคา หิมวนฺตา ปภาวิตา

มหาสมุทฺทมปฺเปติ ตปฺปยนฺตี มโหทธึ.

แม่น้ำภาคีรถีนี้ไหลมาจากภูเขาหิมพานต์ ไหลลงสู่มหาสมุทร ทำมหาสมุทรให้เต็ม ฉันใด

ตเถวายํ สารีปุตฺโต สกฺโก <152> ตีสุ วิสารโท

ปญฺญาย ปารมึ คนฺตฺวา ตปฺปยิสฺสติ ปาณิโน. <153>

สารีบุตรนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน จักเป็นผู้สามารถแกล้วกล้าในไตรเพท จักสำเร็จปัญญาบารมี แล้วให้หมู่สัตว์อิ่มเอิบได้

หิมวนฺตํ อุปาทาย สาครญฺจ มโหทธึ

เอตฺถนฺตเร ยํ ปุฬินํ คณนาโต อสงฺขยํ.

ตั้งแต่ป่าหิมพานต์จนถึงทะเลมีห้วงน้ำกว้างใหญ่ ในช่วงระหว่างนี้ มีกองทรายอยู่ขนาดเท่าใด คำนวณนับไม่ได้

ตมฺปิ สกฺกา อเสเสน สงฺขยาตุํ <154> คณนา ยถา

น เตฺวว สารีปุตฺตสฺส ปญฺญายนฺโต ภวิสฺสติ.

แม้กองทรายขนาดเท่านั้นสามารถจะคำนวณนับได้ โดยไม่มีเหลือด้วยการนับวิธีใด แต่ปัญญาของสารีบุตรจะมีที่สุดโดยวิธีนับนั้น ๆ ก็หามิได้

ลกฺเข ฐปิยมานมฺหิ ขีเย คงฺคาย วาลุกา

น เตฺวว สารีปุตฺตสฺส ปญฺญายนฺโต ภวิสฺสติ.

เมื่อตั้งคะแนนไว้ บรรดาทรายในแม่น้ำคงคาก็จะพึงหมดสิ้นไป แต่ปัญญาของสารีบุตรหาหมดสิ้นไปไม่

มหาสมุทฺเท อูมิโย คณนาโต อสงฺขยา

ตเถว สารีปุตฺตสฺส ปญฺญายนฺโต น เหสฺสติ.

คลื่นในมหาสมุทรคำนวณนับไม่ได้ ปัญญาของสารีบุตร จักไม่มีที่สุดอย่างนั้นเหมือนกัน

อาราธยิตฺวา สมฺพุทฺธํ โคตมํ สกฺยปุงฺควํ

ปญฺญาย ปารมึ คนฺตฺวา เหสฺสติ อคฺคสาวโก.

สารีบุตรนั้นจักทำให้พระสัมมาสัมพุทธเจ้า โคดมศากยะผู้ประเสริฐ ทรงโปรดปรานแล้ว สำเร็จปัญญาบารมีเป็นอัครสาวก(ของพระองค์)

ปวตฺติตํ ธมฺมจกฺกํ สกฺยปุตฺเตน ตาทินา

อนุวตฺติสฺสติ สมฺมา วสฺสนฺโต ธมฺมวุฏฺฐิโย.

สารีบุตรนั้น จักประพฤติตามพระธรรมจักร ที่พระผู้มีพระภาคผู้ศากยบุตร ผู้คงที่ ทรงประกาศไว้แล้ว บันดาลเม็ดฝนคือธรรมให้ตกลงโดยชอบ

สพฺพเมตํ อภิญฺญาย โคตโม สกฺยปุงฺคโว

ภิกฺขุสํเฆ นิสีทิตฺวา อคฺคฏฺฐาเน ฐเปสฺสติ.

พระผู้มีพระภาคผู้โคดมศากยะผู้ประเสริฐ ทรงทราบความนั้นทั้งหมดแล้ว ประทับนั่งในท่ามกลางหมู่ภิกษุ จักทรงตั้ง(สารีบุตร)ไว้ในตำแหน่งอัครสาวก

อโห เม สุกตํ กมฺมํ อโนมทสฺสิสฺส สตฺถุโน

ยสฺสาธิการํ <155> กตฺวาน สพฺพตฺถ ปารมึ คโต.

โอ! กรรมที่ข้าพเจ้าได้ทำบุญญาธิการ แด่พระศาสดาพระนามว่าอโนมทัสสีแล้ว สำเร็จบารมีในจำนวนคุณทั้งสิ้น ชื่อว่าเป็นกรรมที่ทำไว้ดีแล้วหนอ

อปริเมยฺเย กตํ กมฺมํ ผลํ ทสฺเสสิ เม อิธ

สุมุตฺโต สรเวโคว กิเลเส ฌาปยึ อหํ.

กรรมที่ข้าพเจ้าได้ทำไว้ในกาลที่จะกำหนดจำนวนมิได้ แสดงผลแก่ข้าพเจ้าแล้วในอัตภาพสุดท้ายนี้ ข้าพเจ้าหลุดพ้นดีแล้ว ดุจความเร็วแห่งลูกศรพ้นไปจากแล่ง เผากิเลสทั้งหลายได้แล้ว

อสงฺขตํ คเวสนฺโต นิพฺพานํ อจลํ ปทํ

วิจินํ ติตฺถิเย สพฺเพ เอสาหํ สํสรึ ภเว.

ข้าพเจ้านั้น เมื่อเที่ยวแสวงหาทาง ที่ไม่หวั่นไหวคือนิพพาน อันปัจจัยปรุงแต่งไม่ได้ เลือกเฟ้นเจ้าลัทธิทั้งปวงจึงเวียนว่ายตายเกิดอยู่ในภพ

ยถาปิ พฺยาธิโก โปโส ปริเยเสยฺย โอสถํ

วิจิเนยฺย ธนํ <156> สพฺพํ พฺยาธิโต ปริมุตฺติยา.

คนเป็นไข้พึงแสวงหายารักษา พึงสะสมทรัพย์ทั้งปวงไว้เพื่อพ้นจากความเจ็บไข้ ฉันใด

อสงฺขตํ คเวสนฺโต นิพฺพานํ อมตํ ปทํ

อพฺโพกิณฺณํ ปญฺจสตํ ปพฺพชึ อิสิปพฺพชํ.

ข้าพเจ้าก็ฉันนั้น เมื่อเที่ยวแสวงหาทาง คืออมตนิพพานอันปัจจัยปรุงแต่งไม่ได้ จึงได้บวชเป็นฤๅษี ๕๐๐ ชาติ ติดต่อกัน

ชฏาย ภารภริโต <157> อชินุตฺตรนิวาสโน <158>

อภิญฺญาปารมึ คนฺตฺวา พฺรหฺมโลกํ อคญฺฉิหํ.

ข้าพเจ้าเพียบพร้อมด้วยชฎาและภาระ(บริขาร) นุ่งห่มหนังสัตว์ สำเร็จอภิญญา ได้ไป(เกิด)ยังพรหมโลก

นตฺถิ พาหิรเก สุทฺธิ ฐเปตฺวา ชินสาสนํ

เย เกจิ พุทฺธิมา สตฺตา สุชฺฌนฺติ ชินสาสเน.

เว้นศาสนาของพระชินเจ้าเสียแล้ว ก็หาความบริสุทธิ์ในลัทธิภายนอกไม่ได้ เหล่าสัตว์ผู้มีปัญญาย่อมบริสุทธิ์ได้ในศาสนาของพระชินเจ้า

อตฺตการมยํ เอตํ <159> นยิทํ อิติหีติหํ

อสงฺขตํ คเวสนฺโต กุติตฺถํ <160> สญฺจรึ อหํ.

สิ่งที่สำเร็จด้วยการทำของตนนั้น ไม่เป็นดังที่ได้ยินกันต่อ ๆ มาว่า เป็นอย่างนี้ ๆ ข้าพเจ้าเมื่อแสวงหาทางอันปัจจัยปรุงแต่งไม่ได้ จึงเที่ยวไปในลัทธิที่ผิด

ยถา สารตฺถิโก โปโส กทลึ เฉตฺวาน ผาลเย

น ตตฺถ สารํ วินฺเทยฺย สาเรน ริตฺตโก หิ โส.

คนที่ต้องการแก่นไม้ตัดต้นกล้วยแล้วผ่า ก็จะไม่พึงได้แก่นไม้ในต้นกล้วยนั้น เขาย่อมเป็นผู้ไร้แก่นไม้ ฉันใด

ตเถว ติตฺถิยา โลเก นานาทิฏฺฐี พหู ชนา

อสงฺขเตน ริตฺตา เต <161> สาเรน กทลี ยถา.

เหล่าเดียรถีย์ทั้งหลายในโลกก็ฉันนั้น มีทิฏฐิต่างกัน ถึงจะมีจำนวนมาก ก็เป็นผู้ว่างเปล่าจากนิพพานอันปัจจัยปรุงแต่งไม่ได้ ดุจต้นกล้วยว่างเปล่าจากแก่นไม้ ฉะนั้น

ปจฺฉิเม ภวสมฺปตฺเต พฺรหฺมพนฺธุ อโหสหํ

มหาโภคํ ฉฑฺฑยิตฺวาน ปพฺพชึ อนคาริยํ.

ปฐมภาณวารํ.

เมื่อภพสุดท้ายมาถึง ข้าพเจ้าเกิดเป็นบุตรของพราหมณ์ ได้ละทิ้งโภคสมบัติมากมายแล้วออกบวชเป็นบรรพชิต

ภาณวารที่ ๑ จบ

อชฺฌายโก มนฺตธโร ติณฺณํ เวทาน ปารคู

พฺราหฺมโณ สญฺชโย <162> นาม ตสฺส มูเล วสามหํ.

(พระสารีบุตรเถระกราบทูลว่า)

ข้าพระองค์อยู่ในสำนักของพราหมณ์นามว่าสัญชัย ซึ่งเป็นผู้คงแก่เรียน ทรงมนตร์ จบไตรเพท

สาวโก เต มหาวีร อสฺสชิ นาม พฺราหฺมโณ

ทุราสโท อุคฺคเตโช ปิณฺฑาย จรตี ตทา.

ข้าแต่พระองค์ผู้มีความเพียรมาก พราหมณ์นามว่าอัสสชิ สาวกของพระองค์ ซึ่งหาผู้กระทบกระทั่งได้ยาก มีเดชแผ่ไป เที่ยวบิณฑบาตในครั้งนั้น

ตมทฺทสาสึ สปฺปญฺญํ มุนึ โมเน สมาหิตํ

สนฺตจิตฺตํ มหานาคํ สุผุลฺลํ ปทุมํ ยถา.

ข้าพระองค์ได้เห็นท่านผู้ประเสริฐนั้น ผู้มีปัญญา เป็นมุนี มีจิตตั้งมั่นในความเป็นมุนี มีจิตสงบ เบิกบาน ดุจดอกปทุมที่แย้มบาน

ทิสฺวา เม จิตฺตมุปฺปชฺชิ สุทนฺตํ สุทฺธมานสํ

อุสภํ ปวรํ วีรํ อรหายํ ภวิสฺสติ.

เพราะเห็นท่านผู้ฝึกฝนดีแล้ว มีจิตบริสุทธิ์ องอาจ ประเสริฐ มีความเพียร ความคิดของข้าพเจ้าจึงเกิดขึ้นว่า ท่านผู้นี้คงจะเป็นพระอรหันต์

ปาสาทิโก อิริยติ อภิรูโป สุสํวุโต

อุตฺตเม ทมเถ ทนฺโต อมตทสฺสี ภวิสฺสติ.

ท่านผู้นี้ เคลื่อนไหวกิริยาท่าทางน่าเลื่อมใส รูปงาม สำรวมดี ฝึกฝนแล้วในอุบายเครื่องฝึกอย่างสูงสุด คงจะเป็นผู้เห็นทางอมตะ

ยํนูนาหํ อุตฺตมตฺถํ ปุจฺเฉยฺยํ ตุฏฺฐมานสํ

โส เม ปุฏฺโฐ กถิสฺสติ ปฏิปุจฺฉามหนฺตทา.

ทางที่ดี เราควรจะถามท่านผู้มีประโยชน์อย่างสูงสุด ผู้มีจิตยินดี หากท่านถูกเราถามแล้วจักตอบ เราก็จะย้อนถามท่านอีก ในครั้งนั้น

ปิณฺฑจารํ <163> จรนฺตสฺส ปจฺฉโต อคมาสหํ

โอกาสํ ปฏิมาเนนฺโต ปุจฺฉิตุํ อมตํ ปทํ.

ข้าพระองค์ได้เดินตามไปข้างหลังท่านผู้กำลังเที่ยวบิณฑบาต รอคอยโอกาสอยู่เพื่อจะสอบถามทางอมตะ

วีถินฺตเร อนุปฺปตฺตํ อุปคนฺตฺวาน ปุจฺฉหํ

กถํ โคตฺโตสิ ตฺวํ วีร กสฺส สิสฺโสสิ มาริส.

จึงเข้าไปหาท่านซึ่งอยู่ในระหว่างถนนแล้วถามว่า ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ผู้มีความเพียร ท่านมีโคตรตระกูลอย่างไร เป็นศิษย์ของใคร

โส เม ปุฏฺโฐ วิยากาสิ อสมฺภีโตว เกสรี

พุทฺโธ โลเก สมุปฺปนฺโน ตสฺส สิสฺโสมฺหิ อาวุโส.

ท่านถูกข้าพระองค์ถามแล้วก็ไม่ครั่นคร้าม เป็นดังพญาไกรสรราชสีห์ตอบว่า ท่านผู้มีอายุ พระพุทธเจ้าเสด็จอุบัติขึ้นแล้วในโลก อาตมาเป็นศิษย์ของพระองค์

กีทิสนฺเต มหาวีร อนุชาต มหายส

พุทฺธสฺส สาสนํ ธมฺมํ สาธุ เม กถยสฺสุ โภ.

(ข้าพระองค์ได้ถามต่อไปว่า)

ข้าแต่ท่านผู้มีความเพียรมาก ท่านผู้มียศยิ่งใหญ่เกิดตามมา ศาสนธรรมของพระพุทธเจ้าของท่านเป็นเช่นไร ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าขอโอกาส ขอท่านโปรดบอกแก่ข้าพเจ้าด้วยเถิด

โส เม ปุฏฺโฐ กถี สพฺพํ คมฺภีรํ นิปุณํ ปทํ

ตณฺหาสลฺลสฺส หนฺตารํ สพฺพทุกฺขาปนูทนํ.

ท่านถูกข้าพระองค์ถามแล้ว จึงแสดงบททุกบทที่ลึกซึ้งละเอียด สำหรับกำจัดลูกศรคือตัณหา สำหรับเป็นเครื่องบรรเทาทุกข์ทั้งปวงว่า

เย ธมฺมา เหตุปฺปภวา เตสํ เหตุํ ตถาคโต อาห

เตสญฺจ โย นิโรโธ เอวํวาที มหาสมโณ.

ธรรมเหล่าใดเกิดแต่เหตุ พระตถาคตตรัสเหตุแห่งธรรมเหล่านั้น

และความดับแห่งธรรมเหล่านั้น พระมหาสมณะมีปกติตรัสสอนอย่างนี้

โสหํ วิสฺสชฺชิเต ปเญฺห ปฐมํ ผลมชฺฌคํ

วิรโช วิมโล อาสึ สุตฺวาน ชินสาสนํ.

เมื่อพระอัสสชิเถระแก้ปัญหาแล้ว ข้าพระองค์นั้นได้บรรลุผลที่หนึ่ง(โสดาปัตติผล) เป็นผู้ปราศจากธุลีคือกิเลส ปราศจากมลทินคือกิเลส เพราะได้ฟังคำสอนของพระชินเจ้า

สุตฺวาน มุนิโน วากฺยํ ปสฺสิตฺวา ธมฺมมุตฺตมํ

ปริโยคาฬฺหสทฺธมฺโม อิมํ คาถํ อภาสหํ.

ข้าพระองค์ได้ฟังคำของพระมุนีแล้ว ได้เห็นธรรมอันสูงสุด หยั่งรู้พระสัทธรรมจึงได้กล่าวคาถานี้ว่า

เอเสว ธมฺโม ยทิ ตาวเทว ปจฺจพฺยถ <164> ปทมโสกํ

อทิฏฺฐํ อพฺภตีตํ พหุเกหิ กปฺปนหุเตหิ.

ถ้ามีเพียงเท่านั้น ธรรมนี้นั่นแหละ(ที่ข้าพเจ้าพึงบรรลุ) ท่านรู้แจ้งทางที่ไม่เศร้าโศก ซึ่งข้าพเจ้าไม่เห็นแล้ว ล่วงเลยมาหลายหมื่นกัป

โยหํ ธมฺมํ คเวสนฺโต กุติตฺเถ สญฺจรึ อหํ

โส เม อตฺโถ อนุปฺปตฺโต กาโล เม นปฺปมชฺชิตุํ.

ข้าพเจ้าเมื่อแสวงหาธรรม ได้เที่ยวไปในลัทธิที่ผิด (บัดนี้)ได้บรรลุความประสงค์นั้นแล้ว จึงมิใช่เวลาที่ข้าพเจ้าจะประมาท

โตสิโตหํ อสฺสชินา ปตฺวาน อจลํ ปทํ

สหายกํ คเวสนฺโต อสฺสมํ อคมาสหํ.

ข้าพระองค์ที่พระอัสสชิเถระให้ยินดีแล้ว บรรลุทางที่ไม่หวั่นไหว เมื่อจะไปเสาะหาสหาย จึงได้ไปยังอาศรม

ทูรโตว มมํ ทิสฺวา สหาโย เม สุสิกฺขิโต

อิริยาปถสมฺปนฺโน <165> อิทํ วจนมพฺรวิ.

สหายของข้าพระองค์ ผู้ได้ศึกษามาดี เพียบพร้อมด้วยอิริยาบถ เห็นข้าพระองค์แต่ไกลเทียว จึงได้กล่าวคำนี้ว่า

ปสนฺนมุขเนตฺโตสิ มุนิภาโวว ทิสฺสติ

อมตาธิคโต กจฺจิ นิพฺพานํ อจฺจุตํ ปทํ.

ท่านมีหน้าตาผ่องใส ปรากฏประหนึ่งว่าจะเป็นมุนี ท่านได้บรรลุอมตนิพพานหรือได้บรรลุบทคือพระนิพพานอันไม่จุติ

สุภานุรูโป อายาสิ อาเนญฺชการิโต วิย

ทนฺโตว ทนฺตทมเถ <166> อุปสนฺโตสิ พฺราหฺมณ.

ท่านเป็นผู้สมควรแก่ความงาม เป็นเหมือนผู้ฝึกฝนตนมาแล้ว เหมือนช้างถูกแทงด้วยหอก ไม่หวั่นไหว พราหมณ์ ท่านเป็นผู้มีการฝึกฝนมาดี จึงสงบระงับแล้ว ในทางเป็นที่ฝึก

อมตํ มยา อธิคตํ โสกสลฺลวิโนทนํ <167>

ตฺวมฺปิ ตํ อธิคจฺเฉสิ <168> คจฺฉาม พุทฺธสนฺติกํ.

ข้าพระองค์ตอบว่า ข้าพเจ้าได้บรรลุอมตธรรม ซึ่งเป็นเครื่องบรรเทาลูกศรคือความเศร้าโศกแล้ว ถึงตัวท่านก็จะบรรลุอมตธรรมนั้นได้ พวกเราไปเฝ้าพระพุทธเจ้ากันเถิด

สาธูติ โส ปฏิสฺสุตฺวา สหาโย เม สุสิกฺขิโต

หตฺเถน หตฺถํ คณฺหิตฺวา อุปาคมฺม <169> ตวนฺติกํ.

สหายนั้นอันข้าพระองค์ให้ศึกษาอย่างดีแล้ว จึงรับคำว่า ดีละ แล้วได้จูงมือกันมายังสำนักของพระองค์

อุโภปิ ปพฺพชิสฺสาม สกฺยปุตฺต ตวนฺติเก

ตว สาสนมาคมฺม วิหราม อนาสวา.

ข้าแต่พระองค์ผู้ศากยบุตร ข้าพระองค์ทั้ง ๒ จักบวชในสำนักของพระองค์ อาศัยคำสอนของพระองค์อยู่อย่างผู้ไม่มีอาสวะ

โกลิโต อิทฺธิยา เสฏฺโฐ อหํ ปญฺญาย ปารโค

อุโภว เอกโต หุตฺวา สาสนํ โสภยาม เส.

ท่านโกลิตะเป็นผู้เลิศด้วยฤทธิ์ ข้าพระองค์เลิศด้วยปัญญา ข้าพระองค์ทั้ง ๒ จะร่วมมือกันทำศาสนาให้งดงาม

อปริโยสิตสงฺกปฺโป กุติตฺเถ สญฺจรึ อหํ

ตว ทสฺสนมาคมฺม สงฺกปฺโป ปูริโต มม.

(เมื่อก่อน) ข้าพระองค์มีความดำริยังไม่ถึงที่สุด จึงได้เที่ยวไปในลัทธิที่ผิด (แต่บัดนี้)เพราะได้อาศัยทัศนะของพระองค์ ความดำริของข้าพระองค์จึงเต็ม

ปฐวิยํ ปติฏฺฐาย ปุปฺผนฺติ สมเย ทุมา

ทิพฺพา คนฺธา สมฺปวนฺติ โตเสนฺติ สพฺพปาณินํ.

หมู่ไม้เกิดบนแผ่นดินย่อมแย้มบานในฤดูกาล กลิ่นทิพย์หอมอบอวลไปทำให้สรรพสัตว์ยินดี (ฉันใด)

ตเถวาหํ มหาวีร สกฺยปุตฺต มหายส

สาสเน โว ปติฏฺฐาย สมเยสามิ ปุปฺผิตุํ.

ข้าแต่พระองค์ผู้มีความเพียรมาก ผู้เป็นศากยบุตร มีพระยศยิ่งใหญ่ ข้าพระองค์ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ดำรงอยู่ในศาสนาของพระองค์แล้ว ย่อมแสวงหากาลเวลาเพื่อจะแย้มบาน

วิมุตฺติปุปฺผเมสนฺโต ภวสํสารโมจนํ

วิมุตฺติปุปฺผลาเภน โตเสมิ สพฺพปาณินํ.

ข้าพระองค์แสวงหาดอกไม้คือวิมุตติ ซึ่งเป็นเหตุหลุดพ้นจากการเวียนว่ายตายเกิดอยู่ในภพ ให้สรรพสัตว์ยินดีด้วยการได้ดอกไม้คือวิมุตติ

ยาวตา พุทฺธเขตฺตมฺหิ ฐเปตฺวาน มหามุนึ

ปญฺญาย สทิโส นตฺถิ ตว ปุตฺตสฺส จกฺขุม.

ข้าแต่พระองค์ผู้มีพระจักษุ ตลอดพุทธเขต ยกเว้นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เป็นมหามุนีแล้ว ก็ไม่มีใครจะมีปัญญาเหมือนกับข้าพระองค์ผู้เป็นบุตรของพระองค์เลย

สุวินีตา จ เต สิสฺสา ปริสา จ สุสิกฺขิตา

อุตฺตเม ทมเถ ทนฺตา ปริวาเรนฺติ ตํ สทา.

ศิษย์และชุมนุมชนของพระองค์ที่พระองค์ทรงแนะนำดีแล้ว ให้ศึกษาดีแล้ว ฝึกฝนในอุบายเครื่องฝึกอันสูงสุด แวดล้อมพระองค์อยู่ทุกเมื่อ

ฌายี ฌานรตา ธีรา สนฺตจิตฺตา สมาหิตา

มุนี โมเนยฺยสมฺปนฺนา ปริวาเรนฺติ ตํ สทา.

ท่านเหล่านั้นมีปกติเข้าฌาน ยินดีในฌาน เป็นนักปราชญ์ มีจิตสงบ มีจิตตั้งมั่น เป็นมุนี สมบูรณ์ด้วยความเป็นมุนี แวดล้อมพระองค์อยู่ทุกเมื่อ

อปฺปิจฺฉา นิปกา ธีรา อปฺปาหารา อโลลุปา

ลาภาลาเภน สนฺตุฏฺฐา ปริวาเรนฺติ ตํ สทา.

ท่านเหล่านั้นมักน้อย มีปัญญารักษาตน เป็นนักปราชญ์ ฉันอาหารแต่น้อย ไม่โลภ สันโดษตามมีตามได้ แวดล้อมพระองค์อยู่ทุกเมื่อ

อารญฺญิกา ธุตรตา ฌายิโน ลูขจีวรา

วิเวกาภิรตา ธีรา ปริวาเรนฺติ ตํ สทา.

ท่านเหล่านั้นถือการอยู่ป่าเป็นวัตร ยินดีในธุดงค์ เข้าฌาน ใช้จีวรเศร้าหมอง ยินดียิ่งในความสงัด เป็นนักปราชญ์ แวดล้อมพระองค์อยู่ทุกเมื่อ

ปฏิปนฺนา ผลฏฺฐา จ เสขา ผลสมงฺคิโน

อาสึสกา อุตฺตมตฺถํ ปริวาเรนฺติ ตํ สทา.

ท่านเหล่านั้นเป็นผู้ปฏิบัติ(พรั่งพร้อมด้วยมรรค) ดำรงอยู่ในผล และเป็นพระเสขะพรั่งพร้อมด้วยผล มุ่งหวังประโยชน์อย่างสูงสุด(คือพระนิพพาน) แวดล้อมพระองค์อยู่ทุกเมื่อ

โสตาปนฺนา จ วิมลา สกทาคามิโน จ เย

อนาคามี จ อรหา ปริวาเรนฺติ ตํ สทา.

ท่านเหล่านั้นทั้งที่เป็นพระโสดาบัน ทั้งที่เป็นพระสกทาคามี ทั้งที่เป็นพระอนาคามี และที่เป็นพระอรหันต์ เป็นผู้ปราศจากมลทิน(คือกิเลส) แวดล้อมพระองค์อยู่ทุกเมื่อ

สติปฏฺฐานกุสลา โพชฺฌงฺคภาวนารตา

สาวกา โว พหู สพฺเพ ปริวาเรนฺติ ตํ สทา.

สาวกของพระองค์จำนวนมาก ฉลาดในสติปัฏฐาน ยินดีในการเจริญโพชฌงค์ ทุกท่านแวดล้อมพระองค์อยู่ทุกเมื่อ

อิทฺธิปาเทสุ กุสลา สมาธิภาวนารตา

สมฺมปฺปธานานุยุตฺตา ปริวาเรนฺติ ตํ สทา.

ท่านเหล่านั้นฉลาดในอิทธิบาท ยินดีในการเจริญสมาธิ หมั่นประกอบสัมมัปปธาน แวดล้อมพระองค์อยู่ทุกเมื่อ

เตวิชฺชา ฉฬภิญฺญา จ อิทฺธิยา ปารมึ คตา

ปญฺญาย ปารมึ ปตฺตา ปริวาเรนฺติ ตํ สทา.

ท่านเหล่านั้นได้วิชชา ๓ ได้อภิญญา ๖ ถึงความสำเร็จแห่งฤทธิ์ ถึงความสำเร็จแห่งปัญญา แวดล้อมพระองค์อยู่ทุกเมื่อ

อีทิสา โว <170> มหาวีร ตว สิสฺสา สุสิกฺขิตา

ทุราสทา อุคฺคเตชา ปริวาเรนฺติ ตํ สทา.

ข้าแต่พระองค์ผู้มีความเพียรมาก ศิษย์ของพระองค์เป็นเช่นนี้ เป็นผู้ศึกษาดีแล้ว หาผู้กระทบกระทั่งได้ยาก มีเดชแผ่ไป แวดล้อมพระองค์อยู่ทุกเมื่อ

เตหิ สิสฺเสหิ ปริวุโต สญฺญเตหิ ตปสฺสิภิ

มิคราชาวสมฺภีโต อุฬุราชาว โสภสิ.

พระองค์มีศิษย์เหล่านั้นแวดล้อม ผู้สำรวมแล้ว ผู้มีตบะ เป็นผู้ไม่ครั่นคร้ามดังราชสีห์ ย่อมทรงงดงามดังดวงจันทร์

ปฐวิยํ ปติฏฺฐาย รุหนฺติ ธรณีรุหา

เวปุลฺลตฺตํ ปาปุณนฺติ ผลญฺจ ทสฺสยนฺติ เต.

ต้นไม้เกิดบนแผ่นดินย่อมงอกงามไพบูลย์บนแผ่นดิน ต้นไม้เหล่านั้นย่อมเผล็ดผล (โดยลำดับ)

ปฐวีสทิโส ตฺวํสิ สกฺยปุตฺต มหายส

สาสเน เต ปติฏฺฐาย ลภนฺติ อมตํ ผลํ.

ข้าแต่พระองค์ผู้ศากยบุตร มีพระยศยิ่งใหญ่ พระองค์ทรงเป็นเช่นกับแผ่นดิน ศิษย์ (เป็นเช่นกับต้นไม้) ดำรงอยู่ในศาสนาของพระองค์แล้ว ย่อมได้ผลเป็นอมตะ

สินฺธุ สรสฺสตี เจว นทิโย จนฺทภาคิกา

คงฺคา จ ยมุนา เจว สรภู จ อโถ มหี.

แม่น้ำสินธุ แม่น้ำสรัสวดี แม่น้ำจันทภาคา แม่น้ำคงคา แม่น้ำยมุนา แม่น้ำสรภู และแม่น้ำมหี

เอตาสํ สนฺทมานานํ สาคโร สมฺปฏิจฺฉติ

ชหนฺติ ปุริมํ นามํ สาคโรเตฺวว ญายติ.

เมื่อแม่น้ำหลายสายนั้นไหลไป(ถึงทะเล)ทะเลย่อมรองรับไว้ แม่น้ำเหล่านั้นย่อมละชื่อเดิม ปรากฏชื่อว่าทะเล ฉันใด

ตเถวิเม จตุวณฺณา ปพฺพชิตฺวา ตวนฺติเก

ชหนฺติ ปุริมํ นามํ พุทฺธปุตฺตาติ ญายเร.

วรรณะทั้ง ๔ เหล่านี้ก็ฉันนั้น มาบวชในสำนักของพระองค์แล้ว ก็ย่อมละชื่อเดิม ปรากฏชื่อว่าพุทธบุตร

ยถาปิ จนฺโท วิมโล คจฺฉํ อากาสธาตุยา

สพฺเพ ตารคเณ โลเก อาภาย อติโรจติ.

ดวงจันทร์ปราศจากมลทินโคจรอยู่ในอากาศ มีแสงรุ่งโรจน์ยิ่งกว่าหมู่ดาวในโลกทั้งหมด ฉันใด

ตเถว ตฺวํ มหาวีร ปริวุโต เทวมานุเส

เอเต สพฺเพ <171> อติกฺกมฺม ชลสิ สพฺพทา ตุวํ.

ข้าแต่พระองค์ผู้มีความเพียรมาก พระองค์ก็ฉันนั้นเหมือนกัน มีศิษย์แวดล้อม ก็ย่อมรุ่งเรืองยิ่งกว่าเทวดาและมนุษย์เหล่านั้นทั้งหมดในกาลทุกเมื่อ

คมฺภีเร อุฏฺฐิตา อูมี น เวลํ อติวตฺตเร <172>

สพฺพา เวลํ ปผุสฺสนฺติ <173> สญฺจุณฺณา วิกิรนฺติ ตา.

คลื่นเกิดขึ้นในน้ำลึกย่อมไม่ล่วงเลยล้นฝั่งไปได้ คลื่นเหล่านั้นกระทบฝั่งเป็นระลอก กระจายหายไปหมด ฉันใด

ตเถว ติตฺถิยา โลเก นานาทิฏฺฐี พหู ชนา

ธมฺมํ วาทิตุกามา <174> เต นาติวตฺตนฺติ ตํ มุนึ.

เดียรถีย์ทั้งหลายในโลกก็ฉันนั้น มีทิฏฐิต่างกัน เป็นชนจำนวนมาก พวกเขาต้องการจะกล่าวธรรม แต่ก็ไม่ล่วงเลยพระองค์ผู้เป็นมุนีไปได้

สเจ จ ตํ ปาปุณนฺติ ปฏิวาเทหิ จกฺขุม

ตวนฺติกํ อุปาคนฺตฺวา สญฺจุณฺณาว ภวนฺติ เต.

ข้าแต่พระองค์ผู้มีพระจักษุ ก็ถ้าเดียรถีย์เหล่านั้น เข้ามาหาพระองค์ด้วยความประสงค์จะคัดค้าน ครั้นมาถึงสำนักของพระองค์แล้ว ก็จะกลายเป็นจุรณไป

ยถาปิ อุทเก ชาตา กุมุทา มนฺทาลกา พหู

อุปลิมฺปนฺติ โตเยน กทฺทมกลเลน จ.

ดอกโกมุท ดอกบัวเผื่อน จำนวนมาก เกิดในน้ำแล้วติดอยู่กับน้ำและเปือกตม ฉันใด

ตเถว พหุกา สตฺตา โลเก ชาตา วิรูหเร

อฏฺฏิตา ราคโทเสน กทฺทเม กุมุทํ ยถา.

เหล่าสัตว์จำนวนมากก็ฉันนั้น เกิดมาในโลกแล้ว ถูกราคะและโทสะเบียดเบียน ย่อมงอกงาม(ในวัฏฏสงสาร) ดุจดอกโกมุทงอกงามในเปือกตม ฉะนั้น

ยถาปิ ปทุมํ ชลชํ ชลมชฺเฌ วิโรจติ <175>

น โส ลิมฺปติ โตเยน ปริสุทฺโธ หิ เกสรี.

ดอกบัวหลวงเกิดในน้ำ งดงามอยู่กลางน้ำ (แต่)ดอกบัวหลวงนั้นยังคงบริสุทธิ์ ไม่ติดอยู่กับน้ำ ฉันใด

ตเถว ตฺวํ มหาวีร โลเก ชาโต มหามุนิ

โนปลิมฺปสิ โลเกน โตเยน ปทุมํ ยถา.

ข้าแต่พระองค์ผู้มีความเพียรมาก พระองค์ก็ทรงเป็นฉันนั้น เป็นมหามุนี เกิดมาแล้วในโลก (แต่)ไม่ทรงติดอยู่กับโลก ดุจดอกบัวหลวงไม่ติดอยู่กับน้ำ ฉะนั้น

ยถา หิ <176> รมฺมเก มาเส พหู ปุปฺผนฺติ วาริชา

นาติกฺกมนฺติ ตํ มาสํ สมโย ปุปฺผนาย โส.

ดอกไม้หลายชนิดที่เกิดในน้ำ ย่อมแย้มบานในเดือน ๑๒ ไม่ล่วงเลยเดือน ๑๒ นั้นไป เพราะเดือน ๑๒ นั้นเป็นกาลสมัยที่ดอกไม้จะบาน ฉันใด

ตเถว ตฺวํ สกฺยปุตฺต ปุปฺผิโต เต วิมุตฺติยา

สาสนํ นาติวตฺตนฺติ ปทุมํ วารินา ยถา.

ข้าแต่พระองค์ผู้ศากยบุตร พระองค์ก็เป็นผู้แย้มบานแล้ว ฉันนั้น เหล่าศิษย์ของพระองค์ก็เป็นผู้แย้มบานแล้วด้วยวิมุตติ ไม่ล่วงเลยคำสั่งสอนของพระองค์ไปได้ ดุจดอกบัวหลวงซึ่งแย้มบานด้วยน้ำ ไม่ล่วงเลยกาลสมัยเป็นที่แย้มบานไปได้ ฉะนั้น

สุปุปฺผิโต สาลราชา ทิพฺพคนฺธํ ปวายติ

อญฺญสาเลหิ ปริวุโต สาลราชาติโสภติ. <177>

ต้นพญาไม้สาละออกดอกบานสะพรั่ง ส่งกลิ่นหอมอบอวลไปคล้ายกลิ่นทิพย์ แวดล้อมด้วยไม้สาละชนิดอื่น ย่อมงดงาม ฉันใด

ตเถว ตฺวํ มหาวีร พุทฺธญาเณน ปุปฺผิโต

ภิกฺขุสํเฆน ปริวุโต สาลราชาว โสภสิ.

ข้าแต่พระองค์ผู้มีความเพียรมาก พระองค์ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ทรงแย้มบานด้วยพระพุทธญาณ มีหมู่ภิกษุแวดล้อม ย่อมงดงาม ดุจพญาไม้สาละ ฉะนั้น

ยถาปิ เสโล หิมวา โอสโถ <178> สพฺพปาณินํ

นาคานํ อสุรานญฺจ เทวานํ อาลโยปิจ. <179>

เปรียบเหมือนภูเขาศิลาล้วนชื่อหิมวา เป็นภูเขาที่มีโอสถสำหรับสรรพสัตว์ เป็นที่อยู่ของพวกนาค อสูร และเทวดาทั้งหลาย

ตเถว ตฺวํ มหาวีร โอสโถ วิย ปาณินํ

เตวิชฺชา ฉฬภิญฺญา จ อิทฺธิยา ปารมึ คตา.

ข้าแต่พระองค์ผู้มีความเพียรมาก พระองค์ก็ทรงเป็นฉันนั้น ทรงเป็นดุจโอสถของสรรพสัตว์ ทรงได้วิชชา ๓ ได้อภิญญา ๖ ถึงความสำเร็จแห่งฤทธิ์

อนุสิฏฺฐา มหาวีร ตยา การุณิเกน เต

รมนฺติ ธมฺมรติยา วสนฺติ ตว สาสเน.

ข้าแต่พระองค์ผู้มีความเพียรมาก ผู้ที่พระองค์ทรงพระกรุณาพร่ำสอนแล้วนั้น ย่อมยินดีในธรรม อยู่ในศาสนาของพระองค์

มิคราชา ยถา สีโห อภินิกฺขมฺม อาสยา.

จตุทฺทิสา วิโลเกตฺวา <180> ติกฺขตฺตุํ อภินาทติ.

ราชสีห์ผู้เป็นพญาเนื้อพอออกจากถ้ำที่อาศัยแล้ว เหลียวดูทิศทั้ง ๔ จึงบันลือสีหนาท ๓ ครั้ง

สพฺเพ มิคา อุตฺตสนฺติ มิคราชสฺส คชฺชโต

ตถา หิ ชาติมา เอโส ปสุํ <181> ตาเสติ สพฺพทา.

เมื่อราชสีห์ผู้พญาเนื้อคำราม สัตว์ทั้งปวงย่อมสะดุ้งกลัว อันที่จริง ชาติราชสีห์นี้ ย่อมทำให้เหล่าสัตว์สะดุ้งกลัวทุกเมื่อ ฉันใด

คชฺชโต เต มหาวีร พสุธายํ ปกมฺปติ. <182>

โพธเนยฺยา ปพุชฺฌนฺติ <183> ตสนฺติ มารกายิกา.

ข้าแต่พระองค์ผู้มีความเพียรมาก เมื่อพระองค์ทรงบันลืออยู่ พื้นพสุธานี้ย่อมหวั่นไหว เหล่าสัตว์ผู้ควรตรัสรู้ก็ย่อมตรัสรู้ เหล่าสัตว์ผู้อยู่ในหมู่มารย่อมสะดุ้ง ฉันนั้น

ตสนฺติ ติตฺถิยา สพฺเพ นทโต เต มหามุนี

กากเสนาว <184> วิพฺภนฺตา มิครญฺญา ยถา มิคา.

ข้าแต่พระมหามุนี เมื่อพระองค์ทรงบันลืออยู่ เหล่าเดียรถีย์ทั้งปวงย่อมสะดุ้ง ดุจฝูงกา ฝูงเหยี่ยวบินกระเจิงไป ดุจฝูงสัตว์แตกกระเจิงไปเพราะราชสีห์ผู้เป็นพญาเนื้อ ฉะนั้น

เย เกจิ คณิโน โลเก สตฺถาโรติ ปวุจฺจเร

ปรมฺปราคตํ ธมฺมํ เทเสนฺติ ปริสาย เต.

เหล่าคณาจารย์บางพวกประชาชนเรียกกันว่า เป็นศาสดาในโลก ท่านเหล่านั้นย่อมแสดงธรรมที่สืบ ๆ กันมาแก่ชุมนุมชน

น เหว <185> ตฺวํ มหาวีร ธมฺมํ เทเสสิ ปาณินํ

สามํ สจฺจานิ พุชฺฌิตฺวา เกวลํ โพธิปกฺขิกํ. <186>

ข้าแต่พระองค์ผู้มีความเพียรมาก แต่พระองค์หาเป็นอย่างนั้นไม่ ครั้นทรงตรัสรู้สัจจะทั้งหลายด้วยพระองค์เองแล้ว จึงทรงแสดงโพธิปักขิยธรรมทั้งมวลแก่เหล่าสัตว์

อาสยานุสยํ ญตฺวา อินฺทฺริยานํ พลาพลํ

ภพฺพาภพฺเพ วิทิตฺวาน มหาเมโฆว คชฺชสิ.

พระองค์ทรงทราบอัธยาศัยและอนุสัย ทรงทราบว่าอินทรีย์มีกำลังแก่กล้าและไม่แก่กล้า ทรงทราบบุคคลสมควรและไม่สมควร จึงทรงบันลือดุจมหาเมฆ

จกฺกวาฬปริยนฺตา นิสินฺนา ปริสา ภเว

นานาทิฏฺฐี วิจินฺเตนฺติ <187> วิมติจฺเฉทนาย ตํ.

เพื่อจะทรงตัดความสงสัยของชุมนุมชนที่จะพึงนั่งรอบจักรวาล ผู้มีทิฏฐิต่างกัน มีความคิดต่างกัน

สพฺเพสํ จิตฺตมญฺญาย โอปมฺมกุสโล มุนิ

เอกํ ปญฺหํ กเถนฺโตว วิมตึ ฉินฺทิ <188> ปาณินํ.

พระองค์ผู้เป็นมุนีทรงรู้จิตของเหล่าสัตว์ทั้งปวง ทรงฉลาดในข้ออุปมา ตรัสแก้ปัญหาข้อเดียวเท่านั้น ก็ทรงตัดความสงสัยของเหล่าสัตว์เสียได้

อุปทิสาสทิเสเหว <189> วสุธา ปูริตา ภเว

สพฺเพว เต ปญฺชลิกา กิตฺตยุํ โลกนายกํ.

พื้นแผ่นดินพึงเต็มด้วยมนุษย์ผู้เช่นกับจอกแหน พวกเขาทั้งหมดพึงประคองอัญชลี ประกาศคุณของพระองค์ ผู้ทรงเป็นผู้นำสัตว์โลก

กปฺปํ วา เต กิตฺตยนฺตา นานาวณฺเณหิ กิตฺตยุํ

ปริเมตุํ น กปฺเปยฺยุํ <190> อปฺปเมยฺโย ตถาคโต.

อีกอย่างหนึ่ง เทวดาและมนุษย์เหล่านั้น เมื่อประกาศคุณอยู่ตลอดกัปหนึ่ง พึงประกาศคุณโดยประการต่าง ๆ ก็ยังไม่สามารถจะประกาศคุณให้สิ้นสุดได้ พระตถาคตมีพระคุณหาประมาณมิได้

ยถา สเกน ถาเมน กิตฺติโต หิ มหา ชิโน <191>

กปฺปโกฏี ปกิตฺเตนฺตา <192> เอวเมวํ <193> ปกิตฺตยํ.

ก็ข้าพระองค์สรรเสริญพระชินเจ้าด้วยกำลังของตนอย่างไร เหล่าเทวดาและมนุษย์เมื่อสรรเสริญอยู่ตลอดโกฏิกัป ก็พึงสรรเสริญอย่างนั้นเหมือนกัน

สเจ หิ โกจิ เทโว วา มนุสฺโส วา สุสิกฺขิโต

ปเมตุํ ปริกปฺเปยฺย วิฆาตํว ลเภยฺย โส.

ก็ถ้าใคร ๆ จะเป็นเทวดา หรือมนุษย์ก็ตาม ได้ศึกษามาเป็นอย่างดีแล้ว จะพึงกำหนดเพื่อจะประมาณ(คุณ) ผู้นั้นจะพึงได้รับความลำบากเปล่า

สาสเน เต ปติฏฺฐาย สกฺยปุตฺต มหายส

ปญฺญาย ปารมึ คนฺตฺวา วิหรามิ อนาสโว.

ข้าแต่พระองค์ผู้ศากยบุตร มีพระยศยิ่งใหญ่ ข้าพระองค์ดำรงอยู่ในศาสนาของพระองค์แล้ว สำเร็จปัญญาบารมีอยู่อย่างผู้ไม่มีอาสวะ

ติตฺถิเย สมฺปมทฺทามิ วตฺเตมิ ชินสาสนํ

ธมฺมเสนาปติ อชฺช สกฺยปุตฺตสฺส สาสเน.

ข้าพระองค์จะย่ำยีเหล่าเดียรถีย์ วันนี้ ข้าพระองค์เป็นจอมทัพธรรมในศาสนาของพระศากยบุตร ประกาศศาสนาของพระชินเจ้า

อปริเมยฺเย กตํ กมฺมํ ผลํ ทสฺเสสิ เม อิธ

สุมุตฺโต <194> สรเวโคว กิเลเส ฌาปยึ มมํ <195>

กรรมที่ข้าพระองค์ได้ทำไว้ในกาลที่จะกำหนดจำนวนมิได้ แสดงผลแก่ข้าพระองค์แล้วในอัตภาพสุดท้ายนี้ ข้าพระองค์หลุดพ้นดีแล้ว ดุจกำลังลูกศรหลุดพ้นไปจากแล่ง เผากิเลสของข้าพระองค์ได้แล้ว

โย โกจิ มนุโช ภารํ ธาเรยฺย มตฺถเก สทา

ภาเรน ทุกฺขิโต อสฺส ภาเรหิ ภริโต ตถา.

มนุษย์คนใดคนหนึ่งพึงทูนของหนักไว้บนศีรษะตลอดเวลา เขาต้องลำบากเพราะของหนัก เป็นผู้เต็มไปด้วยของหนักทั้งหลาย

ฑยฺหมาโน ตีหคฺคีหิ ภเวสุ สํสรึ อหํ

ภริโต ภวภาเรน เนรุ อุทฺธริโต ยถา. <196>

ข้าพระองค์ถูกไฟ ๓ กอง เผาไหม้อยู่ เป็นผู้เต็มไปด้วยของหนักคือภพ โดยประการนั้น ท่องเที่ยวไปแล้วในภพทั้งหลาย ภูเขาสิเนรุอันบุคคลถอนขึ้นแล้วฉันใด

โอโรปิโต จ เม ภาโร ภวา อุคฺฆาฏิตา มยา

กรณียํ กตํ สพฺพํ สกฺยปุตฺตสฺส สาสเน.

ก็ภาระอันหนักข้าพระองค์ยกลงแล้ว ภพทั้งหลายข้าพระองค์ก็เพิกได้แล้ว ฉันนั้นกิจที่ควรทำทั้งหมด ในศาสนาของพระองค์ผู้ศากยบุตร ข้าพระองค์ก็ได้กระทำสำเร็จแล้ว

ยาวตา พุทฺธเขตฺตมฺหิ ฐเปตฺวา สกฺยปุงฺควํ

อหํ อคฺโคมฺหิ ปญฺญาย สทิโส เม น วิชฺชติ.

ตลอดพุทธเขตยกเว้นพระผู้มีพระภาคผู้ศากยะ ผู้ประเสริฐ ข้าพระองค์เป็นผู้เลิศด้วยปัญญา ไม่มีผู้เช่นกับข้าพระองค์

สมาธิมฺหิ สุกุสโล อิทฺธิยา ปารมึ คโต

อิจฺฉมาโน อหํ อชฺช สหสฺสํ อภินิมฺมิเน.

ข้าพระองค์เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ ถึงความสำเร็จแห่งฤทธิ์ วันนี้ เมื่อต้องการจะเนรมิตคน ๑,๐๐๐ คนก็ได้

อนุปุพฺพวิหารสฺส วสีภูโต มหามุนิ

กเถสิ สาสนํ มยฺหํ นิโรโธ สยนํ มม.

พระผู้มีพระภาคผู้เป็นมหามุนี เป็นผู้ชำนาญในอนุปุพพวิหารธรรม ตรัสสอนแก่ข้าพระองค์ นิโรธสมาบัติเป็นที่นอนของข้าพระองค์

ทิพฺพจกฺขุํ วิสุทฺธํ เม สมาธิกุสโล อหํ

สมฺมปฺปธานานุยุตฺโต โพชฺฌงฺคภาวนารโต.

ข้าพระองค์มีทิพยจักษุบริสุทธิ์หมดจด ข้าพระองค์เป็นผู้ฉลาดในสมาธิ หมั่นประกอบในสัมมัปปธาน ยินดีในการเจริญโพชฌงค์

สาวเกน หิ ปตฺตพฺพํ สพฺพเมว กตํ มม <197>

โลกนาถํ ฐเปตฺวาน สทิโส เม น วิชฺชติ.

ข้าพระองค์ได้ทำกิจทุกอย่างที่สาวกจะพึงบรรลุแล้ว ยกเว้นพระผู้มีพระภาคผู้ทรงเป็นที่พึ่งของสัตว์โลกเสียแล้ว ไม่มีผู้เช่นกับข้าพระองค์

สมาปตฺติมฺหิ <198> กุสโล ฌานวิโมกฺขาน ขิปฺปํ ปฏิลาภี <199>

โพชฺฌงฺคภาวนารโต สาวกคุณปารมึ คโตสฺมิ.

ข้าพระองค์เป็นผู้ฉลาดในสมาบัติ ได้ฌานและวิโมกข์ เร็วพลัน ยินดีในการเจริญโพชฌงค์ เป็นผู้บรรลุสาวกบารมีญาณ

สาวกคุณผุสฺเสน <200> พุทฺธิยา ปุริสุตฺตมคารวา <201>

สทฺธาสงฺคหิตํ <202> จิตฺตํ สทา สพฺรหฺมจารีสุ.

ข้าพระองค์เป็นคนมีคารวะอย่างสูงสุด เพราะได้บรรลุสาวกบารมีญาณด้วยความรู้ ข้าพระองค์มีจิตอนุเคราะห์เพื่อนสพรหมจารี ด้วยศรัทธาทุกเมื่อ

อุทฺธฏทาโฒว <203> สปฺโป ฉินฺนวิสาโณว อุสโภ

นิกฺขิตฺตมานทปฺโป <204> อุเปมิ ครุคารเวน คณํ.

ข้าพระองค์ละทิ้งความถือตัวและความเย่อหยิ่งแล้ว ดุจงูถูกถอนเขี้ยวเสียแล้ว (หรือ) ดุจโคอุสภะตัวเขาหักเสียแล้ว เข้าหาหมู่คณะด้วยความเคารพหนักแน่น

ยทิ รูปินี ภเวยฺย ปญฺญา เม วสุ ปตีนํ <205> สเมยฺย

อโนมทสฺสิสฺส ภควโต ผลเมตํ ญาณถวนาย.

หากปัญญาของข้าพระองค์จะพึงมีรูปร่าง ปัญญาของข้าพระองค์ก็จะต้องเสมอกับพระเจ้าแผ่นดินทั้งหลาย นี้เป็นผลของการชมเชยพระญาณของพระผู้มีพระภาค พระนามว่าอโนมทัสสี

ปวตฺติตํ ธมฺมจกฺกํ สกฺยปุตฺเตน ตาทินา

อนุวตฺเตมหํ สมฺมา ญาณถวนายิทํ ผลํ.

ข้าพระองค์ประพฤติตามโดยชอบซึ่งพระธรรมจักร นี้เป็นผลของการชมเชยพระญาณ

มา เม กทาจิ ปาปิจฺโฉ กุสีโต หีนวีริโย

อปฺปสฺสุโต อนาจาโร <206> สเมโต อหุ กตฺถจิ.

บุคคลผู้มีความปรารถนาเลวทราม เป็นคนเกียจคร้าน ละความเพียร มีการศึกษาน้อย ไม่มีมารยาท อย่าได้มาสมาคมกับข้าพระองค์ในที่ไหน ๆ สักคราวเลย

พหุสฺสุโต จ เมธาวี สีเลสุ สุสมาหิโต

เจโตสมถานุยุตฺโต อปิ มุทฺธนิ ติฏฺฐตุ.

ส่วนบุคคลผู้มีการศึกษามาก มีปัญญา มีจิตตั้งมั่นดีในศีลทั้งหลาย หมั่นประกอบความสงบทางใจ ขอจงมาดำรงอยู่บนศีรษะของข้าพระองค์เถิด

ตํ โว วทามิ ภทฺทํ โว <207> ยาวนฺเตตฺถ สมาคตา

อปฺปิจฺฉา โหถ สนฺตุฏฺฐา ทานํ ทตฺวา สทา อหุ. <208>

(เมื่อพระสารีบุตรเถระจะชักชวนภิกษุอื่น ๆ ในคุณสมบัตินั้น จึงกล่าวว่า) เหตุนั้น ข้าพเจ้าจึงกล่าวกับท่านทั้งหลาย ขอความเจริญจงมีแก่ท่านทั้งหลาย ตามจำนวนที่มาประชุมกัน ณ ที่นี้ ขอท่านทั้งหลายจงเป็นผู้มักน้อย สันโดษ ยินดีให้ทานทุกเมื่อเถิด

ยมหํ ปฐมํ ทิสฺวา วิรโช วิมโล อหุํ

โส เม อาจริโย ธีโร อสฺสชิ นาม สาวโก.

ข้าพเจ้าพบสาวกรูปใดก่อนแล้ว ได้เป็นผู้ปราศจากธุลีคือกิเลส ปราศจากมลทินคือกิเลส สาวกรูปนั้นมีนามว่าอัสสชิ เป็นนักปราชญ์ เป็นอาจารย์ของข้าพเจ้า

ตสฺสาหํ สาวโก <209> อชฺช ธมฺมเสนาปตี อหุ

สพฺพตฺถ ปารมึ ปตฺวา วิหรามิ อนาสโว.

ข้าพเจ้าเป็นสาวกของพระอัสสชิเถระนั้น วันนี้ ข้าพเจ้าได้เป็นธรรมเสนาบดีถึงความสำเร็จในคุณทั้งปวง จึงอยู่อย่างผู้ไม่มีอาสวะ

โย เม อาจริโย อาสิ อสฺสชิ นาม สาวโก

ยสฺสํ ทิสายํ วสติ อุสฺสีสมฺหิ กโรมหํ.

พระสาวกรูปใดชื่อว่าอัสสชิ เป็นอาจารย์ของข้าพเจ้า อยู่ ณ ทิศใด ข้าพเจ้าจะนอนหันศีรษะไปทางทิศนั้น

มม กมฺมํ สริตฺวาน โคตโม สกฺยปุงฺคโว

ภิกฺขุสํเฆ นิสีทิตฺวา อคฺคฏฺฐาเน ฐเปสิ มํ.

พระผู้มีพระภาคผู้โคดมศากยะผู้ประเสริฐ ทรงระลึกถึงกรรมของข้าพเจ้าแล้ว ประทับนั่งท่ามกลางหมู่ภิกษุ ทรงตั้งข้าพเจ้าไว้ในตำแหน่งอัครสาวก

กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ ภวา สพฺเพ สมูหตา

นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา วิหรามิ อนาสโว. <210>

กิเลสทั้งหลายข้าพเจ้าเผาได้แล้ว ภพทั้งปวงข้าพเจ้าถอนได้แล้ว

ละความเพียร หมายถึงละความเพียรในการเจริญฌาณ สมาธิและมรรคเป็นต้น

มีการศึกษาน้อย หมายถึงเว้นจากคันถธุระและวิปัสสนาธุระ

ไม่มีมารยาท หมายถึงไม่มีมารยาทในบุคคลมีอาจารย์และอุปัชฌาย์เป็นต้น (ขุ.อป.อ. ๑/๓๖๕/๒๘๕)

ข้าพเจ้าตัดกิเลสเครื่องผูกพันได้แล้วอยู่อย่างผู้ไม่มีอาสวะ ดุจพญาช้างตัดเครื่องพันธนาการได้อยู่อย่างอิสระ

สฺวาคตํ วต เม อาสิ พุทฺธเสฏฺฐสฺส สนฺติเก

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ.

การที่ข้าพเจ้าได้มาในสำนักของพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐที่สุด เป็นการมาดีแล้วหนอ วิชชา ๓ ข้าพเจ้าได้บรรลุแล้วโดยลำดับ คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า ข้าพเจ้าก็ได้ทำสำเร็จแล้ว

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ.

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สารีปุตฺโต เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.

คุณวิเศษเหล่านี้คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ ข้าพเจ้าได้ทำให้แจ้งแล้ว คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า ข้าพเจ้าก็ได้ทำสำเร็จแล้ว ดังนี้แล ได้ทราบว่า ท่านพระสารีบุตรเถระได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้

สารีปุตตเถราปทานที่ ๑ จบ