๑. พุทธาปทาน เล่ม ๓๒

พระไตรปิฎกภาษาไทย

พระบาลีสุตตันตปิฎก

ขุททกนิกาย

อปทาน

[ปฐมภาค]

ฉบับเฉลิมพระเกียรติ

พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว

เนื่องในการจัดงานฉลองสิริราชสมบัติครบ ๖๐ ปี

พุทธศักราช ๒๕๔๙

มหาเถรสมาคม จัดพิมพ์

๓๒

พระบาลีสุตตันตปิฎก

ขุททกนิกาย เถราปทาน

_______________

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

๑. พุทธวรรค

๑. พุทธาปทาน

บุพประวัติของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า

{๑} [๑] พระอานนท์ผู้เป็นเวเทหมุนีได้น้อมกายลงทูลถามพระตถาคต เจ้าผู้ประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวันว่า “ข้าแต่พระวีรเจ้า นัยว่า พระสัพพัญญูพุทธเจ้ามีอยู่ พระพุทธเจ้าเหล่านั้นผู้เป็น นักปราชญ์มีได้เพราะเหตุอะไร”

[๒] ในกาลนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ เป็น พระสัพพัญญูผู้ประเสริฐ ได้ตรัสกะท่านพระอานนท์ด้วย พระสุรเสียงอันไพเราะว่า “ชนเหล่าใดสร้างสมกุศลสมภารไว้ ในพระพุทธเจ้าแต่ปางก่อน ยังไม่ได้โมกขธรรมในศาสนาของ พระชินเจ้าทั้งหลาย[๓] เพราะมุ่งต่อพระสัมโพธิญาณ ชนเหล่านั้นผู้เป็นนักปราชญ์ มี ปัญญาแก่กล้า ย่อมได้บรรลุความเป็นพระสัพพัญญูได้ด้วย อัธยาศัยที่มีกำลังมากด้วยเดชอำนาจแห่งปัญญา

[๔] แม้เราก็ปรารถนาความเป็นพระพุทธเจ้า ในพระพุทธเจ้าแต่ ปางก่อนทั้งหลาย พระพุทธเจ้าเหล่านั้นทรงเป็นพระธรรมราชา สำเร็จได้ด้วยใจเท่านั้น นับไม่ถ้วน

[๕] ต่อไปนี้ ขอท่านทั้งหลายผู้มีใจอันหมดจดจงตั้งใจฟังพุทธาป ทานเทอญ พระพุทธเจ้าเหล่านั้นเป็นพระธรรมราชา สมบูรณ์ ด้วยพระบารมี ๓๐ ทัศ นับไม่ถ้วน

[๖] เรานมัสการพระพุทธเจ้าผู้เป็นนายกของโลกพร้อมด้วยพระสงฆ์ ด้วยนิ้วทั้ง ๑๐ แล้วกราบไหว้พระสัมโพธิญาณของพระพุทธเจ้า ผู้ประเสริฐสุดทั้งหลายด้วยเศียรเกล้า

[๗] รัตนะทั้งที่มีในอากาศและที่อยู่บนดินนับไม่ถ้วนในพุทธเกษตร มีประมาณเท่าใด เรานำรัตนะทั้งหมดนั้นมาได้ด้วยใจ

[๘] ณ พื้นที่เป็นรูปิยะนั้น เราได้เนรมิตปราสาทหลายชั้นอันสำเร็จ ด้วยรัตนะ สูงตระหง่านจรดฟ้า

[๙] มีเสาอันวิจิตร ได้สัดส่วน จัดไว้ดี ควรค่ามาก มีคันทวยทำ ด้วยทองคำ ประดับด้วยธงชัยและฉัตร

[๑๐] พื้นชั้นแรกเป็นแก้วไพฑูรย์ งามดังปุยเมฆที่ไร้มลทิน เกลื่อน กลาดด้วยปลาและดอกบัวหลวง งดงามด้วยพื้นทองคำอย่างดี[๑๑] พื้นบางชั้นเป็นแท่งแก้วประพาฬ พื้นบางชั้นมีสีดังแก้วประพาฬ บางชั้นแดงงดงาม บางชั้นเปล่งรัศมีดังสีแมลงค่อมทอง บาง ชั้นสว่างไปทั่วทิศ[๑๒] ในปราสาทนั้น มีศาลาหน้ามุข มีประตูหน้าต่างจัดไว้เรียบร้อย มีพวงของหอมน่ารื่นรมย์ใจห้อยจากแท่นวงกลมและบานตา ข่าย ๔ ด้าน[๑๓] ยอดปราสาทนั้นประดับด้วยรัตนะ ๗ ประการ มีสีเขียว เหลือง แดง ขาว ดำล้วน ประกอบด้วยเรือนยอดชั้นเยี่ยม[๑๔] มีสระปทุมชูดอกบานสะพรั่ง งามด้วยฝูงเนื้อและนก บางชั้น ดาดาษด้วยดาวนักษัตร ประดับด้วยรูปดวงจันทร์และดวงอาทิตย์[๑๕] ปกคลุมด้วยพวงดอกไม้ทอง ดาดาษด้วยตาข่ายทองน่ารื่นรมย์ ห้อยย้อยด้วยกระดิ่งทอง เปล่งเสียงดังด้วยกำลังลม[๑๖] ปราสาทนั้นงดงามด้วยธงสีต่าง ๆ คือ ธงสีชมพู สีแดง สีเหลือง สีเขียว และสีทอง ปักไว้เป็นระเบียบ[๑๗] ที่นอนต่าง ๆ มากมายหลายร้อย วิจิตรงดงาม ทำด้วยแก้วผลึก ทำด้วยเงิน ทำด้วยแก้วมณี ทับทิม แก้วลาย ลาดด้วย ผ้าเมืองกาสีละเอียดอ่อน

[๑๘] เราอธิษฐานจิตปูลาดเครื่องลาดต่าง ๆ คือ ผ้ากัมพล ผ้า ทุกุลพัสตร์ ผ้าเมืองจีน ผ้าเมืองแขก และผ้าห่มเหลือง ทุกแห่ง[๑๙] ที่พื้นนั้น ๆ ประดับด้วยยอดแก้ว คนหลายร้อยยืนถือประทีป แก้วมณีอันส่องแสงเรืองอยู่

[๒๐] เสาระเนียด เสาซุ้มประตูทองงาม ทำด้วยทองชมพูนุท ทำ ด้วยไม้แก่น และทำด้วยเงิน งดงาม

[๒๑] มีต่อหลายแห่ง จัดไว้เรียบร้อยดี วิจิตรด้วยบานประตูและ กลอน ย่อมยังปราสาทให้งดงาม สองข้างปราสาทนั้นมีกระถาง น้ำเต็มเปี่ยมหลายกระถาง ปลูกบัวหลวงและอุบลไว้เต็ม[๒๒] เราเนรมิตพระพุทธเจ้าในอดีตผู้เป็นนายกของโลกทุกพระองค์ พร้อมด้วยพระสงฆ์สาวกด้วยวรรณะและรูปตามปกติเดิม

[๒๓] พระพุทธเจ้าทุกพระองค์พร้อมด้วยพระสาวกเข้าไปทางประตูนั้น หมู่พระอริยเจ้านั่งบนตั่งที่ทำด้วยทองคำล้วน ๆ

[๒๔] พระพุทธเจ้าผู้ยอดเยี่ยมในโลกที่มีอยู่ ณ บัดนี้ก็ดี ที่ล่วงไปแล้ว ก็ดี ทุกพระองค์ได้ขึ้นปราสาทของเรา

[๒๕] เราให้พระปัจเจกพุทธเจ้าหลายร้อยพระองค์ผู้เป็นพระสยัมภู ผู้ไม่พ่ายแพ้ ให้อิ่มหนำแล้ว พระพุทธเจ้าทุกพระองค์ทั้งในอดีต ทั้งในปัจจุบันได้ขึ้นปราสาทของเรา

[๒๖] ต้นกัลปพฤกษ์ทั้งเป็นของทิพย์และเป็นของมนุษย์มีมาก เรานำ ผ้าทุกอย่างจากต้นกัลปพฤกษ์นั้นมาทำไตรจีวรถวายให้ท่าน เหล่านั้นครอง[๒๗] เราได้ใส่ของเคี้ยว ของฉัน ของลิ้ม น้ำและข้าวอันอร่อยลง ในบาตรอันงามที่ทำด้วยแก้วมณีให้เต็มแล้วจึงถวาย

[๒๘] หมู่พระอริยเจ้าทั้งหมดนั้นเป็นผู้มีผ้าทิพย์เสมอกัน หมดจดจาก กิเลส ครองจีวรเป็นปริมณฑล เราให้อิ่มหนำด้วยน้ำตาลกรวด น้ำมัน น้ำผึ้ง น้ำอ้อย อันอร่อย และข้าวชั้นดี[๒๙] หมู่พระอริยเจ้าทั้งหมดนั้นเข้าไปสู่ห้องแก้วแล้วสำเร็จสีหไสยา บนที่นอนอันควรค่ามาก ดังพญาราชสีห์นอนอยู่ในถ้ำที่อยู่ฉะนั้น[๓๐] ท่านเหล่านั้นรู้สึกตัวลุกขึ้นแล้วนั่งขัดสมาธิบนที่นอน

[๓๑] เป็นผู้เพียบพร้อมด้วยความยินดีในฌานอันเป็นอารมณ์ของ พระพุทธเจ้าทุกพระองค์ บางเหล่าแสดงธรรม บางเหล่า พอใจเข้าฌานด้วยฤทธิ์[๓๒] บางเหล่าเข้าอภิญญา บางเหล่าเจริญอภิญญาให้ชำนาญ บาง เหล่าแผลงฤทธิ์เป็นได้หลายร้อยหลายพัน

[๓๓] แม้พระพุทธเจ้าก็ถามพระพุทธเจ้าถึงปัญหาอันเป็นวิสัยแห่ง สัพพัญญุตญาณ ท่านเหล่านั้นตรัสรู้เหตุอันลึกซึ้ง ละเอียดอ่อน ด้วยพระปัญญา[๓๔] พระสาวกทูลถามพระพุทธเจ้า พระพุทธเจ้าตรัสถามพระสาวก ท่านเหล่านั้นถามกันและกัน แล้วพยากรณ์กันและกัน

[๓๕] พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า พระสาวกผู้เป็นศิษย์ และ พระผู้ปรนนิบัติที่เป็นนิสิต ท่านเหล่านั้นยินดียิ่งในปราสาท ด้วยความยินดีของตนอย่างนี้[๓๖] (พระเจ้าติโลกวิชัยทรงดำริว่า)

ฉัตรแก้วที่มีพวงดอกไม้ทองเป็นระเบียบจงตั้งอยู่ ฉัตรทั้งหมด ที่ห้อยด้วยตาข่ายทอง ขจิตด้วยตาข่ายเงิน คลุมด้วยตาข่าย แก้วมุกดา จงตั้งอยู่เหนือกระหม่อมของเรา[๓๗] จงมีเพดานผ้าแวววาวด้วยดาวทอง เพดานทั้งหมดงดงาม ดาดาษ ด้วยพวงมาลัย จงตั้งอยู่เหนือกระหม่อมของเรา

[๓๘] สระโบกขรณี ดาดาษด้วยพวงมาลัย งามด้วยพวงของหอม เกลื่อนด้วยพวงผ้า ประดับด้วยพวงแก้ว

[๓๙] เกลื่อนกลาดด้วยดอกไม้ งดงามยิ่งนัก อบด้วยของหอม น่าพอใจ เจิมด้วยของหอม มุงด้วยเครื่องมุงทอง

[๔๐] ในทิศทั้งสี่แห่งปราสาท จงมีสระโบกขรณีอันดาดาษด้วยดอก ปทุมและอุบล ปรากฏเป็นสีทอง สระโบกขรณีจงหอม ตระหลบด้วยเกสรและธุลีแห่งดอกปทุม งดงาม[๔๑] โดยรอบปราสาท ต้นไม้ทุกชนิดจงมีดอกบานสะพรั่ง และ ดอกไม้ทั้งหลายหล่นลงเอง ลอยไปโปรยที่ปราสาท

[๔๒] ใกล้ ๆ ปราสาทนั้น ฝูงนกยูงจงรำแพนหาง ฝูงหงส์ทิพย์จงส่ง เสียง ฝูงนกการวิกจงขับขาน หมู่นกจงร้องอยู่โดยรอบปราสาท[๔๓] เสียงกลองทุกอย่างจงบันลือ เสียงพิณทุกชนิดจงบรรเลง เสียง สังคีตทุกอย่างจงขับขานโดยรอบปราสาท

[๔๔] ขอบัลลังก์ทองใหญ่ที่สมบูรณ์ด้วยรัศมี ไม่มีช่อง ประดับด้วย แก้ว จงตั้งอยู่ในกำหนดพุทธเกษตร และในจักรวาลอื่นจาก พุทธเกษตรนั้น[๔๕] ขอต้นไม้ที่ติดดวงประทีปจงรุ่งเรืองด้วยประทีป ถึงจะเรียงต่อ กันไปตั้งหมื่นต้น ก็จงโชติช่วงเป็นอย่างเดียวกัน

[๔๖] หญิงเต้นรำจงเต้นรำ และหญิงขับร้องจงขับร้อง หมู่นาง อัปสรผู้มีอวัยวะต่าง ๆ กันจงฟ้อนรำอยู่โดยรอบปราสาท

[๔๗] เราให้ชักธงทุกชนิดซึ่งมีห้าสีงามวิจิตรไว้บนยอดไม้ ยอดภูเขา และบนยอดเขาสิเนรุ

[๔๘] หมู่ชน ฝูงนาค คนธรรพ์ และเทวดาทุกท่านนั้นจงมาประนม หัตถ์นมัสการเรา แวดล้อมปราสาทอยู่

[๔๙] กิริยาคือกุศลกรรมอย่างใดอย่างหนึ่งที่เราพึงทำมีอยู่ กุศลกรรม นั้นเราทำแล้วด้วยกาย วาจา และใจ ให้ควรแก่อันบังเกิดขึ้น ในไตรทศ (สวรรค์ชั้นดาวดึงส์)

[๕๐] สัตว์เหล่าใดมีสัญญาก็มี ไม่มีสัญญาก็มี ขอสัตว์ทั้งหมดนั้น จงเป็นผู้มีส่วนแห่งผลบุญที่เรากระทำแล้วเถิด

[๕๑] สัตว์เหล่าใดทราบบุญที่เราทำแล้ว เราให้ผลบุญแก่สัตว์เหล่านั้น บรรดาสัตว์เหล่านั้น สัตว์เหล่าใดไม่รู้ ขอทวยเทพจงไปบอก แก่สัตว์เหล่านั้น

[๕๒] ปวงสัตว์ในโลกผู้อาศัยอาหารเป็นอยู่ทุกจำพวก ขอจงได้ อาหารอันพึงใจ ด้วยใจของเรา

[๕๓] ทานใดเราให้แล้วด้วยใจอันเลื่อมใส เรายังความเลื่อมใสให้เกิด ขึ้นในทานนั้นด้วยใจ พระสัมพุทธเจ้าทุกพระองค์ พระปัจเจก พุทธเจ้า และพระสาวกของพระชินเจ้า อันเราผู้เป็นพระเจ้า จักรพรรดิบูชาแล้ว[๕๔] เพราะกุศลกรรมที่เราทำดีแล้วนั้น และเพราะตั้งเจตจำนงไว้ เราละร่างมนุษย์แล้วได้ไปสู่สวรรค์ชั้นดาวดึงส์

[๕๕] เรารู้จักแต่ภพทั้งสอง คือ ความเป็นเทวดาและความเป็นมนุษย์ เราไม่รู้จักคติอื่นเลย นี้เป็นผลแห่งความปรารถนาด้วยใจ

[๕๖] เราเป็นใหญ่กว่าเทวดา เป็นใหญ่กว่ามนุษย์ เป็นผู้สมบูรณ์ ด้วยรูปลักษณะ ไม่มีใครเสมอเราด้วยปัญญา

[๕๗] โภชนะต่าง ๆ อย่างประเสริฐ และรัตนะมากมาย ผ้านานาชนิด ย่อมจากฟ้ามาหาเราพลัน

[๕๘] เราชี้มือไปในที่ใด คือ ที่แผ่นดิน ภูเขา บนอากาศ ในน้ำ และในป่า อาหารทิพย์ย่อมมาหาเราเอง

[๕๙] เราชี้มือไปในที่ใด คือ ที่แผ่นดิน ภูเขา บนอากาศ ในน้ำ และในป่า รัตนะทุกอย่างย่อมมาหาเราเอง

[๖๐] เราชี้มือไปในที่ใดคือที่แผ่นดินภูเขาบนอากาศในน้ำ และในป่า ของหอมทุกชนิดย่อมมาหาเราเอง

[๖๑] เราชี้มือไปในที่ใดคือที่แผ่นดินภูเขาบนอากาศในน้ำ และในป่า ยวดยานทุกอย่างย่อมมาหาเราเอง

[๖๒] เราชี้มือไปในที่ใดคือที่แผ่นดินภูเขาบนอากาศในน้ำ และในป่า ดอกไม้ทุกชนิดย่อมมาหาเราเอง

[๖๓] เราชี้มือไปในที่ใดคือที่แผ่นดินภูเขาบนอากาศในน้ำ และในป่า เครื่องประดับทุกชนิดย่อมมาหาเราเอง

[๖๔] เราชี้มือไปในที่ใดคือที่แผ่นดินภูเขาบนอากาศในน้ำ และในป่า ปวงนางกัญญาย่อมมาหาเราเอง

[๖๕] เราชี้มือไปในที่ใดคือที่แผ่นดินภูเขาบนอากาศในน้ำ และในป่า น้ำผึ้งและน้ำตาลกรวดย่อมมาหาเราเอง

[๖๖] เราชี้มือไปในที่ใดคือที่แผ่นดินภูเขาบนอากาศในน้ำ และในป่า ของเคี้ยวทุกอย่างย่อมมาหาเราเอง

[๖๗] เราได้ให้ทานอันประเสริฐนั้นแก่คนไม่มีทรัพย์ คนเดินทางไกล ยาจกและคนหลงทาง เพื่อต้องการบรรลุสัมโพธิญาณอัน ประเสริฐ[๖๘] เรายังภูเขาหินให้บันลือลั่นอยู่ ยังภูเขาอันหนาแน่นให้กระหึ่ม อยู่ ยังมนุษยโลกพร้อมทั้งเทวโลกให้ร่าเริงอยู่ จะเป็น พระพุทธเจ้าในโลก[๖๙] ทิศในโลกมีอยู่ ๑๐ ทิศ ที่สุดไม่มีแก่บุคคลผู้ไปอยู่ ก็ในทิศาภาค นั้น พุทธเกษตรนั้นนับไม่ได้

[๗๐] รัศมีของเราปรากฏเปล่งออกเป็นคู่ ๆ ข่ายรัศมีมีอยู่ในหมื่น จักรวาลนี้ มีแสงสว่างมากยิ่งนัก

[๗๑] ปวงชนในโลกธาตุมีประมาณเท่านี้จงเห็นเรา จงมีใจยินดี จง ประพฤติตามเราทั้งหมดทีเดียว

[๗๒] เราตีกลองอมฤต มีเสียงบันลือไพเราะสละสลวย ปวงชนใน ระหว่างหมื่นจักรวาลนี้จงได้ยินเสียงอันไพเราะของเรา

[๗๓] ครั้นเมื่อฝนคือปรมัตถธรรมมีอรรถอันลึกซึ้ง ไพเราะ ละเอียด อันกล่าวถึงพระธรรมนั้นด้วยเสียงบันลือ คือ พระธรรมเทศนา นัยตกอยู่ ขอสัตว์ทั้งปวงจงเป็นผู้ปราศจากอาสวะ บรรดา บริษัท ๔ เหล่านี้ เหล่าสัตว์ที่ได้บรรลุคุณอย่างต่ำ ก็ขอให้ได้ เป็นพระโสดาบันเถิด[๗๔] เราให้ทานที่ควรให้แล้ว (ทานบารมี) บำเพ็ญศีลบารมีโดยไม่ เหลือ ถึงที่สุดแห่งเนกขัมมบารมีแล้ว พึงได้บรรลุสัมโพธิญาณ อันสูงสุด

[๗๕] เราเรียนถามบัณฑิตแล้ว คือ บำเพ็ญปัญญาบารมี บำเพ็ญ ความเพียรอันอุดม คือ บำเพ็ญวิริยบารมี ถึงที่สุดแห่งขันติ บารมีแล้ว พึงได้บรรลุสัมโพธิญาณอันสูงสุด

[๗๖] เราบำเพ็ญอธิษฐานบารมีอันมั่นคงแล้ว บำเพ็ญสัจจบารมี ถึงที่ สุดแห่งเมตตาบารมีแล้ว พึงได้บรรลุสัมโพธิญาณอันสูงสุด

[๗๗] เราเป็นผู้มีใจเสมอในอารมณ์ทั้งปวง คือ ในลาภ ความเสื่อม ลาภ สุข ทุกข์ สรรเสริญ นินทา บำเพ็ญอุเบกขาบารมีแล้ว พึงได้บรรลุสัมโพธิญาณอันสูงสุด

[๗๘] ท่านทั้งหลายเห็นความเกียจคร้านโดยความเป็นภัย และเห็น ความเพียรโดยความเป็นแดนเกษม จงปรารภความเพียรเถิด นี้เป็นอนุศาสนีของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย

[๗๙] ท่านทั้งหลายเห็นความวิวาทโดยเป็นภัย และเห็นความไม่ วิวาทโดยความเป็นแดนเกษมแล้ว จงสมัครสมานกัน กล่าว วาจาอ่อนหวานแก่กัน นี้เป็นอนุศาสนีของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย[๘๐] ท่านทั้งหลายเห็นความประมาทคือการอยู่ปราศจากสติโดยความ เป็นภัย และเห็นความไม่ประมาทโดยความเป็นแดนเกษมแล้ว จงอบรมอัฏฐังคิกมรรคเถิด นี้เป็นอนุสาสนีของพระพุทธเจ้า ทั้งหลาย[๘๑] พระพุทธเจ้าทั้งหลาย และพระอรหันต์ทั้งหลายเป็นอันมากมา ประชุมกันโดยประการทั้งปวง ท่านทั้งหลายจงกราบไหว้ นมัสการพระสัมพุทธเจ้าและพระอรหันต์ทั้งหลายเถิด

[๘๒] ด้วยประการดังนี้ พระพุทธเจ้าทั้งหลายจึงเป็นอจินไตย ธรรม ของพระพุทธเจ้าทั้งหลายก็เป็นอจินไตย แม้ผลวิบากของเทวดา และมนุษย์ทั้งหลายที่เลื่อมใสในพระพุทธเจ้าและพระธรรมของ พระพุทธเจ้าที่เป็นอจินไตยก็เป็นอจินไตยด้วยนัยว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงให้ท่านพระอานนทเถระทราบ พระพุทธจริตของพระองค์ จึงได้ตรัสธรรมบรรยายชื่อพุทธาปทาน ด้วย ประการฉะนี้

จบ พุทธาปทานที่ ๑

๒. ปัจเจกพุทธาปทาน

บุพประวัติของพระปัจเจกพุทธเจ้า

ลำดับนี้ ท่านทั้งหลายจงตั้งใจฟังปัจเจกพุทธาปทานต่อไป

{๒} [๘๓] พระอานนท์ผู้เป็นเวเทหมุนีได้น้อมกายลงทูลถามพระตถาคตเจ้า ผู้ประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวันว่า “ข้าแต่พระวีรเจ้า นัยว่า พระปัจเจกพุทธเจ้ามีอยู่ พระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้นผู้เป็น นักปราชญ์ย่อมมีได้เพราะเหตุอะไร”[๘๔] ในกาลนั้น พระผู้มีพระภาคสัพพัญญูผู้ประเสริฐ ผู้แสวงหาคุณ อันยิ่งใหญ่ได้ตรัสตอบท่านพระอานนท์ผู้เจริญด้วยพระสุรเสียง อันไพเราะว่า “ชนเหล่าใดบำเพ็ญบุญไว้ในพระพุทธเจ้าที่ล่วงแล้ว ในปางก่อน ยังไม่ได้โมกขธรรม ในศาสนาของพระชินเจ้า[๘๕] เพราะมุ่งต่อความสลดใจนั่นเอง ชนเหล่านั้นผู้เป็นนักปราชญ์ ถึงจะเว้นพระพุทธเจ้า ก็มีปัญญาแก่กล้าบรรลุปัจเจกโพธิ ญาณ ได้ แม้ด้วยอารมณ์นิดหน่อย

[๘๖] ในโลกทั้งปวง เว้นเราเสีย ไม่มีใครเสมอพระปัจเจกพุทธเจ้าเลย เราจักบอกคุณเพียงสังเขปนี้ของท่านเหล่านั้น ท่าน ทั้งหลายจงฟังคุณของพระมหามุนีให้ดีเถิด