๘. ยโสธราเถริยาปทาน เล่ม ๓๓

[๒๓๘] ภิกษุณีเหล่านั้นพากันพิศวง จึงไปกราบทูลพระชินเจ้าผู้ประเสริฐให้ทรงทราบเรื่องนั้น พระโลกนาถทรงสดับเรื่องนั้นแล้ว ทรงชื่นชม ได้ตรัสพระคาถานี้ว่า[๒๓๙] แท้จริง บุคคลผู้ปรารภความเพียรมั่น มีชีวิตเป็นอยู่เพียงวันเดียว ก็ยังประเสริฐกว่าคนเกียจคร้านละทิ้งความเพียร ซึ่งมีชีวิตอยู่ตั้ง ๑๐๐ ปี[๒๔๐] พระมหามุนีมหาวีรเจ้าอันดิฉันให้โปรดปรานแล้วด้วยการปฏิบัติดี จึงตรัสว่าดิฉันเป็นผู้เลิศกว่าภิกษุณีทั้งหลายฝ่ายปรารภความเพียร[๒๔๑-๒๔๓] ดิฉันเผากิเลสทั้งหลายแล้ว ... คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า ดิฉันทำเสร็จแล้ว ดังนี้แล

นัยว่า พระโสณาภิกษุณีได้กล่าวคาถาเหล่านี้ไว้แล้ว ด้วยประการฉะนี้แล

จบ โสณาเถรีอปทานที่ ๖

๗. ภัททกาปิลานีเถรีอปทาน

ว่าด้วยบุพประวัติของพระภัททกาปิลานีเถรี

(พระภัททกาปิลานีเถรีได้กล่าวบุพประวัติของตนไว้ว่า)

{๑๖๗} [๒๔๔] ในกัปที่ ๑๐๐,๐๐๐ แต่ภัทรกัปนี้ พระพิชิตมารผู้ทรงเป็นพระนายกของโลก พระนามว่าปทุมุตตระ ผู้ทรงรู้จบธรรมทั้งปวงเสด็จอุบัติขึ้นแล้ว

[๒๔๕] ในกาลนั้น ดิฉันเป็นภรรยาของเศรษฐีมีชื่อว่าวิเทหะ มีรัตนะมากในพระนครหังสวดี

[๒๔๖] ครั้งหนึ่ง เศรษฐีนั้นพร้อมกับชนบริวารได้เข้าไปเฝ้าพระพุทธเจ้าซึ่งเป็นดังดวงอาทิตย์แห่งนรชน ได้ฟังธรรมของพระองค์ อันเป็นเหตุนำมาซึ่งความสิ้นทุกข์ทั้งปวง[๒๔๗] พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประกาศพระสาวกองค์หนึ่งว่าเป็นผู้เลิศกว่าภิกษุทั้งหลายผู้ถือธุดงค์ เศรษฐีผู้เป็นสามีของดิฉันได้ฟังแล้ว จึงได้ถวายทานแด่พระพุทธเจ้าผู้คงที่ตลอด ๗ วัน[๒๔๘] แล้วซบเศียรลงแทบพระบาทปรารถนาตำแหน่งนั้น ก็ในกาลนั้นพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐกว่านรชนเมื่อจะทรงให้บริษัทรื่นเริง

[๒๔๙] จึงได้ตรัสพระคาถาเหล่านี้เพื่อทรงอนุเคราะห์เศรษฐีว่า “ลูกเอ๋ยเจ้าจะได้ตำแหน่งที่ตนปรารถนา จงเป็นผู้เย็นใจเถิด

[๒๕๐] ในกัปที่ ๑๐๐,๐๐๐ แต่ภัทรกัปนี้ พระศาสดาพระนามว่าโคดมซึ่งสมภพในราชวงค์ของพระเจ้าโอกกากราชจักเสด็จอุบัติขึ้นในโลก

[๒๕๑] เธอจักได้เป็นธรรมทายาทของพระศาสดาพระองค์นั้น จักเป็นโอรสอันธรรมเนรมิต จักเป็นสาวกของพระศาสดา มีชื่อว่ากัสสปะ,,[๒๕๒] เศรษฐีได้ฟังพระพุทธพยากรณ์นั้นแล้วก็มีความเบิกบานใจ มีจิตประกอบด้วยเมตตา บำรุงพระชินเจ้าพระผู้แนะนําที่วิเศษ ด้วยปัจจัยทั้งหลายจนตลอดซีวิต[๒๕๓] พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงยังพระศาสนาให้รุ่งเรืองแล้ว ทรงกำจัดเดียรถีย์ที่ชั่ว และทรงแนะนำประชาชนที่ควรแนะนําแล้ว พระองค์กับทั้งพระสาวกก็ปรินิพพาน

[๒๕๔] เมื่อพระสุคตเจ้าซึ่งเป็นผู้เลิศในโลกพระองค์นั้นปรินิพพานแล้ว เพื่อจะบูชาพระศาสดา เศรษฐีนั้นจึงเชิญญาติและมิตรมาประชุมกันแล้วพร้อมกับญาติและมิตรเหล่านั้นได้สร้าง[๒๕๕] พระสถูปทำด้วยรัตนะสูง ๗ โยชน์ งดงามเหมือนดวงอาทิตย์ และเหมือนต้นพญาสาละที่มีดอกบานสะพรั่ง

[๒๕๖] ดิฉันให้ช่าง ๗ คนทำตะเกียง ๗๐๐,๐๐๐ ดวงซึ่งโชติช่วงเหมือนไฟไหม้ไม้อ้อด้วยรัตนะ ๗ อย่าง

[๒๕๗] ดิฉันใส่น้ำมันหอมจนเต็มทุกดวงตามประทีปไว้ ณ ที่นั้นเพื่อบูชาพระศาสดาผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ผู้ทรงอนุเคราะห์สรรพสัตว์

[๒๕๘] ดิฉันให้ช่างทำหม้อ ๗๐๐,๐๐๐ ใบซึ่งเต็มด้วยรัตนะต่าง ๆ เพื่อบูชาพระศาสดาผู้เแสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่

[๒๕๙] ตรงกลางหม้อทุก ๆ ๘ ใบ ได้ยกพวงทองเข้าไว้ รุ่งเรืองด้วยสีสันเหมือนดวงอาทิตย์ในสรทกาล

[๒๖๐] ที่ประตูทั้ง ๔ มีเสาระเนียดซึ่งทำด้วยรัตนะ มีแท่นที่ทำด้วยรัตนะ ตั้งไว้งดงามน่ายินดี

[๒๖๑] ทั้งมีคูปลูกพรรณดอกไม้น้ำเป็นระเบียบดี และมีธงรัตนะยกขึ้นไร้ล้วนแต่งามไพโรจน์

[๒๖๒] พระเจดีย์ที่สร้างด้วยรัตนะนั้น ๆ สร้างไว้อย่างงดงาม มีสีสุกใสรุ่งโรจน์ด้วยสีเหมือนดวงอาทิตย์ที่มีรัศมีงดงาม

[๒๖๓] พระสถูปของดิฉันมี ๓ ด้าน ด้านหนึ่งดิฉันบรรจุเต็มไปด้วยหรดาล ด้านหนึ่งบรรจุเต็มไปด้วยมโนศิลา ด้านหนึ่งบรรจเต็มไปด้วยแร่พลวง

[๒๖๔] ดิฉันให้ช่างสร้างเครื่องบูชาที่น่ายินดีเช่นนี้แล้ว ได้ถวายทานแด่ภิกษุสงฆ์ผู้กล่าวธรรมอันประเสริฐตามกำลังจนตลอดชีวิต[๒๖๕] ดิฉันกับเศรษฐีนั้นทำบุญเหล่านั้นโดยประการทั้งปวงจนตลอดชีวิตแล้วก็ได้ไปสู่สุคติภพพร้อมกัน

[๒๖๖] เสวยสมบัติทั้งหลายในเทวดาและมนุษย์ เวียนว่ายตายเกิดไปกับเศรษฐีนั้น ปานประหนึ่งว่าเงาติดตามตัวฉะนั้น

[๒๖๗] ในกัปที่ ๙๑ แต่ภัทรกัปนี้ พระพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี ผู้ทรงเป็นพระนายกของโลก ผู้มีพระเนตรงดงาม ทรงเห็นแจ่มแจ้งในธรรมทั้งปวง เสด็จอุบัติขึ้นแล้ว[๒๖๘] ในกาลนั้น ในพระนครพันธุมดี มีพราหมณ์ที่ชาวโลกรู้กันว่า สาธุ เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยความดี แต่ยากจนด้วยทรัพย์

[๒๖๙] แม้ในกาลนั้น ดิฉันก็เป็นพราหมณีของพราหมณ์นั้น มีจิตเสมอกัน บางครั้งพราหมณ์นั้นเข้าไปเฝ้าพระมหามุนี

[๒๗๐] ซึ่งประทับอยู่ในหมู่ชน ทรงแสดงธรรมส่วนที่เป็นทางแห่งอมตธรรมอยู่ ได้ฟังธรรมแล้วเบิกบานใจได้ถวายผ้าห่มผืนหนึ่ง[๒๗๑] มีผ้านุ่งผืนเดียวกลับไปถึงเรือนแล้วได้บอกดิฉันว่า “ดูก่อนน้องผู้มีบุญมาก เชิญอนุโมทนาเถิด ฉันถวายผ้าห่มแด่พระพุทธเจ้าไปแล้ว,,[๒๗๒] ในกาลนั้น ดิฉันประนมมือกล่าวอนุโมทนาว่า “นายขา ผ้าห่ม ท่านถวายดีแล้วแด่พระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐผู้คงที่”

[๒๗๓] พราหมณ์กับดิฉันเป็นผู้เจริญด้วยสุขสมบัติ เวียนว่ายตายเกิด อยู่ในภพน้อยภพใหญ่ พราหมณ์ได้เป็นพระจ้าแผ่นดิน ในพระนครพาราณสี

[๒๗๔] ในกาลนั้น ดิฉันได้เป็นพระมเหสีสูงกว่าหมู่พระสนม เป็นพระมเหสีที่ท้าวเธอโปรดปราน ด้วยความสิเนหาอันเนื่องมาแต่ภพก่อน

[๒๗๕] พระเจ้าแผ่นดินนั้นทอดพระเนตรเห็นพระปัจเจกพระพุทธเจ้า ๘ พระองค์ผู้กำลังเที่ยวบิณฑบาตอยู่ก็ทรงพอพระทัย จึงได้ถวายบิณฑบาตที่มีค่ามาก[๒๗๖] แล้วทรงนิมนต์ไว้ ทรงสร้างมณฑปแก้วประดับด้วยทอง มีความเปล่งปลั่งที่พวกช่างทองทำไว้ ขนาด ๑๐๐ ศอก

[๒๗๗] ท้าวเธอทรงเลื่อมใสรับสั่งให้อาราธนาพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหมด แล้วได้ทรงถวายทานแก่พระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้นซึ่งเข้ามาในพระราชนิเวศน์ด้วยพระหัตถ์ของพระองค์[๒๗๘] แม้ในกาลนั้น ดิฉันก็ได้ถวายทานนั้นร่วมกับพระเจ้ากาสี ดิฉันมาเกิดในกาสิกคามในพระนครพาราณสีอีก

[๒๗๙] พระเจ้ากาสีกับพระภาดามาเกิดในตระกูลกุฎุมพี มีความเจริญเพียบพร้อมด้วยความสุข ดิฉันเป็นภรรยาของพราหมณ์คนพี่ปฏิบัติวัตรในสามีเป็นอย่างดี[๒๘๐] น้องชายของสามีดิฉันเห็นพระปัจเจกพุทธเจ้าแล้วนำอาหาร สำหรับพี่ชายถวายแต่พระปัจเจกพุทธเจ้านั้น เมื่อเขากลับมาแล้ว จึงบอกเขา[๒๘๑] เขามิได้ยินดีทาน ขณะนั้น ดิฉันจึงถวายทานแก่พระปัจเจกพุทธเจ้านั้น สามีของดิฉันถวายอาหารอันไม่ควรแต่พระปัจเจกพุทธเจ้า

[๒๘๒] ในกาลนั้น ดิฉันโกรธเททานของพระปัจเจกพุทธเจ้านั้นเสีย แล้วได้ถวายบาตรซึ่งเต็มด้วยเปีอกตมแก่พระปัจเจกพุทธเจ้าผู้คงที่นั้น[๒๘๓] ในกาลนั้น ดิฉันเห็นท่านมีจิตใจและสีหน้าสงบทั้งในการให้การรับ การไม่เคารพ และการประทุษร้าย จิงสลดใจมาก[๒๘๔] สามีของดิฉันรับบาตรมาแล้วใช้น้ำหอมอย่างดีล้างจนสะอาด ดิฉันมีจิตเลื่อมใสนำน้ำตาลกรวดกับเปรียงใส่บาตรจนเต็มแล้ว ถวายพระปัจเจกพุทธเจ้าองค์นั้น[๒๘๕] ดิฉันมีความยินดี เกิดในภพไหน ๆ ก็มีรูปสวยเพราะถวายทาน แต่มีกลิ่นตัวเหม็นเพราะทำความไม่ดี หยาบหยามต่อพระปัจเจกพุทธเจ้า[๒๘๖] เมื่อพระเจดีย์แห่งพระกัสสปธีรเจ้าซึ่งสามีให้สำเร็จแล้ว ดิฉันมีความยินดีได้ถวายแผ่นอิฐทองอย่างดี

[๒๘๗] ชุบแผ่นอิฐนั้นจนเปียกด้วยน้ำหอมที่เกิดแต่เครื่องหอม ๔ ชนิด จึงพ้นจากโทษที่มีกลิ่นตัวเหม็น งดงามดีทั่วสรรพางค์[๒๘๘] และให้ช่างทำตะเกียง ๗๐๐,๐๐๐ ดวงด้วยรัตนะ ๗ อย่าง ใส่เปรียงจนเต็มแล้วให้ใส่ไส้ ๑,๐๐๐

[๒๘๙] ตามประทีปตั้งไว้ ๗ แถวเพื่อบูชาพระพุทธเจ้าผู้เป็นที่พึ่งของสัตวโลกด้วยจิตอันเลื่อมใส

[๒๙๐] แม้ในกาลนั้น ดิฉันก็มีส่วนในบุญนั้นโดยพิเศษ สามีของดิฉันไปเกิดในแคว้นกาสี มีนามปรากฏว่าสุมิตตะ

[๒๙๑] ดิฉันเป็นภรรยาของนายสุมิตตะนั้น เป็นผู้เจริญด้วยสุขสมบัติ เป็นที่รักของสามี ในกาลนั้นสามีของดิฉันได้ถวายผ้าโพกเนื้อดีแก่พระปัจเจกมุนี

[๒๙๒] แม้ดิฉันก็มีส่วนแห่งทานนั้น อนุโมทนาทานอันอุดม สามีไปเกิดในกำเนิดแห่งชาวโกลิยะในแคว้นกาสี

[๒๙๓] ในกาลนั้น สามีของดิฉันพร้อมกับบุตรของชาวโกลิยะ ๕๐๐ คน ได้บำรุงพระปัจเจกพุทธเจ้า ๕๐๐ องค์

[๒๙๔] อาราธนาพระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้นให้อยู่จำพรรษาตลอดไตรมาสแล้วได้ถวายไตรจีวรในกาลนั้นดิฉันเป็นภรรยาของโกลิยบุตร คนนั้นด้วยกุศลกรรมบถที่บำเพ็ญมา[๒๙๕] โกลิยบุตรนั้นจุติจากอัตภาพนั้นแล้วไปเกิดเป็นพระราชาพระนามว่านันทะ มียศมาก แม้ดิฉันก็เกิดเป็นพระมเหสีของท้าวเธอ เป็นผู้ได้ความสำเร็จในกามสุขทั้งปวง[๒๙๖] พระเจ้านันทะนั้นจุติจากอัตภาพนั้นแล้วมาเกิดเป็นพระเจ้าพรหมทัตผู้เป็นใหญ่ในปฐพี ในกาลนั้นดิฉันกับพระเจ้าพรหมหัต ได้อาราธนาพระปัจเจกพุทธเจ้า ๕๐๐ องค์ผู้เป็นพระโอรสแห่งพระนางปทุมวดี[๒๙๗] ให้มาอยู่ในพระราชอุทยานแล้วบำรุงอยู่ และบูชาพระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้นผู้ดับกิเลสแล้วจนตลอดชีวิต

[๒๙๘] เราทั้งสองให้สร้างเจดีย์หลายองค์แล้ว ก็บวชกัน เจริญอัปปมัญญาแล้วได้เข้าถึงพรหมโลก

[๒๙๙] จุติจากพรหมโลกแล้ว สามีของดิฉันมาเกิดเป็นพราหมณ์ชื่อปิปผลายนะ ที่ประเทศมหาติตถะ มารดาชื่อสุมนเทวี บิดาเป็นพราหมณ์โกสิโคตร[๓๐๐] ดิฉันเกิดเป็นธิดาของพราหมณ์นามว่ากปิละ มารดาชื่อสุจิมดีที่เมืองสากลบุรีอันอุดม ในแคว้นมัททะ

[๓๐๑] บิดาของดิฉันหล่อรูปเหมือนดิฉันด้วยทองคำแท่งแล้วถวายรูปหล่อแก่พระพุทธกัสสปะผู้เว้นจากกามคุณ

[๓๐๒] พราหมณ์ปิปผลายนะนั้นเป็นคนมีความกรุณาไปตรวจดูการงาน ในกาลบางครั้งเห็นสัตว์ทั้งหลายที่ถูกกาเป็นต้นจิกกินเข้าก็สลดใจ[๓๐๓] ในกาลนั้น ดิฉันเห็นเมล็ดงาที่มีอยู่ในเรือน จึงนำออกผึ่งแดดมีพวกหนอนอาศัยกินแล้ว ก็ได้ความสลดใจ[๓๐๔] ในกาลนั้น ปิปผลายนพราหมณ์ผู้เป็นปราชญ์ออกบวชแล้ว ดิฉันก็บวชตามอยู่ในสำนักปริพาชก ๕ ปี

[๓๐๕] เมื่อพระนางโคตรมีผู้เป็นพระมาตุจฉาผู้บำรุงพระชินเจ้ามาทรงผนวชแล้ว ดิฉันได้เข้าไปหาท่าน ต่อมาพระพุทธเจ้าโปรดสั่งสอนแล้ว[๓๐๖] ไม่นานเท่าไรก็ได้บรรลุอรหัตตผล โอ ! เรามีพระกัสสปเถระ ผู้มีสิริเป็นกัลยาณมิตร

[๓๐๗] พระกัสสปเถระเป็นบุตรทายาทแห่งพระพุทธเจ้า มีจิตตั้งมั่นดี รู้ชัดปุพเพนิวาสญาณ เห็นสวรรค์และอบาย[๓๐๘] ลุถึงแล้วซึ่งความสิ้นชาติ เป็นมุนี อยู่จบอภิญญา เป็นพราหมณ์(พระอรหันต์) มีไตรวิชชาด้วยวิชชา ๓ นี้

[๓๐๙] ดิฉันผู้ชื่อภัททกาปิลานีก็เหมือนกัน ได้ไตรวิชชา ละมัจจุราชแล้ว ดำรงร่างกายนี้เป็นชาติสุดท้าย ชนะมารพร้อมทั้งพลมารแล้ว

[๓๑๐] เราทั้งสองเห็นโทษในโลกแล้วออกบวชกัน เป็นผู้หมดอาสวะฝึกเสร็จแล้ว มีความเย็น ดับสนิทแล้ว[๓๑๑-๓๑๓] ดิฉันเผากิเลสทั้งหลายแล้ว ... คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า ดิฉันทำเสร็จแล้ว ดังนี้แล

นัยว่า พระภัททกาปิลานีภิกษุณีได้กล่าวคาถาเหล่านี้ไว้แล้ว ด้วยประการฉะนี้แล

จบ ภัททกาปิลานีเถรีอปทานที่ ๗

๘. ยโสธราเถรีอปทาน

ว่าด้วยบุพประวัติของพระยโสธราเถรี

(พระยโสธราเถรีได้กล่าวบุพประวัติของตนไว้ว่า)

168} [๓๑๔] สมัยหนึ่ง เมื่อพระผู้นายกของนรชนประทับอยู่ ณ เงื้อมเขาอันประเสริฐแห่งหนึ่งใกล้พระนครราชคฤห์ที่น่ารื่นรมย์และมั่งคั่ง

[๓๑๕] พระนางยโสธราภิกษุณีผู้อยู่ในสำนักของภิกษุณี ในพระนครอันน่ารื่นรมย์นั้น ได้มีความรำพึงดังนี้ว่า[๓๑๖] “พระเจ้าสุทโธทนมหาราชและพระนางปชาบดิโคตมี พระมหาเถระผู้มีชื่อเสียงและพระเถรีผู้มีฤทธิ์มาก

[๓๑๗] ท่านเหล่านั้นล้วนบรรลุสันติบท (พระนิพพาน) หมดอาสวะ ดุจประทีปที่หมดเชื้อฉะนั้น เมื่อพระชนกนาถยังทรงพระชนม์อยู่ แม้ตัวเราก็จะพึงบรรลุศิวบท (พระนิพพาน) บ้าง”[๓๑๘] ครั้นดำริดังนี้แล้ว จึงพิจารณาอายุของตน เห็นอายุสังขารว่าจะถึงความสิ้นไปในวันนั้นเอง

[๓๑๙] จึงถือเอาบาตรและจีวรออกจากที่อยู่ของตน มีภิกษุณี ๑๐๐,๐๐๐ รูปห้อมล้อม

[๓๒๐] ดิฉันมีฤทธิ์มาก มีปัญญามาก เข้าไปเฝ้าพระสัมพุทธเจ้า ถวายอภิวาทแล้ว เห็นลายลักษณ์กงจักรของพระศาสดาแล้ว จึงนั่งอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง ได้กราบทูลว่า[๓๒๑] “หม่อมฉันมีอายุ ๗๘ ปีล่วงเข้าปัจฉิมวัยแล้ว ถึงความเป็นผู้มีกายค่อมลงแล้ว ขอกราบทูลลาพระมหามุนี

[๓๒๒] หม่อมฉันมีวัยแก่แล้ว มีชีวิตเหลือน้อย จักละพระองค์ไป มีที่พึงของตนได้ทำแล้ว

[๓๒๓] มีมรณะใกล้เข้ามาในวัยหลัง ข้าแต่พระมหาวีรเจ้า หม่อมฉันจักถึงความดับในคืนวันนี้

[๓๒๔] มิได้มีชาติ ชรา พยาธิ และมรณะ ข้าแต่พระมหามุนีหม่อมฉันจักไปสู่บุรีที่ไม่มีความแก่ ไม่มีความตาย และไม่มีภัย อันปัจจัยปรุงแต่ไม่ได้[๓๒๕] บริษัทเท่าที่มาเข้าเฝ้าพระองค์ก็รู้ความผิดอยู่ จึงขอประทานโทษ ณ ที่เฉพาะพระพักตร์พระองค์ด้วย

[๓๒๖] เมื่อหม่อมฉันท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏ หากมีความพลั้งพลาดในพระองค์ ก็ขอได้ทรงโปรดยกโทษแก่หม่อมฉันด้วยเถิด,,

[๓๒๗] พระจอมมุนีทรงสดับคำของพระนางยโสธราภิกษุณีนั้นแล้ว จึงตรัสดังนี้ว่า “เราจะบอกอะไรที่ยิ่งขึ้นไปแก่เธอผู้จะนิพพานอีกเล่า[๓๒๘] ดูก่อนท่านผู้ปฏิบัติตามคำสอนของเรา ท่านจงแสดงฤทธิ์ และตัด ความสงสัยของบริษัททั้งปวงในศาสนาเถิด”

[๓๒๙] พระนางยโสธราภิกษุณีนั้นได้ฟังพระดำรัสของพระมุนีนั้นแล้ว จึงถวายบังคม กราบทูลดังนี้ว่า

[๓๓๐] “ข้าแต่พระมหาวีรเจ้า หม่อมฉันชื่อว่ายโสธรา เป็นปชาบดี ของพระองค์เมื่อครั้งยังทรงครองฆราวาสวิสัยอยู่ เกิดในศากยตระกูล ดำรงอยู่ในองค์สมบัติของหญิง[๓๓๑] ประเสริฐกว่าหญิง ๑๙๖,๐๐๐ นางข้าแต่พระมหาวีรเจ้า หม่อมฉันเมื่ออยู่ในพระราชวังของพระองค์ เป็นประธานเป็นใหญ่กว่าหญิงทั้งปวง[๓๓๒] สมบูรณ์ด้วยรูปสมบัติและอาจารสมบัติ ดำรงอยู่ในความเจริญทุกสมัย นารีทั้งมวลย่อมเคารพหม่อมฉันเหมือนพวกมนุษย์เคารพเทวดาฉะนั้น[๓๓๓] หม่อมฉันเป็นประมุขแห่งนางกัญญา ๑,๐๐๐ นาง ในพระราชนิเวศน์ของพระศากยบุตร นางกัญญาเหล่านั้นร่วมสุข ร่วมทุกข์กันปานประหนึ่งว่าพวกเทวดาในนันทวันฉะนั้น[๓๓๔] หม่อมฉันเป็นบัณฑิต ล่วงกามธาตุได้แล้วด้วยรูปธาตุ ไม่มีใครที่จะเสมอเหมือนหม่อมฉันทางรูปโฉม เว้นไว้แต่พระองค์ผู้นายกของโลก,,

[๓๓๕] พระยโสธราเถรีถวายบังคมพระสัมพุทธเจ้าแล้วแสดงฤทธิ์ ถวายพระศาสดา แล้วแสดงฤทธิ์ต่าง ๆ อีกเป็นอเนก[๓๓๖] คือ แสดงกายเท่าภูเขาจักรวาล แสดงศีรษะเท่าอุตตรกุรุทวีป แสดงทวีปทั้งสองให้เป็นปีกสองข้าง แสดงชมพูทวีปให้เป็นลำตัว[๓๓๗] แสดงสระนํ้าด้านทิศใต้ให้เป็นกำหาง แสดงกิ่งไม้ต่าง ๆ ให้เป็นขนปีก แสดงดวงจันทร์และดวงอาทิตย์ให้เป็นนัยน์ตา แสดงเขาพระสุเมรุให้เป็นหงอน[๓๓๘] แสดงเขาจักรวาลให้เป็นจะงอยปาก กระพือพัดต้นหว้าพร้อม ทั้งรากมาถวายบังคมพระผู้นายกของโลก

[๓๓๙] แสดงเพศช้าง เพศม้า ภูเขา ทะเล ดวงจันทร์ ดวงอาทิตย์ เขาพระสุเมรุ และเพศท้าวสักกเทวราช

[๓๔๐] แล้วกราบทูลว่า “ข้าแต่พระมหาวีรเจ้าผู้มีพระจักษุ หม่อมฉันผู้ชื่อว่ายโสธราขอถวายบังคมพระยุคลบาท,, พระเถรีใช้ดอกไม้ปิด ๑,๐๐๐ โลกธาตุไว้[๓๔๑] และเนรมิตเป็นเพศพรหมแสดงสุญญตธรรมอยู่ กราบทูลว่า “ข้าแต่พระวีรเจ้าผู้มีพระจักษุ หม่อมฉันผู้ชื่อว่ายโสธรา ขอถวายบังคมพระยุคลบาท[๓๔๒] หม่อมฉันเป็นผู้มีความชำนาญในฤทธิ์ มีความชำนาญในทิพพโสตธาตุ มีความชำนาญในเจโตปริยญาณ

[๓๔๓] รู้ชัดปุพเพนิวาสญาณ ชำระทิพพจักขุให้บริสุทธิ์แล้ว มีอาสวะทั้งปวงหมดสิ้นแล้ว บัดนี้ภพใหม่มิได้มีอีก

[๓๔๔] ข้าแต่พระมหาวีรเจ้า หม่อมฉันมีญาณในอรรถ ธรรม นิรุตติและปฏิภาณ เกิดขึ้นในสำนักของพระองค์

[๓๔๕] ความพร้อมเพรียงแห่งพระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้เป็นนาถะของโลก พระองค์ทรงแสดงดีแล้ว ข้าแต่พระมหามุนี อธิการเป็นอันมากของหม่อมฉันย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่พระองค์[๓๔๖] ข้าแต่พระมุนีมหาวีรเจ้า ขอพระองค์พึงทรงระลึกถึงกุศลกรรมเก่าของหม่อมฉันเถิด ข้าแต่พระมหาวีรเจ้า หม่อมฉันสั่งสมบุญไว้เพื่อประโยชน์แก่พระองค์[๓๔๗] ข้าแต่พระมหาวีรเจ้า หม่อมฉันงดเว้นอนาจารในสถานที่ไม่ควร แม้ชีวิตก็ยอมสละเพื่อประโยชน์แก่พระองค์ได้

[๓๔๘] ข้าแต่พระมหาวีรเจ้า พระองค์ประทานหม่อมฉันเพื่อให้เป็นภรรยาผู้อื่นหลายพันโกฏิกัป หม่อมฉันมิได้เสียใจในเรื่องนั้นเลย เพื่อประโยชน์แก่พระองค์[๓๔๙] ข้าแต่พระมหามุนี พระองค์ประทานหม่อมฉันเพื่ออุปการะผู้อื่นหลายพันโกฏิกัป หม่อมฉันมิได้เสียใจในเรื่องนั้นเลย เพื่อประโยชน์แก่พระองค์[๓๕๐] ข้าแต่พระมหามุนี พระองค์ประทานหม่อมฉันเพื่อให้เป็นอาหารหลายพันโกฏิกัป หม่อมฉันมิได้เสียใจในเรื่องนั้นเลย เพื่อประโยชน์แก่พระองค์[๓๕๑] หม่อมฉันบริจาคชีวิตหลายพันโกฏิกัปให้ประชาชนพ้นจากภัยโดยการเสียสละชีวิตของหม่อมฉันเอง

[๓๕๒] ข้าแต่พระมหามุนี หม่อมฉันไม่เคยหวงสิ่งของสำหรับสตรี คือ เครื่องประดับและผ้านานาชนิดซึ่งอยู่ที่ตัว ทั้งนี้เพื่อประโยชน์แก่พระองค์

[๓๕๓] ข้าแต่พระมหามุนีมหาวีรเจ้า ทรัพย์ ข้าวเปลือก ปัจจัย เครื่องบริจาค บ้าน นิคม ไร่นา บุตร ธิดาหม่อมฉัน ก็บริจาคมาแล้ว

[๓๕๔] ช้าง ม้า โค ทาสี หญิงบำเรอมากนับไม่ถ้วนหม่อมฉันก็บริจาคมาแล้วเพื่อประโยชน์แก่พระองค์

[๓๕๕] พระองค์ตรัสบอกหม่อมฉันว่า “เราจักให้ทานกะพวกยาจก” เมื่อพระองค์ถวายทานอันอุดมอยู่ หม่อมฉันก็มิได้เสียใจ

[๓๕๖] ข้าแต่พระมหาวีรเจ้า หม่อมฉันยอมรับทุกข์มากมายหลายอย่าง ในสังสารวัฏเป็นอันมากเพี่อประโยชน์แก่พระองค์

[๓๕๗] ข้าแต่พระมหามุนี หม่อมฉันได้รับสุข ก็อนุโมทนา และในคราวที่ได้รับทุกข์ ก็ไม่เสียใจ เป็นผู้ยินดีแล้วในที่ทุกแห่งเพื่อประโยชน์แก่พระองค์

[๓๕๘] ข้าแต่พระมหามุนี พระสัมพุทธเจ้าทรงแสดงธรรมโดยมรรคาอันสมควร เสวยสุขและทุกข์แล้วได้บรรลุซึ่งพระโพธิญาณ

[๓๕๙] หม่อมฉันได้ร่วมสังคมมามากกับพระสัมพุทธเจ้าพระนามว่าโคดมผู้ทรงเป็นนายกของโลก เป็นเทพผู้ประเสริฐ พระองค์ ก็ได้ร่วมสังคมมามากกับพระสัมพุทธเจ้าพระองค์อื่น ๆ ผู้เป็นนาถะของโลก[๓๖๐] ข้าแต่พระมหามุนี อธิการของหม่อมฉันมีมากเพื่อประโยชน์แก่พระองค์ เมื่อทรงแสวงหาพุทธธรรมอยู่ หม่อมฉันก็ยอม เป็นบริจาริกาผู้รับใช้ของพระองค์[๓๖๑] ใน ๔ อสงไขยแสนกัป พระมหาวีรเจ้าพระนามว่าทีปังกร ผู้ทรงเป็นพระนายกของโลกเสด็จอุบัติขึ้นแล้ว

[๓๖๒] ประชาชนในปัจจันตประเทศ มีจิตใจยินดีนิมนต์พระตถาคตเจ้าแล้วช่วยกันแผ้วถางหนทางสำหรับเป็นที่เสด็จพระพุทธดำเนิน

[๓๖๓] ณ กาลนั้น พระองค์เป็นพราหมณ์นามว่าสุเมธะ ตกแต่งหนทางยาวเพื่อพระสุคตเจ้าซึ่งกำลังเสด็จมา

[๓๖๔] หม่อมฉันเกิดอยู่ในตระกูลพราหมณ์ เป็นหญิงสาวมีชื่อว่าสุมิตตา เข้าไปสู่สมาคม

[๓๖๕] ถือดอกบัวไป ๘ กำเพื่อบูชาพระศาสดา ได้พบพระองค์ผู้เป็นฤๅษีสูงสุดในท่ามกลางประชุมชน

[๓๖๖] ในกาลนั้น หม่อมฉันได้เห็นพระองค์ประกอบสุภกิจอยู่นาน มีความกรุณา ถึงเดินเลยไปแล้วก็ยังตรึงใจอยู่ จึงได้สำคัญว่าชีวิตของเรามีผล[๓๖๗] ในกาลนั้น หม่อมฉันเห็นความพยายามนั้นของฤๅษีมีผล ด้วยบุญที่ทำมาก่อน แม้จิตของหม่อมฉันก็เลื่อมใสในพระสัมพุทธเจ้า

[๓๖๘] หม่อมฉันยิ่งมีจิตเลื่อมใสในพระฤๅษีผู้มีมนัสสูง มิได้เห็นสิ่งอื่นที่ควรถวาย จึงได้ถวายดอกบัวแก่พระฤๅษีพร้อมด้วยกล่าวว่า

[๓๖๙] “ข้าแต่พระฤๅษี ดอกบัว ๕ กำจงเป็นของท่าน ดอกบัว ๓ กำ จงเป็นของดิฉัน ข้าแต่ท่านพระฤๅษี ดอกบัวเหล่านั้นจงเสมอกับท่าน เพื่อประโยชน์แก่โพธิญาณของท่าน,,

จบ ภาณวารที่ ๔

[๓๗๐] สุเมธฤๅษีรับดอกบัวแล้วบูชาพระพุทธทีปังกรผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่มีพระยศใหญ่ เสด็จดำเนินมาในท่ามกลางประชุมชน เพื่อประโยชน์แก่โพธิญาณ

[๓๗๑] พระมหามุนีมหาวีรเจ้าทีปังกรทอดพระเนตรเห็นสุเมธฤๅษีผู้มีมนัสสูงแล้ว ทรงพยากรณ์ในท่ามกลางประชุมชน[๓๗๒] ข้าแต่พระมหามุนี ในกัปอันประมาณมิได้แต่ภัทรกัปนี้พระมหามุนีทีปังกรทรงพยากรณ์กรรมของหม่อมฉันอันเป็นกรรมตรงว่า

[๓๗๓] “ดูก่อนมหาฤๅษี อุบาสิกาผู้นี้จักเป็นผู้มีจิตเสมอกัน มีกุศลกรรมเสมอกัน ทำกุศลร่วมกัน จักเป็นที่รักด้วยบุญกรรม เพื่อประโยชน์แก่ท่าน[๓๗๔] จักเป็นผู้น่าดูน่าชม น่ารักยิ่ง น่าชอบใจ มีวาจาอ่อนหวาน จักเป็นธรรมทายาทผู้มีฤทธิ์ของท่าน

[๓๗๕] อุบาสิกานี้จักรักษากุศลธรรมทั้งหลายไว้ได้ เหมือนพวกเจ้าของทรัพย์รักษาทรัพย์ที่เก็บไว้เองในคลังฉะนั้น[๓๗๖] ประชาชนจักอนุเคราะห์อุบาสิกาผู้ที่เป็นที่รักของท่านนั้นอุบาสิกา นี้จักมีบารมีเต็ม จักละกิเลสได้ดังราชสีห์ละกรง แล้วจักบรรลุโพธิญาณ”[๓๗๗] ในกัปอันประมาณมิได้แต่ภัทรกัปนี้ พระพุทธเจ้าทรงพยากรณ์หม่อมฉันด้วยพระวาจาใด หม่อมฉันเมื่ออนุโมทนาพระวาจานั้น จึงทำกรณียกิจอย่างนี้[๓๗๘] หม่อมฉันทำจิตให้เลื่อมใสในกรรมที่ได้ทำไว้ดีแล้วนั้น ได้เสวยผลในกำเนิดเทวดาและมนุษย์เป็นอันมาก

[๓๗๙] ได้เสวยสุขและทุกข์ในเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ในภพนี้ซึ่งเป็นภพสุดท้ายหม่อมฉันเกิดในศากยตระกูล

[๓๘๐] มีรูปสมบัติ มีโภคสมบัติ มียศ มีศีล สมบูรณ์ด้วยองคสมบัติทั้งปวง ได้รับสักการะอย่างยิ่งในตระกูลทั้งหลาย

[๓๘๑] มีลาภ สรรเสริญ และสักการะ พรั่งพร้อมไปด้วยโลกธรรม มีจิตไม่ประกอบด้วยทุกข์ ไม่มีภัยแต่ที่ไหน

[๓๘๒] สมจริงตามพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ในกาลนั้น ยโสธรานารีผู้มีเพียรแสดงอุปการะทั้งภายในพระราชฐาน และแก่พวกเจ้าในพระนคร[๓๘๓] มีอุปการะทั้งในยามสุขและยามทุกข์ เป็นผู้บอกประโยชน์ และเป็นผู้อนุเคราะห์ช่วยเหลือ”

[๓๘๔] หม่อมฉันยังมหาทานให้เป็นไปแล้วแก่พระพุทธเจ้าผู้ทรงเป็นเทวดายิ่งกว่าเทวดา ๑,๔๐๐ โกฏิ

[๓๘๕] ข้าแต่พระมหาราช ขอพระองค์ทรงสดับอธิการเป็นอันมากของหม่อมฉัน

[๓๘๖] ข้าแต่พระมหาราช ขอพระองค์ทรงสดับอธิการเป็นอันมากของหม่อมฉัน หม่อมฉันยังมหาทานให้เป็นไปแก่พระพุทธเจ้า ผู้เป็นพระอัครนายกของโลก ๑,๑๐๐ โกฏิ[๓๘๗] ข้าแต่พระมหาราช ขอพระองค์ทรงสดับอธิการเป็นอันมากของหม่อมฉัน หม่อมฉันยังมหาทานให้เป็นไปแก่พระพุทธเจ้า ๕,๐๐๐ โกฏิ[๓๘๘-๓๘๙] ข้าแต่พระมหาราช ขอพระองค์ทรงสดับอธิการเป็นอันมากของหม่อมฉัน หม่อมฉันยังมหาทานให้เป็นไปแก่พระพุทธเจ้า ๙,๐๐๐ โกฏิ

[๓๙๐] หม่อมฉันยังมหาทานให้เป็นไปแก่พระพุทธเจ้า ๑๓,๐๐๐ โกฏิ

[๓๙๑-๓๙๒] ข้าแต่พระมหาราช ขอพระองค์ทรงสดับอธิการเป็นอันมากของหม่อมฉัน หม่อมฉันยังมหาทานให้เป็นไปแก่พระพุทธเจ้า ๑๗,๐๐๐ โกฏิ[๓๙๓] หม่อมฉันยังมหาทานให้เป็นไปแก่พระพุทธเจ้าหลายผู้เป็นอัครนายกของโลกหลายแสนโกฏิ

[๓๙๔-๓๙๕] ข้าแต่พระมหาราช ขอพระองค์ทรงสดับอธิการเป็นอันมากของหม่อมฉัน หม่อมฉันยังมหาทานให้เป็นไปแก่พระพุทธเจ้า ผู้เป็นพระอัครนายกของโลกอื่นอีก ๙,๐๐๐ โกฏิ[๓๙๖-๓๙๗] ข้าแต่พระมหาราช ขอพระองค์ทรงสดับอธิการเป็นอันมากของหม่อมฉัน หม่อมฉันยังมหาทานให้เป็นไปแก่พระพุทธเจ้าอีก ๒,๕๐๘,๕๒๗ โกฏิ[๓๙๘] ข้าแต่พระมหาราช ขอพระองค์ทรงสดับอธิการเป็นอันมากของหม่อมฉัน หม่อมฉันยังมหาทานให้เป็นไปแก่พระปัจเจกพุทธเจ้า ผู้ปราศจากราคะจำนวน ๘ โกฏิเป็นที่สุด[๓๙๙] หม่อมฉันยังมหาทานให้เป็นไปแก่พระขีณาสพผู้ปราศจากมลทินเป็นพระพุทธสาวกมากนับไม่ถ้วน ข้าแต่พระมหาราชขอพระองค์จงทรงสดับอธิการเป็นอันมากของหม่อมฉัน[๔๐๐] หม่อมฉันยังมหาทานให้เป็นไปแล้วแก่พระพุทธเจ้าผู้ทรงประพฤติธรรมทั้งหลาย และพระอริยสงฆ์ผู้ประพฤติในสัทธรรมในกาลทั้งปวงด้วยประการอย่างนี้บุคคลผู้ประพฤติธรรมย่อมอยู่เป็นสุขทั้งในโลกนี้และโลกหน้า

[๔๐๑] ควรประพฤติธรรมให้เป็นสุจริต ไม่ควรประพฤติธรรมให้เป็นทุจริต เพราะบุคคลผู้ประพฤติธรรมย่อมอยู่เป็นสุขทั้งในโลกนี้และโลกหน้า[๔๐๒] หม่อมฉันเบื่อหน่ายในสังสารวัฏ จึงออกบวชพร้อมด้วยบริวารชน ๑,๐๐๐ ครั้นบวชแล้วก็หมดกังวล

[๔๐๓] ละอาคารสถานแล้วออกบวช ยังไม่ทันถึงครึ่งเดือนก็ได้บรรลุจตุราริยสัจ (อริยสัจ ๔)

[๔๐๔] คนเป็นอันมากนำจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และเภสัชปัจจัย เข้ามาถวายเหมือนลูกคลื่นในทะเล

[๔๐๕-๔๐๗] ดิฉันเผากิเลสทั้งหลายแล้ว ... คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า ดิฉันทำเสร็จแล้ว

[๔๐๘] หม่อมฉันได้รับทุกขวิบัติมากอย่างและสุขสมบัติมากอย่างเช่นนี้ ถึงพร้อมแล้วซึ่งความเป็นผู้บริสุทธิ์ สมบูรณ์ด้วยคุณทั้งปวง[๔๐๙] บุคคลผู้ถวายตนของตนแก่พระพุทธเจ้าผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ เพื่อประโยชน์แก่บุญ ก็ย่อมพรั่งพร้อมไปด้วยสหาย ลุถึงนิพพานบทอันเป็นอสังขตะ[๔๑๐] กรรมทั้งปวงส่วนอดีต ปัจจุบัน และอนาคตของหม่อมฉันหมดสิ้นไปแล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้มีพระจักษุ หม่อมฉันขอถวายบังคมพระยุคลบาท”นัยว่า พระยโสธราภิกษุณีได้กล่าวคาถาเหล่านี้ต่อพระพักตร์พระผู้มีพระภาคเจ้า ด้วยประการฉะนี้แล

จบ ยโสธราเถรีอปทานที่ ๘

๙. ทสสหัสสเถรีอปทาน

ว่าด้วยบุพประวัติของพระเถรี ๑๐,๐๐๐ รูป

(พระเถรี ๑๐,๐๐๐ รูปได้กราบทูลบุพประวัติของตนว่า)

{๑๖๙} [๔๑๑] ในสี่อสงไขยแสนกัป พระชินเจ้าผู้ทรงเป็นพระนายกของโลก พระนามว่าทีปังกรเสด็จอุบัติขึ้นแล้ว

[๔๑๒] พระพุทธทีปังกรมหาวีรเจ้าผู้ทรงเป็นผู้นำอย่างพิเศษ ทรงพยากรณ์ว่าสุเมธบัณฑิตกับนางสุมิตตามีสุขและทุกข์ร่วมกัน

[๔๑๓] เมื่อเสด็จเที่ยวตรวจดูโลกกับทั้งเทวโลก ได้เสด็จเข้ามาสู่สมาคมแห่งพวกหม่อมฉันในการทรงพยากรณ์สุเมธบัณฑิตและนางสุมิตตานั้น

[๔๑๔] สุเมธบัณฑิตสามีของพวกหม่อมฉันในสมาคมอนาคต ภรรยาทั้งหมดของท่านล้วนเป็นที่รัก กล่าววาจาเป็นที่พอใจ

[๔๑๕-๔๑๖] ข้าแต่พระมหามุนี ทาน ศีล และภาวนาพวกหม่อมฉันบำเพ็ญดีแล้วทุกอย่าง ทานทั้งปวงนี้ คือ ของหอม ดอกไม้ เครื่องไล้ทา ประทีป และทานวัตถุอันสำเร็จด้วยรัตนะพวกหม่อมฉันบริจาคมาแล้วตลอดกาลนาน ข้าแต่พระมหามุนีฐานะอย่างใดอย่างหนึ่งพวกหม่อมฉันปรารถนาไว้แล้ว ทานทั้งปวงก็บริจาคแล้ว[๔๑๗] ข้าแต่พระมหามุนี กรรมอย่างอื่นและวัตถุเครื่องบริโภคอันเป็นของมนุษย์พวกหม่อมฉันทำไว้แล้ว พวกหม่อมฉันบริจาคทานทั้งปวงตลอดกาลนาน