๘. โตเทยยเถราปทาน (๔๐๘) เล่ม ๓๒

นัยว่า ท่านพระเหมกเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ไว้แล้ว ด้วยประการฉะนี้แล

จบ เหมกเถราปทานที่ ๗

จบ ภาณวารที่ ๑๗

๘. โตเทยยเถราปทาน

บุพประวัติของพระโตเทยยเถระ

ว่าด้วยผลแห่งการสร้างบรรณศาลา

(ท่านพระโตเทยยเถระได้กล่าวบุพประวัติของตนไว้ว่า)

{๔๑๐} [๒๒๔] ในกาลนั้น มีพระราชาพระนามว่าวิชิตชัย ทรงเป็นผู้กล้า ทรงถึงพร้อมด้วยความกล้าหาญ ประทับอยู่ในท่ามกลางพระนครเกตุมดีอันอุดม ในกาลนั้น[๒๒๕] เมื่อพระราชาพระองค์นั้นประมาท พิษร้ายของแว่นแคว้น ก็กำเริบเสิบสานขึ้น คือ พวกหาโอกาสและผู้ยุยงพากัน ทำลายล้างแว่นแคว้น[๒๒๖] เมื่อปัจจันตชนบทกำเริบเสิบสาน พระราชาจึงสั่งให้ข้าราชการ และพลรบกำจัดศัตรูเสีย ในกาลนั้น[๒๒๗] พลช้าง พลม้า ทหารเสื้อเกราะผู้กล้าหาญ พลธนู และพลรถ มาประชุมกันทั้งหมด

[๒๒๘] พวกพ่อครัว พนักงานเครื่องต้น พนักงานสรงสนาน ช่างดอกไม้ผู้กล้าหาญ เคยชนะสงคราม มาประชุมกันทั้งหมด[๒๒๙] พวกชายฉกรรจ์ผู้ถือแสงขรรค์ ถือธนู สวมเกราะหนัง เป็น คนแข็งกล้าเคยชนะสงคราม มาประชุมกันทั้งหมด[๒๓๐] ช้างมาตังคะตกมัน ๓ แห่งมีอายุ ๖๐ ปี มีสายประคนพานหน้า พานหลัง และเครื่องประดับล้วนด้วยทอง มาประชุมกันทั้งหมด[๒๓๑] นักรบอาชีพผู้อดทนต่อหนาว ร้อน อุจจาระ ปัสสาวะ มีกรรมอันทำเสร็จแล้ว มาประชุมกันทั้งหมด[๒๓๒] ทหารเหล่านั้นยินดีด้วยเสียงสังข์ เสียงกลอง และด้วยเสียงแตกตื่น มาประชุมกันทั้งหมด

[๒๓๓] ทหารเหล่านั้นตีกั้นด้วยหลาว หอก แหลน ธนู และโตมร มาประชุมกันทั้งหมด

[๒๓๔] ในกาลนั้น เราสวมเกราะแล้วสั่งให้จับพลรบ ๖๐,๐๐๐ พร้อม ทั้งพระราชาผู้ชนะที่ยังไม่เคยชนะ เสียบหลาว[๒๓๕] พลรบเหล่านั้นพากันส่งเสียงร้องว่า “โธ่เอ๋ย ! พระราชา ผู้อาธรรม์ เมื่อถูกไฟไหม้อยู่ในนรก เมื่อไรจักมีที่สุด”[๒๓๖] ในกาลนั้น เรานอนอยู่บนที่นอนได้เห็นไฟนรก เรานอนไม่หลับ ตลอดวันกับคืนหนึ่ง พวกนายนิรยบาลขู่เราด้วยหลาว[๒๓๗] เราคิดว่า “ความมัวเมารัชสมบัติ สัตว์พาหนะ และพลรบ จะมีประโยชน์อะไร สิ่งเหล่านั้นไม่สามารถทานไว้ได้ มีแต่จะทำให้เราสะดุ้งทุกเมื่อ[๒๓๘] บุตร ภรรยา และรัชสมบัติทั้งสิ้นจะมีประโยชน์อะไรแก่เรา ถ้าเช่นนั้น เราควรจะบวช ควรชำระทางแห่งคติ”

[๒๓๙] เราไม่มีความห่วงใย ปล่อยช้างมาตังคะ ๖๐,๐๐๐ เชือก ที่ ประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง มีรัดประคนพานหน้าพานหลัง เครื่องประดับศีรษะและข่ายล้วนด้วยทอง[๒๔๐] อันควาญช้างผู้ถือหอกซัดและขอขึ้นอยู่บนคอ ในที่สนามรบ เร่าร้อนด้วยกรรมของตน จึงออกบวชเป็นบรรพชิต

[๒๔๑] เราทิ้งม้าสินธพอาชาไนยโดยกำเนิด ๖๐,๐๐๐ ม้า ซึ่งประกอบ ด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง เป็นพาหนะวิ่งเร็ว

[๒๔๒] อันสารถีมีมือถือธนูสวมเกราะหนัง ขึ้นขี่อยู่เสียทั้งหมดแล้ว ออกบวชเป็นบรรพชิต

[๒๔๓] เราสละรถ ๖๐,๐๐๐ คัน อันประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง หุ้มด้วยหนังเสือเหลืองบ้าง หุ้มด้วยหนังเสือโคร่งบ้าง สอดใส่ เครื่องรบ ปักธงหน้ารถ ทั้งหมดนี้แล้วบวชเป็นบรรพชิต[๒๔๔] เราทิ้งแม่โคนม ๖๐,๐๐๐ ตัว อันรองนํ้านมด้วยขันสำริดทั้งหมด เสียแล้วบวชเป็นบรรพชิต

[๒๔๕] เราทิ้งหญิง ๖๐,๐๐๐ คนผู้ประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง มี ผ้าและอาภรณ์อันวิจิตร ประดับประดาด้วยแก้วมณีและกุณฑล

[๒๔๖] มีหน้าเบิกบาน ยิ้มแย้ม ตะโพกผึ่งผาย เอวเล็กเอวบาง ทุกคน คร่ำครวญอยู่ไว้แล้วบวชเป็นบรรพชิต

[๒๔๗] เราทิ้งบ้าน ๖๐,๐๐๐ หลังอันบริบูรณ์ด้วยประการทั้งปวง ซึ่ง เป็นรัชสมบัตินั้นเสียแล้วบวชเป็นบรรพชิต

[๒๔๘] เราออกจากพระนครแล้วเข้าไปสู่ภูเขาหิมวันต์ ได้สร้างอาศรม ไว้ ณ ที่ใกล้แม่นํ้าภาคีรถี

[๒๔๙] ทำบรรณศาลาเสร็จแล้วก็ทำเรือนสำหรับบูชาไฟ เราปรารภ ความเพียรมีใจแน่วแน่อยู่ในอาศรม

[๒๕๐] เมื่อเราเพ่งฌานอยู่ในมณฑปก็ด็ ที่โคนไม้ก็ดี ในเรือนว่างก็ดี ความสะดุ้งย่อมไม่มีแก่เรา เราไม่เห็นภัยที่น่าหวาดกลัวเลย[๒๕๑] ในกาลนั้น พระสัมพุทธเจ้าพระนามว่าสุเมธะผู้เลิศ ประกอบด้วยพระกรุณา เป็นพระมุนี ทรงยังแสงสว่างแห่งญาณให้โชติช่วง[๒๕๒] รอบอาศรมของเรา มียักษ์ผู้มีฤทธิ์อยู่ เมื่อพระพุทธเจ้า ผู้ประเสริฐเสด็จอุบัติขึ้นแล้ว ยักษ์บอกกะเราในกาลนั้นว่า[๒๕๓] “พระพุทธเจ้าพระนามว่าสุเมธะผู้มีจัก ษุเสด็จอุบัติขึ้นแล้วในโลก ทรงยังหมู่สัตว์ทั้งปวงให้ข้าม แม้ท่านพระองค์ก็จักทรงให้ข้ามได้”[๒๕๔] ขณะนั้นเราฟังคำของยักษ์แล้วมีความสลดใจ ปิดอาศรมพลาง คิดว่า “พุทโธ พุทโธ”

[๒๕๕] ทิ้งฟืนสำหรับบูชาไฟ และเก็บสันถัด ไหว้อาศรมแล้ว ออกจากป่าใหญ่ไป

[๒๕๖] เราถือเอาไม้จันทน์จากที่นั้น จากหมู่บ้านนี้ไปหมู่บ้านโน้น จาก เมืองนี้ไปเมืองโน้น แสวงหาพระพุทธเจ้าอยู่ ก็ได้เข้าไปเฝ้าพระองค์แล้ว[๒๕๗] สมัยนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าสุเมธะผู้นายกของโลก ทรงประกาศสัจจะ ๔ ยังหมู่ชนเป็นอันมากให้ตรัสรู้อยู่[๒๕๘] เราประคองอัญชลีเหนือเศียรเกล้าทำวันทนาการ ถวายบังคม พระสัมพุทธเจ้าแล้ว ได้กล่าวคาถาเหล่านี้ว่า

[๒๕๙] “เมื่อต้นมะลิซ้อนดอกบาน กลิ่นย่อมหอมฟุ้งไปใกล้ ๆ ข้าแต่ พระวีรเจ้า พระองค์ย่อมหอมฟุ้งขจรไปทั่วทิศด้วยกลิ่นแห่งพระคุณความดี[๒๖๐] เมื่อต้นจำปา ต้นกระถินพิมาน ต้นอุโลก ต้นการะเกด และ ต้นสาละกำลังมีดอกบาน กลิ่นย่อมหอมฟุ้งไปตามลม[๒๖๑] ข้าพระองค์สูดกลิ่นของพระองค์จากภูเขาหิมวันต์มาจนถึงที่นี่ ข้าแต่พระมหาวีรเจ้า พระโลกเชษฐ์ผู้มียศมาก ข้าพระองค์ขอบูชาพระองค์[๒๖๒] เราลูบไล้พระพุทธเจ้าพระนามว่าสุเมธะผู้นายกของโลกด้วย แก่นจันทน์อันประเสริฐ ทำจิตของตนให้เลื่อมใสแล้ว ได้ยืนนิ่งอยู่ ณ ที่นั่น[๒๖๓] พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าสุเมธะ พระโลกเชษฐ์ผู้องอาจในหมู่นรชน ประทับนั่ง ณ ท่ามกลางภิกษุสงฆ์แล้ว ได้ตรัส พระคาถาเหล่านี้ว่า[๒๖๔] “ผู้ใดสรรเสริญคุณของเราและได้บูชาเราด้วยแก่นจันทน์ เราจักพยากรณ์ผู้นั้น ท่านทั้งหลายจงฟังคำเรากล่าว[๒๖๕] ผู้นี้จักเป็นผู้กล่าวถ้อยคำที่ควรเชื่อถือได้ เป็นพรหม เป็นผู้ซื่อตรง มีตบะ จักมีรัศมีอันสว่างไสวตลอด ๒๕ กัป[๒๖๖] จักรื่นรมย์อยู่ในเทวโลกตลอด ๒,๖๐๐ กัป จักได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิราช ๑,๐๐๐ ครั้ง

[๒๖๗] จักได้เป็นจอมเทวดาเสวยรัชสมบัติในเทวโลก ๓๓ ครั้ง จักได้ เป็นพระเจ้าประเทศราชอันไพบูลย์โดยคณานับมิได้

[๒๖๘] ผู้นี้จุติจากเทวโลกนั้นแล้วจักถึงความเป็นมนุษย์ ประกอบด้วยบุญกรรม จักเป็นบุตรพราหมณ์

[๒๖๙] จักได้เป็นศิษย์ของพราหมณ์ชื่อว่าพาวรี ผู้เล่าเรียนทรงจำมนต์ ถึงที่สุดแห่งไตรเพท ถึงพร้อมด้วยลักษณะ ๓ ประการ[๒๗๐] จักเป็นผู้รู้จบมนต์ จักได้เข้าไปเฝ้าพระสัมพุทธเจ้าพระนามว่า โคดมศากยบุตร

[๒๗๑] ได้ทูลถามปัญหาอันละเอียด ทำใจให้โสมนัส กำหนดรู้อาสวะ ทั้งปวงแล้ว จักเป็นผู้ไม่มีอาสวะอยู่”

[๒๗๒] เราดับไฟ ๓ กองได้สิ้นแล้ว ถอนภพขึ้นได้หมดแล้ว กำหนดรู้อาสวะทั้งปวงแล้ว เป็นผู้ไม่มีอาสวะอยู่

[๒๗๓] การที่เราได้มาในสำนักของพระพุทธเจ้าของเรานี้เป็นการมาดีแล้วหนอ วิชชา ๓ เราได้บรรลุแล้วโดยลำดับ คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าเราก็ทำเสร็จแล้ว[๒๗๔] เราเผากิเลสทั้งหลายแล้ว ถอนภพขึ้นได้หมดแล้ว ตัดกิเลส เครื่องผูกขาดดังช้างตัดเชือกแล้ว เป็นผู้ไม่มีอาสวะอยู่[๒๗๕] คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ เราทำให้แจ้งแล้ว คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าเราทำเสร็จแล้ว ดังนี้แลนัยว่า ท่านพระโตเทยยเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ไว้แล้ว ด้วยประการฉะนี้แล

จบ โตเทยยเถราปทานที่ ๘

๙. ชตุกัณณิกเถราปทาน

บุพประวัติของพระชตุกัณณิกเถระ

ว่าด้วยผลแห่งการบำรุงพระพุทธองค์

(ท่านพระชตุกัณณิกเถระได้กล่าวบุพประวัติของตนไว้ว่า)

{๔๑๑} [๒๗๖] ในกาลนั้น เราเป็นบุตรเศรษฐีอยู่ในนครหังสวดี เพียบพร้อม อยู่ด้วยกามคุณทั้งหลาย[๒๗๗] ในกาลนั้น เราขึ้นอยู่ในปราสาท ๓ หลัง ใช้สอยโภคสมบัติมากมาย แวดล้อมด้วยการฟ้อนรำขับร้องอยู่ในปราสาทนั้น[๒๗๘] นักดนตรีอันประกอบด้วยเครื่องประโคมอย่างดีมาประโคมเรา หญิงทั้งปวงบำเรอเรา ชักนำใจของเราไป[๒๗๙] เจลาวกา วามนิกา กุญชวา สีหิมัชฌิตา นักห้อยโหน นักจำอวดแวดล้อมเราอยู่ทุกเมื่อ[๒๘๐] คนตีฆ้องโมง คนตีกลอง นักเต้นรำ นักฟ้อนรำ ละคร และ พวกดีดสีตีเป่าเป็นอันมากแวดล้อมเราอยู่ทุกเมื่อ[๒๘๑] ช่างกัลบก คนรับใช้เมื่ออาบนํ้า พ่อครัว ช่างดอกไม้ คนทำกับข้าว และนักมวย ทั้งหมดแวดล้อมเราอยู่ทุกเมื่อ[๒๘๒] เมื่อคนเหล่านั้นแสดงกีฬาอยู่ เมื่อเราชื่นชมการบำเรอที่คนเหล่านั้นทำ เราย่อมไม่รู้คืนและวัน เปรียบเหมือนพระอินทร์ในดาวดึงส์สวรรค์[๒๘๓] คนเดินทาง คนกำพร้า คนขอทาน นักสืบเป็นอันมาก ย่อม เข้ามาขอเราจนถึงเรือนเป็นนิจ