๑. อุปาลีเถราปทาน (๔๑) เล่ม ๓๒

ขีณาสวสหสฺเสหิ ปริวุโต <490> โลกนายโก

วิเวกมนุยุตฺโต โส คจฺฉเต ปฏิสลฺลิตุํ.

พระผู้มีพระภาค ผู้ทรงเป็นผู้นำสัตว์โลก มีพระขีณาสพ ๑,๐๐๐ องค์แวดล้อม พระองค์ผู้ขวนขวายวิเวก จึงเสด็จไปเพื่อหลีกเร้น

อชิเนน นิวตฺโถหํ ติทณฺฑปริจารโณ <491>

ภิกฺขุสํฆปริพฺยูฬฺหํ อทฺทสํ โลกนายกํ.

ข้าพเจ้านุ่งห่มหนังสัตว์ ถือไม้เท้า ๓ ง่ามเที่ยวไป ได้พบพระผู้มีพระภาค ผู้ทรงเป็นผู้นำสัตว์โลก มีหมู่ภิกษุห้อมล้อม

เอกํสํ อชินํ กตฺวา สิเส กตฺวาน อญฺชลึ

สมฺพุทฺธํ อภิวาเทตฺวา สนฺถวึ โลกนายกํ.

ข้าพเจ้าจึงทำหนังสัตว์เฉวียงบ่า ประคองอัญชลีไว้เหนือเศียรเกล้า ถวายอภิวาทพระสัมมาสัมพุทธเจ้า แล้วชมเชยพระองค์ผู้ทรงเป็นผู้นำสัตว์โลกว่า

ยถาณฺฑชา จ สํเสทา โอปปาตี ชลาพุชา

กากาทิปกฺขิโน สพฺเพ อนฺตลิกฺเข สทา จรา.

สัตว์ทั้งหลายที่เกิดในไข่ เกิดในเถ้าไคล เกิดผุดขึ้น เกิดในครรภ์ และนกมีกาเป็นต้นทั้งหมด ได้เที่ยวไปในอากาศทุกเมื่อ ฉันใด

เย เกจิ ปาณภูตตฺถิ สญฺญิโน วา อสญฺญิโน

สพฺเพ เต ตว ญาณมฺหิ อนฺโต โหนฺติ สโมคธา.

สัตว์เหล่าใดเหล่าหนึ่ง มีสัญญาก็ตาม ไม่มีสัญญาก็ตาม สัตว์เหล่านั้นทั้งหมดก็ฉันนั้น ย่อมเข้าไปปรากฏภายในพระญาณของพระองค์

คนฺธา จ ปพฺพเตยฺยา เย หิมวนฺเต นคุตฺตเม

สพฺเพ เต ตว สีลมฺหิ กลาโยปิ <492> น ยุชฺชเร.

อนึ่ง กลิ่นหอมเหล่าใดมีอยู่ที่ภูเขา ณ ภูเขาหิมพานต์ซึ่งเป็นภูเขาสูงสุด กลิ่นหอมเหล่านั้นทั้งหมด ย่อมไม่ควรแม้ส่วนเสี้ยวในศีลของพระองค์เลย

โมหนฺธการปกฺขนฺโน <493> อยํ โลโก สเทวโก

ตว ญาณมฺหิ โชตนฺเต อนฺธการา วิธํสิตา.

โลกนี้พร้อมทั้งเทวโลกแล่นเข้าไปสู่ความมืดคือโมหะ เมื่อพระญาณของพระองค์ส่องแสงโชติช่วงอยู่ ความมืดก็ถูกกำจัดไป

ยถา อตฺถงฺคเต สุริเย โหนฺติ สตฺตา ตโมคตา

เอวํ พุทฺเธ อนุปฺปนฺเน โหติ โลโก ตโมคโต.

เมื่อดวงอาทิตย์อัสดงคตแล้ว สัตว์ทั้งหลายก็ตกอยู่ในความมืด ฉันใด เมื่อพระพุทธเจ้ายังไม่เสด็จอุบัติขึ้น สัตว์โลกก็ตกอยู่ในความมืด ฉันนั้น

ยโถทยนฺโต อาทิจฺโจ วิโนเทติ ตมํ สทา

ตเถว ตฺวํ พุทฺธเสฏฺฐ วิทฺธํเสสิ ตมํ สทา.

ดวงอาทิตย์เมื่ออุทัยขึ้น ย่อมขจัดความมืดได้ทุกเมื่อ ฉันใด ข้าแต่พระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐที่สุด พระองค์ก็ทรงขจัดความมืดได้ทุกเมื่อ ฉันนั้น

ปธานํ ปหิตตฺโตสิ พุทฺโธ โลเก สเทวเก

ตว กมฺมาภิรทฺเธน โตเสสิ ชนตํ พหุํ.

พระองค์ทรงมีพระทัยเด็ดเดี่ยวเพื่อบำเพ็ญเพียร ได้ตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้าในโลกพร้อมทั้งเทวโลก ทรงทำหมู่ชนจำนวนมากให้ยินดี ด้วยการปรารภการกระทำของพระองค์

ตํ สุตฺวา <494> อนุโมทิตฺวา ปทุมุตฺตโร มหามุนิ

นเภ <495> อพฺภุคฺคมี ธีโร หํสราชาว อมฺพเร.

พระผู้มีพระภาคผู้มหามุนีพระนามว่าปทุมุตตระ ผู้เป็นนักปราชญ์ ทรงสดับคำนั้นแล้ว ทรงอนุโมทนาแล้ว เสด็จเหาะไปในท้องฟ้า เหมือนพญาหงส์โผบินไปในท้องฟ้า ฉะนั้น

อพฺภุคฺคนฺตฺวาน สมฺพุทฺโธ มเหสิ ปทุมุตฺตโร

อนฺตลิกฺเข ฐิโต สตฺถา อิมา คาถา อภาสถ.

พระศาสดาสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่พระนามว่าปทุมุตตระ เสด็จเหาะขึ้นไปประทับอยู่ในอากาศได้ตรัสพระคาถาเหล่านี้ว่า

เยนิทํ ถวิตํ ญาณํ โอปมฺเมหิ สมายุตํ

ตมหํ กิตฺตยิสฺสามิ สุณาถ มม ภาสโต.

เราจักพยากรณ์ผู้ที่ชมเชยญาณ ซึ่งประกอบด้วยข้ออุปมาทั้งหลายนี้ ท่านทั้งหลายจงฟังเรากล่าวเถิด

อฏฺฐารสญฺจ ขตฺตุํ โส เทวราชา ภวิสฺสติ

ปฐพฺยา รชฺชํ ติสตํ วสุธํ อาวสิสฺสติ.

เขาจักเป็นเทวราช ๑๘ ชาติ จักเป็นพระเจ้าแผ่นดินครองแผ่นดิน ๓๐๐ ชาติ

ปญฺจวีสติกฺขตฺตุญฺจ จกฺกวตฺตี ภวิสฺสติ

ปเทสรชฺชํ วิปุลํ คณนาโต อสงฺขิยํ.

เขาจักเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ๒๕ ชาติ จักเป็นพระเจ้าประเทศราชอันไพบูลย์ นับชาติไม่ถ้วน

กปฺปสตสหสฺสมฺหิ โอกฺกากกุลสมฺภโว

โคตโม นาม โคตฺเตน สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ.

ในกัปที่ ๑๐๐,๐๐๐ (นับจากกัปนี้ไป) พระศาสดาพระนามว่าโคดม ตามพระโคตร ทรงสมภพในราชสกุลโอกกากราช จักอุบัติขึ้นในโลก

ตุสิตาหิ จวิตฺวาน สุกฺกมูเลน โจทิโต

หีโนว ชาติยา สนฺโต อุปาลิ นาม เหสฺสติ.

เขาถูกกุศลมูลตักเตือนแล้วจุติจากสวรรค์ชั้นดุสิตแล้ว จักเป็นคนต่ำต้อยโดยชาติกำเนิด ชื่อว่าอุบาลี

โส จ ปจฺฉา ปพฺพชิตฺวา วิราชิตฺวาน ปาปกํ

สพฺพาสเว ปริญฺญาย นิพฺพายิสฺสตฺยนาสโว.

ภายหลัง เขาบวชแล้ว คลายบาปได้ กำหนดรู้อาสวะทั้งปวงเป็นผู้ไม่มีอาสวะแล้วนิพพาน

ตุฏฺโฐ จ โคตโม พุทฺโธ สกฺยปุตฺโต มหายโส

วินยาธิคตํ ตสฺส เอตทคฺเค ฐเปสฺสติ.

อนึ่ง พระโคดมพุทธเจ้าผู้ศากยบุตร มีพระยศยิ่งใหญ่ ทรงยินดีแล้ว จักตั้งเขาไว้ในเอตทัคคะว่า เป็นผู้เชี่ยวชาญทางพระวินัย

สทฺธายาหํ ปพฺพชิโต กตกิจฺโจ อนาสโว

สพฺพาสเว ปริญฺญาย วิหรามิ อนาสโว.

ข้าพเจ้าบวชด้วยศรัทธา ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ไม่มีอาสวะ กำหนดรู้อาสวะทั้งปวงแล้วอยู่อย่างผู้ไม่มีอาสวะ

ภควา จานุกมฺปี มํ วินเยหํ วิสารโท.

สกกมฺมาภิรทฺโธ จ วิหรามิ อนาสโว.

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคทรงอนุเคราะห์ข้าพเจ้า ข้าพเจ้าก็เป็นผู้เชี่ยวชาญในทางพระวินัย และปรารภกรรมของตนอยู่อย่างผู้ไม่มีอาสวะ

สํวุโต ปาติโมกฺขมฺหิ อินฺทฺริเยสุ จ ปญฺจสุ

ธาเรมิ วินยํ สพฺพํ เกวลํ รตนากรํ.

ข้าพเจ้าสำรวมในพระปาติโมกข์และในอินทรีย์ ๕ ทรงพระวินัยทั้งหมด ซึ่งเป็นบ่อเกิดรัตนะทั้งมวลไว้

มมญฺจ คุณมญฺญาย สตฺถา โลเก อนุตฺตโร

ภิกฺขุสํเฆ นิสีทิตฺวา เอตทคฺเค ฐเปสิ มํ.

พระศาสดาผู้ยอดเยี่ยมในโลก ทรงทราบคุณสมบัติของข้าพเจ้า ประทับนั่งในท่ามกลางหมู่ภิกษุแล้ว ทรงแต่งตั้งข้าพเจ้าไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิ จ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ.

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อุปาลิ เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ.

อุปาลิตฺเถรสฺส อปทานํ ปฐมํ สมตฺตํ.

คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ ข้าพเจ้าได้ทำให้แจ้งแล้ว คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า ข้าพเจ้าก็ได้ทำสำเร็จแล้ว ดังนี้แลได้ทราบว่า ท่านพระอุบาลีเถระได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้

อุปาลิเถราปทานที่ ๑ จบ