๗. อภยเถราปทาน เล่ม ๓๓

ปทุมุตฺตโร นาม ชิโน สพฺพธมฺเมสุ ปารคู ๑

อิโต สตสหสฺสมฺหิ กปฺเป อุปฺปชฺชิ นายโก ฯ

สรณาคมเน เกจิ ๒ นิเวเสสิ ตถาคโต

เกจิ ๓ สีเล นิเวเสสิ ทสกมฺมปถุตฺตเม ฯ

เทติ กสฺสจิ โส ธีโร สามญฺญผลมุตฺตมํ

สมาปตฺตี ตถา อฏฺฐ ติสฺโส วิชฺชา ปเวจฺฉติ ฯ

ฉฬภิญฺญาสุ โยเชติ กญฺจิ สตฺตํ นรุตฺตโม

เทติ กสฺสจิ โส นาโถ จตสฺโส ปฏิสมฺภิทา ฯ

โพธเนยฺยํ ปชํ ทิสฺวา อสงฺเขยฺเยปิ โยชเน

ขเณน อุปคนฺตฺวาน วิเนติ นรสารถิ ฯ

ตทาหํ หํสวติยํ อโหสึ พฺราหฺมณตฺรโช

ปารคู สพฺพเวทานํ เวยฺยากรณสมฺมโต ฯ

นิรุตฺติยา จ กุสโล นิฆณฺเฑ ๔ จ วิสารโท

ปทโก เกฏุภวิทู ฉนฺโทวิจิตฺตโกวิโท ๕ ฯ

ชงฺฆวิหารํ วิจรํ หํสารามํ อุเปจฺจหํ

อทฺทสํ ปวรํ ๖ เสฏฺฐํ มหาชนปุรกฺขตํ ฯ

เทเสนฺตํ วิรชํ ธมฺมํ ปจฺจนิกมตี อหํ

อุเปตฺวา ตสฺส วากฺยานิ ๗ สุตฺวาน วิมลานหํ ฯ

พฺยาหตํ ปุนรุตฺตํ วา อปตฺถํ วา นิรตฺถกํ

นาทฺทสํ ตสฺส มุนิโน ตโต ปพฺพชิโต อหํ ฯ

น จิเรเนว กาเลน สพฺพตฺถาปิ วิสารโท ๑

นิปุเณ พุทฺธวจเน อโหสึ คณิสมฺมโต ๒ ฯ

ตทา จตสฺโส คาถาโย คนฺถยิตฺวา สุพฺยญฺชนา

สนฺถวิตฺวา ติโลกคฺคํ เทสยิสฺสํ ทิเน ทิเน ฯ

วิรตฺโตสิ มหาวีโร สํสาเร สภเย วสํ

กรุณาย น นิพฺพายิ ตโต การุณิโก มุนิ ฯ

ปุถุชฺชโนว โย สตฺโต ๓ น กิเลสวโส อหุ

สมฺปชาโน สติยุตฺโต ตสฺมา เอโส อจินฺติโย ฯ

ทุพฺพลานิ กิเลสานิ ยสฺสาสยคตานิ เม

ญาณคฺคิปริทฑฺฒานิ น ขียึสุ ตทพฺภุตํ ฯ

โย สพฺพโลกสฺส ครุ โลเก ๔ ยสฺส ตถา ครุ

ตถาปิ โลกาจริโย โลโก ตสฺสานุวตฺตโก ฯ

เอวมาทีหิ สมฺพุทฺธํ กิตฺตยึ ๕ ธมฺมเทสนํ

ยาวชีวํ กริตฺวาน คโต สคฺคํ ตโต จุโต ฯ

สตสหสฺเส อิโต กปฺเป ยํ พุทฺธมภิกิตฺตยึ

ทุคฺคตึ นาภิชานามิ กิตฺตนาย อิทํ ผลํ ฯ

เทวโลเก มหารชฺชํ ทิพฺพานุโภสหนฺตทา ๖

จกฺกวตฺติมหารชฺชํ พหุโสนุภวึ อหํ ฯ

ทุเว ภเว ปชายามิ เทวตฺเต อถ มานุเส

อญฺญํ คตึ น ชานามิ กิตฺตนาย อิทํ ผลํ ฯ

ทุเว กุเล ปชายามิ ขตฺติเย อถ พฺราหฺมเณ

นีเจ กุเล น ชานามิ กิตฺตนาย อิทํ ผลํ ฯ

ปจฺฉิเม จ ภเว ทานิ คิริพฺพชปุรุตฺตเม

รญฺโญหํ พิมฺพิสารสฺส ปุตฺโต นาเมน จาภโย ฯ

ปาปมิตฺตวสํ คนฺตฺวา นิคณฺเฐน สโมหิโต ๑

เปสิโต นาฏปุตฺเตน พุทฺธเสฏฺฐํ อุเปจฺจหํ ฯ

ปุจฺฉิตฺวา นิปุณํ ปญฺหํ สุตฺวา พฺยากรณุตฺตมํ

ปพฺพชิตฺวาน น จิรํ อรหตฺตํ อปาปุณึ ฯ

กิตฺตยิตฺวา ชินวรํ กิตฺติโต โหมิ สพฺพทา

สุคนฺธเทหวทโน อาสึ สุขสมปฺปิโต ฯ

ติกฺขหาสลหุปฺปญฺโญ มหาปญฺโญ ตเถวหํ

วิจิตฺตปฏิภาโณ จ ตสฺส กมฺมสฺส วาหสา ฯ

อภิตฺถวิตฺวา ปทุมุตฺตราหํ

ปสนฺนจิตฺโต อสมํ สยมฺภุํ

นาคจฺฉิ กปฺปานิ อปายภูมึ

สตํสหสฺสานิ ผเลน ตสฺส ฯ

กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ ภวา สพฺเพ สมูหตา

นาโคว พนฺธนํ เฉตฺวา วิหรามิ อนาสโว ฯ

สฺวาคตํ วต เม อาสิ พุทฺธเสฏฺฐสฺส สนฺติเก

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อภโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ

อภยตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

๑ ม. ยุ. จกฺขุมา ฯ ๒-๓ ม. กิญฺจิ ฯ ยุ. กญฺจิ ฯ ๔ ม. นิฆณฺฏุมฺหิ ฯ ยุ.

นิฆณฺเฏ ฯ ๕ ม. ยุ. ...วิจิติโกวิโท ฯ ๖ ม. วรทํ ฯ ยุ. วทตํ ฯ ๗ ม. กลฺยาณํ ฯ

๑ ม. สพฺพสตฺตวิสารโท ฯ ยุ. สพฺพสตฺถวิสารโท ฯ ๒ ม. คุณิสมฺมโต ฯ

๓ ม. สนฺโต ฯ ๔ ม. ยุ. โลโก ฯ ๕ ม. ยุ. กิตฺตยํ ฯ ๖ ม. ปาเทสึ

กญฺจนคฺคิยํ ฯ ยุ. รชฺชปาเทสิ กญฺจยํ ฯ

๑ ม. ยุ. วิโมหิโต ฯ

ในกัปที่แสนแต่ภัทรกัปนี้ พระพิชิตมารผู้รู้จบธรรมทั้งปวง เป็นพระผู้นำ พระนามว่าปทุมุตระ ได้เสด็จอุบัติขึ้นแล้ว พระตถาคตเจ้ายังบุคคลบางพวกให้ตั้งอยู่ในสรณคมน์ ยังบุคคลบางพวกให้ตั้งอยู่ในศีล คือ กุศลกรรมบถ ๑๐ อันอุดม พระธีรเจ้าพระองค์นั้น ทรงประทานสามัญผลอันอุดมแก่บุคคลบางคน ทรงหลั่งสมาบัติ ๘และวิชา ๓ แก่บุคคลบางคน พระโลกนาถผู้อุดมกว่านรชนพระองค์นั้น ทรงประกอบสัตว์บางพวกไว้ในอภิญญา ทรงประทานปฏิสัมภิทา ๔ แก่บุคคลบางคน พระผู้เป็นสารถีฝึกนระ ทรงเห็นประชาสัตว์ที่ควรจะนำไปให้ตรัสรู้ได้ แม้ในสถานที่นับโยชน์ไม่ถ้วน ก็รีบเสด็จไปทรงแนะนำ ครั้งนั้น

เราเป็นบุตรของพราหมณ์ในพระนครหงสวดี เป็นผู้เรียนจบทุกเวท เข้าใจไวยากรณ์ ฉลาดในนิรุติ แกล้วกล้าในคัมภีร์นิฆัณฑุ เข้าใจตัวบท รู้ชัดในคัมภีร์เกฏุภะ ฉลาดในฉันท์และกาพย์กลอน เมื่อเที่ยวเดินพักผ่อน ได้ไปถึงพระวิหารหังสาราม ได้เห็นพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุด อันมหาชนแวดล้อม เรามีมติเป็นข้าศึกเข้าไปเฝ้าพระพุทธเจ้าผู้ปราศจากกิเลสธุลี ซึ่งกำลังทรงแสดงธรรม ได้สดับพระดำรัสของพระองค์อันปราศจากมลทิน ไม่ได้พบเห็นพระดำรัสที่ไร้ประโยชน์ของพระมุนีนั้น คือ คำที่ชักมาผิด คำที่ต้องกล่าวซ้ำ หรือคำที่ไม่ถูกทางเพราะฉะนั้น เราจึงได้บวช โดยเวลาไม่นานเลย เราก็เป็นผู้แกล้วกล้าในธรรมทุกอย่าง ได้รับสมมติให้เป็นเจ้าหมู่เจ้าคณะ ในพระพุทธพจน์อันละเอียด ครั้งนั้น

เราได้กรองคาถา ๔ คาถา ซึ่งมีพยัญชนะสละสลวย ชมเชยพระพุทธเจ้าเป็นผู้ปราศจากความกำหนัด มีความเพียรมาก ทรงอยู่ในสงสารที่มีภัย ไม่เสด็จนิพพานก็เพราะพระกรุณา ฉะนั้น พระมุนีเจ้าจึงชื่อว่าทรงประกอบด้วยพระกรุณา เพราะเหตุนั้น สัตว์ที่เป็นปุถุชนแต่ไม่ตกอยู่ในอำนาจกิเลส มีสัมปชัญญะ ประกอบด้วยสติ บุคคลไม่ควรจะคิด กิเลสที่มีกำลังทุรพล อันนอนเนื่องอยู่ในสันดานของเรา ถูกเผาด้วยไฟคือญาณแล้วไม่สิ้นไป ข้อนั้นไม่เคยมีเลย ผู้ใดเป็นที่เคารพของโลกทั้งปวง เป็นผู้เลิศลอยในโลก และเป็นอาจารย์ของโลก โลกย่อมอนุวัตรตามผู้นั้น เราประกาศพระธรรมเทศนาสดุดีพระสัมพุทธเจ้า ด้วยคาถามีอาทิดังกล่าวมาตราบเท่าสิ้นชีวิต

จุติจากอัตภาพนั้นแล้วได้ไปสวรรค์ ในกัปที่แสนแต่กัปนี้ เรากล่าวสดุดีพระพุทธเจ้าใดเพราะการกล่าวสดุดีนั้น เราไม่รู้สึกทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งการกล่าวสดุดี ครั้งนั้น เราได้เสวยราชสมบัติใหญ่อันเป็นทิพย์ในเทวโลก ได้เสวยราชสมบัติใหญ่ของพระเจ้าจักรพรรดิก็มากครั้ง เราเกิดแต่ในสองภพ คือ ในเทวดาและมนุษย์ คติอื่นไม่รู้จัก นี้เป็นผลแห่งการกล่าวสดุดี เราเกิดแต่ในสองตระกูล คือ สกุลกษัตริย์และสกุลพราหมณ์ หาเกิดในสกุลที่ต่ำทรามไม่ นี้เป็นผลแห่งการกล่าวสดุดีก็ในภพสุดท้าย ในบัดนี้ เราเป็นโอรสของพระเจ้าพิมพิสารในพระนครราชคฤห์อันอุดม มีนามว่าอภัย เราไปสู่อำนาจของปาปมิตรสมาคมกับนิครนถ์ อันนิครนถ์นาฏบุตรส่งไป จึงได้เฝ้าพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุด เราทูลถามปัญหาอันละเอียดสุขุม ได้สดับการพยากรณ์อย่างสูงแล้วจึงบวช ไม่นานก็ได้บรรลุอรหัต เราเป็นผู้กล่าวสดุดีพระชินวรเจ้าทุกเมื่อ เพราะกรรมนั้น เราจึงเป็นผู้มีร่างกายและปากมีกลิ่นหอม เป็นผู้เพรียบพร้อมด้วยความสุข เพราะกรรมนั้นส่งผลให้ เราจึงเป็นคนมีปัญญากล้า มีปัญญาร่าเริง มีปัญญาเบา มีปัญญามาก และปฏิภาณอันวิจิตร.

เราเป็นผู้มีจิตเลื่อมใส กล่าวสดุดีพระสยัมภูผู้ไม่มีใครเสมอเหมือน พระนามว่าปทุมุตระ เพราะผลของกรรมนั้น เราจึงไม่ไปอบายภูมิถึงแสนกัป.

เราเผากิเลสทั้งหลายแล้ว ... พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้วดังนี้ทราบว่า ท่านพระอภยเถระได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ อภยเถราปทาน.