๗. อภยเถราปทาน เล่ม ๓๓

บทว่า กตเวที ความว่า ชื่อว่า กตเวที เพราะย่อมได้ ย่อมเสวยคือย่อมรับเฉพาะซึ่งอุปการะที่เขาทำแล้ว. บทว่า ติตฺเถ โยเชติ ปาณิเน ความว่า ย่อมประกอบ คือย่อมประกอบพร้อมสรรพ ได้แก่ ย่อมให้สัตว์ทั้งปวงดำรงอยู่เฉพาะในหนทางแห่งกุศลธรรมคือมรรค อันเป็นอุบายให้เข้าถึงพระนิพพานได้ด้วยการแสดงธรรม. คำที่เหลือมีเนื้อความง่ายทั้งนั้นแล. เนื้อความแห่งคาถาอันพรรณนาถึงหนทางเสด็จข้าพเจ้าได้กล่าวไว้แล้วในเถรคาถานั้นนั่นแล.

อรรถกถากาฬุทายีเถราปทาน

อภยเถราปทานที่ ๗ (๕๔๗)

ว่าด้วยบุพจริยาของพระอภยเถระ

[๑๓๗] ในกัปที่แสนแต่ภัทรกัปนี้ พระ-

พิชิตมารผู้รู้จบธรรมทั้งปวง เป็นพระผู้นำ พระ-

นามว่าปทุมตตระได้เสด็จอุบัติขึ้นแล้ว พระตถาคต-

เจ้า ยังบุคคลบางพวกให้ตั้งอยู่ในสรณคมน์ ยัง

บุคคลบางพวกให้ตั้งอยู่ในศีล คือ กุศลกรรมบถ

๑๐ อันอุดม

พระธีรเจ้าพระองค์นั้น ทรงประทาน

สามัญผลอันอุดมแก่บุคคลบางคน ทรงประทาน

สมาบัติ ๘ และวิชา ๓ แก่บุคคลบางคน

พระโลกนาถผู้สูงสุดกว่านรชนพระองค์

นั้น ทรงประกอบสัตว์บางพวกไว้ในอภิญญา ทรง

ประทานปฏิสัมภิทา ๔ แก่บุคคลบางคน

พระผู้เป็นสารถีฝึกนระ ทรงเห็นประชา

สัตว์ที่ควรจะนำไปให้ตรัสรู้ได้ แม้ในสถานที่นับด้วยโยชน์ไม่ถ้วน ก็รีบเสด็จไปทรงแนะนำ

ครั้งนั้น เราเป็นบุตรของพราหมณ์ใน

พระนครหังสวดี เป็นผู้เรียนจบทุกเวท เข้าใจไวยากรณ์ ฉลาดในนิรุตติ เฉียบแหลมในคำภีร์นิฆัณฑุ เข้าใจตัวบท รู้ชัดในคัมภีร์เกฏุตะ ฉลาดในฉันท์และกาพย์กลอน

เมื่อเที่ยวเดินพักผ่อน ได้ไปถึงพระวิหาร

หังสาราม ได้เห็นพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุดอันมหาชนแวดล้อม

เรามีมติเป็นข้าศึก เข้าไปเฝ้าพระพุทธ-เจ้า ผู้ปราศจากกิเลสธุลี ซึ่งกำลังทรงแสดงธรรมได้สดับพระดำรัสอันงามของพระองค์อันปราศจากมลทิน

ไม่ได้พบเห็นพระดำรัส ที่ไร้ประโยชน์

ของพระมุนี คือ คำที่ซักมาผิด คำที่ต้องกล่าวซ้ำหรือคำที่ไม่ถูกทาง เพราะฉะนั้นเราจึงได้บวช

โดยเวลาไม่นานเลยเราก็เป็นผู้แกล้วกล้าในธรรมทุกอย่าง ได้รับสมมติให้เป็นเจ้าหมู่เจ้าคณะ ในพระพุทธพจน์อันละเอียด

ครั้งนั้น เราได้ร้อยกรองคาถา ๔ คาถา ซึ่งมีพยัญชนะสละสลวย ชมเชยพระพุทธเจ้าผู้เลิศในโลก ๓ ทรงแสดงธรรมทุกวัน

พระองค์เป็นผู้ปราศจากความกำหนัด มี

ความเพียรมาก ทรงอยู่ในสงสาร ที่มีภัย ไม่เสด็จนิพพาน ก็เพราะพระกรุณา ฉะนั้นพระ-มุนีเจ้าจึงชื่อว่าทรงประกอบด้วยพระกรุณา

เพราะเหตุนั้น สัตว์ที่เป็นปุถุชนแต่ไม่

ตกอยู่ในอำนาจกิเลส มีสัมปชัญญะ ประกอบด้วยสตินี้ ไม่ควรจะคิด

กิเลสที่มีกำลังทุรพล อันนอนเนื่องอยู่

ในสันดานของเรา ถูกเผาด้วยไฟคือญาณแล้วไม่สิ้นไป ข้อนั้นไม่เคยมีเลย

ผู้ใดเป็นที่เคารพของโลกทั้งปวง เป็น

ผู้เลิศในโลก และเป็นอาจารย์ของโลก โลกย่อมอนุวัตรตามผู้นั้น

เราประกาศพระธรรมเทศนาสดุดีพระ-

สัมพุทธเจ้า ด้วยคาถา มีอาทิ ดังกล่าวมาตราบ

เท่าสิ้นชีวิต จุติจากอัตภาพนั้นแล้วได้ไปสวรรค์.

ในกัปที่แสนแต่กัปนี้ เรากล่าวสดุดี

พระพุทธเจ้าใด เพราะกล่าวสดุดีนั้น เราไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งการกล่าวสดุดี

ครั้งนั้น เราได้เสวยราชสมบัติใหญ่อัน

เป็นทิพย์ในโลก ได้เสวยราชสมบัติใหญ่ของพระเจ้าจักรพรรดิ ก็มากครั้ง

เราเกิดแต่ในสองภพ คือ ในเทวดาและมนุษย์ ไม่รู้จักคติอื่น นี้เป็นผลแห่งการกล่าวสดุดี.

เราเกิดแต่ในสองสกุล คือ สกุลกษัตริย์และสกุลพราหมณ์ หาเกิดในสกุลที่ต่ำทรามไม่นี้เป็นผลแห่งการกล่าวสดุดี

ก็ในภพสุดท้าย ในบัดนี้ เราเป็นโอรส

ของพระเจ้าพิมพิสาร ในพระนครราชคฤห์อันอุดม มีนามว่า อภัย

เราไปสู่อำนาจของบาปมิตร สมาคมกับ

นิครนถ์ อันนิครนถ์นาฏบุตรส่งไป จึงได้เฝ้าพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุด เราทูลถามปัญหาอันละเอียดสุขุม ได้สดับการฟังพยากรณ์อย่างสูงแล้วจึงบวช ไม่นาน ก็ได้บรรลุพระอรหัต

เราเป็นผู้กล่าวสดุดีพระชินวรเจ้าทุกเมื่อ

เพราะกรรมนั้น เราจึงเป็นผู้มีร่างกายและปากมีกลิ่นหอม เป็นผู้เพียบพร้อมด้วยความสุข

เพราะกรรมนั้นส่งผลให้ เราจึงเป็นคน

มีปัญญากล้า มีปัญญาร่าเริง มีปัญญาเร็ว มีปัญญามาก และปฏิภาณอันวิจิตร

เราเป็นผู้มีจิตเลื่อมใส กล่าวสดุดีพระ-

สยัมภู ผู้ไม่มีใครเสมอเหมือน พระนามว่า

ปทุมุตตระ เพราะผลของกรรมนั้น เราจึงไม่ไป

อบายภูมิถึงแสนกัป

เราเผากิเลสทั้งหลายแล้ว. . .คำสอน

ของพระพุทธเจ้าเราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้.

ทราบว่า ท่านอภยเถระได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบอภยเถราปทาน

๕๔๗. อรรถกถาอภยเถราปทาน

พึงทราบเรื่องราวในอปทานที่ ๗ ดังต่อไปนี้ :-

อปทานของท่านอภยเถระ มีเริ่มต้นว่า ปทุมุตฺตโร นามชิโน ดังนี้.

แม้พระเถระรูปนี้ ก็ได้เคยบำเพ็ญกุศลมาแล้ว ในพระชินวรพุทธ-เจ้าพระองค์ก่อน ๆ ได้สั่งสมบุญอันเป็นนิสัยแห่งพระนิพพานไว้เป็นอันมากในภพนั้น ๆ ในกาลแห่งพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่า ปทุมุตตระ ได้บังเกิดในตระกูลพราหมณ์ ในหังสวดีนคร. ท่านได้เจริญวัยแล้ว เป็นผู้เล่าเรียนจนจบเวทางคศาสตร์ เป็นผู้ฉลาดในลัทธิสมัยของตนและของผู้อื่น วันหนึ่งได้ฟังพระธรรมเทศนาของพระศาสดาแล้ว มีใจเลื่อมใส กล่าว

ชมพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยคาถาทั้งหลาย. ท่านดำรงอยู่ในมนุษยโลกนั้นจนตลอดอายุ ได้ทำบุญทั้งหลายไว้ จุติจากอัตภาพนั้นแล้ว ไปบังเกิดในเทวโลก ท่องเที่ยวไปมาเฉพาะแต่ในสุคติภพเท่านั้น ในพุทธุปบาทกาลนี้ได้บังเกิดเป็นพระราชโอรสของพระเจ้าพิมพิสาร ในกรุงราชคฤห์ พระราช-บิดาและพระราชมารดาได้ทรงขนานพระนามพระราชโอรสนั้นว่า อภยกุมาร.

พระราชกุมารนั้น พอได้เจริญวัยแล้ว ก็ได้เป็นผู้คุ้นเคยกับพวกนิครนถ์ท่อง-เที่ยวไปด้วยกัน วันหนึ่ง ถูกนิครนถ์นาฎบุตร ส่งไปเฝ้าพระศาสดาเพื่อยกวาทะขึ้นกล่าวแย้ง ได้ทูลถามปัญหาอันสุขุมละเอียด ได้ฟังคำพยากรณ์อันละเอียดแล้ว มีความเลื่อมใส บวชในสำนักของพระศาสดา ได้ส่งญาณไปตามลำดับกัมมัฏฐานแล้ว ไม่นานนักก็ได้บรรลุพระอรหัต.

ท่านครั้นบรรลุพระอรหัตแล้ว ระลึกถึงบุรพกรรมของตนได้ เกิดความโสมนัสใจ เมื่อจะประกาศถึงเรื่องราวที่ตนเคยได้ประพฤติมาแล้วในกาลก่อนจึงกล่าวคำเริ่มต้นว่า ปทุมุตฺตโร นาม ชิโน ดังนี้. คำนั้นทั้งหมด มีเนื้อความพอจะกำหนดได้โดยง่ายเลยทีเดียวแล.

จบอรรถกถาอภยเถราปทาน

โลมสติยเถราปทานที่ ๘ (๕๔๘)

ว่าด้วยบุพจริยาของพระโลมสติยเถระ๑

[๑๓๘] ในภัทรกัปนี้ พระพุทธเจ้าพระ-

นามว่ากัสสปะ ผู้เป็น (เผ่าพันธุ์) พรหม มีพระ-ยศใหญ่ ประเสริฐกว่านักปราชญ์ ได้เสด็จอุบัติขึ้นแล้ว.

ครั้งนั้น เราและสหายชื่อว่า จันทนะ

ได้บรรพชาในพระศาสนา บำเพ็ญกิจพระศาสนาที่ท้ายร้านตลาด.

จุติจากอัตภาพนั้นแล้ว เข้าถึงสวรรค์

ชั้นดุสิตทั้งสองคน ครอบงำเทพบุตรที่เหลือในดุสิตนั้น ด้วยการฟ้อน การขับ การประโคมและด้วยองค์ ๑๐ มีรูปเป็นต้นอันเป็นทิพย์ อยู่เสวยมหันตสุขตราบเท่าสิ้นอายุ

จุติจากดุสิตนั้นแล้ว จันทนเทพบุตรเข้า

ถึงสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ส่วนเราเกิดเป็นโอรสของเจ้าศากยะในพระนครกบิลพัสดุ์.

ในคราวที่พระศาสดาผู้นายกของโลก อันพระอุทายีเถระเชิญเสด็จมาถึงพระนครกบิลพัสดุ์เพื่อจะทรงอนุเคราะห์เจ้าศากยะ.

๑.ในบางสูตรเป็นพระโลมสกังคิยเถระ.