๗. มหาปชาบดีโคตมีเถริยาปทาน เล่ม ๓๓

ทุกวันนี้ดิฉันมีใจบริสุทธิ์ ปราศจากใจ

ที่ชั่วช้า มีอาสวะสิ้นไปทั้งหมด บัดนี้ภพใหม่

ไม่มีอีก

ดิฉันเผากิเลสทั้งหลายแล้ว . . . คำสอนของพระพุทธเจ้าดิฉันได้ทำเสร็จแล้ว.

ทราบว่า ท่านพระนฬมาลิกาภิกษุณีได้กล่าวคาถาเหล่านี้ด้วยประการฉะนี้แล.

จบนฬมาลิกาเถรีอปทาน

มหาปชาบดีโคตมีเถรีอปทานที่ ๗ (๑๗)บุพจริยาของพระมหาปาชาบดีโคตมีเถรี

[๑๕๗] ในกาลครั้งหนึ่ง พระผู้มีพระ-

ภาคเจ้า ผู้เป็นประทีปแก้วส่องโลกให้สว่างไสวเป็นนายสารภีฝึกนรชน ประทับอยู่ ณ กูฏาคารศาลาป่ามหาวันใกล้พระนครเวสาลี

ครั้งนั้น พระมาโคตมีภิกษุณี พระมหา-

ตุจฉาของพระพิชิตมาร อยู่ในสำนักนางภิกษุณีในพระนครอันรื่นรมย์นั้น พร้อมด้วยพระภิกษุณี๕๐๐ องค์ ซึ่งล้วนแต่พ้นจากกิเลสแล้ว เมื่อพระมหาปชาบดีโคตมีนั้นอยู่ในที่สงัด ตรึกนึกคิดอย่างนี้ว่า

การปรินิพพานของพระพุทธเจ้าก็ดี ของ

คู่พระอัครสาวกก็ดี ของพระราหุล พระอานนท์และพระนันทะก็ดี เราไม่ได้เห็น

เราอันพระโลกนาถผู้แสวงหาคุณอันใหญ่

ทรงอนุญาตแล้ว พึงปลงอายุสังขารแล้วนิพพานก่อนเถิด พระภิกษุณีทั้ง ๕๐๐ องค์ ก็ได้ตรึกอย่างนั้นเหมือนกัน แม้พระเขมาภิกษุณีเป็นต้นก็ได้ตรึกเช่นนี้เหมือนกัน

ครั้งนั้น เกิดแผ่นดินไหว กลองทิพย์

ดังขึ้นเองทวยเทพที่สิงอยู่ในสำนักของนางภิกษุณีถูกความโศกบีบคั้น บ่นเพ้ออยู่อย่างน่าสงสารหลั่งน้ำตาแล้วในที่นั้น พระภิกษุณีทุก ๆ องค์พร้อมด้วยทวยเทพเหล่านั้น เข้าไปหาพระมหา -โคตมีภิกษุณี ซบศีรษะแทบเท้าแล้วกล่าวว่าข้าแต่พระแม่เจ้า เพราะเรามีปกติอยู่ด้วยการเทียบเคียงในกรรมเหล่านั้น เราได้อยู่ในที่สงัด

พื้นภูมิภาคหวั่นไหวจลาจล กลองทิพย์

ดังขึ้นเอง และเราได้ยินเสียงคร่ำครวญ ข้าแต่พระโคตมี จะต้องมีเหตุอะไรเกิดขึ้นแน่

ครั้งนั้น พระมหาโคตมีภิกษุณีได้บอก

ถึงเหตุตามที่ตนได้ตรึกแล้วทุกประการ ลำดับนั้น พระภิกษุณีทุก ๆ องค์ ก็ได้บอกถึงเหตุที่ตนตรึกตรองแล้ว กล่าวว่า

ข้าแต่พระแม่เจ้า ถ้าพระแม่เจ้าชอบใจ

การปรินิพพานอันเกษมอย่างยิ่งไซร้ ถึงดิฉันทั้งหลายก็จักนิพพานทั้งหมด ในกาลก่อนที่

พระพุทธเจ้าจะทรงพระอนุญาต ดิฉันทั้งหลายได้ออกจากเรือนพร้อมด้วยพระแม่เจ้า เมื่อดิฉันทั้งหลายออกจากภพนี้ไปสู่บุรีคือนิพพานอันอุดมดิฉันทั้งหลาย ก็จักไปพร้อมกับพระแม่เจ้าเหมือนกัน.

พระมหาปชาบดีโคตมีได้กล่าวว่า

เมื่อท่านทั้งหลายจะไปสู่นครคือนิพพาน

ดิฉันจักว่าอะไรได้เล่า แล้วได้ออกจากสำนักนางภิกษุณีไปพร้อมกับพระภิกษุณีทั้งหมดในครั้งนั้น

พระปชาบดีโคตมีภิกษุได้กล่าวกะทวย-

เทพทั้งหลายที่สิง อยู่ ณ สำนักนางภิกษุณีว่า จงอดโทษแก่ดิฉันเถิด การเห็นสำนักนางภิกษุณีของดิฉันนี้ เป็นการเห็นครั้งสุดท้าย

ในที่ใดไม่มีความแก่หรือความตาย ไม่มี

การสมาคมด้วยสัตว์และสังขารอันไม่เป็นที่รักไม่มีการพลัดพรากจากสัตว์และสังขารอันไม่เป็นที่รักที่นั้น นักปราชญ์กล่าวว่าเป็นอสังขตสถาน

พระโอรสของพระสุคตเจ้าทั้งหลายที่ยัง

ไม่ปราศจากราคะ ได้สดับคำของพระนางนั้นเป็นผู้โศกกำศรดปริเทวนาการว่า

น่าสังเวชหนอพวกเราเป็นคนมีบุญน้อย

สำนักพระภิกษุณีนี้จะว่างเปล่า เพราะเว้นพระ-ภิกษุณีเหล่านั้น พระภิกษุณีผู้ชิโนรส จะไม่

ปรากฏ เปรียบเหมือนดวงดาวทั้งหลายไม่ปรากฏในเวลาที่สว่างฉะนั้น

พระนางโคตมีภิกษุณีจะไปสู่นิพพาน

พร้อมกับพระภิกษุณีอีก ๕๐๐ องค์ เหมือนกับแม่น้ำคงคาไหลไปสู่สาครพร้อมกับแม่น้ำ ๕๐๐สาย ฉะนั้น

อุบาสิกาทั้งหลายผู้มีศรัทธา เห็นพระ-

โคตมีภิกษุณีนั้นกำลังเดินไปตามถนน ได้พากันออกจากเรือนไปหมอบลงแทบเท้าแล้วกล่าวว่า

ดิฉันทั้งหลายเลื่อมใสในพระแม่เจ้า

พระแม่เจ้าจะละทิ้งดิฉันทั้งหลาย ไว้ให้เป็นคนอนาถาเสียแล้ว พระแม่เจ้ายังไม่ควรที่จะปริ-นิพพานก่อน

ควรที่จะสงสารด้วยอุบาสิกาเหล่านั้นพา

กันปริเทวนาการ เพื่อจะให้อุบาสิกาเหล่านั้นละเสียซึ่งความโศก พระนางจึงได้กล่าวอย่างเพราะพริ้งว่า อย่าร้องไห้ไปเลยลูกทั้งหลาย วันนี้เป็นเวลารื่นเริงของท่านทั้งหลาย

ความทุกข์ ดิฉันกำหนดรู้แล้ว ตัณหา

อันเป็นเหตุแห่งควานทุกข์ดิฉันเว้นขาดแล้วความดับทุกข์ ดิฉันได้ทำให้แจ้งแล้ว อนึ่งแม้ถึงมรรค ดิฉันก็ได้อบรมดีแล้ว.

จบภาณวารที่ ๑

พระศาสดาดิฉันได้บำรุงแล้ว คำสอน

ของพระพุทธเจ้าดิฉันได้ทำเสร็จแล้ว ภาระอันหนักดิฉันได้ปลงลงแล้ว ตัณหาอันนำไปสู่ภพดิฉันได้ถอนเสียแล้ว

ดิฉันออกบวชเป็นบรรพชิตเพื่อประโยชน์

ใด ประโยชน์นั้นดิฉันบรรลุแล้วโดยลำดับ สัง-โยชน์ทุกอย่างหมดไปแล้ว

พระพุทธเจ้าและพระสัทธรรม ของ

พระองค์ มิได้บกพร่อง ยังดำรงอยู่ตราบใดตราบนั้นเป็นกาลที่ดิฉันจะนิพพาน ลูกทั้งหลายอย่าได้เศร้าโศกถึงดิฉันเลย

พระโกณฑัญญะ พระอานนท์และ

พระนันทะเป็นต้น กับทั้งพระราหุลพุทธชิโนรสยังมีชนมีชีพอยู่ ขอพระสงฆ์จงเป็นผู้มีความสุขสำราญ ขอให้เดียรถีย์จงเป็นผู้มีความโง่เขลาอันกำจัดเสียได้เถิด

ยศ คือ การย่ำยีมารอันวงศ์แห่งพระเจ้า

โอกกากราชยกขึ้นแล้ว ลูกทั้งหลาย บัดนี้ถึงเวลาที่ดิฉันจะนิพพานมิใช่หรือ ความปรารถนาที่ดิฉันได้ตั้งไว้แต่ต้นมานานนักหนา จะสำเร็จแก่ดิฉันในวันนี้

เวลานี้เป็นเวลาที่จะบันลือกลองนันทเภรี

ลูกทั้งหลาย น้ำตาจะมีประโยชน์อะไรแก่ท่านทั้งหลายเล่า

ถ้าท่านทั้งหลายจะมีความเอ็นดูหรือมี

ความกตัญญูในดิฉัน ขอให้ท่านทุกคนจงทำความเพียรมั่นเพื่อความดำรงอยู่แห่งพระสัทธรรมเถิด

พระสัมพุทธเจ้าอันดิฉันทูลอ้อนวอน

จึงได้ประทานบรรพชาแก่สตรีทั้งหลาย เพราะฉะนั้น ดิฉันยินดีฉันใด ท่านทั้งหลายก็จงเจริญรอยตามซึ่งความยินดีนั้น ฉันนั้นเถิด

ครั้น พระนางพร่ำสอนอุบาสิกาเหล่านั้น

อย่างนี้แล้ว ห้อมล้อมด้วยภิกษุณีทั้งหลาย เข้าไปเฝ้าพระพุทธเจ้า ถวายบังคมแล้วได้กราบทูลดังนี้ว่า

ข้าแต่พระสุคตเจ้า หม่อมฉันเป็นมารดา

ของพระองค์ ข้าแต่พระธีรเจ้า พระองค์เป็นพระบิดาของหม่อมฉัน ข้าแต่พระโลกนาถพระองค์เป็นผู้ประทานความสุขอันเกิดจากพระ-สัทธรรมให้หม่อมฉัน ข้าแต่พระโคดม หม่อมฉันเป็นผู้อันพระองค์ให้เกิด

ข้าแต่พระสุคตเจ้า รูปกายของพระองค์

นี้ อันหม่อมฉันทำให้เจริญเติบโต ธรรมกายอันน่าเพลิดเพลินของหม่อมฉัน อันพระองค์ทำให้เจริญเติบโตแล้ว

หม่อมฉันให้พระองค์ดูดดื่มน้ำนมอัน

ระงับเสียได้ซึ่งความอยากชั่วครู่ แม้น้ำนม คือพระสัทธรรมอันสงบระงับล่วงส่วน พระองค์ให้หม่อมฉันดูดดื่มแล้ว.

ข้าแต่พระมหามุนี ในการผูกมัดและ

รักษา พระองค์ชื่อว่ามิได้เป็นหนี้หม่อมฉันหม่อมฉันได้ฟังมาว่าสตรีทั้งหลายผู้ปรารถนาบุตรบวงสรวงอยู่ก็ย่อมจะได้บุตรเช่นนั้น

สตรีที่เป็นพระมารดาของพระนราธิบดีมี

พระเจ้ามันธาตุเป็นต้น ชื่อว่าเป็นมารดาผู้ยังบุตรให้จมอยู่ในห้วงมหรรณพคือภพ

ข้าแต่พระโอรส หม่อมฉันผู้จมดิ่งอยู่

ในห้วงมหรรณพคือภพ อันพระองค์ให้ข้ามไปจากสาครคือภพแล้ว พระนามว่าพระมเหสีพันปีหลวง สตรีทั้งหลายได้ง่าย พระนามว่า พระ-พุทธมารดา นี้ สตรีทั้งหลายได้ยากอย่างยิ่ง.

ข้าแต่พระมหาวีรเจ้า ก็พระนามว่า

พระพุทธมารดานั้น หม่อมฉันได้แล้ว ความปรารถนาน้อยใหญ่ของหม่อมฉันทั้งปวงนั้น

หม่อมฉันได้บำเพ็ญแล้วกับพระองค์

หม่อมฉันปรารถนาเพื่อจะทิ้งร่างนี้

นิพพาน ข้าแต่พระวีรเจ้าผู้ทำที่สุดทุกข์เป็นผู้นำขอพระองค์จงทรงอนุญาตให้หม่อมฉันเถิด ขอ

ได้ทรงโปรดเหยียบออกซึ่งพระยุคลบาทอันเกลื่อนกล่นไปด้วยลายจักรและธง อันละเอียดอ่อนเหมือนกับดอกบัว หม่อมฉันจะถวายบังคมพระยุคลบาทนั้น จะขอทำความรักในบุตร

ข้าแต่พระองค์ผู้นายก หม่อมฉันกระทำ

สรีระซึ่งเปรียบด้วยลองกองให้ปรากฏเป็นข้าวสุกได้เห็นพระสรีระของพระองค์แล้ว จึงจะขอไปนิพพาน พระพิชิตมารได้ทรงแสดงพระกายอันประกอบด้วยมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการประดับด้วยพระรัศมีอันงาม อันเป็นเหมือนดวงตาของคนพาลเพราะมีค่ามาก กะพระมาตุจฉา

ลำดับนั้น พระนางมหาปชาบดีโคตมีเถรี

ได้ซบพระเศียรลงแทบพื้นพระบาทอันเป็นลายจักรคล้ายกับดอกบัวบานมีพระรัศมีปานดังพระอาทิตย์แรกทอแสง แล้วพระนางได้กราบทูลว่า หม่อมฉันขอน้อมมนัสการพระนราธิป ผู้เป็นธงขององค์พระอาทิตย์ ขอพระองค์ทรงโปรดเป็นที่พึ่งของหม่อมฉันในกาลสุดท้ายเถิด หม่อมฉันจะไม่ได้เห็นพระองค์อีก

ข้าแต่พระองค์ผู้เลิศของโลก ธรรมดา

สตรีทั้งหลายรู้กันว่ามีแต่จะก่อโทษทุกประการถ้าโทษอย่างใดอย่างหนึ่งของหม่อมฉันมีอยู่ ก็ขอพระองค์ได้โปรดกรุณาอดโทษแก่หม่อมฉันเถิด

อนึ่ง หม่อมฉันได้ทูลขอบ่อย ๆ ให้

สตรีทั้งหลายได้บวช ข้าแต่พระนราสภ ถ้าโทษ

ในข้อนั้นจะมีแก่หม่อมฉัน ขอได้ทรงโปรดอด

โทษนั้นเถิด.

ข้าแต่พระวีรเจ้าทรงไว้ซึ่งการอดโทษ

ภิกษุทั้งหลายอันหม่อมฉันสั่งสอนแล้ว ตามที่

พระองค์ทรงอนุญาต ถ้าในข้อนั้นจะมีการ

แนะนำได้ยาก ขอได้โปรดทรงอดโทษข้อนั้นเถิด

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสว่า ดูก่อน

นางโคตมีผู้ประดับไปด้วยคุณ โทษที่ท่านจะให้

อดโทษพึงมีอะไร เมื่อท่านบอกว่าจะลานิพพานตถาคตจักไปว่ากระไรให้มากไปเล่า.

เมื่อภิกษุสงฆ์ของตถาคตบริสุทธิ์ไม่บก-

พร่อง ท่านจะออกไปเสียจากโลกนี้ได้ก็ควร

เพราะเนื้อหมดแสงดาวในเวลารุ่งแล้ว รอบใน

พระจันทร์ย่อมจะมองไม่เห็น ฉะนั้น

พระภิกษุณีทั้งหลาย นอกจากพระมหา-

ปชาบดีโคตมีเถรีพากันทำประทักษิณพระพิชิตมารผู้เลิศ เหมือนหมู่ดาวที่ติดตามพระจันทร์ ทำ

ประทักษิณภูเขาสิเนรุ ฉะนั้น หมอบลงแทบ

พระบาทแล้ว ยืนจ้องดูพระพักตร์ของพระพุทธ-

เจ้า กราบทูลว่า

จักษุของหม่อมฉันทั้งหลาย ไม่เคยอิ่ม

ด้วยการเห็นพระองค์ โสตของหม่อมฉันทั้งหลายไม่เคยอิ่มด้วยพระภาษิตของพระองค์ จิตของหม่อมฉันทั้งหลายดวงเดียวแท้ ๆ ก็ไม่อิ่มด้วยรสแห่งธรรมของพระองค์.

ผู้บันลืออยู่ในบริษัท กำจัดเสียซึ่งทิฏฐิ

และมานะชนเหล่าใดเห็นพระพักตร์ของพระองค์ชนเหล่าใดประณตน้อมพระยุคลบาทของพระองค์

ข้าแต่พระองค์ผู้ถึงที่สุดสงความ ชน

เหล่าใดประณตน้อมพระยุคลบาทของพระองค์ซึ่งมีพระองคุลียาว มีพระนขาแดงงดงาม มีส้นพระบาทยาว ถึงชนเหล่านั้น ก็ชื่อว่าเป็นผู้มีโชคดี

ข้าแต่พระนโรดม ชนเหล่าใดได้สดับ

พระดำรัสของพระองค์อันไพเราะน่าปลื้มใจ เผาเสียซึ่งโทษ เป็นประโยคเกื้อกูล ชนเหล่านี้ก็ชื่อว่าเป็นผู้มีโชคดี

ข้าแต่พระมหาวีรเจ้า หม่อมฉันทั้งหลาย

อิ่มไปด้วยการบูชาพระบาทของพระองค์ ข้ามพ้นทางกันดารคือสงสารได้ ด้วยพระสุนทรกถาของพระองค์ผู้ทรงสิริ ฉะนั้นหม่อมฉันทั้งหลายจึงชื่อว่าเป็นผู้มีโชคดี.

ลำดับนั้น พระมหาปชาบดีโคตมีเถรีผู้

มีวัตรอันงาม ประกาศในหมู่พระภิกษุสงฆ์แล้ว

ไหว้พระรากล พระอานนท์ และพระนันทะแล้วได้ตรัสดังนี้ว่า ดิฉันเบื่อหน่ายในร่างกายซึ่งเสมอด้วยที่อยู่ของอสรพิษ เป็นที่พักของโรคเป็นสถานที่เกิดทุกข์ มีชราและมรณะเป็นโคจร

อาเกียรณ์ไปด้วยมลทิน คือ ซากศพ

ต่าง ๆ ต้องพึ่งพาผู้อื่น ปราศจากเรี่ยวแรง

ฉะนั้น ดิฉันจึงปรารถนาจะนิพพานเสีย ขอลูกทั้งหลายจงยอมอนุญาตให้เถิด.

พระนันทเถรเจ้าและพระราหุลผู้เจริญ

เป็นผู้ปราศจากความโศก ไม่มีอาสวะ ตั้งมั่นไม่หวั่นไหว มีปัญญา มีความเพียร ได้คิดตามธรรมดาว่า

น่าติโลกที่ปัจจัยปรุงแต่งปราศจากแก่น-

สาร เปรียบด้วยต้นกล้วย เช่นเดียวกับกลลวงและพยับแดด ต่ำช้า ไม่มั่นคง

พระโคตมีเถรี พระมาตุจฉาของพระ-

พิชิตมาร ซึ่งได้เลี้ยงดูพระพุทธเจ้าก็ยังต้องถึงแก่กรรม สังขตธรรมทั้งปวงไม่เที่ยง

ก็ครั้งนั้น พระอานนท์พุทธอนุชา ซึ่ง

เป็นคนสนิทของพระพิชิตมาร ยังเป็นพระเสข-บุคคลอยู่ ท่านหลั่งน้ำตาร้องไห้คร่ำครวญอย่างน่าสงสาร ณ ที่นั้นว่า

พระโคตมีเถรีเจ้าตรัสอยู่หลัด ๆ ก็จะ

เสด็จไปนิพพานเลย อีกไม่นานเลยแม้พระพุทธ-เจ้าก็คงจะเสด็จไปนิพพานแน่นอน เปรียบเหมือนไฟที่หมดเชื้อแล้ว ฉะนั้น

พระโคตมีเถรีเจ้าได้ตรัสกะท่านพระ-

อานนท์ผู้ชำนาญพระปริยัติ ปานดังสาครอันลึกล้ำ เอาใจใส่ในการอุปัฏฐากพระพุทธเจ้า ซึ่งพร่ำรำพันอยู่ดังกล่าวมาว่า

ลูกเอ๋ย เมื่อกาลเป็นที่ร่าเริงปรากฏขึ้น

แล้ว พ่อไม่ควรที่จะเศร้าโศกถึงการตายของดิฉันที่สุดแห่งการนิพพานของดิฉันใกล้เข้ามาแล้ว

พ่อเอย พระศาสดา พ่อได้ทูลให้ทรงยิน-ยอม จึงได้ทรงอนุญาตให้เราบวช ลูกเอ๋ย พ่ออย่าเสียใจไปเลย ความพยายามของพ่อมีผล

ก็บทใด ที่ติตถิกาจารย์ทั้งหลายผู้เก่าแก่

ไม่เห็น บทนั้นอันเด็กหญิงซึ่งมีอายุ ๗ ขวบรู้แจ้งประจักษ์แล้ว

พ่อจงรักษาพระพุทธศาสนาไว้ การที่

ดิฉันได้เห็นพ่อครั้งนี้เป็นครั้งสุดท้าย บุคคลไปในทิศใดแล้วไม่ปรากฏ ดิฉันก็จะขอลาไปในทิศนั้นนะลูก.

ในกาลบางคราวพระ นายกเจ้าผู้เลิศโลกกำลังทรงแสดงธรรมอยู่ พระองค์ทรงถามแล้วครั้งนั้น ดิฉันเกิดความสงสารกล่าววาจาถวายพระพรว่า

ข้าแต่พระมหาวีรเจ้า ขอพระองค์จงมี

พระชนชีพอยู่นาน ๆ ข้าแต่พระมหามุนี ขอพระองค์ จงดำรงพระชนม์อยู่ตลอดกัป เพื่อความเกื้อกูลและประโยชน์แก่โลกทั้งปวงเถิด ขออย่าให้พระองค์ทรงพระชราและปรินิพพานเสียเลย.

พระพุทธเจ้า พระองค์ได้ตรัสกะดิฉัน

กราบทูลเช่นนั้นว่า ดูก่อนพระนางโคตมี พระ-พุทธเจ้าทั้งหลายเป็นผู้อันบุคคลชมเชย เหมือนอย่างที่ท่านชมเชยอยู่มิได้ ดิฉันได้ทูลถามว่าก็แลด้วยประการเป็นดังฤา พระตถาคตผู้สัพพัญญูจึงชื่อว่าอันบุคคลพึงชมเชยด้วยประการเป็นดังฤา.

พระพุทธเจ้าจึงชื่อว่าอันบุคคลไม่ชมเชย

พระองค์อันหม่อมฉันถามถึงเหตุนั้นแล้ว ขอได้ตรัสบอกเหตุนั้นแก่หม่อมฉันเถิด.

พระองตรัสตอบว่า ท่านจงดูพระสาวก

ทั้งหลายผู้ปรารภความเพียร ตั้งใจแน่วแน่ มีความบากบั่นมั่นเป็นนิตย์ เป็นคนพร้อมเพรียงกันนี้เป็นการชมเชยพระพุทธเจ้าทั้งหลาย

ต่อแต่นั้น ดิฉันไปสู่สำนักนางภิกษุ

อยู่ผู้เดียว คิดเห็นแจ้งชัดว่า พระนาถะผู้ถึงที่สุดแห่งไตรภพ ทรงพอพระทัยบริษัทที่สามัคคีกัน

เมื่อกระนั้น ดิฉันจะนิพพานเสีย ดิฉัน

อย่าได้พบความวิบัตินั้นเลย ครั้นดิฉันคิดดังนี้แล้ว ได้ไปเฝ้าพระพุทธเจ้าผู้อุดมกว่าฤาษีทั้งปวง

แล้วได้กราบทูลกาลเป็นที่ปรินิพพานกะ

ผู้นำชั้นพิเศษ ลำดับนั้น พระองค์ได้ทรงอนุญาตให้ดิฉันดั่งนี้ว่า จงรู้กาลเอาเถิดพระนางโคตมี

ดิฉันเผากิเลสทั้งหลายแล้ว . . . คำสอนของพระพุทธเจ้า ดิฉันได้ทำเสร็จแล้ว.

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสว่า ดูก่อน

พระโคตมี คนพาลเหล่าใด สงสัยในการตรัสรู้ธรรมของสตรีทั้งหลาย ท่านจงแสดงอิทธิฤทธิ์เพื่อละเสียซึ่งทิฏฐิของคนพาลเหล่านั้น

ครั้งนั้น พระโคตมีเถรีเจ้า ถวายบังคม

พระสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้ว เหาะขึ้นสู่อัมพร แสดงฤทธิ์เป็นอันมากตามพระพุทธานุญาต

คือองค์เดียวเป็นหลายองค์ก็ได้ ทำให้

ปรากฏก็ได้ ทำให้หายไปก็ได้ ทะลุฝากำแพงภูเขาไปได้ไม่ติดขัดเหมือนไปในที่ว่างก็ได้ ผุดขึ้นดำลงแม้ในแผ่นดินเหมือนในน้ำก็ได้ เดินบนน้ำไม่แตกเหมือนเดินบนแผ่นดินก็ได้

เหาะไปในอากาศเหมือนนกก็ได้ ใช้

อำนาจทางกายไปตลอดพรหม ก็ได้

ทำถูเขาสิเนรุให้เป็นท่อน ๆ พลิกมหา-

ปฐพีขึ้นพร้อมด้วยราก ทำให้เป็นตัวร่มกั้นต่าง

ร่มเดินจงกรมในอากาศ

ทำโลกให้รุ่งโรจน์ ประหนึ่งว่าเวลา

พระอาทิตย์อุทัยเหนือภูเขายุคันธร และทำโลก

นั้น ให้เป็นเหมือนพวงดอกไม้ตาข่าย

เอาพระหัตถ์ข้างหนึ่งกำภูเขามุจจลินท์

ภูเขาสิเนรุ ภูเขามันทาระ และภูเขาทัททระไว้

ทั้งหมด เหมือนดังกำเมล็ดพันธ์ผักกาด เอา

ปลายนิ้วมือบังพระอาทิตย์พร้อมทั้งพระจันทร์ไว้ทัดทรงพระจันทร์พระอาทิตย์ไว้ตั้งพันดวง

เหมือนทัดทรงพวงมาลัย ฉะนั้น

ทรงน้ำในสาครทั้ง ๔ ไว้ได้ด้วยฝ่า

พระหัตถ์ข้างหนึ่ง ยังฝนใหญ่ อันมีอาการปาน

ดังเมฆบนภูเขายุคันธรให้ตกลง

พระนางเจ้านั้นได้นิรมิตให้เป็นพระเจ้า-

จักรพรรดิ พร้อมด้วยบริษัทในนภาดลอากาศ

แสดงให้เป็นครุฑ คชสาร ราชสีห์ ต่างบันลือ

สีหนาทนฤโฆษอยู่

องค์เดียวนิรมิตให้เป็นคณะ พระภิกษุณี

นับไม่ถ้วน แล้วก็อันตรธานกลับเป็นองค์เดียวกราบทูลพระมหามุนีเจ้าว่า

ข้าแต่พระมหาวีรเจ้าผู้มีพระจักษุ หม่อม

ฉันผู้เป็นพระมาตุจฉาของพระองค์ เป็นผู้ทำตามคำสอนของพระองค์ บรรลุประโยชน์ของตนโดยลำดับแล้ว ขอถวายบังคมพระยุคลบาทของพระองค์

พระนางเจ้านั้นครั้นแสดงฤทธิ์ต่าง ๆ

แล้ว ลงจากนภาดลอากาศ ถวายบังคมพระผู้ส่องโลกแล้ว ประทับนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งพระนางเจ้าได้กราบทูลว่า

ข้าแต่พระมหามุนีผู้นายกของโลก หม่อม

ฉันมีอายุได้ ๑๒๐ ปี แต่กำเนิดแล้วเพียงเท่านี้ก็พอแล้ว หม่อมฉันจักขอทูลลานิพพาน.

ครั้งนั้น บริษัททั้งหมดนั้นถึงความพิศวง

ยิ่งนัก จึงได้พากันประนมอัญชลีถามว่า ข้าแต่พระแม่เจ้า พระแม่เจ้าได้ทำอะไรไว้ จึงมีฤทธิ์อำนาจเช่นนี้.

พระมหาปชาบดีโคตมีเถรีเจ้า ได้กล่าวบุพจริยาของท่านดังต่อไปนี้

ในกัปที่แสนแต่กัปนี้ พระพิชิตมาร

พระนามว่าปทุมุตตระ ผู้มีจักษุในธรรมทั้งปวงเป็นผู้นำได้เสด็จอุบัติขึ้นแล้ว

ครั้งนั้น ดิฉันเกิดในสกุลอำมาตย์ ซึ่ง

สมบูรณ์ด้วยเครื่องอุปการะทุกสิ่ง เจริญ รุ่งเรืองร่ำรวย ในพระนครหังสวดี

บางครั้ง ดิฉันพร้อมด้วยบิดา อันหมู่

ทาสห้อมล้อม เข้าไปเฝ้าพระนราสภพระองค์นั้น

พร้อมด้วยบริวารเป็นอันมาก ได้เห็นพระพิชิต

มารผู้ปานดังท้าววาสวะ ยังฝนคือธรรมให้ตกอยู่

เป็นผู้ไม่มีอาสวะ เกลื่อนไปด้วยระเบียบแห่งรัศมี

เป็นกับพระอาทิตย์ในสรกาล แล้วยังจิตให้

เลื่อมใส และสดับสุภาษิตของพระองค์ ได้สดับพระผู้นำนรชนทรงตั้งพระภิกษุณีผู้เป็นพระมาตุจ-

ฉาไว้ในตำแหน่งอันเลิศ จงถวายมหาทานและ

ปัจจัยเป็นอันมาก แต่พระผู้เลิศกว่านรชน ผู้คง

ที่พระองค์นั้น พร้อมทั้งพระสงฆ์ ๗ วัน แล้ว

ได้หมอบลงแทบพระบาท มุ่งปรารถนาตำแหน่ง

นั้น.

ลำดับนั้น พระพิชิตมารผู้อุดมกว่าฤาษี

ได้ตรัสในบริษัทใหญ่ว่า สตรีใดได้นิมนต์พระผู้นำโลกพร้อมด้วยสงฆ์ให้ฉันตลอด ๗ วัน เราจัก

พยากรณ์สตรีนั้น ท่านทั้งหลายจงฟังเรากล่าว

ในกัปที่แสนแต่กัปนี้ พระศาสดาพระ-

นามว่าโคดม ซึ่งทรงสมภพในวงศ์พระเจ้า

โอกกากราช จักเสด็จอุบัติขึ้นในโลก

สตรีผู้มีจิตได้เป็นธรรมทายาทของพระ-

ศาสดา พระองค์นั้น จักเป็นโอรสอันธรรมนิรมิตจักได้เป็นพระสาวิกาของพระศาสดา มีนามว่าโคตมี

จักได้เป็นพระมาตุจฉาบำรุงเลี้ยงชีวิต

ของพระพุทธเจ้าพระองค์นั้น จักได้ความเป็นผู้เลิศกว่าภิกษุณีทั้งหลายฝ่ายผู้รู้ราตรีนาน.

ครั้งนั้น ดิฉันได้สดับพระพุทธพยากรณ์

นั้นแล้ว มีใจปราโมทย์ บำรุงพระพิชิตมารด้วยปัจจัยทั้งหลายตราบเท่าสิ้นชีวิต ต่อจากนั้นดิฉันได้ทำกาลกิริยา

ดิฉันเกิดในพวกเทพเหล่าดาวดึงส์ผู้ซึ่ง

ให้สำเร็จกามอารมณ์ได้ทุกประการ ครอบงำทวยเทพอื่น ๆ เสียด้วยองค์ ๑๐ ประการ

คือ ด้วยรูป เสียง กลิ่น รส ผัสสะ

อายุ วรรณะ สุข ยศ และรุ่งเรื่องครอบงำทวยเทพอื่น ๆ ด้วยความเป็นใหญ่ ดิฉันได้เป็น

พระมเหสีผู้น่ารักของท้าวอมรินทร์ในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์นั้น.

เมื่อดิฉันยังท่องเที่ยวอยู่ในสงสาร เป็น

หวั่นไหวเพราะพายุ คือกรรม จึงเกิดในบ้านของทาส ในอาณาเขตของพระเจ้ากาสี

ครั้งนั้น ทาส ๕๐๐ คนอาศัยอยู่ในบ้าน

นั้น ดิฉันได้เป็นภรรยาของหัวหน้าทาสในบ้านนั้น

พระปัจเจกพุทธเจ้า ๕๐๐ องค์ ได้เข้าไปสู่บ้านเพื่อบิณฑบาต ดิฉันกับญาติทุกคน เห็นพระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้นมีความยินดี เราพร้อมด้วยสามีมีจิตเลื่อมใส สร้างกุฎี ๕๐๐ หลังอุปัฏฐากพระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้นตลอดสี่เดือนแล้วถวายไตรจีวร

ต่อจากนั้น เราพร้อมกับสามีก็ได้ไป

สวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ก็ในภพสุดท้ายในบัดนี้ดิฉันเกิดในพระนครเทวทหะ พระชนกของดิฉันพระนามว่าอัญชนศากยะ พระชนนีของดิฉันพระนามว่าสุลักขณา ต่อมาดิฉันได้ไปสู่พระราช-วังของพระเจ้าสุทโธทนะ ในพระนครกบิลพัสดุ์สตรีทุกคนเกิดในสกุลศากยะแล้ว ไปสู่เรือนของพวกเจ้าศากยะ ก็ดิฉันประเสริฐกว่าสตรีทุกคนได้เป็นคนบำรุงเลี้ยงพระพิชิตมาร

พระโอรสของดิฉันพระองค์นั้นเสด็จออก

มหาภิเนษกรมณ์แล้ว ได้เป็นพระพุทธเจ้าผู้นำชั้นพิเศษ ภายหลังดิฉันพร้อมด้วยนางศากิยานี ๕๐๐จึงได้บวช

แล้วก็ได้ประสพสันติสุข พร้อมด้วยนาง

ศากิยานีผู้มีความเพียร สามีของเราที่ได้ทำบุญร่วมกันมาแต่ชาติก่อนในครั้งนั้นเป็นผู้ทำมหาสมัยอันพระสุคตเจ้าทรงอนุเคราะห์แล้ว ได้บรรลุอรหัต.

พระภิกษุณีทั้งหลาย นอกจากพระมหา-

ปชาบดีเถรีเจ้านั้น ได้พากันเหาะขึ้นสู่นภาดลอากาศ เป็นผู้ประกอบด้วยมหิทธิฤทธิ์ที่รุ่งโรจน์เหมือนดวงดาวทั้งหลาย อันโคจรเป็นกลุ่มกันไปฉะนั้น

พระภิกษุณีเหล่านั้น เป็นผู้ศึกษาแล้วใน

บุญกรรม จึงได้แสดงฤทธิ์มิใช่น้อยเหมือนนายช่างทองที่ได้รับการศึกษาแล้วแสดงเครื่องประดับที่ทำด้วยทองชนิดต่าง ๆ ฉะนั้น.

ในครั้งนั้น พระภิกษุณีเหล่านั้น แสดง

ปาฏิหาริย์มากมายหลายอย่าง ยังพระมุนีผู้ประ-

เสริฐกว่าพระอาทิตย์พร้อมทั้งบริษัทให้ชอบใจแล้วได้พากันลงจากนภาดลอากาศถวายบังคมพระ-ศาสดาผู้สูงสุดกว่าฤาษี เมื่อพระศาสดาผู้เป็นยอดของนรชนทรงอนุญาตแล้ว จึงได้นั่ง ณ สถานที่อันสมควร แล้วได้กราบทูลว่า

ข้าแต่พระวีรเจ้า โอหนอ พระโคตมี-

เถรีเจ้าเป็นผู้อนุเคราะห์หม่อมฉันทุก ๆ คน หม่อมฉันทุกคน พระนางได้อบรมด้วยบุญ จึงได้บรรลุธรรมเป็นสิ้นอาสวะ

หม่อนฉันทั้งหลายเผากิเลสสิ้นแล้ว ถอน

ภพทั้งปวงขึ้นได้แล้ว ตัดกิเลสเครื่องผูกเหมือนช้างพังตัดเชือกแล้ว เป็นผู้ไม่มีอาสวะอยู่

การที่หม่อมฉันทั้งหลายมาในสำนักของ

พระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุด เป็นการมาดีแล้วหนอ

วิชชา ๓ หม่อมฉันทั้งหลายบรรลุแล้ว

โดยลำดับ คำสอนของพระพุทธเจ้าหม่อมฉันทั้งหลายได้ทำเสร็จแล้ว.

คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔

วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ หม่อมฉันทั้งหลายทำให้แจ้งแล้ว คำสอนของพระพุทธเจ้าหม่อมฉันทั้งหลายได้ทำเสร็จแล้ว.

ข้าแต่พระมหามุนี หม่อมฉันทั้งหลายมี

ความชำนิชำนาญในฤทธิ์และทิพโสดธาตุ หม่อม-ฉันทั้งหลายมีความชำนิชำนาญในเจโตปริยญาณรู้ปุพเพนิวาสญาณ ชำระทิพยจักษุได้แล้ว มีอาสวะทั้งหลายสิ้นไปแล้ว บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีก

ข้าแต่พระมหาวีรเจ้า หม่อนฉันทั้งหลาย

มีญาณในอรรถ ในธรรม ในนิรุตติ และในปฏิภาณ ญาณนั้นเกิดสำนักของพระองค์

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นพระนายกมหามุนี

พระองค์เป็นผู้อันหม่อมฉันทั้งหลายได้สั่งสมแล้วได้ทรงโปรดมีจิตเมตตา อนุญาตให้หม่อมฉันทั้งปวงนิพพานเถิดพระเจ้าข้า.

พระพิชิตมารได้ตรัสว่า เมื่อท่านทั้งหลาย

พูดอย่างนี้ว่า จักนิพพาน ฉันจักไปว่าอะไร ก็บัดนี้ท่านทั้งหลายจงสำคัญกาลเวลาเอาเองเถิด.

ครั้งนั้น พระภิกษุณีเหล่านั้น มีพระ-

โคดมเถรีเจ้าเป็นต้น ถวายบังคมพระพิชิตมารแล้วได้พากันลุกจากที่นั่งนั้นไป พระธีรเจ้าผู้นำชั้นเลิศของโลก พร้อมด้วยหมู่ชนเป็นอันมากได้เสด็จไปส่งพระมาตุจฉาจนถึงซุ้มประตู ครั้งนั้นพระโคตมีเถรีเจ้าพร้อมด้วยพระภิกษุณีทั้งหลายทุก ๆ องค์ ได้พากันหมอบลงแทบพระยุคลบาทของพระศาสนาผู้เป็นพงศ์พันธุ์ของโลก กราบทูลว่า นี้เป็นการถวายบังคมพระยุคลบาทครั้งสุดท้ายของหม่อมฉัน การได้เห็นพระองค์ผู้เป็นนาถะของโลกครั้งนี้ ก็เป็นครั้งสุดท้าย หม่อมฉันจักษุได้เห็นพระพักตร์ของพระองค์ซึ่งมีอาการ

ปานน้ำอมฤต ข้าแต่พระวีรเจ้าผู้เลิศของโลกหม่อมฉันจักไม่ได้ถวายบังคมพระยุคลบาทของ

พระองค์ซึ่งอ่อนละเอียดอีก วันนี้หม่อมฉันจะ

เข้านิพพาน.

พระศาสดาตรัสว่า

จะมีประโยชน์อะไรด้วยรูปนี้แก่ท่านใน

ปัจจุบัน รูปนี้ล้วนปัจจัยปรุงแต่ง ไม่น่ายินดีเป็นของเลวทราม.

พระมหาปชาบดีเถรีเจ้า พร้อมด้วยพระ-ภิกษุณีเหล่านั้น ไปสู่สำนักนางภิกษุณีของตนแล้ว นั่งพับเพียบบนอาสนะอันประเสริฐ.

ครั้งนั้น อุบาสิกาทั้งหลายในพระนคร

นั้น เป็นความเคารพรักในพระพุทธศาสนา ได้สดับประพฤติเหตุของพระนางเจ้า ต่างก็เข้าไปหา

นมัสการแทบบาทมูล เอากรค่อนอุระประเทศ

ร้องไห้พิไรร่ำคร่ำครวญควรจะกรุณา เต็มไปด้วย

ความโศกเศร้า ล้มลงที่พื้นพสุธา ดุจเถาวัลย์

รากขาดแล้วตกลง ฉะนั้น

พากันร้องไห้รำพันด้วยวาจาว่า ข้าแต่

พระแม่เจ้าผู้เป็นนาถะให้ที่พึ่งของดิฉันทั้งหลาย

พระแม่เจ้า อย่าได้ล่ะทิ้งดิฉันทั้งหลายไปเข้า

นิพพานเสียเลย ดิฉันทุกคนขอซบเศียรอ้อนวอน.

พระมหาปชาบดีเถรีเจ้า ลูบศีรษะของ

อุบาสิกาผู้มีศรัทธา มีปัญญาซึ่งเป็นหัวหน้าของอุบาสิกาเหล่านั้นอยู่ ได้กล่าวว่า

ลูกทั้งหลายเอ๋ย การพร่ำเพ้อซึ่งเป็นไป

ในบ่วงแห่งมารไม่ควรเลย สังเขตธรรมทั้งปวงล้วนไม่เที่ยง มีแต่จะพลัดพรากจากกัน หวั่นไหว

ต่อแต่นั้นพระนางก็สละอุบาสิกาเหล่า

นั้นเสีย เข้าปฐมฌาน ทุติยฌาน ตติยฌานและจตุตถฌาน แล้วเข้าอากาสานัญจายตนฌานวิญญาณัญจายตนฌาน อากิญจัญายตนฌานและเนวสัญญานาสัญญายตนฌาน ตามลำดับแล้วพระโคดมเถรีเจ้าก็เข้าฌานทั้งหลายโดยปฏิ-โลม แล้วก็เข้าปฐมฌานไปตราบเท่าถึงจตุตถฌานครั้นออกจากจตุตถฌานนั้นแล้วก็ดับไป เหมือนเปลวประทีปที่หมดเชื้อดับไป ฉะนั้น.

ได้เกิดแผ่นดินไหวใหญ่ สายฟ้าก็ตกลง

จากนภากาศ กลองทิพยก็บันลือลั่นขึ้นเอง ทวย-เทพพากันคร่ำครวญ และฝนดอกไม้ก็ตกจากอากาศลงยังพื้นแผ่นดิน

แม้ขุนเขาสุเมรุราชก็กัมปนาทหวั่นไหว

เหมือนคนเต้นรำในท่ามกลางที่เต้นรำ ฉะนั้นสาครก็ปั่นป่วนตีฟองคะนองระลอกฉะฉาน

ทวยเทพ นาค อสูร และพรหมต่างก็

พากันสลดใจ กล่าวขึ้นในทันใดนั้นเองว่า สังขารทั้งหลายไม่เที่ยงหนอ เหมือนอย่างพระมหาปชา-บดีเถรีเจ้านี้ถึงความย่อยยับไปแล้วฉะนั้น

และพระเถรีทั้งหลายผู้ทำตามคำสอนของ

พระศาสดา ซึ่งแวดล้อมพระมหาปชาบดีเถรีเจ้านี้พากันดับไปแล้ว เหมือนเปลวประทีปหมดเชื้อดับไป ฉะนั้น โอ้ ความประจวบกันมีความพลัดพรากเป็นที่สุด โอ้ สิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่งล้วนแต่ไม่เที่ยง โอ้ ชีวิตมีความหายสูญเป็นที่สุดความปริเทวนา ได้มีแล้ว ด้วยประการฉะนี้.

ในลำดับนั้น เทวดาและพรหมต่างก็ทำ

ความประพฤติตามโลกธรรม ตามสมควรแก่กาลแล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้สูงสุดกว่าฤาษี

ครั้งนั้น พระศาสดาได้ตรัสเรียกท่าน

พระอานนท์ผู้พหูสูตมาสั่งว่า อานนท์ ท่านจงไปประกาศให้ภิกษุทั้งหลายทราบถึงการนิพพานของพระมารดา

เวลานั้น ท่านพระอานนท์เป็นผู้หมด

ความแช่มชื่น มีตานองไปด้วยน้ำตา ได้กล่าวด้วยเสียงอันน่าสงสารว่า ขอพระภิกษุทั้งหลายผู้เป็นโอรสของพระสุคตเจ้าซึ่งอยู่ในทิศตะวันออกทิศใต้ ทิศตะวันตกและทิศเหนือจงมาประชุมกัน

พระภิกษุณีผู้ยังพระสรีระสุดท้ายของ

พระมุนีให้เจริญด้วยน้ำนม พระมารดาของกระผม

พระโคตมีภิกษุณีนั้นถึงความสงบ เหมือนดวงดาวในเมื่อพระอาทิตย์อุทัย ฉะนั้น พระนางผู้เป็นที่รู้ทั่วกันว่า เป็นพระพุทธมารดา ครั้นดำรงอยู่แล้วไปสู่ความเสมอกันแล้ว คือในทีใด ถึงคนมี ๕ ตาเห็นให้ได้ ในที่นั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าซึ่งเป็นผู้นำทรงเห็นได้

ขอพระโอรสของพระสุคตเจ้าผู้มีความ

เชื่อในพระสุคต หรือเป็นศิษย์ของพระมหามุนีจงทำสักการะแด่พระพุทธมารดาเถิด.

ภิกษุทั้งหลายถึงอยู่ไกล ได้ฟังคำประ-

กาศนั้นแล้ว ก็มาได้เร็ว บางพวกมาด้วยพุทธ-นุภาพ บางพวกที่ฉลาดในฤทธิ์ก็มาด้วยฤทธิ์ ต่างช่วยกันยกเอาเตียงนอนที่พระโคตมีเถรีเจ้าหลับขึ้นไว้ในเรือนยอดอันประเสริฐ น่ายินดี สำเร็จด้วยทองคำล้วน ๆ งดงาม

ท้าวโลกบาลทั้งสี่เอาบ่าเข้ารองรับเรือน

ยอด ทวยเทพที่เหลือมีท้าวสักกะเป็นต้น เข้าช่วยรับเรือนยอด

เรือนยอดทั้งหมดมี ๕๐๐ หลัง แท้จริง

เรือนยอดเหล่านั้น วิสสุกรรมเทพบุตรนิรมิต มีสีเหมือนพระอาทิตย์ในสรทกาล.

ทวยเทพทั้งหลายได้แบกพระภิกษุ ทุก ๆ

องค์ที่นอนอยู่บนเตียงแล้ว นำเอาออกไปตามลำดับ พื้นนภากาศถูกเอาเพดานบังไว้ทั่ว ดวง-จันทร์ ดวงอาทิตย์ พร้อมทั้งดวงดาวซึ่งสำเร็จด้วยทองได้ถูกติดเป็นตราไว้ที่เพดานนั้น

ธงปฏากได้ถูกยกขึ้นไว้เป็นอันมาก จิต-

กาธารทั้งหลายมีดอกไม้เป็นเครื่องปกคลุม ดอกไม้ที่เกิดในอากาศเอาปลายลง ดอกไม้ผุดขึ้นจากแผ่นดิน พระจันทร์และพระอาทิตย์ คนมองดูเห็นได้ และดาวทั้งหลายส่องแสงระยับระยิบ.

อนึ่ง พระอาทิตย์ถึงจะโคจรไปในเวลา

เที่ยงก็เป็นเหมือนพระจันทร์ ไม่ทำใคร ๆ ให้เร่าร่อน ทวยเทพทั้งหลายพากันบูชาด้วยของหอมและดอกไม้ทิพย์อันน่ายินดี และด้วยการขับร้องฟ้อนรำดีดสีตีเป่าอันเป็นทิพย์

พวกนาค อสูรและพรหม ต่างก็พากัน

บูชาพระพุทธมารดาผู้นิพพานแล้ว กำลังถูกเขานำเอาออกไป ตามสติกำลัง

พระภิกษุผู้เป็นโอรสของพระสุคตเจ้า

ซึ่งนิพพานแล้วทั้งหมดเชิญไปข้างหน้า พระ-โคตมีเถรีพุทธมารดาผู้อันเทวดาและมนุษย์สักการะเชิญไปข้างหลัง

เทวดา มนุษย์ พร้อมด้วยนาค อสูรและ

พรหม ไปข้างหน้า ข้างหลังพระพุทธเจ้าพร้อมด้วยพระสาวกเสด็จไปเพื่อจะบูชาพระมารดา.

การปรินิพพานของพระพุทธเจ้า หาได้

เป็นเช่นนี้ไม่ การปรินิพพานของพระโคตมีเถรีเจ้า อัศจรรย์ยิ่งนัก

ในเวลาพระพุทธเจ้าเสด็จนิพพาน ไม่มี

พระพุทธเจ้าและภิกษุทั้งหลาย มีพระสารีบุตรเป็นต้น เหมือนในเวลาพระโคตมีเถรีเจ้านิพพานซึ่งมีพระพุทธเจ้าและภิกษุทั้งหลายมีพระสารีบุตรเป็นต้น

ชนทั้งหลายช่วยกันทำจิตกาธารซึ่งสำเร็จ

ด้วยของหอมล้วน และเกลื่อนไปด้วยจุรณแห่งเครื่องหอม แล้วเผาพระภิกษุเหล่านั้นบนจิต-กาธารนั้น ส่วนที่เหลือนอกจากอัฐิถูกไฟไหม้สิ้น.

ก็ในเวลานั้นท่านพระอานนท์ได้กล่าว

วาจาอันให้เกิดความสังเวชว่า พระโคตมีเถรีเจ้าเข้านิพพานแล้ว พระสรีระของพระนางก็ถูกเผาแล้ว การนิพพานของพระพุทธเจ้าน่าสังเกต อีกไม่นานก็คงจักมี

ต่อจากนั้น ในพระอานนท์อันพระ-

พุทธเจ้าทรงตักเตือน ท่านได้น้อมพระธาตุของพระโคดมเถรีเจ้า ซึ่งอยู่ในบาตรของพระนางเข้ามาถวายแด่พระโลกนาถ

พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้สูงสุดกว่าฤาษี ได้

ทรงประคองพระธาตุเหล่านั้นด้วยฝ่าพระหัตถ์แล้วตรัสว่า เพราะสังขารเป็นสภาพไม่เที่ยง พระ-โคตมีผู้เป็นใหญ่กว่าหมู่พระภิกษุณีจึงต้องนิพพานเช่นเดียวกับลำต้นของต้นไม้ใหญ่ ที่มีแก่นตั้งอยู่ถึงจะใหญ่ก็ต้องพินาศ ฉะนั้น.

ดูเถอะอานนท์ เมื่อพระพุทธมารดาแม้

นิพพานแล้ว เพียงแต่สรีระก็ยังไม่เหลือ ไม่น่าเศร้าโศกปริเทวนาการไปเลย

คนอื่น ๆ ไม่ควรเศร้าโศกถึงพระนางผู้

ข้ามสาครคือสังขารไปแล้ว ละเว้นเหตุอันทำให้เดือดร้อนเสียได้ เป็นผู้เยือกเย็นดับสนิทดีแล้ว

พระนางเป็นบัณฑิต มีปัญญามาก และ

มีปัญญากว้างขวาง ทั้งเป็นผู้รู้ราตรีนานกว่าภิกษุณีทั้งหลาย

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย จงรู้ไว้อย่างนี้เถิด

พระโคตมรเถรีเจ้า เป็นผู้ชำนาญในทิพโสต-ธาตุ และมีความชำนาญในเจโตปริยญาณ รู้ทั่วถึงปุพเพนิวาสญาณ ชำระทิพยจักษุให้หมดจดอาสวะทั้งสิ้นของพระนางหมดสิ้นไปแล้ว บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีก

พระนางมีญาณอันบริสุทธิ์ ในอรรถะ

ในธรรมะ ในนิรุติและในปฏิภาณ เพราะฉะนั้นจึงไม่ควรจะเศร้าโศกถึงพระนาง

คติของไฟที่ลุกโพลง ถูกแผ่นเหล็กทับ

แล้วดับไปโดยลำดับ ใคร ๆ ก็รู้ไม่ได้ ฉันใดบุคคลผู้ที่หลุดพ้นจากกิเลสด้วยดีแล้ว ข้ามพ้นโอฆะคือกามพันธุ์ บรรลุอจลบทแล้ว ก็ฉันนั้นย่อมไม่มีคติที่ใคร ๆ จะรู้ได้

เพราะฉะนั้น ท่านทั้งหลายจงมีตนเป็น

ที่พึ่ง มีสติปัฏฐานเป็นโคจรเถิด ท่านทั้งหลายอบรมโพชฌงค์ ๗ ประการแล้ว จักทำที่สุดแห่งทุกข์ได้.

ทราบว่า ท่านพระมหาปชาบดีโคตมีภิกษุณีได้ตรัสคาถาเหล่านั้น ด้วยการฉะนี้แล.

จบมหาปชาบดีโคตมีเถรีอปทาน

เขมาเถรีอปทานที่ ๘ (๑๘)

ว่าด้วยบุพจริยาของพระเขมาเถรี

[๑๕๘] พระพุทธเจ้าพระนามว่าปทุมุต-

ตระมีพระญาณจักษุในสรรพธรรม เป็นพระโลกนายกเสด็จอุบัติในที่แสนแต่กัปนี้