๗. มหาปชาบดีโคตมีเถริยาปทาน เล่ม ๓๓

เอกทา โลกปชฺโชโต เวสาลิยํ มหาวเน

กูฏาคาเรสุ สาลาย วสเต นรสารถิ ฯ

ตทา ชินสฺส มาตุจฺฉา มหาโคตมิ ภิกฺขุนี

ตหึเยว [๑] ปุเร รมฺเม วสิ ภิกฺขุนุปสฺสเย ฯ

ภิกฺขุนีหิ วิมุตฺตาหิ สเตหิ สห ปญฺจหิ

รโหคตาย ตสฺเสวํ จิตฺตสฺสาปิ ๒ วิตกฺกิตํ ฯ

พุทฺธสฺส ปรินิพฺพานํ สาวกคฺคยุคสฺส วา

ราหุลานนฺทนนฺทานํ นาหํ ลจฺฉามิ ๓ ปสฺสิตุํ ฯ

ปฏิกจฺจายุสงฺขารํ ๔ โอสชฺชิตฺวาน นิพฺพุตึ

คจฺเฉยฺยํ โลกนาเถน อนุญฺญาตา มเหสินา ฯ

ตถา ปญฺจสตานํปิ ภิกฺขุนีนํ วิตกฺกิตํ

อาสิ เขมาทิกานมฺปิ เอตเทว วิตกฺกิตํ ฯ

ภูมิจาโล ตทา อาสิ นาทิตา เทวทุนฺทุภิ

อุปสฺสยาธิวตฺถาโย ๕ เทวตา โสกปีฬิตา ฯ

วิลปนฺตา สกรุณํ ๖ ตตฺถสฺสูนิ ปวตฺตยุํ

สพฺพา ๗ ภิกฺขุนิโย ตาหิ อุปคนฺตฺวาน โคตมึ ฯ

นิปจฺจ สิรสา ปาเท อิทํ วจนมพฺรวว

ตตฺถ โตลยวาสิตฺตา มยมยฺเย รโหคตา ฯ

สาจลา จลิตา ภูมิ นาทิตา เทวทุนฺทุภิ

ปริเทวา จ สุยฺยนฺเต กิมตฺถํ นูน โคตมิ ฯ

ตทา อโวจ สา สพฺพํ ยถาปริวิตกฺกิตํ

ตโตปิ ๑ สพฺพา อาหํสุ ยถาปริวิตกฺกิตํ ฯ

ยทิ เต รุจิตํ อยฺเย นิพฺพานํ ปรมํ สิวํ

นิพฺพายิสฺสาม สพฺพาปิ พุทฺธานุญฺญาตปุพฺพเก ๒ ฯ

มยํ สหาว นิกฺขนฺตา ฆราปิจ ภวาปิจ

สหาเยว คมิสฺสาม นิพฺพานํ ปุรมุตฺตมํ ๓ ฯ

นิพฺพานาย วชนฺตีนํ กึ วกฺขามีติ สา วทํ ๔

สห สพฺพาหิ นิคฺคญฺฉิ ภิกฺขุนีลยนา ๕ ตทา ฯ

อุปสฺสเย ยาธิวตฺถา เทวตา ตา ขมนฺตุ เม

ภิกฺขุนีลยนสฺเสทํ ๖ ปจฺฉิมํ ทสฺสนํ มม ฯ

น ชรา มจฺจุ วา ยตฺถ อปฺปิเยหิ สมาคโม

ปิเยหิ น วิโยโคตฺถิ ตํ วชฺชิยํ ๗ อสงฺขตํ ฯ

อวีตราคา ตํ สุตฺวา วจนํ สุคโตรสา

โสกฏฺฏา ปริเทวึสุ อโห โน อปฺปปุญฺญตา ฯ

ภิกฺขุนีนิลโย สุญฺโญ ภูโต ตาหิ วินา อยํ

ปภาเต วิย ตาราโย น ทิสฺสนฺติ ชิโนรสา ฯ

นิพฺพานํ โคตมี ยาติ สเตหิ สห ปญฺจหิ

นทีสเตหิว สหา คงฺคา ปญฺจหิ สาครํ ฯ

รถิยาย วชนฺตี ๑ ตํ ทิสฺวา สทฺธา อุปาสิกา

ฆรา นิกฺขมฺม ปาเทสุ นิปจฺจ อิทมพฺรวว ฯ

ปสีทสฺสุ มหาโภเค อนาถาโย วิหาย โน

ตยา น ยุตฺตํ ๒ นิพฺพาตุํ อิจฺฉฏฺฏา วิลปึสุ ตา ฯ

ตาสํ โสกปหานตฺถํ อโวจ มธุรํ คิรํ

รุทิเตน อลํ ปุตฺตา หาสกาโลยมชฺช โว ฯ

ปริญฺญาตํ มยา ทุกฺขํ ทุกฺขเหตุ วิวชฺชิโต

นิโรโธ เม สจฺฉิกโต มคฺโค จาปิ สุภาวิโต ฯ

ปฐมํ ภาณวารํ ฯ

ปริจิณฺโณ มยา สตฺถา กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ

โอหิโต ครุโก ภาโร ภวเนตฺติ สมูหตา ฯ

ยสฺสตฺถาย ปพฺพชิตา อคารสฺมา อนคาริยํ

โส เม อตฺโถ อนุปฺปตฺโต สพฺพสํโยชนกฺขโย ฯ

พุทฺโธ ตสฺส จ สทฺธมฺโม อนูโน ยาว ติฏฺฐติ

นิพฺพาตุํ ตาว กาโล เม มา มํ โสจถ ปุตฺติกา ฯ

โกณฺฑญฺญานนฺทนนฺทาทิ ติฏฺฐนฺติ ราหุโล ชิโน

สุขิโต สหิโต สงฺโฆ หตทปฺปาว ๓ ติตฺถิยา ฯ

โอกฺกากวํสสฺส ยโส อุสฺสิโต มารมทฺทโน

นนุ สมฺปตฺติกาโล เม นิพฺพานตฺถาย ปุตฺติกา ฯ

จิรปฺปภูติ ยํ มยฺหํ ปตฺถิตํ อชฺช สิชฺฌเต

อานนฺทเภริกาโลยํ กึ โว อสฺสูหิ ปุตฺติกา ฯ

สเจ มยิ ทยา อตฺถิ ยทิ จตฺถิ กตญฺญุตา

สทฺธมฺมฏฺฐิติยา สพฺพา กโรถ วิริยํ ทฬฺหํ ฯ

ถีนํ อทาสิ ปพฺพชฺชํ สมฺพุทฺโธ ยาจิโต มยา

ตสฺมา ยถาหํ นนฺทิสฺสํ ๑ ตถา ตํ อนุติฏฺฐถ ฯ

ตา เอวมนุสฺสาสิตฺวา ภิกฺขุนีหิ ปุรกฺขตา

อุเปจฺจ พุทฺธํ วนฺทิตฺวา อิทํ วจนมพฺรวึ ฯ

อหํ สุคต เต มาตา ตุวํ ธีร ปิตา มม

สทฺธมฺมสุขโท ๒ นาถ ตยา ชาตมฺหิ โคตม ฯ

สํวทฺธิโตยํ สุคต รูปกาโย มยา ตว

อานนฺทิโย ๓ ธมฺมกาโย มม สํวทฺธิโต ตยา ฯ

มุหุตฺตํ ตณฺหาสมนํ ขีรํตฺวํ ปายิโต มยา

ตยาหํ สนฺตมจฺจนฺตํ ธมฺมขีรมฺปิ ๔ ปายิตา ฯ

พนฺธนารกฺขเน มยฺหํ อนโณ ตฺวํ มหามุเน

ปุตฺตกามิตฺถิโย ๕ ยาจํ ๖ ลภนฺติ ตาทิสํ สุตํ ฯ

มนฺธาตาทินรินฺทานํ ยา มาตา สา ภวณฺณเว

นิมุคฺคาหํ ตยา ปุตฺต ตาริตา ภวสาครา ฯ

รญฺโญ มาตา มเหสีติ สุลภํ นามมิตฺถินํ

พุทฺธมาตาติ ยํ นามํ เอตํ ปรมทุลฺลภํ ฯ

ตญฺจ ลทฺธํ มหาวีร ปณิธานํ มมนฺตยา

อนุกํ วา มหนฺตํ วา ตํ สพฺพํ ปูริตํ ตยา ๑ ฯ

ปรินิพฺพาตุมิจฺฉามิ วิหาเยมํ กเลวรํ

อนุชานาหิ เม วีร ทุกฺขนฺตกร นายก ฯ

จกฺกงฺกุสธชากิณฺเณ ปาเท กมลโกมเล

ปสาเรหิ ปณามนฺเต กริสฺสํ ปุตฺตเปมหํ ๒ ฯ

สุวณฺณราสิสงฺกาสํ สรีรํ กุรุปากฏํ

กตฺวา เทหํ สุทิฏฺฐนฺเต สนฺตํ ๓ คจฺฉามิ นายก ฯ

ทฺวตฺตึสลกฺขณูเปตํ สุปฺปภาลงฺกตํ ตนน

สญฺฉคฺฆนาว ๔ พาลกฺขํ มาตุจฺฉํ ทสฺสยิ ชิโน ฯ

ผุลฺลารวินฺทสงฺกาเส ตรุณาทิจฺจสปฺปเภ

จกฺกงฺกิเต ปาทตเล ตโต ๕ สา สิรสา ปติ ฯ

ปณมามิ นราทิจฺจํ อาทิจฺจกุลเกตุนํ

ปจฺฉิเม สรณํ ๖ มยฺหํ น ตํ ทกฺขามหํ ๗ ปุน ฯ

อิตฺถิโย นาม โลกคฺค สพฺพโทสกรา มตา

ยทิ โกจตฺถิ โทโส เม ขมสฺสุ กรุณากร ฯ

อิตฺถิกานญฺจ ปพฺพชฺชํ ยมหํ ๘ ยาจึ ปุนปฺปุนํ

ตตฺถ เจ อตฺถิ โทโส เม ตํ ขมสฺสุ นราสภ ฯ

มยา ภิกฺขุนิโย วีร ตวานุญฺญาย สาสิตา

ตตฺถ เจ อตฺถิ ทุนฺนีตํ ตํ ขมสฺสุ ขมาธิติ ๙ ฯ

อกฺขนฺเต นาม ขนฺตพฺพํ กึ ภเว คุณภูสเน

กิมุตฺตรนฺเต วกฺขามิ นิพฺพานาย วทนฺติยา ๑ ฯ

สุทฺเธ อนูเน มม ภิกฺขุสงฺเฆ

โลกา อิโต นิสฺสริตุํ ขมนฺเต

ปภาตกาเล พฺยสนงฺคตานํ

ทิสฺวาน นิยฺยาติ หิ ๒ จนฺทเลขา ฯ

ตเทตรา ภิกฺขุนิโย ชินคฺคํ

ตาราว จนฺทานุคตา สุเมรุํ

ปทกฺขิณํ กตฺว ๓ นิปจฺจ ปาเท

ฐิตา มุขนฺตสฺสมุทิกฺขมานา ๔ ฯ

น ติตฺติปุพฺพํ ตว ทสฺสเนน

จกฺขุํ น โสตํ ตว ภาสิเตน

จิตฺตํ มมํ เกวลเมกเมว

ปปฺปุยฺย ตํ ธมฺมรเสน ติตฺตึ ฯ

นทโต ปริสายนฺเต วาทิทปฺปปหาริโน ๕

เย เต ทกฺขนฺติ วทนํ ธญฺญา เต นรปุงฺคว ฯ

ทีฆงฺคุลิตมฺพนเข สุเภ อายตปณฺหิเก

เย ปาเท ปณมายนฺติ ๖ เตปิ ธญฺญา รณนฺตค ๗ ฯ

มธุรานิ ปหฏฺฐานิ โทสฌานิ ๘ หิตานิ จ

เย เต วากฺยานิ สุณนฺติ ๙ เตปิ ธญฺญา นรุตฺตม ฯ

ธญฺญาหนฺเต มหาวีร ปาทปูชนตปฺปวา ๑

ติณฺณสํสารกนฺตารา สุวาเกฺยน ๒ สิรีมโต ฯ

ตโต สา อนุสาเวตฺวา ภิกฺขุสงฺฆมฺหิ สุพฺพตา

ราหุลานนฺทนนฺเท จ วนฺทิตฺวา อิทมพฺรวิ ฯ

อาสิวิสาลยสเม โรคาวาเส กเลวเร

นิพฺพิณฺณา ทุกฺขสงฺเกเต ๓ ชรามรณโคจเร ฯ

นานากุณปมลากิณฺเณ ๔ ปรายตฺเต ๕ นิรีหเก

เตน นิพฺพาตุมิจฺฉามิ อนุมญฺญถ ปุตฺตกา ฯ

นนฺโท ราหุลภทฺโท จ วีตโสกา นิราสวา

ฐิตาจลา ธิตี วีรา ธมฺมตมนุจินฺตยุํ ฯ

ธิรตฺถุ สงฺขตํ โลกํ อสารํ กทลูปมํ

มายามรีจิสทิสํ อิตฺตรํ อนวฏฺฐิตํ ฯ

ยตฺถ นาม ชินสฺสายํ มาตุจฺฉา พุทฺธโปสิกา

โคตมี นิธนํ ยาติ อนิจฺจํ สพฺพสงฺขตํ ฯ

อานนฺโท จ ตทา เสโข กนิฏฺโฐ ๖ ชินวจฺฉโล

ตตฺถสฺสูนิ กโรนฺโต ๗ โส กรุณํ ปริเทวติ ฯ

ภาสนฺตี ๘ โคตมี ยาติ นูน พุทฺโธปิ นิพฺพุตึ

คจฺฉติ น จิเรเนว อคฺคิ วิย นิรินฺธโน ฯ

เอวํ วิลปมานนฺตํ อานนฺทํ อาห โคตมี

สุติสาครคมฺภีรํ ๑ พุทฺโธปฏฺฐานตปฺปรํ ฯ

น ยุตฺตํ โสจิตุํ ปุตฺต หาสกาเล อุปฏฺฐิเต

ตสฺสา ๒ เม มรณํ ปุตฺตํ นิพฺพานนฺตมุปาคตํ ฯ

ตยา ตาต สมชฺฌิฏฺโฐ ปพฺพชฺชํ อนุชานิ โน

มา ปุตฺต วิมโน โหหิ สผโล เต ปริสฺสโม ฯ

ยํ น ทิฏฺฐํ ปุราเณหิ ติตฺถิกาจริเยหิ จ

ตํ ปทํ สุกุมารีหิ สตฺตวสฺสาหิ เวทิตํ ฯ

พุทฺธสาสนปาเลตา ปจฺฉิมํ ทสฺสนํ ตว

ตตฺถ คจฺฉามหํ ปุตฺต คโต ยตฺถ น ทิสฺสติ ฯ

กทาจิ ธมฺมํ เทเสนฺโต ขิปิ โลกคฺคนายโก

ตทาหํ อาสีสวาจํ อโวจํ อนุกมฺปิกา ฯ

จิรํ ชีว มหาวีร กปฺปํ ติฏฺฐ มหามุเน

สพฺพโลกหิตตฺถาย ภวสฺสุ อชรามโร ฯ

ตํ ตถาวาทินึ พุทฺโธ มมํ โส เอตทพฺรวิ

นเหวํ วนฺทิยา พุทฺธา ยถา วนฺทสิ โคตมิ ฯ

กถญฺจรหิ สพฺพญฺญู วนฺทิตพฺพา ตถาคตา

กถํ อวนฺทิยา พุทฺธา ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต ฯ

อารทฺธวิริเย ปหิตตฺเต นิจฺจํ ทฬฺหปรกฺกเม

สมคฺเค สาวเก ปสฺส เอตํ พุทฺธาน วนฺทนํ ๓ ฯ

ตโต อุปสฺสยํ คนฺตฺวา เอกิกาหํ วิจินฺตยึ

สมคฺคํ ปริสํ นาโถ โรเจติ ๔ ติภวนฺตโค ฯ

หนฺทาหํ ปรินิพฺพายํ มา วิปตฺตึ ตมทฺทสํ

เอวาหํ จินฺตยิตฺวาน ทิสฺวาน อิสิสตฺตมํ ฯ

ปรินิพฺพานกาลํ มํ ๑ อาโรเจมิ ๒ วินายกํ

ตโต โส สมนุญฺญาสิ กาลํ ชานาหิ โคตมิ ฯ

กิเลสา ฌาปิตา มยฺหํ ภวา สพฺเพ สมูหตา

นาคีว พนฺธนํ เฉตฺวา วิหรามิ อนาสวา ฯ

สฺวาคตํ วต เม อาสิ พุทฺธเสฏฺฐสฺส สนฺติเก

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ ฯ

ถีนํ ธมฺมาภิสมเย เย พาลา วิมตึ คตา

เตสํ ทิฏฺฐิปหานตฺถํ อิทฺธึ ทสฺเสหิ โคตมิ ฯ

ตทา นิปจฺจ สมฺพุทฺธํ อุปติตฺวาน อมฺพรํ

อิทฺธี อเนกา ทสฺเสสิ พุทฺธานุญฺญาย โคตมี ฯ

เอกิกา พหุธา อาสิ พหุกา เจกิกา ตถา

อาวิภาวํ ติโรภาวํ ติโรกุฑฺฑํ ๓ ติโรนคํ ๔ ฯ

อสชฺชมานา อคมา ภูมิยมฺปิ นิมุชฺชถ

อภิชฺชมาเน อุทเก อคญฺฉิ มหิยํ ยถา ฯ

สกุณีว ยถากาเส ปลฺลงฺเกน กมี ตทา

วสํ วตฺเตสิ กาเยน ยาว พฺรหฺมนิเวสนํ ฯ

สิเนรุํ ทณฺฑํ กตฺวาน ฉตฺตํ กตฺวา มหามหึ

สมูลํ ปริวตฺเตตฺวา ธารยํ จงฺกมี นเภ ฯ

ฉสฺสูโรทยกาโลว ๑ โลกญฺจากาสิ รุจิตํ ๒

ยุคนฺเธ วิย ตํ ๓ โลกํ ชาลมาลาคุลํ อกา ฯ

มุจฺจลินฺทํ มหาเสลํ เมรุํ มนฺทารททฺทเร ๔

สาสปานิว สพฺพานิ เอเกนคฺคณฺหิ มุฏฺฐินา ฯ

องฺคุลคฺเคน ฉาเทสิ ภากรํ สนิสากรํ

จนฺทสุริยสหสฺสานิ อาเวฬมิว ธารยิ ฯ

จตุสาครโตยานิ ธารยิ เอกปาณินา

ยุคนฺธชลทาการํ มหาวสฺสํ อวสฺสถ ฯ

จกฺกวตฺตึ สปริสํ มาปยิ สา นภตฺตเล

ครุฬํ ทฺวิรทํ สีหํ วินทนฺตญฺจ ทสฺสยิ ๕ ฯ

เอกิกา อภินิมฺมิตฺวา อปฺปเมยฺยํ ภิกฺขุนีคณํ

ปุน อนฺตรธาเปตฺวา เอกิกา มุนิมพฺรวิ ฯ

มาตุจฺฉา เต มหาวีร ตว สาสนการิกา

อนุปฺปตฺตา สกํ อตฺถํ ปาเท วนฺทามิ จกฺขุมา ฯ

ทสฺเสตฺวา วิวิธํ อิทฺธึ โอโรหิตฺวา นภตฺตลา

วนฺทิตฺวา โลกปชฺโชตํ เอกมนฺตํ นิสีทิ สา ฯ

สา วีสวสฺสสติกา ชาติยาหํ มหามุนิ

อลํ เอตฺตาวตา วีร นิพฺพายิสฺสามิ นายก ฯ

ตทาติวิมฺหิตา ๑ สพฺพา ปริสา สา กตญฺชลี

อโวจยฺเย กตํ อาสิ อตุลิทฺธิ ปรกฺกเม ฯ

ปทุมุตฺตโร นาม ชิโน สพฺพธมฺเมสุ จกฺขุมา

อิโต สตสหสฺสมฺหิ กปฺเป อุปฺปชฺชิ นายโก ฯ

ตทาหํ หํสวติยา ชาตามจฺจกุเล อหุ

สพฺโพปการสมฺปนฺเน อิทฺเธ ผีเต มหทฺธเน ฯ

กทาจิ ปิตุนา สทฺธึ ทาสีคณปุรกฺขตา

มหตา ปริวาเรน ตํ อุเปจฺจ นราสภํ ฯ

วาสวํ วิย วสฺสนฺตํ ธมฺมเมฆมนาสวํ

สรทาทิจฺจสทิสํ รํสิมาลากุลํ ๒ ชินํ ฯ

ทิสฺวา จิตฺตํ ปสาเทตฺวา สุตฺวา จสฺส สุภาสิตํ

มาตุจฺฉํ ภิกฺขุนึ อคฺเค ฐเปนฺตํ นรนายกํ ฯ

สุตฺวา ทตฺวา มหาทานํ สตฺตาหํ ตสฺส ตาทิโน

สสงฺฆสฺส นรคฺคสฺส ปจฺจยานิ พหูนิ จ ฯ

นิปจฺจ ปาทมูลมฺหิ ตํ ฐานํ อภิปตฺถยึ

ตโต มหาปริสติ อโวจ อิสิสตฺตโม ฯ

ยา สสงฺฆํ อโภเชสิ สตฺตาหํ โลกนายกํ

ตมหํ กิตฺตยิสฺสามิ สุณาถ มม ภาสโต ฯ

สตสหสฺเส อิโต กปฺเป โอกฺกากกุลสมฺภโว

โคตโม นาม นาเมน สตฺถา โลเก ภวิสฺสติ ฯ

ตสฺส ธมฺเมสุ ทายาทา โอรสา ธมฺมนิมฺมิตา

โคตมี นาม นาเมน เหสฺสติ สตฺถุสาวิกา ฯ

ตสฺส พุทฺธสฺส มาตุจฺฉา ชีวิตาปาลิกา อยํ

รตฺตญฺญูนญฺจ อคฺคตฺตํ ภิกฺขุนีนํ ลภิสฺสติ ฯ

ตํ สุตฺวาหํ ปมุทิตา ยาวชีวํ ตทา ชินํ

ปจฺจเยหิ อุปฏฺฐิตฺวา ตโต กาลํ กตา อหํ ฯ

ตาวตึเสสุ เทเวสุ สพฺพกามสมิทฺธิสุ

นิพฺพตฺตา ทสหงฺเคหิ อญฺเญ อภิภวึ อหํ ฯ

รูปสทฺเทหิ คนฺเธหิ รเสหิ ผุสฺสเนหิ จ

อายุนาปิจ วณฺเณน สุเขน ยสสาปิจ ฯ

ตเถวาธิปเตยฺเยน อธิคยฺห วิโรจหํ

อโหสึ อมรินฺทสฺส มเหสี ทยิตา ตหึ ฯ

สํสาเร สํสรนฺตีหํ กมฺมวายุสเมริตา

กาสิกรญฺโญ วิสเย อชายึ ทาสคามเก ฯ

ปญฺจทาสสตานูนา นิวสนฺติ ตหึ ตทา

สพฺเพสํ ตตฺถ โย เชฏฺโฐ ตสฺส ชายา อโหสหํ ฯ

สยมฺภุโน ปญฺจสตา คามํ ปิณฺฑาย ปาวิสุํ

เต ทิสฺวาน อหํ ตุฏฺฐา สห สพฺเพหิ ญาติภิ ฯ

กตฺวา ๒ ปญฺจสตํ กุฏึ จาตุมาเส อุปฏฺฐิย

ติจีวรานิ ทตฺวาน ปสนฺนมฺห ๓ สสามิกา ฯ

ตโต จุตา สปติกา ๑ ตาวตึสํ คตา มยํ

ปจฺฉิเม จ ภเว ทานิ ชาตา เทวทเห ปุเร ฯ

ปิตา อญฺชนสกฺโก เม มาตา มม สุลกฺขณา

ตโต กปิลวตฺถุสฺมึ สุทฺโธทนฆรํ คตา ฯ

สพฺพา ๒ สกฺยกุเล ชาตา สกฺยานํ ฆรมาคมม

อหํ เสฏฺฐา ๓ จ สพฺพาสํ ชินสฺสาปาทิกา อหุํ ฯ

ส เม ๔ ปุตฺโตภินิกฺขมฺม พุทฺโธ อาสิ วินายโก

ปจฺฉาหํ ปพฺพชิตฺวาน สเตหิ สห ปญฺจหิ ฯ

สากิยานีหิ วีราหิ สห สนฺติสุขํ ผุสึ

เย ตทา ปุพฺพชาติยา อสฺมากํ อาสุ สามิโน ฯ

สห ปุญฺญสฺส กตฺตาโร มหาสมยการกา

ผุสึสุ อรหตฺตนฺเต สุคเตนานุกมฺปิตา ฯ

ตเทตรา ภิกฺขุนีโย อารูหึสุ นภตฺตลํ

สงฺคตา วิย ตาราโย วิโรจึสุ มหิทฺธิกา ฯ

อิทฺธี อเนกา ทสฺเสสุํ ปิลนฺธวิกตึ ยถา

กมฺมาโร กนกสฺเสว ปุญฺญกมฺเมสุ ๕ สิกฺขิตา ฯ

ทสฺเสตฺวา ปาฏิเหรานิ วิวิธานิ ๖ พหูนิ จ

โตเสตฺวา วาทิจฺจวรํ ๗ มุนึ สปริสํ ตทา ฯ

โอโรหิตฺวา นภตลา ๘ วนฺทิตฺวา อิสิสตฺตมํ

อนุญฺญาตา นรคฺเคน ยถาฏฺฐาเน นิสีทิสุํ ฯ

อโหนุกมฺปิกามฺหากํ สพฺพาสํ วีร โคตมี

วาสิตา ตาย ๑ ปุญฺเญหิ ปตฺตา โน อาสวกฺขยํ ฯ

กิเลสา ฌาปิตามฺหากํ ภวา สพฺเพ สมูหตา

นาคีว พนฺธนํ เฉตฺวา วิหราม อนาสวา ฯ

สฺวาคตํ วต โน อาสิ พุทฺธเสฏฺฐสฺส สนฺติเก

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ ฯ

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม

ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนํ ฯ

อิทฺธิยญฺจ ๒ วสี โหม ทิพฺพาย โสตธาตุยา

เจโตปริยญาณสฺส วสี โหม มหามุนิ ฯ

ปุพฺเพนิวาสํ ชานาม ทิพฺพจกฺขุ วิโสธิตํ

สพฺพาสวปริกฺขีณา นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว ฯ

อตฺเถ ธมฺเม จ เนรุตฺเต ปฏิภาเณ จ วิชฺชติ

ญาณํ อมฺหํ มหาวีร อุปฺปนฺนํ ตว สนฺติเก ฯ

อสฺมาหิ ปริจิณฺโณสิ เมตฺตจิตฺตาหิ นายก

อนุชานาหิ สพฺพาโย ๓ นิพฺพานาย มหามุเน ฯ

นิพฺพายิสฺสาม อิจฺเจวํ กึ วกฺขามิ วทนฺติโย

ยสฺส ทานิ จ โว กาลํ มญฺญถาติ ชิโนพฺรวิ ฯ

โคตมิอาทิกา ตาโย ตทา ภิกฺขุนิโย ชินํ

วนฺทิตฺวา อาสนา ตมฺหา วุฏฺฐาย อคมึสุ ตา ฯ

มหตา ชนกาเยน สห โลกคฺคนายโก

อนุสํสาวยิ ๑ ธีโร มาตุจฺฉํ ยาว โกฏฺฐกํ ฯ

ตทา นิปติ ปาเทสุ โคตมี โลกพนฺธุโน

สเหตราหิ ๒ สพฺพาหิ ปจฺฉิมํ ปาทวนฺทนํ ฯ

อิทํ ปจฺฉิมกํ มยฺหํ โลกนาถสฺส ทสฺสนํ

น ปุโน อมตาการํ ปสฺสิสฺสามิ มุขํ ตว ฯ

น จ เม วนฺทนํ วีร ตว ปาเท สุโกมเล

สมฺผุสิสฺสติ โลกคฺค อชฺช คจฺฉามิ นิพฺพุตึ ฯ

รูเปน กินฺตวาเนน ทิฏฺเฐ ธมฺเม ยถาตเถ

สพฺพํ สงฺขตเมเวตํ อนสฺสาสิกมิตฺตรํ ฯ

สา สห ตาหิ คนฺตฺวาน ภิกฺขุนูปสฺสยํ สกํ

อฑฺฒปลฺลงฺกมาภุชฺช นิสีทิ ปรมาสเน ฯ

ตทา อุปาสิกา ตตฺถ พุทฺธสาสนวจฺฉลา

ตสฺสา ปวตฺตึ สุตฺวาน อุเปสุํ ปาทวนฺทิกา ฯ

กเรหิ อุรํ ปหนฺตา ๓ ฉินฺนมูลา ยถา ลตา

รุทนฺตา กรุณํ ราวํ ๔ โสกฏฺฏา ภูมิปาติกา ๕ ฯ

มา โน สรณเท นาเถ วิหายาคมิ นิพฺพุตึ

นิปติตฺวาน ยาจาม สพฺพาโย สิรสา มยํ ฯ

ยา ปธานํ คมา ตาสํ สทฺธา ปญฺญา อุปาสิกา

ตสฺสา สีสํ ปมชฺชนฺตี อิทํ วจนมพฺรวิ ฯ

อลํ ปุตฺตา วิลาเปน ๑ มารปาสานุวตฺตินา

อนิจฺจํ สงฺขตํ สพฺพํ วิโยคนฺตํ จลาจลํ ฯ

ตโต สา ตา วิสชฺชิตฺวา ๒ ปฐมชฺฌานมุตฺตมํ

ทุติยญฺจ ตติยญฺจ สมาปชฺชิ จตุตฺถกํ ฯ

อากาสายตนญฺเจว วิญฺญาณญฺจายตนํ ตถา

อากิญฺจํ เนวสญฺญญฺจ สมาปชฺชิ ยถากฺกมํ ฯ

ปฏิโลเมน ฌานานิ สมาปชฺชถ ๓ โคตมี

ยาวตา ปฐมํ ฌานํ ตโย ยาว จตุตฺถกํ ฯ

ตโต วุฏฺฐาย นิพฺพายิ ทีปจฺจีว นิราสวา

ภูมิจาโล มหา อาสิ นภสา วิชฺชุตา ปติ ฯ

ปนาทิตา ทุนฺทุภิโย ปริเทวึสุ เทวตา

ปุปฺผวุฏฺฐิ จ คคนา อภิวสฺสถ เมทนึ ฯ

กมฺปิโต เมรุราชาปิ รงฺคมชฺเฌ ยถา นโฏ

โสเกน วาติทีโน ๔ จ วิรโว อาสิ สาคโร ฯ

เทวา นาคาสุรา พฺรหฺมา สํวิคฺคาหํสุ ตํขเณ ๕

อนิจฺจา วต สงฺขารา ยถายํ วิลยํ คตา ฯ

ยา เจมํ ปริวารึสุ สตฺถุสาสนการิกา

ตาโยปิ อนุปาทานา ทีปสิขา ๖ วิย นิพฺพุตา ฯ

หา โยคา วิปฺปโยคนฺตา หานิจฺจํ สพฺพสงฺขตํ

หา ชีวิตํ วินาสนฺตํ อิจฺจาสิ ปริเทวนา ฯ

ตโต เทวา จ พฺรหฺมา จ โลกธมฺมานุวตฺตนํ

กาลานุรูปํ กุพฺพนฺติ อุเปตฺวา อิสิสตฺตมํ ฯ

ตทา อามนฺตยิ สตฺถา อานนฺทํ สุติสาครํ

คจฺฉานนฺท นิเวเทหิ ภิกฺขูนํ มาตุ นิพฺพุตึ ฯ

ตทานนฺโท นิรานนฺโท อสฺสุนา ปุณฺณโลจโน

คคฺคเรน สเรนาห สมาคจฺฉนฺตุ ภิกฺขโว ฯ

ปุพฺพทิกฺขิณปจฺฉาสุ อุตฺตราย ๑ วสนฺติ เย

มยฺหํ ๒ สา ภิกฺขุนี มาตา ภิกฺขโว สุคโตรสา ฯ

ยา วทฺธยิ ปยตฺเตน สรีรํ ปจฺฉิมํ มุเน

สา โคตมี คตา สนฺตึ ตาราว สุริโยทเย ฯ

พุทฺธมาตาติ สญฺญตฺตึ ๓ ฐปยิตฺวา คตา สมํ ๔

น ยตฺถ ปญฺจเนตฺโตปิ ตตฺถ ๕ ทกฺขติ นายโก ฯ

ยสฺสตฺถิ สุคเต สทฺธา โย ๖ วา สิสฺโส มหามุเน

พุทฺธสฺส มาตุ สกฺการํ กโรตุ สุคโตรโส ฯ

สุทูรฏฺฐาปิ ตํ สุตฺวา สีฆมาคจฺฉ ๗ ภิกฺขโว

เกจิ พุทฺธานุภาเวน เกจิ อิทฺธีสุ โกวิทา ฯ

กูฏาคารวเร รมฺเม สพฺพโสณฺณมเย สุเภ

มญฺจกํ สมโรเปสุํ ยตฺถ สุตฺตาสิ โคตมี ฯ

จตฺตาโร โลกปาลา เย ๘ อํเสหิ สมธารยุํ

เสสา สกฺกาทิกา เทวา กูฏาคาเร สมคฺคหุํ ฯ

กูฏาคารานิ สพฺพานิ อาสุํ ปญฺจสตานิ หิ ๑

สรทาทิจฺจวณฺณานิ วิสุกมฺมกตานิ หิ ฯ

สพฺพา ตหึ ๒ ภิกฺขุนิโย อาสุํ มญฺเจสุ สายิตา

เทวานํ ขนฺธมารุยฺห นิยฺยนฺติ อนุปุพฺพโส ฯ

สพฺพโส ฉาทิตํ อาสิ วิตาเนน นภตฺตลํ

สตารา จนฺทสุรา จ ลญฺฉิตา กนกามยา ฯ

ปฏากา อุสฺสิตาเนกา จิตฺตกา ๓ ปุปฺผกญฺจุกา

โอภคฺคากาสปทุมา ๔ มหิยา ปุปฺผมุคฺคตํ ฯ

ทิสฺสนฺติ จนฺทสุริยา วิชฺชลนฺติ จ ตารกา

มชฺฌงฺคโตปิจาทิจฺโจ น ตาเปสิ สสี ยถา ฯ

เทวา ทิพฺเพหิ คนฺเธหิ มาเลหิ สุรภีหิ จ

วาทิเตหิ จ นจฺเจหิ สงฺคีตีหิ จ ปูชยุํ ฯ

นาคาสูรา จ พฺรหฺมาโน ยถาสตฺติ ยถาพลํ

ปูชยึสุ วินิยฺยนฺติ ๕ นิพฺพุตํ พุทฺธมาตรํ ฯ

สพฺพาโย ปุรโต นีตา นิพฺพุตา สุคโตรสา

โคตมี นิยฺยเต ปจฺฉา สกฺกตา พุทฺธโปสิกา ฯ

ปุรโต เทวมนุชา สนาคาสูรพฺรหฺมกา

ปจฺฉา สสาวโก พุทฺโธ ปูชตฺถํ ยาติ มาตุยา ฯ

พุทฺธสฺส ปรินิพฺพานํ เนทิสํ อาสิ ยาทิสํ

โคตมีปรินิพฺพานํ อติอจฺฉริยํ อหุ ฯ

น พุทฺโธ ๑ พุทฺธนิพฺพาเน สารีปุตฺตาทิ ภิกฺขโว

พุทฺโธ โคตมินิพฺพาเน สารีปุตฺตาทิกา ยถา ๒ ฯ_

จิตกานิ กริตฺวาน สพฺพคนฺธมยานิ จ ๓

คนฺธจุณฺณวิกิณฺณานิ ๔ ฌาปยึสุ จ ตา ตหึ ฯ

เสสภาคานิ ฑยฺหึสุ อฏฺฐิเสสานิ สพฺพโส

อาทนฺโท จ ตทาโวจ สํเวคชนกํ วโจ ฯ

โคตมี นิธนํ ยาตา ทฑฺฒญฺจสฺสา สรีรกํ

สงฺเกตํ พุทฺธนิพฺพานํ น จิเรน ภวิสฺสติ ฯ

ตโต โคตมิธาตูนิ ตสฺสา ปตฺตคตานิ โส

อุปนาเมสิ นาถสฺส อานนฺโท พุทฺธโจทิโต ฯ

ปาณินา ตานิ ปคฺคยฺห อโวจ อิสิสตฺตโม

มหโต สารวนฺตสฺส ยถา รุกฺขสฺส ติฏฺฐโต ฯ

โย โส มหตฺตโร ขนฺโธ ปลุชฺเชยฺย อนิจฺจตา

ตถา ภิกฺขุนิสงฺฆสฺส โคตมี ปรินิพฺพุตา ฯ

อานนฺท ๕ ปสฺส พุทฺธสฺส นิพฺพุตายปิ มาตุยา

สรีรมตฺตเสสาย น ๖ โสกปริเทวนา ฯ

น โสจิยา ปเรสํ สา ติณฺณสํสารสาครา

ปริวชฺชิตสนฺตาปา สีติภูตา สุนิพฺพุตา ฯ

ปณฺฑิตาสิ มหาปญฺญา ปุถุปญฺญา ตเถว จ

รตฺตญฺญู ภิกฺขุนีนํ สา เอวํ วิญฺญาถ ๗ ภิกฺขโว ฯ

อิทฺธิยา ๑ จ วสี อาสิ ทิพฺพาย โสตธาตุยา

เจโตปริยญาณสฺส วสี อาสิ จ โคตมี ฯ

ปุพฺเพนิวาสมญฺญาสิ ทิพฺพจกฺขุ วิโสธิตํ

สพฺพาสวา ปริกฺขีณา นตฺถิ ทานิ ๒ ปุนพฺภโว ฯ

อตฺถธมฺมนิรุตฺตีสุ ปฏิภาเณ ตเถว จ

ปริสุทฺธํ อหุ ญาณํ ตสฺมา โสจนิยา น สา ฯ

อโยฆนหตสฺเสว ชลโต ชาตเวทโส ๓

อนุปุพฺพูปสนฺตสฺส ยถา น ญายเต คติ ฯ

เอวํ สมฺมาวิมุตฺตานํ กามพนฺโธฆตารินํ

ปญฺญาปาตุํ คติ นตฺถิ ปตฺตานํ อจลํ ปทํ ๔ ฯ

อตฺตทีปา ตโต โหถ สติปฏฺฐานโคจรา

ภาเวตฺวา สตฺตโพชฺฌงฺคํ ๕ ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสถาติ ฯ

อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา มหาปชาปติโคตมี ภิกฺขุนี อิมา คาถาโย

อภาสิตฺถาติ ฯ

มหาปชาปติโคตมีเถริยา อปทานํ สมตฺตํ ฯ

๑ ม. กเต ฯ ยุ. เสต ฯ ๒ ม. ยุ. จิตฺตสฺสาสิ ฯ ๓ ม. สกฺโกมิ ฯ

๔ ปฏิหจฺจายุสงฺขาเรติปิ ฯ ๕ ยุ. อุปสฺสยาธิวตฺถายา ฯ ๖ ม. สุกรุณํ ฯ

๗ ม. มิตฺตา ฯ

๑ ม. ยุ. ตาโยปิ ฯ ๒ ม. ยุ. พุทฺธานุญฺญาตสุพฺพเต ฯ ๓ ม. ปรมุตฺตมํ ฯ ๔ ยุ. วทิ ฯ

๕ ม. ภิกฺขุนีนิลยา ฯ ๖ ม. ภิกฺขุนีนิลยสฺเสทํ ฯ ๗ ม. ยุ. ... วชิสฺสํ ฯ

๑ ม. ยุ. วชนฺติโย ฯ ๒ ม. น ยุตฺตา ฯ ๓ ม. ... จ ฯ

๑ ยุ. ... ยถาหมุทฺทิสฺส ฯ ๒ ม. สทฺธมฺมสุขท นาถ ฯ ๓ ม. อนินฺทิโต ฯ ยุ.

อนินฺนิโย ธมฺมตนุ ฯ ๔ ม. ยุ. หิ ฯ ๕ ม. ปุตฺตกามา ถีโย ฯ ๖ ยุ. ตาว ฯ

๑ ม. ยุ. มยา ฯ ๒ ม. ปุตฺตอุตฺตเม ฯ ยุ. ปุตฺตเปมสา ฯ ๓ ม. ยุ. สนฺตึ ฯ

๔ ยุ. สญฺฌาฆนาว ฯ ๕ ยุ. ปาเท ฯ ๖ ม. ยุ. มรเณ ฯ ๗ ม. อิกฺขามหํ ปุโน ฯ

๘ ม. ตํตํ ฯ ๙ ม. ขมาธิป ฯ

๑ ม. ยุ. วชนฺติยา ฯ ๒ ม. ว ฯ ๓ ม. กจฺจ ฯ ๔ ม. ยุ. มุขนฺตํ สมุทิกฺขมานา ฯ

๕ ม. วาทิตพฺพปหาริโน ฯ ยุ. วาทิทปฺปาปการิโน ฯ ๖ ม. ยุ. ปณมิสฺสนฺติ ฯ

๗ ม. คุณนฺธร ฯ ๘ ม. โทสฆานิ ฯ ๙ โป. ยุ. สุสฺสนฺติ ฯ ม. สุยฺยนฺติ ฯ

๑ ม. ยุ. ...ตปฺปรา ฯ ๒ ยุ. สทฺธมฺเมน สิรีมตา ฯ ๓ ม. ทุกฺขสงฺฆาเฏ ฯ ยุ.

ทุกฺขปงฺเก เต ฯ ๔ ม. นานากลิมลากิณฺเณ ฯ ยุ. นานากลลมากิณฺเณ ฯ ๕ ม. ปรายนฺเต ฯ

๖ ม. ยุ. โสกฏฺโฏ ฯ ๗ ยุ. ธรนฺโต ฯ ๘ ม. หาสนฺตึ ฯ ยุ. หาสนฺตี ฯ

๑ ม. สุตสาครคมฺภีร พุทฺโธปฏฺฐานตปฺปร ฯ ๒ ม. ย. ตยา ฯ ๓ ยุ. เอสา

พุทฺธาน วนฺทนา ฯ ๔ ม. โรเธติ ฯ

๑ ม. ยุ. เม ฯ ๒ ม. ยุ. อาโรเจสึ ฯ ๓ ม. ติโรกุฏฺฏํ ๔ ม. ยุ. ติโรนภํ ฯ

๑ ม. ยุ. ...กาเลว ฯ ๒ ม. ธูมิกํ ฯ ยุ. ธูมิตํ ฯ ๓ ม. ยุ. ... โลกํ สา ฯ

๔ ม. เมรุ มูลนทนฺตเร ฯ ยุ. เมรุํ ฒาฒานมนฺตเร ฯ ๕ ม. ...ปทสฺสยิ ฯ

๑ ยุ. ตทา หิ ฯ ๒ ม. รํสิชาลชมุชฺชลํ ฯ ยุ. รํสิชาลากุลญฺชินํ ฯ

๑ ม. สพฺพาหิ อตฺถิภิ ฯ ยุ. สพฺพาหิ ญาติภิ ฯ ๒ ม. ปูคา หุตฺวาว สพฺพาโย

จาตุมาเส อุปฏฺฐหุํ ฯ ยุ. ปูคา ภวิตฺวา สพฺพาโย ฯ ๓ ม. ยุ. สํสริมฺห ฯ

๑ ม. สพฺพาปิ ตา ฯ ๒ ม. ยุ. เสสา ฯ ๓ ม. ยุ. วิสิฏฺฐา ฯ ๔ ม. ยุ. มม ปุตฺโต ฯ๓

๕ ม. ยุ. กมฺมญฺญสฺส สุสิกฺขิโต ฯ ๖ ม. วิจิตฺตานิ ฯ ๗ ม. ยุ. วาทิปวรํ ฯ

๘ ม. ยุ. คคนา ฯ

๑ ม. ยุ. ตว ฯ ๒ ม. อิทฺธีสุ จ ฯ ๓ ม. สพฺพาสํ ฯ

๑ ม. อนุสํสายี โส วีโร ฯ ยุ. อนุสํยายี โส ธีโร ฯ ๒ ม. สเหว ตาหิ ฯ

๓ ยุ. ปหนฺตฺวา ฯ ๔ ม. รวํ ฯ ๕ ยุ. ภูวิปาติกา ฯ

๑ ม. ยุ. วิสาเทน ฯ ๒ ยุ. วิวชฺชิตฺวา ฯ ๓ ม. สมาปชฺชิตฺถ ฯ ๔ ม. จาติทีโน ว ฯ

๕ ยุ. ตาวเท ฯ ๖ ม. ยุ. ทีปจฺจิ ฯ

๑ ม. อุตฺตราย จ สนฺติเก ฯ ๒ ม. ยุ. สุณนฺตุ ภาสิตํ มยฺหํ ฯ ๓ ม. ยุ.

ปญฺญตฺตึ ฯ ๔ ยุ. สยํ ฯ ๕ ม. คตึ ฯ ยุ. คตํ ฯ ๖ ม. โย จ ปิโย มหามุเน ฯ

๗ ม. ยุ. สีฆมาคจฺฉุ ฯ ๘ ม. ยุ. เต ฯ

๑ ม. ปิ ฯ ๒ ม. ตาปิ ฯ ๒ ม. ยุ. วิตตา ฯ ๔ ม. โอคตากาสปทุมา ฯ

ยุ. โอคตากาสธูมาว ฯ ๕ ม. จ นิยฺยนฺตึ ฯ ยุ. วินิยฺยนฺตึ ฯ

๑ ม. พุทฺโธ พุทฺธสฺส นิพฺพาเน โน ปฏิยาทิ ภิกฺขโว ฯ ๒ ม. ยุ. ตถา ฯ

๓ ม. ยุ. เต ฯ ๔ ยุ. คนฺธจุณฺณาทิกิณฺณานิ ฯ ๕ ม. ยุ. อโห อจฺฉริยํ มยฺหํ ฯ

๖ ม. ยุ. นตฺถิ โสกปริทฺทโว ฯ ๗ ม. ธาเรถ ฯ ยุ. ชานาถ ฯ

ในกาลครั้งหนึ่ง พระผู้มีพระภาคผู้เป็นประทีปแก้วส่องโลกให้สว่างไสว เป็นนายสารถีฝึกนรชน ประทับอยู่ ณ กูฏาคารศาลาป่ามหาวันใกล้พระนครเวสาลี ครั้งนั้น พระมหาโคตมีภิกษุณีพระมาตุจฉาของพระพิชิตมาร อยู่ในสำนักนางภิกษุณีในพระนครอันรื่นรมย์นั้นพร้อมด้วยพระภิกษุณี ๕๐๐ องค์ ซึ่งล้วนแต่พ้นจากกิเลสแล้ว เมื่อพระมหาปชาบดีโคตมีนั้นอยู่ในที่สงัด ตรึกนึกคิดอย่างนี้ว่า การปรินิพพานของพระพุทธเจ้าก็ดี ของคู่พระอัครสาวกก็ดี ของพระราหุลพระอานนท์และพระนันทะก็ดี เราไม่ได้เห็น เราอันพระโลกนาถผู้แสวงหาคุณอันใหญ่ทรงอนุญาตแล้ว พึงปลงอายุสังขารแล้วนิพพานก่อนเถิด พระภิกษุณีทั้ง ๕๐๐ องค์

ก็ได้ตรึกอย่างนั้นเหมือนกัน แม้พระเขมาภิกษุณีเป็นต้น ก็ได้ตรึกเช่นนี้เหมือนกันครั้งนั้น เกิดแผ่นดินไหว กลองทิพย์ดังขึ้นเองทวยเทพที่สิงอยู่ในสำนักของนางภิกษุณี ถูกความโศกบีบคั้น บ่นเพ้ออยู่อย่างน่าสงสารหลั่งน้ำตาแล้วในที่นั้น พระภิกษุณีทุกๆ องค์พร้อมด้วยทวยเทพเหล่านั้น เข้าไปหาพระมหาโคตมีภิกษุณี ซบศีรษะแทบเท้าแล้วกล่าวว่าข้าแต่พระแม่เจ้า เพราะเรามีปกติอยู่ด้วยการเทียบเคียงในธรรมเหล่านั้น เราได้อยู่ในที่สงัด พื้นภูมิภาคหวั่นไหวจลาจลกลองทิพย์ดังขึ้นเอง และเราได้ยินเสียงคร่ำครวญ ข้าแต่พระโคตมี จะต้องมีเหตุอะไรเกิดขึ้นแน่ ครั้งนั้น พระมหาโคตมีภิกษุณีท่านได้บอกถึงเหตุตามที่ตนได้ตรึกแล้วทุกประการ ลำดับนั้นพระภิกษุณีทุกๆองค์ ก็ได้บอกถึงเหตุที่ตนตรึกแล้วกล่าวว่า

ข้าแต่พระแม่เจ้า ถ้าพระแม่เจ้าชอบใจจะปรินิพพานอันเกษมอย่างยิ่งไซร้ ถึงดิฉันทั้งหลายก็จักนิพพานทั้งหมด ในกาลก่อนที่พระพุทธเจ้าจะทรงพระอนุญาต ดิฉันทั้งหลายได้ออกจากเรือนพร้อมด้วยพระแม่เจ้า เมื่อดิฉันทั้งหลายออกจากภพนี้ไปสู่บุรีคือนิพพานอันอุดม ดิฉันทั้งหลายก็จักไปพร้อมกับพระแม่เจ้าเหมือนกัน พระมหาปชาบดีโคตมีได้กล่าวว่า เมื่อท่านทั้งหลายจะไปนิพพาน ดิฉันจักว่าอะไรได้เล่า แล้วได้ออกจากสำนักนางภิกษุณีไปพร้อมกับพระภิกษุณีทั้งหมดในครั้งนั้น พระปชาบดีโคตมีภิกษุณีได้กล่าวกะทวยเทพทั้งหลายว่า ขอทวยเทพทั้งหลายที่สิงอยู่ ณ สำนักนางภิกษุณี จงอดโทษแก่ดิฉันเถิดการเห็นสำนักนางภิกษุณีของดิฉันนี้

เป็นการเห็นครั้งสุดท้ายในที่ใดไม่มีความแก่หรือความตาย ไม่มีการสมาคมด้วยสัตว์และสังขารอันไม่เป็นที่รัก ไม่มีการพลัดพรากจากสัตว์และสังขารอันเป็นที่รักที่นั้นนักปราชญ์กล่าวว่าเป็นอสังขตสถาน พระโอรสของพระสุคตเจ้าทั้งหลายที่ยังไม่ปราศจากราคะ ได้สดับคำของพระนางนั้น เป็นผู้โศกกำสรดปริเทวนาการว่า น่าสังเวชหนอ พวกเราเป็นคนมีบุญน้อยสำนักพระภิกษุณีนี้จะว่างเปล่า เพราะเว้นพระภิกษุณีเหล่านั้นพระภิกษุณีผู้ชิโนรสจะไม่ปรากฏ เปรียบเหมือนดวงดาวทั้งหลายไม่ปรากฏในเวลาที่สว่างฉะนั้น พระนางโคตมีภิกษุณีจะไปสู่นิพพานพร้อมกับพระภิกษุณีอีก ๕๐๐ องค์ เหมือนกับแม่น้ำคงคาไหลไปสู่สาครพร้อมกับแม่น้ำ

๕๐๐ สาย ฉะนั้น อุบาสิกาทั้งหลายผู้มีศรัทธาเห็น พระโคตมีภิกษุณีนั้นกำลังเดินไปตามถนน ได้พากันออกจากเรือนไปหมอบลงแทบเท้าแล้วกล่าวว่า ดิฉันทั้งหลายเลื่อมใสในพระแม่เจ้า พระแม่เจ้าจะละทิ้งดิฉันทั้งหลายไว้ให้เป็นคนอนาถาเสียแล้ว พระแม่เจ้ายังไม่ควรที่จะปรินิพพานก่อน ควรที่จะสงสารด้วยอุบาสิกาเหล่านั้นพากันปริเวทนาการ เพื่อจะให้อุบาสิกาเหล่านั้นละเสียซึ่งความโศก พระนางจึงได้กล่าวอย่างเพราะพริ้งว่า อย่าร้องไห้ไปเลยลูกทั้งหลาย วันนี้เป็นเวลารื่นเริงของท่านทั้งหลาย ความทุกข์ดิฉันกำหนดรู้แล้ว ตัณหาอันเป็นเหตุแห่งความทุกข์ดิฉันเว้นขาดแล้ว ความดับทุกข์ดิฉันได้ทำให้แจ้งแล้ว อนึ่ง แม้ถึงมรรคดิฉันก็ได้อบรมดีแล้ว.

จบภาณวารที่ ๑.

พระศาสดาดิฉันได้บำรุงแล้ว คำสอนของพระพุทธเจ้า ดิฉันได้ทำเสร็จแล้ว ภาระอันหนักดิฉันได้ปลงลงแล้ว ตัณหาอันนำไปสู่ภพดิฉันได้ถอนเสียแล้ว ดิฉันออกบวชเป็นบรรพชิตเพื่อประโยชน์ใดประโยชน์นั้นดิฉันบรรลุแล้วโดยลำดับ สังโยชน์ทุกอย่างหมดไปแล้วพระพุทธเจ้าและสัทธรรมของพระองค์ มิได้ย่อหย่อน ยังดำรงอยู่ตราบใด ตราบนั้นเป็นกาลที่ดิฉันจะนิพพาน ลูกทั้งหลายอย่าได้เศร้าโศกถึงดิฉันไปเลย พระโกณฑัญญะพระอานนท์และพระนันทะเป็นต้น กับทั้งพระราหุลพุทธชิโนรสยังมีชนมชีพอยู่ ขอพระสงฆ์จงเป็นผู้มีความสุขสำราญ ขอให้เดียรถีย์จงเป็นผู้มีความโง่เขลาอันกำจัดเสียได้เถิด ยศ คือ การย่ำยีมารอันวงศ์แห่งพระเจ้าโอกกากราชยกขึ้นแล้ว

ลูกทั้งหลาย บัดนี้ ถึงเวลาที่ดิฉันจะนิพพานมิใช่หรือความปรารถนาที่ดิฉันได้ตั้งไว้ตั้งแต่ต้นมานานนักหนา จะสำเร็จแก่ดิฉันในวันนี้ เวลานี้เป็นเวลาที่จะบันลือกลองนันทเภรี ลูกทั้งหลายน้ำตาจะมีประโยชน์อะไรแก่ท่านทั้งหลายเล่า ถ้าท่านทั้งหลายจะมีความเอ็นดูหรือมีความกตัญญูในดิฉัน ขอให้ท่านทุกคนจงทำความเพียรมั่น เพื่อความดำรงอยู่แห่งพระสัทธรรมเถิด พระสัมพุทธเจ้าอันดิฉันทูลอ้อนวอน จึงได้ประทานบรรพชาแก่สตรีทั้งหลาย เพราะฉะนั้น ดิฉันยินดี ฉันใด ท่านทั้งหลายก็จงเจริญรอยตามซึ่งความยินดีนั้นฉันนั้นเถิด ครั้นพระนางพร่ำสอนอุบาสิกาเหล่านั้นอย่างนี้แล้ว ห้อมล้อมด้วยภิกษุณีทั้งหลาย เข้าไปเฝ้าพระพุทธเจ้า ถวายบังคมแล้วได้กราบทูลดังนี้ว่า ข้าแต่พระสุคตเจ้า หม่อมฉันเป็นมารดาของพระองค์

ข้าแต่พระธีรเจ้า พระองค์เป็นพระบิดาของหม่อมฉัน ข้าแต่พระโลกนาถ พระองค์เป็นผู้ประทานความสุขอันเกิดจากพระสัทธรรมให้หม่อมฉัน ข้าแต่พระโคดม หม่อมฉันเป็นผู้อันพระองค์ให้เกิด ข้าแต่พระสุคตเจ้า รูปกายของพระองค์นี้อันหม่อมฉันทำให้เจริญเติบโต ธรรมกายอันน่าเพลิดเพลินของหม่อมฉัน อันพระองค์ทำให้เจริญเติบโตแล้ว หม่อมฉันให้พระองค์ดูดดื่มน้ำนมอันระงับเสียได้ ซึ่งความอยากชั่วครู่ แม้น้ำนม คือพระสัทธรรมอันสงบระงับล่วงส่วน พระองค์ก็ให้หม่อมฉันดูดดื่มแล้ว ข้าแต่พระมหามุนี ในการผูกมัดและรักษา

พระองค์ชื่อว่ามิได้เป็นหนี้หม่อมฉัน หม่อมฉันได้ฟังมาว่าสตรีทั้งหลายผู้ปรารถนาบุตรบวงสรวงอยู่ ก็ย่อมจะได้บุตรเช่นนั้น สตรีที่เป็นพระมารดาของพระนราธิบดีมีพระเจ้ามันธาตุเป็นต้น ชื่อว่าเป็นมารดาผู้ยังบุตรให้จมอยู่ในห้วงมหรรณพคือภพ ข้าแต่พระโอรส หม่อมฉันผู้จมดิ่งอยู่ในห้วงมหรรณพคือภพอันพระองค์ให้ข้ามไปจากสาครคือภพแล้วพระนามว่า พระมเหสีพันปีหลวง สตรีทั้งหลายได้ง่าย พระนามว่าพระพุทธมารดา นี้ สตรีทั้งหลายได้ยากอย่างยิ่ง ข้าแต่พระมหาวีรเจ้า ก็พระนามว่าพระพุทธมารดานั้น หม่อมฉันได้แล้ว ความปรารถนาน้อยใหญ่ของหม่อมฉันทั้งปวงนั้น หม่อมฉันได้บำเพ็ญแล้วกับพระองค์ หม่อมฉันปรารถนาเพื่อจะทิ้งร่างนี้นิพพาน

ข้าแต่พระวีรเจ้าผู้ทำที่สุดทุกข์ เป็นผู้นำ ขอพระองค์จงทรงอนุญาตให้หม่อมฉันเถิด ขอได้ทรงโปรดเหยียดออก ซึ่งพระยุคลบาทอันเกลื่อนกล่นไปด้วยลายจักรและธง อันละเอียดอ่อนเหมือนกับดอกบัวเถิดหม่อมฉันจะถวายบังคมพระยุคลบาทนั้น จะขอทำความรักในบุตรข้าแต่พระองค์ผู้นายก หม่อมฉันกระทำสรีระซึ่งเปรียบด้วยกองทองให้ปรากฏเป็นข้าวสุก ได้เห็นพระสรีระของพระองค์แล้ว จึงจะขอไปนิพพาน พระพิชิตมารได้ทรงแสดงพระกายอันประกอบด้วยมหาปุริสลักษณ์ ๓๒ ประการ ประดับด้วยพระรัศมีอันงาม อันเป็นเหมือนดวงตาของคนพาลเพราะมีค่ามาก กะพระมาตุจฉา

ลำดับนั้นพระนางมหาปชาบดีโคตมีเถรี ได้ซบพระเศียรลงแทบพื้นพระบาทอันเป็นลายจักรคล้ายกับดอกบัวบานมีพระรัศมีปานดังพระอาทิตย์แรกทอแสง แล้วพระนางได้กราบทูลว่า หม่อมฉันขอน้อมมัสการพระนราทิจ ผู้เป็นธงขององค์พระอาทิตย์ ขอพระองค์ทรงโปรดเป็นที่พึ่งของหม่อมฉันในกาลสุดท้ายเถิด หม่อมฉันจะไม่ได้เห็นพระองค์อีก ข้าแต่พระองค์ผู้เลิศโลก ธรรมดาสตรีทั้งหลายรู้กันว่ามีแต่จะก่อโทษทุกประการ ถ้าโทษอย่างใดอย่างหนึ่งของหม่อมฉันมีอยู่ ก็ขอพระองค์ได้โปรดกรุณาอดโทษแก่หม่อมฉันเถิด อนึ่ง หม่อมฉันได้ทูลขอบ่อยๆ ให้สตรีทั้งหลายได้บวช ข้าแต่พระนราสภ ถ้าโทษในข้อนั้นจะมีแก่หม่อมฉัน ขอได้ทรงโปรดอดโทษนั้นเถิด ข้าแต่พระวีรเจ้าผู้ทรงไว้ซึ่งการอดโทษ ภิกษุณีทั้งหลายอันหม่อมฉันสั่ง-สอนแล้ว ตามที่พระองค์ทรงอนุญาต ถ้าในข้อนั้นจะมีการแนะนำได้ยาก ขอได้โปรดทรงอดโทษข้อนั้นเถิด.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสว่า ดูกรนางโคตมีผู้ประดับไปด้วยคุณโทษที่ท่านจะพึงอดพึงมีอะไร เมื่อท่านบอกว่าลาจะนิพพาน ตถาคตจักไปว่ากระไรให้มากไปเล่า.

เมื่อภิกษุสงฆ์ของตถาคตบริสุทธิ์ไม่บกพร่อง ท่านจะออกไปเสียจากโลกนี้ได้ก็ควร เพราะเมื่อหมดแสงดาวในเวลารุ่งแล้ว รอยในพระจันทร์ก็ย่อมจะมองไม่เห็น ฉะนั้นพระภิกษุณีทั้งหลาย นอกจากพระมหาปชาบดีโคตมีเถรีพากันทำประทักษิณพระพิชิตมารผู้เลิศ เหมือนหมู่ดาวที่ติดตามพระจันทร์ทำประทักษิณภูเขาสิเนรุ ฉะนั้น หมอบลงแทบพระบาทแล้ว ยืนจ้องดูพระพักตร์ของพระพุทธเจ้ากราบทูลว่า จักษุของหม่อมฉันทั้งหลาย ไม่เคยอิ่มด้วยการเห็นพระองค์ โสตของหม่อมฉันทั้งหลาย ไม่เคยอิ่มด้วยพระภาษิตของพระองค์ จิตของหม่อมฉันทั้งหลายดวงเดียวแท้ๆ ก็ไม่อิ่มด้วยรสแห่งธรรมของพระองค์.

ผู้บันลืออยู่ในบริษัท กำจัดเสียซึ่งทิฏฐิและมานะ ชนเหล่าใดเห็นพระพักตร์ของพระองค์ ชนเหล่านั้นชื่อว่าเป็นผู้มีโชคดี ข้าแต่พระองค์ผู้ถึงที่สุดสงคราม ชนเหล่าใดประณมน้อมพระยุคลบาทของพระองค์ ซึ่งมีพระองคุลียาว มีพระนขาแดงงดงาม มีส้นพระบาทยาว ถึงชนเหล่านั้นก็ชื่อว่าเป็นผู้มีโชคดี ข้าแต่พระนโรดม ชนเหล่าใดได้สดับพระดำรัสของพระองค์อันไพเราะน่าปลื้มใจ เผาเสียซึ่งโทษ เป็นประโยชน์เกื้อกูล ชนเหล่านั้นก็ชื่อว่าเป็นผู้มีโชคดีข้าแต่พระมหาวีรเจ้า หม่อมฉันทั้งหลายอิ่มไปด้วยการบูชาพระบาทของพระองค์ข้ามพ้นทางกันดารคือสงสารได้ ด้วยพระสุนทรกถาของพระองค์ผู้ทรงศิริ ฉะนั้นหม่อมฉันทั้งหลายจึงชื่อว่าเป็นผู้มีโชคดี.

ลำดับนั้น พระมหาปชาบดีโคตมีเถรีผู้มีวัตรอันงาม ประกาศในหมู่พระภิกษุสงฆ์แล้ว ไหว้พระราหุลพระอานนท์และพระนันทะ แล้วได้ตรัสดังนี้ว่า ดิฉันเบื่อหน่ายในร่างกายซึ่งเสมอด้วยที่อยู่ของอสรพิษ เป็นที่พักของโรค เป็นสถานที่เกิดทุกข์ มีชราและมรณะเป็นโคจร อาเกียรณ์ไปด้วยมลทิน คือ ซากศพต่างๆ ต้องพึ่งพาผู้อื่นปราศจากเรี่ยวแรง ฉะนั้น ดิฉันจึงปรารถนาจะนิพพานเสีย ขอลูกทั้งหลายจงยอมอนุญาตให้เถิด.

พระนันทเถรเจ้าและพระราหุลผู้เจริญ เป็นผู้ปราศจากความโศกไม่มีอาสวะ ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหว มีปัญญา มีความเพียร ได้คิดตามธรรมดาว่า น่าติโลกที่ปัจจัยปรุงแต่ง ปราศจากแก่นสาร เปรียบด้วยต้นกล้วย เช่นเดียวกับกลลวงและพยับแดด ต่ำช้า ไม่มั่นคง พระโคตมีเถรี พระมาตุจฉาของพระพิชิตมาร ซึ่งได้เลี้ยงดูพระพุทธเจ้าก็ยังต้องถึงแก่กรรม สังขตธรรมทั้งปวงไม่เที่ยง ก็ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์พุทธอนุชา ซึ่งเป็นคนสนิทของพระพิชิตมาร ยังเป็นพระเสขบุคคลอยู่ ท่านหลั่งน้ำตาร้องไห้คร่ำครวญอย่างน่าสงสารณ ที่นั้นว่า พระโคตมีเถรีเจ้าตรัสอยู่หลัดๆ ก็จะเสด็จไปนิพพานเสีย อีกไม่นานเลยแม้พระพุทธเจ้าก็คงจะเสด็จไปนิพพานแน่นอนเปรียบเหมือนไฟที่หมดเชื้อแล้ว

ฉะนั้น พระโคตมีเถรีเจ้าได้ตรัสกะท่านพระอานนท์ผู้ชำนาญพระปริยัติ ปานดังสาครอันลึกล้ำ เอาใจใส่ในการอุปัฏฐากพระพุทธเจ้า ซึ่งพร่ำรำพันอยู่ดังกล่าวมาว่า ลูกเอ๋ยเมื่อกาลเป็นที่ร่าเริงปรากฏขึ้นแล้ว พ่อไม่ควรที่จะเศร้าโศกถึงการตายของดิฉัน ที่สุดแห่งการนิพพานของดิฉันใกล้เข้ามาแล้ว พ่อเอ๋ยพระศาสดาพ่อได้ทูลให้ทรงยินยอมจึงได้ทรงอนุญาตให้เราบวชลูกเอ๋ย พ่ออย่าเสียใจไปเลย ความพยายามของพ่อมีผล ก็บทใดที่ติตถิกาจารย์ทั้งหลายผู้เก่าแก่ไม่เห็น บทนั้นอันเด็กหญิงซึ่งมีอายุ ๗ขวบรู้แจ้งประจักษ์แล้ว พ่อจงรักษาพระพุทธศาสนาไว้ การที่ดิฉันได้เห็นพ่อครั้งนี้เป็นครั้งสุดท้าย บุคคลไปในทิศใดแล้วไม่ปรากฏดิฉันก็จะขอลาไปในทิศนั้นนะลูก ในกาลบางคราวพระนายกเจ้าผู้เลิศโลกกำลังทรงแสดงธรรมอยู่

พระองค์ทรงถามแล้วครั้งนั้น ดิฉันเกิดความสงสารกล่าววาจาถวายพระพรว่า ข้าแต่พระมหาวีรเจ้า ขอพระองค์จงมีพระชนมชีพอยู่นานๆ ข้าแต่พระมหามุนี ขอพระองค์จงดำรงพระชนม์อยู่ตลอดกัป เพื่อความเกื้อกูลและประโยชน์แก่โลกทั้งปวงเถิด ขออย่าให้พระองค์ทรงพระชราและปรินิพพานเสียเลยพระพุทธเจ้าพระองค์ได้ตรัสกะดิฉันผู้กราบทูลเช่นนั้นว่า ดูกรพระนางโคตมี พระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นอันบุคคลชมเชย เหมือนอย่างที่ท่านชมเชยอยู่มิได้ ดิฉันได้ทูลถามว่าก็แลด้วยประการเป็นดังฤาพระคถาคตผู้สัพพัญญูจึงชื่อว่าอันบุคคลพึงชมเชยด้วยประการเป็นดังฤา พระพุทธเจ้าจึงชื่อว่าอันบุคคลไม่ชมเชย พระองค์อันหม่อมฉันถามถึงเหตุนั้นแล้ว ขอได้ตรัสบอกเหตุนั้นแก่หม่อมฉันเถิด

พระองค์ตรัสตอบว่าท่านจงดูพระสาวกทั้งหลายผู้ปรารภความเพียร ตั้งใจแน่วแน่ มีความบากบั่นมั่นเป็นนิตย์ เป็นคนพร้อมเพรียงกันนี้ การชมเชยพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ต่อแต่นั้น ดิฉันไปสู่สำนักนางภิกษุณีอยู่ผู้เดียว คิดเห็นแจ้งชัดว่า พระนาถะผู้ถึงที่สุดแห่งไตรภพทรงพอพระทัยบริษัทที่สามัคคีกัน มิฉะนั้น ดิฉันจะนิพพานเสีย ดิฉันอย่าได้พบความวิบัตินั้นเลย ครั้นดิฉันคิดดังนี้แล้ว ได้ไปเฝ้าพระพุทธเจ้าผู้อุดมกว่าฤาษีทั้งปวง แล้วได้กราบทูลกาลเป็นที่ปรินิพพานกะผู้นำชั้นพิเศษ ลำดับนั้น พระองค์ได้ทรงอนุญาตให้ดิฉันดังนี้ว่าจงรู้กาลเอาเถิดพระนางโคตมี ดิฉันเผากิเลสทั้งหลายแล้ว ...

พระพุทธศาสนา ดิฉันได้ทำเสร็จแล้ว.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสว่า ดูกรพระโคตมีคนพาลเหล่าใดสงสัยในการตรัสรู้ธรรมสตรีทั้งหลาย ท่านจงแสดงอิทธิฤทธิ์เพื่อละเสียซึ่งทิฏฐิของคนพาลเหล่านั้น ครั้งนั้น พระโคตมีเถรีเจ้า ถวายบังคมพระสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้ว เหาะขึ้นสู่อัมพร แสดงฤทธิ์เป็นอันมากตามพระพุทธานุญาต คือองค์เดียวเป็นหลายองค์ก็ได้ ทำให้ปรากฏก็ได้ ทำให้หายไปก็ได้ ทะลุฝากำแพงภูเขาไปได้ไม่ติดขัดเหมือนไปในที่ว่างก็ได้ ผุดขึ้นดำลงแม้ในแผ่นดินเหมือนในน้ำก็ได้ เดินบนน้ำไม่แตกเหมือนเดินบนแผ่นดินก็ได้ เหาะไปในอากาศเหมือนนกก็ได้ ใช้อำนาจทางกายไปตลอดพรหมโลกก็ได้ ทำภูเขาสิเนรุให้เป็นคั่น พลิกมหาปฐพีพร้อมด้วยราก ทำให้เป็นตัวร่มกั้นต่างร่มเดินจงกรมในอากาศ

ทำโลกให้รุ่งโรจน์ประหนึ่งว่าเวลาพระอาทิตย์อุทัยเหนือภูเขายุคันธร และทำโลกนั้นให้เป็นเหมือนพวงดอกไม้ตาข่าย เอาพระหัตถ์ข้างหนึ่งกำภูเขามุจลินท์ ภูเขาสิเนรุ ภูเขามันทาระและภูเขาทัททระไว้ทั้งหมด เหมือนดังกำเมล็ดพันธุ์ผักกาดเอาปลายนิ้วมือ บังพระอาทิตย์พร้อมทั้งพระจันทร์ไว้ ทัดทรงพระจันทร์พระอาทิตย์ไว้ตั้งพันดวง เหมือนทัดทรงพวงมาลัย ฉะนั้น ทรงน้ำในสาครทั้ง ๔ ไว้ได้ด้วยฝ่าพระหัตถ์ข้างหนึ่ง ยังฝนใหญ่อันมีอาการปานดังเมฆบนภูเขายุคันธรให้ตกลง พระนางเจ้านั้นได้นิรมิตให้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ พร้อมด้วยบริษัทในนภาดลอากาศ แสดงให้เป็นครุฑ คชสารราชสีห์ต่างบันลือสีหนาทนฤโฆษอยู่ องค์เดียวนิรมิตให้เป็นคณะพระภิกษุณีนับไม่ถ้วน แล้วก็อันตรธานกลับเป็นองค์เดียวกราบทูลพระมหามุนีเจ้าว่า

ข้าแต่พระมหาวีรเจ้าผู้มีพระจักษุหม่อมฉันผู้เป็นพระมาตุจฉาของพระองค์ เป็นผู้ทำตามคำสอนของพระองค์ บรรลุประโยชน์ของตนโดยลำดับแล้ว ขอถวายบังคมพระยุคลบาทของพระองค์ พระนางเจ้านั้นครั้นแสดงฤทธิ์ต่างๆ แล้วลงจากนภาดลอากาศ ถวายบังคมพระผู้ส่องโลกแล้ว ประทับลง ณที่ควรส่วนข้างหนึ่ง พระนางเจ้าได้กราบทูลว่า ข้าแต่พระมหามุนีผู้นายกของโลก หม่อมฉันมีอายุได้ ๑๒๐ ปี แต่กำเนิดแล้วเพียงเท่านี้ก็พอแล้ว หม่อมฉันจักขอทูลลานิพพาน.

ครั้งนั้น บริษัททั้งหมดนั้นถึงความพิศวงยิ่งนัก จึงได้พากันประนมอัญชลีถามว่า ข้าแต่พระแม่เจ้า พระแม่เจ้าได้ทำอะไรไว้ จึงมีฤทธิ์อำนาจเช่นนี้.

พระมหาปชาบดีโคตมีเถรีเจ้า ได้กล่าวบุรพจรรยาของท่านดังต่อไปนี้ในกัปที่แสนแต่กัปนี้ พระพิชิตมารพระนามว่าปทุมุตระผู้มีจักษุในธรรมทั้งปวง เป็นผู้นำได้เสด็จอุบัติขึ้นแล้ว ครั้งนั้น ดิฉันเกิดในสกุลอำมาตย์ ซึ่งสมบูรณ์ด้วยเครื่องอุปการะทุกสิ่ง เจริญ รุ่งเรืองร่ำรวย ในพระนครหังสวดี บางครั้ง ดิฉันพร้อมด้วยบิดา อันหมู่ทาสีห้อมล้อม เข้าไปเฝ้าพระนราสภพระองค์นั้น พร้อมด้วยบริวารเป็นอันมาก ได้เห็นพระพิชิตมารผู้ปานดังท้าววาสวะ ยังฝนคือธรรมให้ตกอยู่ เป็นผู้ไม่มีอาสวะ เกลื่อนไปด้วยระเบียบแห่งรัศมี เช่นกับพระอาทิตย์ในสรทกาล แล้วยังจิตให้เลื่อมใส และสดับสุภาษิตของพระองค์ ได้สดับพระผู้นำนรชนทรงตั้งพระภิกษุณีผู้เป็นพระมาตุจฉาไว้ในตำแหน่งอันเลิศ

จึงถวายมหาทานและปัจจัยเป็นอันมาก แด่พระผู้เลิศกว่านรชน ผู้คงที่พระองค์นั้น พร้อมทั้งพระสงฆ์๗ วัน แล้วได้หมอบลงแทบพระบาท มุ่งปรารถนาตำแหน่งนั้นลำดับนั้น พระพิชิตมารผู้อุดมกว่าฤาษีได้ตรัสในบริษัทใหญ่ว่าสตรีใดได้นิมนต์พระผู้นำโลกพร้อมด้วยสงฆ์ให้ฉันตลอด ๗ วันเราจักพยากรณ์สตรีนั้น ท่านทั้งหลายจงฟังเรากล่าว ในกัปที่แสนแต่กัปนี้ พระศาสดาพระนามว่าโคดม ซึ่งทรงสมภพในวงศ์พระเจ้าโอกกากราช จักเสด็จอุบัติขึ้นในโลก สตรีผู้นี้จักได้เป็นธรรมทายาทของพระศาสดาพระองค์นั้น จักเป็นโอรสอันธรรมนิรมิต จักได้เป็นพระสาวิกาของพระศาสดา มีนามว่าโคตมี จักได้เป็นพระมาตุจฉาบำรุงเลี้ยงชีวิตของพระพุทธเจ้าพระองค์นั้น จักได้ความเป็นผู้เลิศกว่าภิกษุณีทั้งหลายฝ่ายผู้รู้ราตรีนาน

ครั้งนั้น ดิฉันได้สดับพระพุทธพยากรณ์นั้นแล้ว มีใจปราโมทย์ บำรุงพระพิชิตมารด้วยปัจจัยทั้งหลายตราบเท่าสิ้นชีวิต ต่อจากนั้น ดิฉันก็ได้ทำกาลกิริยา ดิฉันเกิดในพวกเทพเหล่าดาวดึงส์ ผู้ซึ่งให้สำเร็จสิ่งน่าใคร่ได้ทุกประการครอบงำทวยเทพอื่นๆ เสียด้วยองค์ ๑๐ ประการ คือ ด้วยรูป เสียงกลิ่น รส ผัสสะ อายุ วรรณะ สุขและยศ รุ่งเรืองครอบงำทวยเทพอื่นๆ ด้วยความเป็นใหญ่ ดิฉันได้เป็นพระมเหสีผู้น่ารักของท้าวอมรินทร์ในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์นั้น ก็เมื่อดิฉันยังท่องเที่ยวอยู่ในสงสาร เป็นผู้หวั่นไหวเพราะพายุ คือกรรม จึงเกิดในบ้านของทาสในอาณาเขตของพระเจ้ากาสี

ครั้งนั้น ทาส ๕๐๐ คน อาศัยอยู่ในบ้านนั้น ดิฉันได้เป็นภรรยาของหัวหน้าทาสในบ้านนั้น พระปัจเจกพุทธเจ้า ๕๐๐ องค์ ได้เข้าไปสู่บ้านบิณฑบาต ดิฉันกับญาติทุกคนเห็นพระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้นก็มีความยินดี เราพร้อมด้วยสามีมีจิตเลื่อมใส สร้างกุฎี ๕๐๐ หลัง อุปัฏฐากพระปัจเจกพุทธเจ้าเหล่านั้นตลอดสี่เดือน แล้วถวายไตรจีวร ต่อจากนั้น เราพร้อมกับสามีก็ได้ไปสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ก็ในภพสุดท้ายในบัดนี้ ดิฉันเกิดในพระนครเทวทหะ พระชนกของดิฉันพระนามว่าอัญชนศากยะ พระชนนีของดิฉันพระนามว่าสุลักขณา ต่อมาดิฉันได้ไปสู่พระราชวังของพระเจ้าสุทโธทนะ ในพระนครกบิลพัสดุ์ สตรีทุกคนเกิดในสกุลศากยะแล้ว ไปสู่เรือนของพวกเจ้าศากยะ ก็ดิฉันประเสริฐกว่าสตรีทุกคน ได้เป็นคนบำรุงเลี้ยงพระพิชิตมาร พระโอรสของดิฉันพระองค์นั้น เสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์แล้ว ได้เป็นพระพุทธเจ้าผู้นำชั้นพิเศษ ภายหลังดิฉันพร้อมด้วยนางศากิยานี ๕๐๐ จึงได้บวชแล้วก็ได้ประสพสันติสุขพร้อมด้วยนางศากิยานีผู้มีความเพียร สามีของเราที่ได้ทำบุญร่วมกันมาแต่ชาติก่อนในครั้งนั้น เป็นผู้ทำมหาสมัยอันพระสุคตเจ้าทรงอนุเคราะห์แล้ว ได้บรรลุอรหัต.

พระภิกษุณีทั้งหลาย นอกจากพระมหาปชาบดีเถรีเจ้านั้น ได้พากันเหาะขึ้นสู่นภาดลอากาศ เป็นผู้ประกอบด้วยมหิทธิฤทธิ์รุ่งโรจน์เหมือนดวงดาวทั้งหลาย อันโคจรเป็นกลุ่มกันไป ฉะนั้น พระภิกษุณีเหล่านั้น เป็นผู้ศึกษาแล้วในบุญกรรม จึงได้แสดงฤทธิ์มิใช่น้อยเหมือนนายช่างทองที่ได้รับการศึกษาแล้ว แสดงเครื่องประดับที่ทำด้วยทองชนิดต่างๆ ฉะนั้น ในครั้งนั้น พระภิกษุณีเหล่านั้น แสดงปฏิหาริย์มากมายหลายอย่าง ยังพระมุนีผู้ประเสริฐกว่าพระอาทิตย์พร้อมทั้งบริษัทให้ชอบใจ แล้วได้พากันลงจากนภาดลอากาศ ถวายบังคมพระศาสดาผู้สูงสุดกว่าฤาษี เมื่อพระศาสดาผู้เป็นยอดของนรชนทรงอนุญาตแล้ว จึงได้นั่ง ณ สถานที่อันสมควร แล้วได้กราบทูลว่า

ข้าแต่พระวีรเจ้า โอหนอ พระโคตมีเถรีเจ้าเป็นผู้อนุเคราะห์หม่อมฉันทุกๆ คน หม่อมฉันทุกคน พระนางได้อบรมด้วยบุญ จึงได้บรรลุธรรมเป็นที่สิ้นอาสวะ หม่อมฉันทั้งหลายเผากิเลสเสียแล้ว ถอนภพทั้งปวงขึ้นได้แล้ว ตัดกิเลสเครื่องผูกเหมือนช้างพังตัดเชือกแล้ว เป็นผู้ไม่มีอาสวะอยู่ การหม่อมฉันทั้งหลายมาในสำนักของพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุด เป็นการมาดีแล้วหนอวิชา ๓ หม่อมฉันทั้งหลายบรรลุแล้วโดยลำดับ คำสอนของพระพุทธเจ้า หม่อมฉันทั้งหลายก็ได้ทำเสร็จแล้ว คุณวิเศษเหล่านี้ คือปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ หม่อมฉันทั้งหลายทำให้แจ้งแล้ว คำสอนของพระพุทธเจ้า หม่อมฉันทั้งหลายได้ทำเสร็จแล้วหม่อมฉันทั้งหลายมีความชำนาญในฤทธิ์และทิพโสตธาตุ ข้าแต่พระมหามุนี หม่อมฉันทั้งหลายมีความชำนิชำนาญในเจโตปริยญาณรู้ปุพเพนิวาสญาณ ชำระทิพจักษุได้แล้ว มีอาสวะทั้งหลายสิ้นไปแล้วบัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีก ข้าแต่พระมหาวีรเจ้า หม่อมฉันทั้งหลายมีญาณในอรรถ ธรรม นิรุติ และปฏิภาณ ญาณนั้นเกิดที่สำนักของพระองค์ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นพระนายกมหามุนี พระองค์เป็นผู้อันหม่อมฉันทั้งหลายได้วิสสาสะแล้ว ได้ทรงโปรดมีจิตเมตตาอนุญาตให้หม่อมฉันทั้งปวงนิพพานเถิด.

พระพิชิตมารได้ตรัสว่า เมื่อท่านทั้งหลายพูดอย่างนี้ว่า จักนิพพานฉันจักไปว่าอะไร ก็บัดนี้ท่านทั้งหลายจงสำคัญกาลเวลาเอาเองเถิด.

ครั้งนั้น พระภิกษุณีเหล่านั้นมีพระโคตมีเถรีเจ้าเป็นต้น ถวายบังคมพระพิชิตมารแล้วได้พากันลุกจากที่นั่งนั้นไป พระธีรเจ้าผู้นำชั้นเลิศของโลก พร้อมด้วยหมู่ชนเป็นอันมากได้เสด็จไปส่งพระมาตุจฉาจนถึงซุ้มประตู ครั้งนั้น พระโคตมีเถรีเจ้าพร้อมด้วยพระภิกษุณีทั้งหลายทุกๆ องค์ ได้พากันหมอบลงแทบพระยุคลบาทของพระศาสดาผู้เป็นพงศ์พันธุ์ของโลก กราบทูลว่า นี้เป็นการถวายบังคมพระยุคลบาทครั้งสุดท้ายของหม่อมฉัน การได้เห็นพระองค์ผู้เป็นนาถะของโลกครั้งนี้ ก็เป็นครั้งสุดท้าย หม่อมฉันจักไม่ได้เห็นพระพักตร์ของพระองค์ซึ่งมีอาการปานน้ำอมฤตอีก ข้าแต่พระวีรเจ้าผู้เลิศของโลก หม่อมฉันจักไม่ได้ถวายบังคมพระยุคลบาทของพระองค์ซึ่งอ่อนละเอียดดีอีก วันนี้หม่อมฉันจะเข้านิพพาน.

พระศาสดาตรัสว่า

จะมีประโยชน์อะไรด้วยรูปนี้แก่ท่านในปัจจุบัน รูปนี้ล้วนปัจจัยปรุงแต่ง ไม่น่ายินดี เป็นของเลวทราม.

พระมหาปชาบดีเถรีเจ้า พร้อมด้วยพระภิกษุณีเหล่านั้นไปสู่สำนักนางภิกษุณีของตนแล้ว นั่งพับเพียบบนอาสนะอันประเสริฐ ครั้งนั้น อุบาสิกาทั้งหลายในพระนครนั้น ผู้มีความเคารพรักในพระพุทธศาสนา ได้สดับพฤติเหตุของพระนางเจ้า ต่างก็เข้าไปหานมัสการแทบบาทมูล เอากรค่อนอุระประเทศร้องไห้พิไรร่ำคร่ำครวญควรจะกรุณา เต็มไปด้วยความโศกเศร้า ล้มลงที่พื้นพสุธา ดุจเถาวัลย์รากขาดแล้วล้มลง ฉะนั้น พากันร้องไห้รำพันด้วยวาจาว่า

ข้าแต่พระแม่เจ้าผู้เป็นนาถะให้ที่พึ่งของดิฉันทั้งหลาย พระแม่เจ้าอย่าได้ละทิ้งดิฉันทั้งหลาย ไปเข้านิพพานเสียเลย ดิฉันทุกคนขอซบเศียรอ้อนวอน พระมหาปชาบดีเถรีเจ้าลูบศีรษะของอุบาสิกาผู้มีศรัทธามีปัญญาซึ่งเป็นหัวหน้าของอุบาสิกาเหล่านั้นอยู่ ได้กล่าวว่า ลูกทั้งหลายเอ๋ย การพร่ำเพ้อซึ่งเป็นไปในบ่วงแห่งมารไม่ควรเลยสังเขตธรรมทั้งปวงล้วนไม่เที่ยง มีแต่จะพลัดพรากจากกัน หวั่นไหวไปมา

ต่อแต่นั้น พระนางก็สละอุบาสิกาเหล่านั้นเสีย เข้าปฐมฌาน ทุติยฌาน ตติยฌาน และจตุตถฌาน แล้วเข้าอากาสานัญจายตนฌาน วิญญาณัญจายตนฌาน อากิญจัญญายตนฌาน และเนวสัญญานาสัญญายตนฌานตามลำดับ แล้วพระโคตมีเถรีเจ้าก็เข้าฌานทั้งหลายโดยปฏิโลม แล้วก็เข้าปฐมฌานไปตราบเท่าถึงจตุตถฌาน ครั้นออกจากจตุตถฌานนั้นแล้วก็ดับไป เหมือนเปลวประทีปที่หมดเชื้อดับไป ฉะนั้น ได้เกิดแผ่นดินไหวใหญ่ สายฟ้าก็ตกลงจากนภากาศ กลองทิพย์ก็บันลือลั่นขึ้นเอง ทวยเทพพากันคร่ำครวญและฝนดอกไม้ก็ตกจากอากาศลงยังพื้นแผ่นดิน แม้ขุนเขาสุเมรุราชก็กัมปนาทหวั่นไหว เหมือนคนเต้นรำในท่ามกลางที่เต้นรำ ฉะนั้นสาครก็ปั่นป่วนตีฟองคะนองระลอกฉะฉาน

ทวยเทพ นาค อสูรและพรหมต่างก็พากันสลดใจ กล่าวขึ้นในทันใดนั้นเองว่า สังขารทั้งหลายไม่เที่ยงหนอ เหมือนอย่างพระมหาปชาบดีเถรีเจ้านี้ถึงความย่อยยับไปแล้ว และพระเถรีทั้งหลายผู้ทำตามคำสอนของพระศาสดา ซึ่งแวดล้อมพระมหาปชาบดีเถรีเจ้านี้ ก็พากันดับไปแล้วเหมือนเปลวประทีปหมดเชื้อดับไป ฉะนั้น โอ้ ความประจวบกันมีความพลัดพรากเป็นที่สุด โอ้ สิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่งล้วนแต่ไม่เที่ยงโอ้ ชีวิตมีความหายสูญเป็นที่สุด ความปริเทวนา ได้มีแล้ว ด้วยประการฉะนี้.

ในลำดับนั้น เทวดาและพรหมต่างก็ทำความประพฤติตามโลกธรรมตามสมควรแก่กาลแล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคผู้สูงสุดกว่าฤาษีครั้งนั้นพระศาสดาได้ตรัสเรียกท่านพระอานนท์ผู้พหูสูตมาสั่งว่าอานนท์ท่านจงไปประกาศให้ภิกษุทั้งหลายทราบถึงการนิพพานของพระมารดาเวลานั้น ท่านพระอานนท์เป็นผู้หมดความแช่มชื่นมีตานองไปด้วยน้ำตา ได้กล่าวด้วยเสียงอันน่าสงสารว่า ขอพระภิกษุทั้งหลายผู้เป็นโอรสของพระสุคตเจ้าซึ่งอยู่ในทิศตะวันออกทิศใต้ ทิศตะวันตกและทิศเหนือ จงมาประชุมกัน พระภิกษุณีผู้ยังพระสรีระสุดท้ายของพระมุนีให้เจริญด้วยน้ำนม พระมารดาของกระผม พระโคตมีภิกษุณีนั้นถึงความสงบ เหมือนดวงดาวในเมื่อพระอาทิตย์

อุทัย ฉะนั้น พระนางยังความรู้พร้อมกันว่า เป็นพระพุทธมารดา ให้ดำรงอยู่แล้วไปสู่นิพพาน ในที่ใดถึงคนมี ๕ตาก็เห็นไม่ได้ ในที่นั้น พระผู้มีพระภาคซึ่งเป็นผู้นำทรงเห็นได้ขอพระโอรสของพระสุคตเจ้าผู้มีความเชื่อในพระสุคต หรือเป็นศิษย์ของพระมหามุนีจงทำสักการะแด่พระพุทธมารดาเถิด ภิกษุทั้งหลายถึงอยู่ไกล ได้ฟังคำประกาศนั้นแล้ว ก็มาได้เร็ว บางพวกมาด้วยพุทธานุภาพ บางพวกที่ฉลาดในฤทธิ์ก็มาด้วยฤทธิ์ต่างช่วยกันยกเอาเตียงนอนที่พระโคตมีเถรีเจ้าหลับ ขึ้นไว้ในเรือนยอดอันประเสริฐ น่ายินดี สำเร็จด้วยทองคำล้วนๆ งดงาม ท้าวโลกบาลทั้งสี่เอาบ่าเข้ารองรับเรือนยอด ทวยเทพที่เหลือมีท้าวสักกะเป็นต้น

เข้าช่วยรับเรือนยอด ก็เรือนยอดทั้งหมดมี ๕๐๐ หลังแท้จริง เรือนยอดเหล่านั้น วิสสุกรรมเทพบุตรนิรมิต มีสีเหมือนพระอาทิตย์ในสรทกาล ทวยเทพทั้งหลายได้แบกพระภิกษุณีทุกๆองค์ที่นอนอยู่บนเตียงแล้ว นำเอาออกไปตามลำดับพื้นนภากาศถูกเอาเพดานบังไว้ทั่ว ดวงจันทร์ ดวงอาทิตย์พร้อมทั้งดวงดาวซึ่งสำเร็จด้วยทองได้ถูกติดเป็นตราไว้ที่เพดานนั้น ธงปฏากได้ถูกยกขึ้นไว้เป็นอันมาก จิตกาธารทั้งหลายมีดอกไม้เป็นเครื่องปกคลุมดอกบัวที่เกิดในอากาศเอาปลายลง ดอกไม้ผุดขึ้นจากแผ่นดิน พระจันทร์และพระอาทิตย์คนมองดูเห็นได้ และดาวทั้งหลายส่องแสงระยับระยิบ

อนึ่ง พระอาทิตย์ถึงจะโคจรไปในเวลาเที่ยงก็เป็นเหมือนพระจันทร์ ไม่ทำใครๆ ให้เร่าร้อน ทวยเทพทั้งหลายพากันบูชาด้วยของหอมและดอกไม้ทิพย์อันน่ายินดี และด้วยการขับร้อง ฟ้อนรำดีดสีตีเป่าอันเป็นทิพย์ พวกนาค อสูรและพรหม ต่างก็พากันบูชาพระพุทธมารดาผู้นิพพานแล้ว กำลังถูกเขานำเอาออกไปตามสติกำลัง พระภิกษุณีผู้เป็นโอรสของพระสุคตเจ้า ซึ่งนิพพานแล้วทั้งหมดเชิญไปข้างหน้า พระโคตมีเถรีพุทธมารดาผู้อันเทวดาและมนุษย์สักการะเชิญเอาไปข้างหลัง เทวดา มนุษย์พร้อมด้วยนาคอสูรและพรหม ไปข้างหน้า ข้างหลังพระพุทธเจ้าพร้อมด้วยพระสาวกเสด็จไปเพื่อจะบูชาพระมารดาการปรินิพพานของพระพุทธเจ้าหาได้เป็นเช่นนี้ไม่

การปรินิพพานของพระโคตมีเถรีเจ้า อัศจรรย์ยิ่งนัก ในเวลาพระพุทธเจ้าเสด็จนิพพานไม่มีพระพุทธเจ้าและภิกษุทั้งหลายมีพระสารีบุตรเป็นต้น เหมือนในเวลาพระโคตมีเถรีเจ้านิพพาน ซึ่งมีพระพุทธเจ้าและภิกษุทั้งหลายมีพระสารีบุตรเป็นต้นชนทั้งหลายช่วยกันทำจิตกาธารซึ่งสำเร็จด้วยของหอมล้วน และเกลื่อนไปด้วยจุรณแห่งเครื่องหอม แล้วเผาพระภิกษุณีเหล่านั้นบนจิตกาธารนั้น ส่วนที่เหลือนอกจากอัฐิถูกไฟไหม้สิ้น ก็ในเวลานั้นท่านพระอานนท์ได้กล่าววาจาอันให้เกิดความสังเวชว่า พระโคตมีเถรีเจ้าเข้านิพพานแล้ว พระสรีระของพระนางก็ถูกเผาแล้ว การนิพพานของพระพุทธเจ้าน่าสังเกต อีกไม่นานก็คงจักมี ต่อจากนั้นท่านพระอานนท์อันพระพุทธเจ้าทรงตักเตือน

ท่านได้น้อมพระธาตุของพระโคตมีเถรีเจ้า ซึ่งอยู่ในบาตรของพระนาง เข้ามาถวายแด่พระโลกนาถ พระผู้มีพระภาคผู้สูงสุดกว่าฤาษี ได้ทรงประคองพระธาตุเหล่านั้นด้วยฝ่าพระหัตถ์แล้วตรัสว่า เพราะสังขารเป็นสภาพไม่เที่ยง พระโคตมีผู้เป็นใหญ่กว่าหมู่พระภิกษุณีจึงต้องนิพพาน เช่นเดียวกับลำตัวของต้นไม้ใหญ่ที่มีแก่นตั้งอยู่ถึงจะใหญ่โตก็ต้องพินาศฉะนั้น ดูเถอะอานนท์ เมื่อพระพุทธมารดาแม้นิพพานแล้วเพียงแต่สรีระก็ยังไม่เหลือ ไม่น่าเศร้าโศกปริเทวนาการไปเลย คนอื่นๆ ไม่ไม่ควรเศร้าโศกถึงพระนางผู้ข้ามสาครคือสงสารไปแล้ว ละเว้นเหตุอันทำให้เดือดร้อนเสียได้ เป็นผู้เยือกเย็นดับสนิทดีแล้ว พระนางเป็นบัณฑิต มีปัญญามาก และมีปัญญากว้างขวาง ทั้งเป็นผู้รู้ราตรีนานกว่าภิกษุณีทั้งหลาย

ดูกรภิกษุทั้งหลาย จงรู้ไว้อย่างนี้เถิด พระโคตมีเถรีเจ้า เป็นผู้ชำนาญในฤทธิ์ทิพโสตธาตุ และมีความชำนาญในเจโตปริยญาณรู้ทั่วถึง ปุพเพนิวาสญาณ ชำระทิพจักษุให้หมดจด อาสวะทั้งสิ้นของพระนางหมดสิ้นไปแล้ว บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีกพระนางมีญาณอันบริสุทธิ์ ในอรรถะ ธรรมะ นิรุติและปฏิภาณเพราะฉะนั้นจึงไม่ควรจะเศร้าโศกถึงพระนาง คติของไฟที่ลุกโพลงถูกแผ่นเหล็กทับแล้วดับไปโดยลำดับ ใครๆ ก็รู้ไม่ได้ ฉันใดบุคคลผู้ที่หลุดพ้นจากกิเลสด้วยดีแล้ว ข้ามพ้นโอฆะคือกามพันธุ์บรรลุอจลบทแล้ว ก็ฉันนั้น ย่อมไม่มีคติใครๆ จะรู้ได้ เพราะฉะนั้นท่านทั้งหลายจงมีตนเป็นที่พึ่ง มีสติปัฏฐานเป็นโคจรเถิดท่านทั้งหลายอบรมโพชฌงค์ ๗ ประการแล้ว จักทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ทราบว่า ท่านพระมหาปชาบดีโคตมีภิกษุณีได้ตรัสคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบมหาปชาบดีโคตมีเถริยาปทาน.