๗. สัตติคุมพชาดก เล่ม ๒๗

[๒๓๗๓] สำหรับบุคคลผู้มีปัญญาง่อนแง่นนั้น ช่องทางรั่วไหลแห่งโภค สมบัติเป็นต้นย่อมจะเกิดใหญ่โตขี้นได้ เขาย่อมมองเห็นได้แต่กิจที่หยาบ ๆ เหมือนมองเห็นถ่านได้ลาง ๆ ในยามคํ่าคืนฉะนั้น[๒๓๗๔] บุคคลผู้มีความสำคัญเวลาที่ไม่เป็นสาระว่าประกอบด้วยสาระ ย่อมไม่ได้พบความรู้เลยทีเดียว ย่อมจะจมลงในห้วงอันตรายอย่างเดียว เหมือนกวางวิ่งโลดโผนไปในซอกผาตกเหวลงไป ในระหว่างทางฉะนั้น[๒๓๗๕] ถึงหากว่านรชนจะเป็นผู้มีชาติกำเนิดตํ่าต้อย แต่เป็นผู้มีความ ขยันหมั่นเพียร มีปัญญา ประกอบด้วยอาจาระและศีล ก็ย่อม จะรุ่งเรืองเหมือนกองไฟในเวลากลางคืนได้[๒๓๗๖] ขอพระองค์ทรงทําข้อนั้นนั่นแลให้เป็นเครื่องเปรียบเทียบแล้ว ทรงยังพระโอรสทั้งหลายให้ดำรงอยู่ในวิชา บุคคลผู้มีปัญญา ย่อมงอกงาม เหมือนพืชในนางอกงามขึ้นด้วยนํ้าฝนฉะนั้น

๗. สัตติคุมพชาดก (๕๐๓)

ว่าด้วยพี่น้องก็ยังต่างใจกัน

(พระบรมศาสดาตรัสเล่าเรื่องในอดีตว่า)

{๒๑๔๒} [๒๓๗๗] พระมหาราชาผู้เป็นจอมทัพชาวปัญจาลรัฐทรงเป็นดุจพรานเนื้อ เสด็จออกป่าพร้อมด้วยเสนา ได้พลัดหลงจากหมู่เสนาไป

[๒๓๗๘] ท้าวเธอได้พบกระท่อมที่เขาสร้างไว้เป็นที่อยู่อาศัยของพวกโจร ในป่านั้น (จึงเสด็จเข้าพัก) นกแขกเต้าบินออกจากกระท่อมไป กลับมาพูดคำชั่วร้ายกับพ่อครัวว่า

[๒๓๗๙] ‘ชายหนุ่มคนหนึ่งมีรถม้าเป็นพาหนะมีกุณฑลเกลี้ยงเกลาดี มีอุณหิส (กรอบหน้ามงกุฏ) แดงงดงามเหมือนดวงอาทิตย์ ส่องแสงสว่างในเวลากลางวัน[๒๓๘๐] พระราชากำลังบรรทมหลับพร้อมกับนายสารถีในตอนเที่ยงวัน เอาละ พวกเราจงรีบไปแย่งชิงเอาอาภรณ์ของท้าวเธอมาให้หมด[๒๓๘๑] เวลานี้ก็เงียบสงัดดุจกลางคืนพระราชากำลังบรรทมหลับ พร้อมกับนายสารถี พวกเราจงไปแย่งชิงเอาผ้าและกุณฑลแก้วมณี ฆ่าเสียแล้วเอากิ่งไม้ปิดไว้’(พ่อครัวได้ฟังดังนั้น จึงออกไปดู รู้ว่าเป็นพระราชาก็ตกใจ กล่าวว่า)

{๒๑๔๓} [๒๓๘๒] ดูก่อนสัตติคุมพะ เจ้าเป็นบ้าไปแล้วหรือ พูดไปได้ เพราะว่า พระราชาทั้งหลายเข้าถึงพระองค์ได้ยากเหมือนดังไฟที่ลุกโพลง(นกแขกเต้าโต้พ่อครัวว่า)

{๒๑๔๔} [๒๓๘๓] นี่พ่อครัวปติโกลุมพะ เมื่อก่อนท่านเมาแล้วก็คุยเก่งกาจนักมิใช่หรือ เมื่อมารดาของเราเปลือยกาย ไฉนท่านจึงรังเกียจเล่าหนอ(พระราชาได้ทรงสดับคำสนทนานั้น จึงปลุกนายสารถีตรัสว่า)

{๒๑๔๕} [๒๓๘๔] ลุกขึ้นเถอะ สารถีเพื่อนยาก จงตระเตรียมรถม้า เราไม่ชอบใจนก เราไปอาศรมอื่นกันเถอะ

(นายสารถีลุกขึ้นเทียมรถแล้วกราบทูลว่า)

{๒๑๔๖} [๒๓๘๕] ขอเดชะพระมหาราชราชรถได้เทียมแล้วและม้าราช พาหนะมีกำลังก็ได้จัดพร้อมแล้ว เชิญพระองค์เสด็จประทับเถิด จะได้ เสด็จไปยังอาศรมอื่นกัน พระเจ้าข้า

(นกสัตติคุมพะเห็นราชรถแล่นไป ก็หดหู่ใจ กล่าวว่า)

{๒๑๔๗} [๒๓๘๖] พวกโจรในอาศรมนี้พากันไปเสียที่ไหนหมดเล่านั่นพระเจ้า ปัญจาลราชกำลังหนีพ้นสายตาพวกโจรไปแล้ว

[๒๓๘๗] พวกท่านจงหยิบเกาทัณฑ์หอกและโตมรเข้าพระเจ้า ปัญจาลราชกำลังหนีไป พวกท่านอย่าได้ปล่อยให้มีชีวีตอยู่

(พระบรมศาสดาตรัสเล่าต่อไปว่า)

{๒๑๔๘} [๒๓๘๘] ครั้งนั้น นกแขกเต้าอีกตัวหนึ่งชื่อปุปผกะมีจะงอยปากแดง ยินดี ต้อนรับพระราชาว่า ‘ขอเดชะพระมหาราชเจ้า พระองค์เสด็จมาดีแล้ว พระองค์มิได้เสด็จมาร้าย พระองค์ผู้ทรงอิสรภาพเสด็จ มาถึงแล้วโดยลำดับ ของสิ่งใดมีอยู่ในอาศรมนี้ ขอพระองค์ทรง เลือกเสวยของสิ่งนั้นเถิด[๒๓๘๙] ผลมะพลับ ผลมะหาด ผลมะซาง ผลหมากเม่า อันเป็นผล ไม้มีรสหวานเล็กน้อย ขอพระองค์จงเลือกเสวยแต่ที่ดี ๆ เถิด

[๒๓๙๐] ขอเดชะพระมหาราชเจ้า นํ้านี้เย็น นำมาจากซอกภูเขา ขอ เชิญพระองค์ทรงดื่มเถิด ถ้าทรงพระประสงค์

[๒๓๙๑] ฤๅษีทั้งหลายในอาศรมนี้พากันไปป่าเพื่อแสวงหาผลาผล เชิญ เสด็จลุกขึ้นไปทรงเลือกหยิบเอาเองเถิด เพราะข้าพระองค์ไม่มี มือที่จะทูลถวายได้’

(พระราชาทรงพอพระทัยในการปฏิสันถาร ทรงชมว่า)

{๒๑๔๙} [๒๓๙๒] นกแขกเต้าตัวนี้ดีจริงหนอ ประกอบด้วยคุณธรรมอย่างยิ่ง ส่วนนกแขกเต้าตัวโน้นพูดแต่คำชั่วร้ายว่า

[๒๓๙๓] ‘พวกท่านจับมัดพระราชานี้ฆ่าเสีย อย่าให้รอดชีวิตไปได้’ เมื่อ นกแขกเต้านั้นรำพันเพ้ออยู่อย่างนี้เราได้มาถึงอาศรมนี้โดยสวัสดี

(นกแขกเต้าปุปผกะโพธิสัตว์กราบทูลว่า)

{๒๑๕๐} [๒๓๙๔] ขอเดชะพระมหาราชเจ้า ข้าพระองค์ทั้งสองเป็นพี่น้องร่วมท้องมารดาเดียวกัน ได้เจริญเติบโตที่ต้นไม้เดียวกัน แต่ต่างพลัดกันไปอยู่คนละเขตแดน

[๒๓๙๕] นกสัตติคุมพะเจริญเติบโตอยู่ในสำนักของพวกโจรส่วนข้า พระองค์เจริญเติบโตอยู่ในสำนักของฤๅษีที่อาศรมนี้ นกสัตติคุมพะ นั้นเข้าไปอยู่ในสำนักของอสัตบุรุษ ข้าพระองค์อยู่ในสำนักของสัตบุรุษ ฉะนั้น ข้าพระองค์ทั้งสองจึงต่างกันโดยธรรม{๒๑๕๑} [๒๓๙๖] ในที่ใดมีการฆ่า การจองจำ การหลอกลวงด้วยของปลอม การหลอกลวงด้วยอาการตรง ๆ การปล้นฆ่าชาวบ้าน การทำกรรม อันโหดร้าย นกสัตติคุมพะนั้นย่อมศึกษาสิ่งเหล่านั้นในที่นั้น[๒๓๙๗] ขอเดชะพระองค์ผู้ภารตวงศ์ ในอาศรมของฤๅษีนี้มีแต่สัจจะ ธรรมะ ความไม่เบียดเบียน ความสำรวม และการฝึกฝนอินทรีย์ ข้าพระองค์เจริญเติบโตมาบนตักของฤๅษีทั้งหลายผู้มี ปกติให้อาสนะและนํ้า{๒๑๕๒} [๒๓๙๘] ขอเดชะมหาราชเจ้า บุคคลคบหาคนใด ๆ จะเป็นสัตบุรุษหรือ อสัตบุรุษก็ตาม จะมีศีลหรือไม่มีศีลก็ตาม บุคคลนั้นย่อมตกไปสู่อำนาจของคน ๆ นั้นนั่นเอง

[๒๓๙๙] บุคคลทำคนเช่นใดให้เป็นมิตรหรือคบหาสนิทสนมกับคนเช่นใด ก็ย่อมเป็นเหมือนคนเช่นนั้น เพราะการอยู่ร่วมกันเป็นเช่นนั้น

[๒๔๐๐] คนชั่วใครคบเข้าก็แปดเปื้อนคนคบ ใครแตะต้องเข้าก็ย่อมแปด เปื้อนคนแตะต้องซึ่งมิได้แปดเปื้อนมาก่อน ดุจลูกศรอาบยาพิษ ยาพิษก็พลอยติดแล่งศรไปด้วยฉะนั้น เพราะกลัวต่อการแปด เปื้อนด้วยบาปธรรม ธีรชนจึงไม่ควรมีคนชั่วเป็นเพื่อน[๒๔๐๑] นรชนใดห่อปลาเน่าด้วยใบหญ้าคา แม้ใบหญ้าคาของนรชนนั้น ก็พลอยมีกลิ่นเน่าเหม็นฟุ้งไปด้วย ฉันใด การคบหาสนิทสนม กับคนพาลก็เป็นฉันนั้นเหมือนกัน

[๒๔๐๒] นรชนใดห่อกฤษณาด้วยใบไม้ แม้ใบไม้ของนรชนนั้นก็พลอย หอมฟุ้งไปด้วย ฉันใด การคบหาสนิทสนมกับนักปราชญ์ก็ เป็นฉันนั้นเหมือนกัน

[๒๔๐๓] เพราะเหตุนั้น บัณฑิตรู้ผลสำเร็จแห่งการคบหาดุจห่อใบไม้แล้ว ก็ไม่ควรคบหาสนิทสนมพวกอสัตบุรุษ ควรคบหาสนิทสนม กับพวกสัตบุรุษเท่านั้นด้วยว่าอสัตบุรุษย่อมนำไปสู่นรก สัตบุรุษย่อมนำให้ถึงสุคติ

๘. ภัลลาติยชาดก (๕๐๔)

ว่าด้วยพระเจ้าภัลลาติยะตรัสถามถึงอายุของกินนร

(พระบรมศาสดาตรัสเล่าเรื่องในอดีตว่า)

{๒๑๕๓} [๒๔๐๔] ได้มีพระราชาพระนามว่าภัลลาติยะ ทรงละรัฐสีมาเสด็จประพาสป่าล่าสัตว์ ท้าวเธอเสด็จไปถึงคันธมาทน์วรคีรีอันมีดอกไม้บานสะพรั่ง ซึ่งกินนรเลือกเก็บอยู่เนือง ๆ