วีสตินิบาต

กุโต นุ อาคจฺฉสิ ทุมฺมวาสี ๑

โอตลฺลโก ปํสุปิสาจโกว

สงฺการโจฬํ ปฏิมุญฺจ กณฺเฐ

โก เร ตุวํ โหสิ ๒ อทกฺขิเณยฺโย ฯ

ท่านมีปกตินุ่งห่มไม่สมควร ดุจปีศาจเปรอะเปื้อนด้วยฝุ่นละออง สวมใส่ผ้าขี้ริ้วที่ได้จากกองขยะไว้ที่คอ มาจากไหน ท่านเป็นใคร เป็นผู้ไม่ควรแก่ทักขิณาทานเลย?

อนฺนํ ตวยิทํ ปกตํ ยสสฺสินํ ๓

ตํ ขชฺชเร ภุญฺชเร ปิยฺยเร จ

ชานาสิ มํ ตฺวํ ปรทตฺตูปชีวี ๔

อุตฺติฏฺฐปิณฺฑํ ลภตํ สปาโก ฯ

ข้าวน้ำนี้ท่านจัดไว้เพื่อท่านผู้เรืองยศ พราหมณ์ทั้งหลายย่อมขบเคี้ยวบริโภคและดื่มข้าวน้ำของท่านนั้น ท่านรู้จักข้าพเจ้าว่าเป็นผู้อาศัยโภชนะที่ผู้อื่นให้เลี้ยงชีวิต ถึงคนจัณฑาลก็ขอจงได้ก้อนข้าวบ้างเถิด.

อนฺนํ มมยิทํ ๕ กปตํ พฺราหฺมณานํ

อตฺตตฺถาย สทฺทหโต มมยิทํ ๕

อเปหิ เอตฺโต กิมิธฏฺฐิโตสิ

น มาทิสา ตุยฺหํ ททนฺติ ชมฺม ฯ

ข้าวน้ำของเรานี้ เราจัดไว้เพื่อพราหมณ์ทั้งหลาย ทานวัตถุนี้เราเชื่อว่าย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่ตน ท่านจงหลีกไปเสียจากที่นี้ จะมายืนอยู่ ณ ที่นี้เพื่ออะไร เจ้าคนเลว คนเช่นเราย่อมไม่ให้ทานแก่เจ้า.

ถเล จ นินฺเน จ วปนฺติ พีชํ

อนูปเขตฺเต ผลมาสึสมานา ๖

เอตาย สทฺธาย ททาหิ ทานํ

อปฺเปว อาราธเย ทกฺขิเณยฺเย ฯ

ชนทั้งหลายผู้หวังผลข้าวกล้า ย่อมหว่านพืชลงในที่ดอนบ้าง ในที่ลุ่มบ้างในที่ไม่ลุ่ม ไม่ดอนบ้าง ฉันใด ท่านจงให้ทานแก่ปฏิคาหกทั่วไปด้วยศรัทธา ฉันนั้น เมื่อท่านให้ทานอย่างนี้ ไฉนจะพึงยังทักขิไณยบุคคลให้ยินดีได้เล่า?

เขตฺตานิ มยฺหํ วิทิตานิ โลเก

เยสาหํ พีชานิ ปติฏฺฐเปมิ

เย พฺราหฺมณา ชาติมนฺตูปปนฺนา

ตานีธ เขตฺตานิ สุเปสลานิ ฯ

๑ สี. ยุ. รุมฺมวาสี ฯ ๒ สี. ยุ. โหหิสิ ฯ ๓ ม. - ตเวทํ ปกตํ ยสสฺสิ ฯ

๔ ม. -ปชีวึ ฯ ๕ ม. มเมทํ ฯ ๖ ม. ผลมาสมานา ฯ สี. ยุ. ผลมาสสานา ฯ

เราย่อมตั้งไว้ ซึ่งพืชทั้งหลายในเขตเหล่าใด เขตเหล่านั้นเรารู้แจ้งแล้วในโลก พราหมณ์เหล่าใดสมบูรณ์ด้วยชาติและมนต์ พราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าเป็นเขต มีศีลเป็นที่รักในโลกนี้.

ชาติมโท จ อติมานตา จ

โลโภ จ โทโส จ มโท จ โมโห

เอเต อคุณา เยสุ จ สนฺติ ๑ สพฺเพ

ตานีธ เขตฺตานิ อเปสลานิ ฯ

ชาติมโท จ อติมานิตา จ

โลโภ จ โทโส จ มโท จ โมโห

เอเต อคุณา เยสุ น สนฺติ สพฺเพ

ตานีธ เขตฺตานิ สุเปสลานิ ฯ

ความเมาเพราะชาติ ความดูหมิ่นท่าน โลภะ โทสะ มทะ และโมหะกิเลสทั้งหมดนี้เป็นโทษ ไม่ใช่คุณ มีอยู่ในเขตเหล่าใด เขตเหล่านั้นเป็นเขตไม่มีศีล ไม่เป็นที่รักในโลกนี้ ความเมาเพราะชาติก็ดี ความดูหมิ่นท่าน โลภะ โทสะ มทะ และโมหะ กิเลสทั้งหมดนี้เป็นโทษมิใช่คุณ ไม่มีอยู่ในเขตเหล่าใด เขตเหล่านั้นจัดเป็นเขตมีศีล เป็นที่รักในโลกนี้

กฺวตฺถ ๒ คตา อุปโชติโย จ

อุปชฺฌาโย ๓ อถวา ภณฺฑกุจฺฉิ ๔

อิมสฺส ทณฺฑญฺจ วธญฺจ ทตฺวา

คเล คเหตฺวา คลยาถ ๕ ชมฺมํ ฯ

คนเฝ้าประตูทั้งสาม คือ อุปโชติยะ ๑ อุปัชฌายะ ๑ ภัณฑกุจฉิ ๑ พากันไปเสียที่ไหน ท่านทั้งหลายจงลงอาชญาและฆ่าตีคนจัณฑาลผู้ลามกนี้แล้วลากคอไปเสียให้พ้น.

คิรึ นเขน ขณสิ อโย ทนฺเตภิ ขาทสิ

ชาตเวทํ ปทหสิ โย อิสึ ปริภาสสิ ฯ

ผู้ใดบริภาษฤาษี ผู้นั้นชื่อว่าแกะภูเขาด้วยเล็บ ชื่อว่าเคี้ยวกินก้อนเหล็กด้วยฟัน ชื่อว่าพยายามกลืนกินไฟ.

อิทํ วตฺวาน มาตงฺโค อิสิ สจฺจปรกฺกโม

อนฺตลิกฺขสฺมึ ปกฺกามิ พฺราหฺมณานํ อุทิกฺขตํ ฯ

๑ สี. ยุ. เยสุ วสนฺติ ฯ ๒ ม. เกฺวตฺถ ฯ ๓ สพฺพตฺถ อุปชฺฌาโยติ ทิสฺสติ ฯ

อฏฺฐกถายมฺปน อุปวชฺโฌติ ขายติ ฯ ม. อุปชฺฌาโย จ ฯ ๔ คณฺฑกุจฺฉิ อิติปิ ฯ

๕ ม. ขลยาถ ฯ

ฤาษีชื่อว่ามาตังคะผู้มีสัจจะเป็นเครื่องก้าวไปในเบื้องหน้า ครั้นกล่าวคาถานี้แล้ว เมื่อพราหมณ์ทั้งหลายแลดูอยู่ได้เหาะไปในอากาศ.

อาเวลฺลิตํ ๑ ปิฏฺฐิโต อุตฺตมงฺคํ

พาหุํ ปสาเรติ อกมฺมเนยฺยํ

เสตานิ อกฺขีนิ ยถา มตสฺส

โก เม อิมํ ปุตฺตมกาสิ เอวํ ฯ

ศีรษะของลูกเราบิดกลับไปอยู่เบื้องหลัง แขนเหยีดตรงไม่ไหวติง นัยน์ตาขาวเหมือนคนตาย ใครมาทำบุตรของเราให้เป็นอย่างนี้.

อิธาคมา สมโณ ทุมฺมวาสี

โอตลฺลโก ปํสุปิสาจโกว

สงฺการโจฬํ ปฏิมุญฺจ กณฺเฐ

โส เต อิมํ ปุตฺตมกาสิ เอวํ ฯ

สมณะรูปหนึ่งมีปกตินุ่งห่มไม่สมควร สกปรกดุจปีศาจ เปรอะเปื้อนด้วยฝุ่นละออง สวมใส่ผ้าขี้ริ้วที่ได้จากกองขยะไว้ที่คอ ได้มา ณ ที่นี้สมณะรูปนั้นได้ทำบุตรของท่านให้เป็นอย่างนี้.

กตมํ ทิสํ อคมา ภูริปญฺโญ

อกฺขาถ เม มาณวา เอตมตฺถํ

คนฺตฺวาน ตํ ปฏิกเรมุ อจฺจยํ

อปฺเปว นํ ปุตฺตํ ๒ ลเภมุ ชีวิตํ ฯ

ดูกรมาณพทั้งหลาย สมณะผู้มีปัญญาเสมอด้วยแผ่นดิน ท่านไปทางทิศไหน ท่านทั้งหลายจงบอกเนื้อความนั้นแก่เรา เราจะไปยังสำนักของท่านกระทำคืนโทษนั้นเสีย ไฉนหนอเราจะพึงได้ชีวิตบุตรคืนมา.

เวหายสํ อคมา ภูริปญฺโญ

ปถทฺธุโน ปณฺณรเสว จนฺโท

อปิจาปิ โส ปุริมํ ทิสํ อคจฺฉิ

สจฺจปฺปฏิญฺโญ อิสิ สาธุรูโป ฯ

ฤาษีผู้มีปัญญาเสมอด้วยแผ่นดิน ได้ไปแล้วในอากาศในวันเพ็ญพระจันทร์เต็มดวงท่ามกลางอากาศ แล้วฤาษีผู้มีปฏิญาณในสัจจะ มีคุณธรรมอันดีงามนั้น ท่านไปทางทิศบูรพา.

อาเวลฺลิตํ ปิฏฺฐิโต อุตฺตมงฺคํ

พาหุํ ปสาเรติ อกมฺมเนยฺยํ

เสตานิ อกฺขีนิ ยถา มตสฺส

โก เม อิมํ ปุตฺตมกาสิ เอวํ ฯ

๑ สี. ยุ. อเวฐิตํ ฯ ๒ ม. ปุตฺต ฯ

ศีรษะของลูกเราบิดกลับไปอยู่เบื้องหลัง แขนเหยียดตรงไม่ไหวติงนัยน์ตาขาวเหมือนคนตาย ใครมาทำบุตรของเราให้เป็นอย่างนี้.

ยกฺขา หเว สนฺติ มหานุภาวา

อนฺวาคตา อิสโย สาธุรูปา

เต ทุฏฺฐจิตฺตํ กุปิตํ วิทิตฺวา

ยกฺขา หิ เต ปุตฺตมกํสุ เอวํ ฯ

ยักษ์ทั้งสองตนผู้มีอานุภาพมากมีอยู่แล ยักษ์เหล่านั้นพากันติดตามฤาษีผู้มีคุณธรรมมาแล้ว รู้ว่าบุตรของท่านมีจิตคิดประทุษร้ายโกรธเคืองจึงทำบุตรของท่านให้เป็นอย่างนี้แหละ.

ยกฺขา จ เม ปุตฺตมกํสุ เอวํ

ตฺวญฺเญว เม มา กุทฺโธ พฺรหฺมจารี

ตุเมฺหว ปาเท สรณํ คตาสฺมิ

อนฺวาคตา ปุตฺตโสเกน ภิกฺขุ ฯ

ข้าแต่ภิกษุ ถ้ายักษ์ทั้งหลายได้ทำบุตรของดิฉันให้เป็นอย่างนี้ ขอแต่ท่านผู้เป็นพรหมจารีเท่านั้น อย่าโกรธบุตรของดิฉันเลย ดิฉันขอถึงเท้าของท่านเป็นที่พึ่ง ดิฉันตามมาด้วยความโศกถึงบุตร.

ตเทว หิ เอตรหิ จ มยฺหํ

มโนปโทโส น มมตฺถิ โกจิ

ปุตฺโต จ เต เวทมเทน มตฺโต

อตฺถํ น ชานาติ อธิจฺจ เวเท ฯ

ในคราวที่บุตรของท่านด่าเราก็ดี และเมื่อท่านมาอ้อนวอนอยู่ ณ บัดนี้ก็ดีจิตคิดประทุษร้ายหน่อยหนึ่งมิได้มีแก่เราเลย แต่บุตรของท่านเป็นคนประมาท เพราะความมัวเมาว่าเรียนจบไตรเพท แม้จะเรียนจบไตรเพทแล้ว ก็ยังไม่รู้จักสิ่งที่เป็นประโยชน์.

อทฺธา หเว ภิกฺขุ มุหุตฺตเกน

สมฺมุยฺหเตว ปุริสสฺส สญฺญา

เอกาปราธํ ขม ภูริปญฺญ

น ปณฺฑิตา โกธพลา ภวนฺติ ฯ

ข้าแต่ท่านผู้เป็นภิกษุ ความจำของบุรุษ ย่อมหลงลืมได้โดยครู่เดียวเป็นแน่แท้ ท่านผู้มีปัญญาเสมอแผ่นดิน ขอได้โปรดอดโทษสักครั้งเถิดบัณฑิตทั้งหลายย่อมไม่เป็นผู้มีความโกรธเป็นกำลัง.

อิทญฺจ มยฺหํ อุตฺติฏฺฐปิณฺฑํ

ตว มณฺฑโพฺย ภุญฺชตุ อปฺปปญฺโญ

ยกฺขา จ เต ปุตฺตํ ๑ น วิเหฐเยยฺยุํ

ปุตฺโต จ เต เหสฺสติ ๑ โส อโรโค ฯ

๑ ม. เต นํ ฯ

มัณฑัพยกุมารบุตรของท่านผู้มีปัญญาน้อย จงบริโภคก้อนข้าวที่เราฉันเหลือนี้เถิด ยักษ์ทั้งหลายจะไม่พึงเบียดเบียนบุตรของท่านเลย และบุตรของท่านจักหายโรคทันที.

มณฺฑพฺย พาโลสิ ปริตฺตปญฺโญ

โย ปุญฺญเขตฺตานมโกวิโทสิ

มหกฺกสาเวสุ ททาสิ ทานํ

กิลิฏฺฐกมฺเมสุ อสญฺญเตสุ ฯ

ชฏา จ เกสา อชินา นิวตฺถา

ชรูทปานํว มุขํ ปรุฬฺหํ

ปชํ อิมํ ปสฺสถ ทุมฺมรูปํ ๒

น ชฏาชินํ ตายเต อปฺปปญฺญํ ฯ

เยสํ ราโค จ โทโส จ อวิชฺชา จ วิราชิตา

ขีณาสวา อรหนฺโต เตสุ ทินฺนํ มหปฺผลนฺติ ฯ

พ่อมัณฑัพยะ เจ้ายังเป็นคนโง่เขลา มีปัญญาน้อย เจ้าเป็นผู้ไม่ฉลาดในเขตบุญทั้งหลาย ได้ให้ทานในหมู่ชนผู้ประกอบด้วยกิเลสดุจน้ำฝาดใหญ่ มีกรรมอันเศร้าหมอง ไม่สำรวม. บรรดาทักขิไณยบุคคลของเจ้าบางพวกเกล้าผมฟูเป็นเซิง นุ่งห่มหนังสือ ปากรกรุงรังไปด้วยหนวดเครา ดังปากบ่อน้ำอันเก่ารกไปด้วยกอหญ้า เจ้าจงดูหมู่ชนที่มีรูปร่างน่าเกลียดนี้ การเกล้าผมฟูเป็นเซิง หาป้องกันคนผู้มีปัญญาน้อยได้ไม่ท่านเหล่าใดสำรอกราคะ โทสะ และอวิชชาแล้ว หรือเป็นพระอรหันต์ผู้มีอาสวะสิ้นแล้ว ทานที่บุคคลถวายในท่านเหล่านั้นย่อมมีผลมาก.

อุปหจฺจ มนํ เมชฺโฌ มาตงฺคสฺมึ ยสสฺสิเน

สปาริสชฺโช อุจฺฉินฺโน เมชฺฌรญฺญํ ตทา อหูติ ๓ ฯ

มาตงฺคชาตกํ ปฐมํ ฯ

พระเจ้าเมชฌะ ได้ประทุษร้ายใจในมาตังคบัณฑิตผู้เรืองยศวงศ์กษัตริย์เมชฌราชพร้อมทั้งบริษัทได้ขาดสูญตั้งแต่นั้นมา.

จบ มาตังคชาดกที่ ๑.

สพฺพํ นรานํ สผลํ สุจิณฺณํ

น กมฺมุนา กิญฺจน โมฆมตฺถิ

ปสฺสามิ สมฺภูตํ มหานุภาวํ

สกมฺมุนา ปุญฺญผลูปปนฺนํ ฯ

สพฺพํ นรานํ สผลํ สุจิณฺณํ

น กมฺมุนา กิญฺจน โมฆมตฺถิ

กจฺจินฺนุ จิตฺตสฺสปิ เอวเมว ๑

อิทฺโธ มโน ตสฺส ยถาปิ มยฺหํ ฯ

๑ สี. ยุ. โหหิติ ฯ ๒ สี. ยุ. รุมฺมรูปึ ฯ ๓ ม. อยํ คาถา นตฺถิ ฯ

กรรมทุกอย่างที่นรชนสั่งสมไว้แล้ว ย่อมมีผลเสมอไป ขึ้นชื่อว่ากรรมแม้จนเล็กน้อย ที่จะไม่ให้ผลเป็นอันไม่มี เราได้เห็นตัวของเราผู้ชื่อว่าสัมภูตะมีอานุภาพมาก อันบังเกิดขึ้นด้วยผลบุญ เพราะกรรมของตนเองกรรมทุกอย่างที่นรชนสั่งสมไว้แล้ว ย่อมมีผลเสมอไป ขึ้นชื่อว่ากรรมแม้จะเล็กน้อย ที่จะไม่ให้ผลเป็นอันไม่มี มโนรถของเราสำเร็จแล้วแม้ฉันใด มโนรถแม้ของจิตตบัณฑิต พระเชฏฐาของเรา ก็สำเร็จแล้วฉันนั้น กระมังหนอ.

สพฺพํ นรานํ สผลํ สุจิณฺณํ

น กมฺมุนา กิญฺจน โมฆมตฺถิ

จิตฺตํปิ ชานาหิ ๒ ตเถว เทว

อิทฺโธ มโน ตสฺส ยถาปิ ตุยฺหํ ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติภพ กรรมทุกอย่างที่นรชนสั่งสมไว้แล้ว ย่อมมีผลเสมอไป ขึ้นชื่อว่ากรรมแม้จะเล็กน้อย ที่จะไม่ให้ผลเป็นอันไม่มีมโนรถของพระองค์สำเร็จแล้ว แม้ฉันใด ขอพระองค์โปรดทราบแม้พระจิตตบัณฑิตฉันนั้นเถิด.

ภวํ นุ จิตฺโต สุตมญฺญโต เต

อุทาหุ เต โกจิ นํ เอตทกฺขา

คาถา สุคีตา น มมตฺถิ กงฺขา

ททามิ เต คามวรํ สตญฺจ ฯ

เจ้าหรือคือจิตตะ เจ้าได้ฟังคำนี้มาจากคนอื่น หรือว่าใครบอกเนื้อความนี้แก่เจ้า คาถานี้เจ้าขับดีแล้ว เราไม่มีความสงสัย เราจะให้บ้านส่วยร้อยตำบลแก่เจ้า.

น จาหํ จิตฺโต สุตมญฺญโต เม

อิสิ จ เม เอตมตฺถํ อสํสิ

คนฺตฺวาน รญฺโญ ปฏิคายิ ๓ คาถํ

อปิ นุ ๔ เต วรํ อตฺตมโน ทเทยฺย ๕ ฯ

ข้าพระพุทธเจ้าหาใช่จิตตะไม่ ข้าพระพุทธเจ้าฟังคำนี้มาจากคนอื่น และฤาษีได้บอกเนื้อความนี้แก่ข้าพระพุทธเจ้าแล้วสั่งว่า เจ้าจงไปขับคาถานี้ตอบถวายพระราชา พระราชาทรงพอพระทัยแล้ว จะพึงพระราชทานบ้านส่วยให้แก่เจ้าบ้านกระมัง?

โยเชนฺตุ เม ราชรเถ สุกเต จิตฺตสิพฺพเน

กจฺฉํ นาคานํ พนฺธถ คีเวยฺยํ ปฏิมุญฺจถ ฯ

อาหญฺญเร เภริมุทิงฺคสงฺขา ๑

สีฆานิ ยานานิ จ โยชยนฺตุ

อชฺเชวหํ อสฺสมตํ ๒ คมิสฺสํ

ยตฺเถว ทกฺขิสฺสมิสึ นิสินฺนํ ฯ

๑ ม. เอวเมวํ ฯ ๒ สี. ยุ. จิตฺตํ วิชานาหิ ฯ ๓ ม. ปฏิคาหิ ฯ

๔ ม. นุสทฺโท นตฺถิ ฯ ๕ อปิ นุ เต คามวรํ ทเทยฺยาติปิ ฯ

ราชบุตรทั้งหลายจงเทียมราชรถของเรา จัดแจงให้ดี ผูกรัดจัดสรรให้งดงามวิจิตร จงผูกรัดสายประคนมงคลหัตถี นายหัตถาจารย์จงขึ้นประจำคอ. ตะโพนและสังข์มาตระเตรียมไว้ เจ้าหน้าที่ทั้งหลายจงเทียบยานพาหนะโดยเร็ว วันนี้แล เราจักไปยังอาศรมซึ่งจักได้พบฤาษีนั่งอยู่.

สุลทฺธลาโภ วต เม อโหสิ

คาถา สุคีตา ปริสาย มชฺเฌ

โสหํ อิสึ สีลวตูปปนฺนํ

ทิสฺวา ปตีโต สุมโนหมสฺมิ ฯ

ข้าพเจ้าเป็นผู้ได้ลาภดีแล้วหนอ คาถาอันข้าพเจ้าขับดีแล้วในท่ามกลางบริษัท ข้าพเจ้าได้พบฤาษีผู้ประกอบด้วยศีลแล้วเกิดปีติโสมนัส.

อาสนํ อุทกํ ปชฺชํ ปฏิคฺคณฺหาตุ โน ภวํ

อคฺเฆ ภวนฺตํ ปุจฺฉาม อคฺฆํ กุรุตุ โน ภวํ ฯ

เชิญท่านผู้เจริญโปรดรับอาสนะ น้ำ และรองเท้าของข้าพเจ้าทั้งหมดเถิด ข้าพเจ้ายินดีต้อนรับท่านผู้เจริญในสิ่งของอันมีค่า ขอท่านผู้เจริญเชิญรับสักการะอันมีค่าของข้าพเจ้าทั้งหลายด้วยเถิด.

รมฺมญฺจ เต อาวสถํ กโรนฺตุ

นารีคเณหิ ปริจารยสฺสุ

กโรหิ โอกาสมนุคฺคหาย

อุโภปิมํ อิสฺสริยํ กโรม ฯ

ขอเชิญพระเชฏฐาทรงสร้างปรางค์ปราสาท อันเป็นที่อยู่น่ารื่นรมย์สำหรับพระองค์เถิด จงทรงบำรุงบำเรอด้วยหมู่นางนารีทั้งหลาย โปรดให้โอกาสเพื่ออนุเคราะห์แก่หม่อมฉันเถิด แม้เราทั้งสองก็จะครอบครองอิสริยสมบัตินี้ร่วมกัน.

ทิสฺวา ผลํ ทุจฺจริตสฺส ราช

อโถ สุจิณฺณสฺส มหาวิปากํ

อตฺตานเมว ปฏิสํยมิสฺสํ

น ปตฺถเย ปุตฺตปสุํ ๓ ธนํ วา ฯ

ทเสวิมา วสฺสทสา มจฺจานํ อิธ ชีวิตํ

อปฺปตฺตญฺเญว ตํ โอธึ นโฬ ฉินฺโนว สุสฺสติ ฯ

ตตฺถ กา นนฺทิ กา ขิฑฺฑา กา รติ กา ธเนสนา

กึ เม ปุตฺเตหิ ทาเรหิ ราช มุตฺโตสฺมิ พนฺธนา ฯ

โสหํ เอวํ ปชานามิ ๑ มจฺจุ เม นปฺปมชฺชติ

อนฺตเกนาธิปนฺนสฺส กา รติ กา ธเนสนา ฯ

ชาติ นรานํ อธมา ชนินฺท

จณฺฑาลโยนิ ทฺวิปทกนิฏฺฐา ๒

สเกหิ กมฺเมหิ สุปาปเกหิ

จณฺฑาลิคพฺเภ ๓ อวสิมฺห ปุพฺเพ ฯ

จณฺฑาลาหุมฺหาวนฺตีสุ มิคา เนรญฺชรํ ปติ

อุกฺกุสา รมฺมทาตีเร ๔ ตยชฺช พฺราหฺมณขตฺติยา ฯ

๑ หญฺญนฺตุ โภ เภริมุทิงฺคสงฺเขติปิ ฯ ม. อาหญฺญนฺตุ เภริมุทิงฺคสงฺเข ฯ

๒ ม. อสฺสมํ ตํ ฯ ๓ สี. ยุ. ปุตฺตํ ฯ

ดูกรมหาบพิตร พระองค์ทรงเห็นผลแห่งสุจริตอย่างเดียว ส่วนอาตมภาพเห็นผลแห่งสุจริต และทุจริตที่สั่งสมไว้แล้ว เป็นวิบากใหญ่ จึงสำรวมตนเท่านั้น มิได้ปรารถนาบุตร ปศุสัตว์ หรือทรัพย์. ชีวิตของสัตว์ทั้งหลายในโลกนี้ มีกำหนดร้อยปีเป็นอย่างมาก ไม่ล่วงกำหนดนั้นไปได้เลย ย่อมจะเหือดแห้งไป เหมือนไม้อ้อที่ถูกตัดแล้ว มีแต่จะแห้งไปฉะนั้น. ในชีวิตอันจะต้องเหือดแห้งไปนั้น จะมัวเพลิดเพลินไปใย จะมัวเล่นคึกคนองไปทำไม ความยินดีจะเป็นประโยชน์อะไร ประโยชน์อะไรด้วยการแสวงหาทรัพย์ จะมีประโยชน์อะไรด้วยบุตร และภรรยาสำหรับอาตมา ดูกรมหาบพิตร อาตมภาพเป็นผู้พ้นแล้วจากเครื่องผูก.

อาตมภาพรู้ชัดอย่างนี้ว่า มัจจุจะไม่รังควานเราเป็นอันไม่มี เมื่อบุคคลถูกมัจจุราชครอบงำแล้ว ความยินดีจะเป็นประโยชน์อะไร จะมีประโยชน์อะไรด้วยการแสวงหาทรัพย์. ดูกรมหาบพิตรผู้จอมประชาชนชาติของนรชนไม่สม่ำเสมอกัน กำเนิดแห่งคนจัณฑาล จัดว่าเลวทรามในระหว่างมนุษย์ เมื่อชาติก่อนเราทั้งสองได้อยู่ร่วมกันในครรภ์แห่งนางจัณฑาลีเพราะกรรมอันชั่วช้าของตน. เราทั้งสองได้เกิดเป็นคนจัณฑาล ในกรุงอุชเชนีอวันตีชนบท ครั้นจุติจากอัตภาพนั้นแล้ว ได้เกิดเป็นเนื้อสองตัวพี่น้องอยู่ที่ฝั่งแม่น้ำเนรัญชรา ครั้นจุติจากอัตภาพนั้นแล้วได้เกิดเป็นนกออกสองตัวพี่น้องอยู่ริมฝั่งรัมมทานที ครั้นจุติจากอัตภาพนั้นแล้วคราวนี้ อาตมภาพเกิดเป็นพราหมณ์ มหาบพิตรทรงสมภพเป็นกษัตริย์.

อุปนิยฺยติ ชีวิตมปฺปมายุํ

ชรูปนีตสฺส น สนฺติ ตาณา

กโรหิ ปญฺจาล มเมว ๕ วากฺยํ

มากาสิ กมฺมานิ ทุกฺขุทฺรยานิ ฯ

อุปนิยฺยติ ชีวิตมปฺปมายุํ

ชรูปนีตสฺส น สนฺติ ตาณา

กโรหิ ปญฺจาล มเมว วากฺยํ

มากาสิ กมฺมานิ ทุกฺขปฺผลานิ ฯ

อุปนิยฺยติ ชีวิตมปฺปมายุํ

ชรูปนีตสฺส น สนฺติ ตาณา

กโรหิ ปญฺจาล มเมว วากฺยํ

มากาสิ กมฺมานิ รชสฺสิรานิ ฯ

อุปนิยฺยติ ชีวิตมปฺปมายุํ

วณฺณํ ชรา หนฺติ นรสฺส ชิยฺยโต

กโรหิ ปญฺจาล มเมว วากฺยํ

มากาสิ กมฺมํ นิรยูปปตฺติยา ฯ

๑ สี. ยุ. โส อหํ สุปฺปชานามิ ฯ ๒ ม. ทฺวิปทากนิฏฺฐา ฯ ๓ ม. จณฺฑาลคพฺเภ ฯ

๔ ม. นมฺมทาตีเร ฯ ๕ ม. มเมต ฯ เอวมุปริปิ ฯ

ชีวิตของสัตว์ทั้งหลาย ถูกชรานำเข้าไปสู่ความตาย อายุของสัตว์ทั้งหลายเป็นของน้อย เมื่อนรชนถูกชรานำเข้าไปสู่ความตาย ย่อมไม่มีผู้ต้านทาน ดูกรพระเจ้าปัญจาลราช มหาบพิตรจงทรงทำตามคำของอาตมภาพ อย่าทรงทำกรรมทั้งหลายที่มีทุกข์เป็นกำไรเลย. ชีวิตของสัตว์ทั้งหลายถูกชรานำเข้าไปสู่ความตาย อายุของสัตว์ทั้งหลายเป็นของน้อยเมื่อนรชนถูกชรานำเข้าไปสู่ความตาย ย่อมไม่มีผู้ต้านทาน ดูกรพระเจ้าปัญจาลราช มหาบพิตรจงทรงทำตามคำของอาตมภาพ อย่าทรงทำกรรมทั้งหลายที่มีทุกข์เป็นวิบากเลย ชีวิตของสัตว์ทั้งหลายถูกชรานำเข้าไปสู่ความตาย อายุของสัตว์ทั้งหลายเป็นของน้อย เมื่อนรชนถูกชรานำเข้าไปสู่ความตาย ย่อมไม่มีผู้ต้านทาน ดูกรพระเจ้าปัญจาลราชมหาบพิตรจงทรงทำตามคำของอาตมภาพ อย่าทรงทำกรรมทั้งหลายอันมีศีรษะเกลือกกลั้วด้วยกิเลสธุลี. ชีวิตของสัตว์ทั้งหลายถูกชรานำเข้าไปสู่ความตาย อายุของสัตว์ทั้งหลายเป็นของน้อย ชราย่อมกำจัดวรรณะของนรชนผู้แก่เฒ่า ดูกรพระเจ้าปัญจาลราช มหาบพิตรจงทรงทำตามคำของอาตมภาพ อย่าทรงทำกรรมที่จะให้เข้าถึงนรกเลย.

อทฺธา หิ สจฺจํ วจนํ ตเวทํ

ยถา อิสี ภาสสิ เอวเมตํ

กามา จ เม สนฺติ อนปฺปรูปา

เต ทุจฺจชา มาทิสเกน ภิกฺขุ ฯ

นาโค ยถา ปงฺกมชฺเฌ พฺยสนฺโน

สยํ ๑ ถลํ นาภิสมฺโภติ คนฺตุํ

เอวมหํ ๒ กามปงฺเก พฺยสนฺโน

น ภิกฺขุโน มคฺคมนุพฺพชามิ ฯ

ยถาปิ มาตา จ ปิตา จ ปุตฺตํ

อนุสาสเร กินฺติ สุขี ภเวยฺย

เอวํปิ มํ ตฺวํ อนุสาส ภนฺเต

ยถา จิรํ ๓ เปจฺจ สุขี ภเวยฺยํ ฯ

๑ สี. ม. ปสฺสํ ฯ ๒ ม. เอวมฺปหํ ฯ ๓ สี. ยุ. ยมาจรํ ฯ

ข้าแต่ภิกษุ ถ้อยคำของพระคุณเจ้านี้เป็นคำจริงแท้ทีเดียว ฤาษีกล่าวฉันใดคำนี้ก็เป็นฉันนั้น แต่ว่ากามทั้งหลายของข้าพเจ้ายังมีอยู่มาก กามเหล่านั้นคนเช่นกับข้าพเจ้าสละได้ยาก. ช้างจมอยู่ท่ามกลางหล่มแล้วย่อมไม่อาจจะไปยังที่ควรได้ด้วยตนเอง ฉันใด ข้าพเจ้าจมอยู่ในหล่มคือกามกิเลส ก็ยังไม่สามารถจะปฏิบัติตามทางของภิกษุได้ ฉันนั้น. ข้าแต่พระคุณเจ้าผู้เจริญ อนึ่ง บุตรจะพึงมีความสุขได้ด้วยวิธีใด บิดามารดาพร่ำสอนบุตรด้วยวิธีนั้น ฉันใด ข้าพเจ้าละจากโลกนี้ไปแล้ว จะพึงเป็นผู้มีความสุขยืนนานได้ด้วยวิธีใด ขอพระคุณเจ้าโปรดพร่ำสอนข้าพเจ้าด้วยวิธีนั้นฉันนั้นเถิด.

โน เจ ตุวํ อุสฺสหเส ชนินฺท

กาเม อิเม มานุสเก ปหาตุํ

ธมฺมึ ๑ พลึ ปฏฺฐปยสฺสุ ราช

อธมฺมกาโร จ เต ๒ มาหุ รฏฺเฐ ฯ

ทูตา วิธาวนฺตุ ทิสา จตสฺโส

นิมนฺตกา สมณพฺราหฺมณานํ

เต อนฺนปาเนน อุปฏฺฐหสฺสุ

วตฺเถน เสนาสนปจฺจเยน จ ฯ

อนฺเนน ปาเนน ปสนฺนจิตฺโต

สนฺตปฺปย สมณพฺราหฺมเณ จ

ทตฺวา จ ภุตฺวา จ ยถานุภาวํ

อนินฺทิโต สคฺคมุเปหิ ฐานํ ฯ

สเจ จ ตํ ราช มโท สเหยฺย

นารีคเณหิ ปริวารยนฺตํ ๓

อิมเมว คาถํ มนสิกโรหิ

ภาเสหิ เจตํ ๔ ปริสาย มชฺเฌ ฯ

อพฺโภกาสสโย ชนฺตุ วชนฺตฺยา ขีรปายิโต

ปริกิณฺโณ สุวาเนหิ ๕ สฺวาชฺช ราชาติ วุจฺจตีติ ฯ

จิตฺตสมฺภูตชาตกํ ทุติยํ ฯ

๑ สี. ยุ. ธมฺมํ ฯ ๒ ม. ตว ฯ ๓ ม. ปริจารยนฺตํ ฯ ๔ ม. ภาเสสิ เจนํ ฯ

๕ สี. ยุ. สุปิเนหิ ฯ

ดูกรมหาบพิตรผู้เป็นจอมประชาชน ถ้ามหาบพิตรไม่อาจละกามของมนุษย์เหล่านี้ได้ไซร้ มหาบพิตรจงทรงเริ่มตั้งพลีกรรมอันชอบธรรมเถิด แต่การกระทำอันไม่เป็นธรรมขออย่าได้มีในรัฐสีมาของมหาบพิตรเลย. ทูตทั้งหลายจงไปยังทิศทั้ง ๔ นิมนต์สมณพราหมณ์ทั้งหลายมา มหาบพิตรจงทรงบำรุงสมณพราหมณ์ทั้งหลายด้วยข้าว น้ำ ผ้า เสนาสนะและคิลานปัจจัย. มหาบพิตรจงเป็นผู้มีพระกมลจิตอันผ่องใส ทรงอังคาสสมณพราหมณ์ให้อิ่มหนำสำราญด้วยข้าว น้ำ ได้ทรงบริจาคทานตามสติกำลัง และทรงเสวยแล้ว เป็นผู้อันเทวดาและมนุษย์ไม่ติเตียนจงเสด็จเข้าถึงสัคคสถานเถิด. ดูกรมหาบพิตร ก็ถ้าความเมาจะพึงครอบงำมหาบพิตรผู้อันหมู่นางนารีทั้งหลายแวดล้อมอยู่ มหาบพิตรจงทรงมนสิการคาถานี้ แล้วพึงตรัสคาถานี้ในท่ามกลางบริษัทว่า เมื่อชาติก่อนเราเป็นคนนอนอยู่กลางแจ้ง อันมารดาจัณฑาลี เมื่อจะไปป่าให้ดื่มน้ำนมมาแล้ว นอนคลุกคลีอยู่กับสุนัขทั้งหลายจนเติบโต มาบัดนี้ คนนั้นใครๆ เขาก็เรียกกันว่าพระราชา.

จบ จิตตสัมภูตชาดกที่ ๒.

ทูเร อปสฺสํ เถโรว จกฺขุํ ยาจิตุมาคโต

เอกเนตฺตา ภวิสฺสาม จกฺขุํ เม เทหิ ยาจิโต ฯ

ข้าพระพุทธเจ้าเป็นคนชรา ไม่แลเห็นในที่ไกล มาเพื่อจะทูลขอพระเนตร ข้าพระพุทธเจ้ามีตาข้างเดียว ข้าพระพุทธเจ้าทูลขอแล้วขอพระองค์ทรงโปรดพระราชทานพระเนตรข้างหนึ่งแก่ข้าพระพุทธเจ้าเถิด.

เกนานุสิฏฺโฐ อิธมาคโตสิ

วนิพฺพก จกฺขุปถานิ ยาจิตุํ

สุทุจฺจชํ ยาจสิ อุตฺตมงฺคํ

ยมาหุ เนตฺตํ ปุริเสน ทุจฺจชํ ฯ

ดูกรวณิพก ใครเป็นผู้แนะนำท่านจึงมาขอดวงตาฉัน ณ ที่นี้ บัณฑิตทั้งหลายกล่าวดวงตาใดว่า ยากที่บุรุษจะสละได้ ท่านมาขอดวงตานั้นอันเป็นอวัยวะเบื้องสูง ยากที่เราจะสละได้ง่ายๆ.

ยมาหุ เทเวสุ สุชมฺปตีติ

มฆวาติ นํ อาหุ มนุสฺสโลเก

เตนานุสิฏฺโฐ อิธมาคโตสฺมิ

วนิพฺพโก จกฺขุปถานิ ยาจิตุํ ฯ

วนิพฺพโก ๑ มยฺห วณึ อนุตฺตรํ

ททาหิ เม ๒ จกฺขุปถานิ ยาจิโต

ททาหิ เม จกฺขุปถํ อนุตฺตรํ

ยมาหุ เนตฺตํ ปุริเสน ทุจฺจชํ ฯ

เยน อตฺเถน อาคญฺฉิ ยมตฺถมภิปตฺถยํ

เต เต อิชฺฌนฺตุ สงฺกปฺปา ลภ จกฺขูนิ พฺราหฺมณ ฯ

เอกนฺเต ยาจมานสฺส อุภยานิ ททามหํ

ส จกฺขุมา คจฺฉ ชนสฺส เปกฺขโต

ยทิจฺฉเส ตฺวํ ตทเต สมิชฺฌตุ ฯ

๑ ม. วนิพฺพโต ฯ ๒ ม. เต ฯ

ในเทวโลก เขาเรียกท่านผู้ใดว่า สุชัมบดี ในมนุษยโลก เขาเรียกท่านผู้นั้นว่า มฆวา ข้าพระพุทธเจ้าเป็นวณิพก ท่านผู้นั้นแนะนำให้มาขอพระเนตร ณ ที่นี้. ข้าพระพุทธเจ้าเป็นวณิพก การขอของข้าพระพุทธเจ้าไม่มีสิ่งใดยิ่งไปกว่า ขอพระองค์ทรงพระราชทานพระเนตรแก่ข้าพระพุทธเจ้า ผู้มาขอเถิด บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่า ดวงตาใดยากที่บุรุษจะสละได้ ขอพระองค์โปรดพระราชทานดวงเนตรนั้นที่ไม่มีสิ่งอื่นจะยิ่งกว่าแก่ข้าพระพุทธเจ้าเถิด.

ท่านมาด้วยประโยชน์อันใด ปรารถนาประโยชน์สิ่งใด ความดำริเหล่านั้นเพื่อประโยชน์นั้นๆ ของท่านจงสำเร็จเถิด ดูกรพราหมณ์ท่านจงได้ดวงตาเถิด. เมื่อท่านขอข้างเดียว เราจะให้ทั้งสองข้างขอท่านนั้นจงเป็นผู้มีนัยน์ตาไปเถิด ท่านปรารถนาสิ่งใดจากเราผู้มุ่งหมายขอสิ่งนั้นจงสำเร็จแก่ท่านเถิด.

มา โน เทว อทา จกฺขุํ มา โน สพฺเพ ปรกฺกริ ๑

ธนํ เทหิ มหาราช มุตฺตา เวฬุริยา พหู ฯ

ยุตฺเต เทว รเถ เทหิ อาชานิเย อลงฺกเต ๒

นาเค เทหิ มหาราช เหมกปฺปนิวาสเส ฯ

ยถา ตํ สีวิโย สพฺเพ สโยคฺคา สรถา สทา

สมนฺตา ปริกเรยฺยุํ เอวํ เทหิ รเถสภ ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงพระคุณอันประเสริฐ ของข้าพระองค์ทั้งหลายพระองค์อย่าทรงพระราชทานดวงพระเนตรเลย อย่าทรงทอดทิ้งข้าพระพุทธเจ้าทั้งปวงเลย ข้าแต่พระมหาราชเจ้า ขอพระองค์พระราชทานทรัพย์เถิด แก้วมุกดา แก้วไพฑูรย์ มีเป็นอันมาก ข้าแต่พระมหาราชเจ้าผู้ทรงพระคุณอันประเสริฐ พระองค์จะพระราชทานรถทั้งหลายที่เทียมแล้วม้าอาชาไนย ช้างตัวประเสริฐที่ตบแต่งแล้ว ที่อยู่และเครื่องบริโภคที่ทำด้วยทองคำเถิด. ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐ ขอพระองค์ทรงพระราชทานเหมือนกับชาวสีพีทั้งปวง ที่มีเครื่องใช้สอยสีรถ แวดล้อมพระองค์อยู่โดยรอบทุกเมื่อ ฉะนั้นเถิด.

โย เว ทสฺสนฺติ วตฺวาน อทาเน กุรุเต มโน

ภูมฺยํ โส ปติตํ ปาสํ คีวายํ ปฏิมุญฺจติ ฯ

โย เว ทสฺสนฺติ วตฺวาน อทาเน กุรุเต มโน

ปาปา ปาปตโร โหติ สมฺปตฺโต ยมสาธนํ ฯ

ยญฺหิ ยาเจ ตญฺหิ ทเท ยํ น ยาเจ น ตํ ทเท

สฺวาหํ ตเมว ทสฺสามิ ยํ มํ ยาจติ พฺราหฺมโณ ฯ

ผู้ใดแลพูดว่าจักให้ แล้วมากลับใจว่าไม่ให้ ผู้นั้นเหมือนกับสวมบ่วงที่ตกลงยังพื้นดินไว้ที่คอ. ผู้ใดแล พูดว่าจักให้ แล้วมากลับใจว่าไม่ให้ผู้นั้นเป็นคนลามกกว่าผู้ที่ลามก ทั้งจะต้องเข้าถึงสถานที่ลงอาชญาของพญายม. ความจริงผู้ขอได้ขอสิ่งใดไว้ ผู้ให้ก็ควรจะให้สิ่งนั้นแหละผู้ขอยังไม่ได้ขอสิ่งใดไว้ ผู้ให้ก็อย่าพึงให้สิ่งนั้น พราหมณ์ได้ขอสิ่งใดไว้กะเรา เราก็จักให้สิ่งนั้นนั่นแหละ.

อายุํ นุ วณฺณํ นุ สุขํ พลํ นุ

กึ ปตฺถยาโน นุ ชนินฺท เทสิ

กถญฺหิ ราชา สิวินํ อนุตฺตโร

จกฺขูนิ ทชฺชา ปรโลกเหตุ ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมประชาชน พระองค์ทรงปรารถนาพระชนมายุวรรณะ สุขะ และพละอะไรหรือ จึงทรงพระราชทานพระเนตรพระองค์ทรงเป็นราชาแห่งชาวสีพี ไม่มีใครจะประเสริฐยิ่งไปกว่า ทรงพระราชทานพระเนตร เพราะเหตุปรโลกหรืออย่างไร?

นวาหเมตํ ยสสา ททามิ

น ปุตฺตมิจฺเฉ น ธนํ น รฏฺฐํ

สตญฺจ ธมฺโม จริโต ปุราโณ

อิจฺเจว ทาเน รมติ ๓ มโน มม ฯ

๑ ม. ปรากริ ฯ ๒ ม. จลงฺกเต ฯ ๓ ม. รมเต ฯ

เราให้ดวงตาเป็นทานนั้น เพราะยศก็หาไม่ เราจะได้ปรารถนาบุตรทรัพย์หรือแว่นแคว้น เพราะผลแห่งการให้ดวงตานี้ก็หาไม่ อีกประการหนึ่ง ธรรมของสัตบุรุษทั้งหลาย ท่านได้ประพฤติกันมาแล้วแต่โบราณ เพราะเหตุนี้แหละ ใจของเราจึงยินดีในทาน.

น ๑ เม เทสฺสา อุโภ จกฺขู อตฺตานํ เม น เทสฺสิยํ

สพฺพญฺญุตํ ปิยํ มยฺหํ ตสฺมา จกฺขุมทาสิหํ ๑ ฯ

ดวงตาทั้ง ๒ ข้างจะได้เป็นที่เกลียดชังของเราก็หาไม่ ตนของตนเองก็หาได้เป็นที่เกลียดชังของเราไม่ พระสัพพัญญุตญาณเป็นที่รักของเราเพราะฉะนั้น เราจึงได้ให้ดวงตา.

สขา จ มิตฺโต จ มมาสิ สีวิก

สุสิกฺขิโต สาธุ กโรหิ เม วโจ

อุทฺธริตฺวา จกฺขูนิ มม ชิคึสโต

หตฺเถสุ ฐเปหิ วนิพฺพกสฺส ฯ

ดูกรนายสีวิกะ ท่านเป็นมิตรสหายของเรา ท่านเป็นคนศึกษามาดีแล้วจงกระทำตามถ้อยคำของเราให้ดี จงควักดวงตาทั้ง ๒ ของเราผู้ปรารถนาอยู่แล้ววางลง ในมือของพราหมณ์วณิพกเถิด.

โจทิโต สีวิราเชน สีวิโก วจนํ กโร

รญฺโญ จกฺขูนิ อุทฺธริตฺวา พฺราหฺมณสฺสูปนามยิ๔

สจกฺขุ พฺราหฺมโณ อาสิ อนฺโธ ราชา อุปาวิสิ ฯ

พระเจ้าสีวิราชทรงเตือนให้หมอสีวิกะกระทำตามพระราชดำรัสแล้ว หมอสีวิกะควักดวงพระเนตรของพระราชาส่งให้แก่พราหมณ์ พราหมณ์เป็นผู้มีจักษุ พระราชาเป็นคนตาบอดเสด็จเข้าที่ประทับ.

ตโต โส กติปาหสฺส อุปรูเฬฺหสุ จกฺขุสุ

สุตํ อามนฺตยิ ราชา สีวีนํ รฏฺฐวฑฺฒโน ฯ

โยเชหิ สารถิ ยานํ ยุตฺตญฺจ ปฏิเวทย

อุยฺยานภูมึ คจฺฉาม โปกฺขรญฺเญ วนานิ จ ฯ

โส จ โปกฺขรณีตีเร ปลฺลงฺเกน อุปาวิสิ

ตสฺส สกฺโก ปาตุรหุ เทวราชา สุชมฺปติ ฯ

ตั้งแต่นั้นมาสองสามวัน เมื่อพระเนตรทั้ง ๒ มีเนื้องอกขึ้นเต็มแล้วพระราชาผู้บำรุงสีพีรัฐ จึงตรัสเรียกนายสารถีผู้เฝ้าอยู่นั้นว่า ดูกรนายสารถีท่านจงเทียมยานเถิด เสร็จแล้วจงบอกให้เราทราบ เราจะไปยังอุทยานจะไปยังสระโบกขรณี และราวป่า. พอพระเจ้าสีวิราชเข้าไปประทับขัดสมาธิริมขอบสระโบกขรณีแล้ว ท้าวสุชัมบดีสักกเทวราชก็ปรากฏแก่พระเจ้าสีวิราชนั้น.

สกฺโกหมสฺมิ เทวินฺโท อาคโตสฺมิ ตวนฺติเก

วรํ วรสฺสุ ราชิสิ ยงฺกิญฺจิ มนสิจฺฉสิ ฯ

หม่อมฉันเป็นท้าวสักกะจอมแห่งเทพ มาในสำนักของพระองค์แล้วข้าแต่พระราชฤาษี ขอพระองค์จงเลือกเอาพรตามที่พระทัยปรารถนาเถิด.

ปหุตํ ๒ เม ธนํ สกฺก พลํ โกโส จนปฺปโก

อนฺธสฺส เม สโตทานิ มรณญฺเญว รุจฺจติ ฯ

๑-๑ อยํ คาถา สี. โปตฺถเกเจว อฏฺฐกถาโปตฺถเก จ ทิสฺสติ ฯ ม. อยมฺปน คาถา นตฺถิ ฯ

๒ ม. ปหูตํ ฯ

ข้าแต่ท้าวสักกะ ทรัพย์ กำลังของหม่อมฉันมีพอแล้ว อนึ่ง คลังของหม่อมฉันก็มีเป็นอันมาก บัดนี้ หม่อมฉันเป็นคนตาบอด พอใจความตายเท่านั้น.

ยานิ สจฺจานิ ทิปทินฺท ตานิ ภาสสฺสุ ขตฺติย

สจฺจํ เต ภณมานสฺส ปุน จกฺขุ ภวิสฺสติ ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นกษัตริย์ ผู้เป็นใหญ่กว่าสัตว์สองเท้า พระองค์จงตรัสถ้อยคำที่เป็นสัจจะ เมื่อพระองค์ตรัสแต่ถ้อยคำที่เป็นสัจจะ พระเนตรจักเกิดขึ้นอีก.

เย มํ ยาจิตุมายนฺติ นานาโคตฺตา วนิพฺพกา

โยปิ มํ ยาจเต ตตฺถ โสปิ เม มนโส ปิโย

เอเตน สจฺจวชฺเชน จกฺขุ เม อุปปชฺชถ ฯ

บรรดาวณิพกทั้งหลายผู้มีโคตรต่างๆ กัน มาขอหม่อมฉัน แม้วณิพกใดมาขอหม่อมฉัน แม้วณิพกนั้นก็เป็นที่รักแห่งใจของหม่อมฉัน ด้วยการกล่าวคำสัตย์นี้ ขอจักษุจงบังเกิดขึ้นแก่หม่อมฉันเถิด.

ยํ มํ โส ยาจิตุํ อาคา เทหิ จกฺขุนฺติ พฺราหฺมโณ

ตสฺส จกฺขูนิ ปาทาสึ พฺราหฺมณสฺส วนิพฺพโต ๑ ฯ

ภิยฺโย มํ อาวิสิ ปีติ โสมนสฺสญฺจนปฺปกํ

เอเตน สจฺจวชฺเชน ทุติยํ เม อุปปชฺชถ ฯ

พราหมณ์ผู้ใด มาขอหม่อมฉันว่า ขอจงพระราชทานพระเนตรเถิดหม่อมฉันได้ให้ดวงตาทั้งสองแก่พราหมณ์ผู้นั้นซึ่งเป็นวณิพก. ปีติและโสมนัสเป็นอันมากเกิดขึ้นแก่หม่อมฉันยิ่งนัก ด้วยการกล่าวคำสัตย์นี้ขอจักษุจงเกิดขึ้นแก่หม่อมฉันเถิด.

ธมฺเมน ภาสิตา คาถา สีวีนํ รฏฺฐวฑฺฒน

เอตานิ ตว เนตฺตานิ ทิพฺยานิ ๒ ปฏิทิสฺสเร ฯ

ติโรกุฑฺฑํ ติโรเสลํ สมติคฺคยฺห ปพฺพตํ

สมนฺตา โยชนสตํ ทสฺสนํ อนุโภนฺตุ เต ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงบำรุงสีพีรัฐ พระองค์ตรัสพระคาถาแล้วโดยธรรมพระเนตรทั้งสองของพระองค์ จะปรากฏเป็นตาทิพย์เห็นได้ทะลุภายนอกฝา ภายนอกกำแพง และภูเขาตลอดร้อยโยชน์โดยรอบ.

โกนีธ วิตฺตํ น ทเทยฺย ยาจิโต

อปิ วิสิฏฺฐํ สุปิยํปิ อตฺตโน

ตทิงฺฆ สพฺเพ สิวิโย สมาคตา

ทิพฺพานิ เนตฺตานิ มมชฺช ปสฺสถ ฯ

ติโรกุฑฺฑํ ติโรเสลํ สมติคฺคยฺห ปพฺพตํ

สมนฺตา โยชนสตํ ทสฺสนํ อนุโภนฺติ เม ฯ

น จาคมตฺตา ปรมตฺถิ (กิญฺจิ) มจฺจานํ อิธ ชีวิเต

ทตฺวาน มานุสํ ๑ จกฺขุํ ลทฺธํ (เม) จกฺขุํ อมานุสํ ฯ

เอตํปิ ทิสฺวา สีวิโย เทถ ทานานิ ภุญฺชถ

ทตฺวา จ ภุตฺวา จ ยถานุภาวํ

อนินฺทิตา สคฺคมุเปถ ฐานนฺติ ฯ

สีวิราชชาตกํ ตติยํ ฯ

๑ สี. วณิพฺพิโน ฯ ยุ. วนิพฺพิโน ฯ ๒ ม. ทิพฺพานิ ฯ

ใครหนอในโลกนี้ ถูกขอทรัพย์อันน่าปลื้มใจแล้ว แม้จะเป็นของพิเศษ แม้จะเป็นของที่รักอย่างดีของตน จะไม่พึงให้ ฉันขอตักเตือนท่านทั้งหลายผู้เป็นชาวสีพีรัฐทุกๆ คนที่มาประชุมกัน จงดูดวงตาทั้งสองอันเป็นทิพย์ของเราในวันนี้. ตาทิพย์ของเราเห็นได้ทะลุภายนอกฝาภายนอกกำแพง และภูเขาตลอดร้อยโยชน์โดยรอบ. ในโลกที่เป็นอยู่ของสัตว์ทั้งหลายนี้ ไม่มีอะไรที่จะยิ่งไปกว่าการบริจาคทาน เราได้ให้จักษุที่เป็นของมนุษย์แล้ว เราได้จักษุทิพย์. ดูกรชาวสีพีรัฐทั้งหลายท่านทั้งหลายเห็นจักษุทิพย์ที่เราได้นี้แล้ว จงให้ทานเสียก่อนจึงค่อยบริโภคเถิด ท่านทั้งหลายได้ ให้ทานตามสติกำลังและได้บริโภคทานแล้วไม่มีใครติเตียนได้ ย่อมเข้าถึงสัคคสถาน.

จบ สีวิราชชาดกที่ ๓.

ปญฺญายุเปตํ สิริยา วิหีนํ

ยสสฺสินํ วาปิ อเปตปญฺญํ

ปุจฺฉามิ เสนก เอตมตฺถํ

กเมตฺถ เสยฺโย กุสลา วทนฺติ ฯ

ท่านอาจารย์เสนก เราขอถามเนื้อความนี้ บรรดาคนสองพวก คือ คนผู้สมบูรณ์ด้วยปัญญาแต่เสื่อมจากศิริ กับคนที่มียศแต่ไร้ปัญญา นักปราชญ์กล่าวคนไหนว่าประเสริฐ?

ธีรา จ พาลา จ หเว ชนินฺท

สิปฺปูปปนฺนา จ อสิปฺปิโน จ

สุชาติมนฺโตปิ อชาติมสฺส

ยสสฺสิโน เปสกรา ๓ ภวนฺติ

เอตมฺปิ ทิสฺวาน อหํ วทามิ

ปญฺโญ นิหีโน สิริมาว เสยฺโย ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมประชาราษฎร์ คนฉลาด หรือคนโง่ คนบริบูรณ์ด้วยศิลปะ หรือคนหาศิลปะมิได้ แม้จะมีชาติสูง ก็ย่อมเป็นคนรับใช้ของคนผู้มีชาติต่ำแต่มียศ ข้าพระพุทธเจ้าเห็นความดังนี้ จึงขอกราบทูลว่า คนมีปัญญา เป็นคนเลวทราม คนมีศิริแล เป็นคนประเสริฐพระเจ้าข้า.

ตุวมฺปิ ปุจฺฉามิ อโนมปญฺญ

มโหสธ เกวลธมฺมทสฺสิ

พาลํ ยสสฺสึ ปณฺฑิตํ อปฺปโภคํ

กเมตฺถ เสยฺโย กุสลา วทนฺติ ฯ

๑ สี. ทตฺวา มานุสกํ ฯ ๒ ม. สิริมนฺตชาตกํ ฯ ๓ สี. ยุ. เปสฺสการา ฯ

ดูกรมโหสถผู้มีปัญญาไม่ทราม ผู้เห็นธรรมสิ้นเชิง เราถามเจ้าในคนสองพวก คือ คนพาลผู้มียศ กับบัณฑิตผู้ไม่มีโภคะ นักปราชญ์กล่าวคนไหนว่าประเสริฐ.

ปาปานิ กมฺมานิ กโรนฺติ พาลา ๑

อิทเมว ๒ เสยฺโย อิติ มญฺญมานา ๓

อิธโลกทสฺสี ปรโลกํ อทสฺสี

อุภยตฺถ พาโล กลิมคฺคเหสิ

เอตมฺปิ ทิสฺวาน อหํ วทามิ

ปญฺโญว เสยฺโย น ยสสฺสิ พาโล ฯ

คนพาลกระทำกรรมอันชั่วช้า ก็สำคัญว่า สิ่งนี้เท่านั้นประเสริฐ เห็นแต่เพียงโลกนี้ ไม่เห็นโลกหน้า ต้องได้รับเคราะห์ร้ายในโลกทั้งสองข้าพระพุทธเจ้าเห็นข้อความแม้นี้ จึงกราบทูลว่า คนมีปัญญาเท่านั้นประเสริฐ คนโง่ถึงมียศจะประเสริฐอะไร พระเจ้าข้า.

น สิปฺปเมตํ วิทธาติ โภคํ

น พนฺธวา น สรีราวกาโส

ปสฺเสฬมูคํ สุขเมธมานํ

สิรีหีนํ ภชเต โครวินฺทํ ๕

เอตมฺปิ ทิสฺวาน อหํ วทามิ

ปญฺโญ นิหีโน สิริมาว เสยฺโย ฯ

ศิลปะนี้ก็ดี พวกพ้องก็ดี ร่างกายก็ดี หาได้จัดโภคสมบัติมาให้ไม่มหาชนย่อมคบหาโควินทเศรษฐี ผู้มีน้ำลายไหลออกจากคางทั้งสองข้างผู้ได้รับความสุข มีศิริต่ำช้า ข้าพระพุทธเจ้าเห็นข้อความแม้นี้ จึงกราบทูลว่า คนมีปัญญา เป็นคนเลวทราม คนมีศิริเท่านั้นเป็นคนประเสริฐ พระเจ้าข้า.

ลทฺธา สุขํ มชฺชติ อปฺปปญฺโญ

ทุกฺเขน ผุฏฺโฐปิ ปโมหเมติ

อาคนฺตุนา สุขทุกฺเขน ผุฏฺโฐ

ปเวธติ วาริจโรว ฆมฺเม

เอตมฺปิ ทิสฺวาน อหํ วทามิ

ปญฺโญว เสยฺโย น ยสสฺสิ พาโล ฯ

คนมีปัญญาน้อย ได้รับความสุขแล้ว ย่อมมัวเมา แม้ถูกความทุกข์กระทบแล้ว ย่อมถึงความหลง อันสุขทุกข์ที่จรมากระทบเข้าแล้ว ย่อมหวั่นไหว ดุจปลาที่ดิ้นรนอยู่ในที่ร้อน ฉะนั้น ข้าพระพุทธเจ้าเห็นข้อความแม้นี้ จึงกราบทูลว่า คนมีปัญญาเท่านั้นประเสริฐ คนโง่ถึงมียศจะประเสริฐอะไร พระเจ้าข้า.

ทุมํ ยถา สาทุผลํ อรญฺเญ

สมนฺตโต สมภิสรนฺติ ๑ ปกฺขี

เอวมฺปิ อทฺธํ สธนํ สโภคํ

พหุชฺชโน ภชฺชติ ๒ อตฺถเหตุ

เอตมฺปิ ทิสฺวาน อหํ วทามิ

ปญฺโญ นิหีโน สิริมาว เสยฺโย ฯ

๑ ม. กโรติ พาโล ฯ ๒ ม. อิธเมว ฯ ๓ ม. มญฺญมาโน ฯ ๔ ม. น พนฺธุวา

น สรีรวณฺโณ โย ฯ ๕ สี. ยุ. โคริมนฺทํ ฯ

ฝูงนกย่อมพากันบินเร่ร่อนไปมาโดยรอบต้นไม้ ที่มีผลดีในป่า ฉันใดคนเป็นอันมากย่อมคบหาผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์ มีโภคสมบัติ เพราะเหตุต้องการทรัพย์ ก็ฉันนั้น ข้าพระพุทธเจ้าเห็นข้อความแม้นี้ จึงกราบทูลว่า คนมีปัญญา เป็นคนเลวทราม คนมีศิริเท่านั้น เป็นคนประเสริฐพระเจ้าข้า.

น สาธุ พลวา พาโล สาหสํ ๓ วินฺทเต ธนํ

กนฺทนฺตเมตํ ทุมฺเมธํ กฑฺฒนฺติ นิรยํ ภุสํ

เอตมฺปิ ทิสฺวาน อหํ วทามิ

ปญฺโญว เสยฺโย น ยสสฺสิ พาโล ฯ

คนโง่ถึงจะมีกำลังก็หายังประโยชน์ให้สำเร็จไม่ ได้ทรัพย์มาด้วยกรรมอันร้ายแรง นายนิรยบาลทั้งหลาย ย่อมฉุดคร่าเอาคนโง่ ผู้ไม่ฉลาดคร่ำครวญอยู่ ไปสู่นรกอันร้ายกาจ ข้าพระพุทธเจ้าเห็นข้อความแม้นี้จึงกราบทูลว่าคนมีปัญญาเท่านั้น ประเสริฐ คนโง่ถึงมียศจะประเสริฐอะไร พระเจ้าข้า.

ยากาจิ นชฺโช คงฺคมภิสวนฺติ ๔

สพฺพาว ตา นามโคตฺตํ ชหนฺติ

คงฺคา สมุทฺทํ ปฏิปชฺชมานา

น ขายเต อิทฺธิปโร ๕ หิ โลเก ๖

เอตมฺปิ ทิสฺวาน อหํ วทามิ

ปญฺโญ นิหีโน สิริมาว เสยฺโย ฯ

แม่น้ำแห่งใดแห่งหนึ่ง ย่อมไหลไปสู่แม่น้ำคงคา แม่น้ำเหล่านั้นทั้งหมดเทียว ย่อมละทิ้งชื่อและถิ่นเดิม แม่น้ำคงคาไหลไปถึงมหาสมุทรย่อมไม่ปรากฏชื่อ คนในโลกนี้ที่มีฤทธิ์ยิ่ง ก็ไม่ปรากฏ ฉันนั้นแลข้าพระพุทธเจ้าเห็นข้อความแม้นี้ จึงกราบทูลว่า คนมีปัญญา เป็นคนเลวทราม คนมีศิริเท่านั้น เป็นคนประเสริฐ พระเจ้าข้า.

ยเมตมกฺขา อุทธึ มหนฺตํ

ปยนฺติ ๗ นชฺโช สพฺพกาลํ อสงฺขฺยํ

โส สาคโร นิจฺจมุฬารเวโค

เวลํ น อจฺเจติ มหาสมุทฺโท

เอวมฺปิ พาลสฺส ปชปฺปิตานิ

ปญฺญํ น อจฺเจติ สิรี กทาจิ

เอตมฺปิ ทิสฺวาน อหํ วทามิ

ปญฺโญว เสยฺโย น ยสสฺสิ พาโล ฯ

๑ สี. ยุ. สมภิจรนฺติ ฯ ๒ ม. ภชติ ฯ ๓ ม. สาหสา ฯ ๔ ม. คงฺคามภิสฺสวนฺติ ฯ

๕ อิทฺธิวโรติปิ ฯ ม. อิทฺธึ ปญฺโญปิ ฯ ๖ สี. ยุ. โลโก ฯ ๗ ม. สวนฺติ ฯ

ข้าพระพุทธเจ้าจะกล่าวแก้ปัญหาที่ท่านอาจารย์กล่าว แม่น้ำทั้งหลายย่อมไหลไปสู่ทะเลใหญ่ไม่ได้ตลอดกาลทั้งปวง ทะเลนั้นมีกำลังมากเป็นนิตย์ มหาสมุทรย่อมไม่ล่วงเลยฝั่งไปได้ ฉันใด กิจการที่คนโง่ประสงค์ ก็ฉันนั้น คนมีศิริย่อมไม่ล่วงเลยคนมีปัญญาไปได้ไม่ว่าในกาลไหนๆ ข้าพระพุทธเจ้าเห็นข้อความแม้นี้ จึงกราบทูลว่า คนมีปัญญาเท่านั้นประเสริฐ คนโง่ถึงมียศจะประเสริฐอะไร.

อสญฺญโต เจปิ ปเรสมตฺถํ

ภณาติ สณฺฐานคโต ๑ ยสสฺสี

ตสฺเสว ตํ รูหติ ญาติมชฺเฌ

สิรีหีนํ ๒ การยเต น ปญฺญํ ๓

เอตมฺปิ ทิสฺวาน อหํ วทามิ

ปญฺโญ นิหีโน สิริมาว เสยฺโย ฯ

ถ้าแม้คนมียศไม่สำรวมแล้ว อยู่ในที่วินิจฉัย กล่าวข้อความแก่ชนเหล่าอื่น คำพูดของคนนั้นย่อมเจริญงอกงามในท่ามกลางญาติ คนมีปัญญายังคนผู้มีศิริต่ำช้าให้ทำตามคำของตนไม่ได้ ข้าพระพุทธเจ้าเห็นข้อความแม้นี้ จึงกราบทูลว่า คนมีปัญญา เป็นคนเลวทราม คนมีศิริเท่านั้น เป็นคนประเสริฐ พระเจ้าข้า.

ปรสฺส วา อตฺตโน วาปิ เหตุ

พาโล มุสา ภาสติ อปฺปปญฺโญ

โส นินฺทิโต โหติ สภาย มชฺเฌ

ปจฺฉาปิ ๔ โส ทุคฺคติคามิ โหติ

เอตมฺปิ ทิสฺวาน อหํ วทามิ

ปญฺโญว เสยฺโย น ยสสฺสิ พาโล ฯ

คนโง่หาปัญญามิได้ ย่อมกล่าวมุสา เพราะเหตุแห่งบุคคลอื่น หรือแม้แห่งตน คนโง่นั้นย่อมถูกนินทาในท่ามกลางบริษัท แม้ภายหลังเขาก็ต้องไปทุคติ ข้าพระพุทธเจ้าเห็นข้อความแม้นี้ จึงกราบทูลว่าคนมีปัญญาเท่านั้นประเสริฐ คนโง่ถึงมียศจะประเสริฐอะไร พระเจ้าข้า.

อตฺถมฺปิ เจ ภาสติ ภูริปญฺโญ

อนาฬิโย ๕ อปฺปธโน ทลิทฺโท

น ตสฺส ตํ รูหติ ญาติมชฺเฌ

สิรี จ ปญฺญาณวโต น โหติ

เอตมฺปิ ทิสฺวาน อหํ วทามิ

ปญฺโญ นิหีโน สิริมาว เสยฺโย ฯ

๑ สี. สนฺถานคโต ฯ ม. สนฺธานคโต ฯ ๒ ม. สิรี หิ นํ ฯ ๓ ม. ปญฺญา ฯ สี. ปญฺโญ ฯ

๔ สี. ยุ. เปจฺจมฺปิ ฯ ๕ ยุ. อนาลโย ฯ

ถ้าคนมีปัญญาดังแผ่นดิน ไม่มีที่อยู่อาศัย ไม่มีทรัพย์ เป็นคนเข็ญใจกล่าวข้อความ คำพูดของเขานั้นย่อมไม่เจริญงอกงามในท่ามกลางบริษัทอนึ่ง ศิริของคนมีปัญญาย่อมไม่มี ข้าพระพุทธเจ้าเห็นข้อความแม้นี้จึงกราบทูลว่า คนมีปัญญา เป็นคนเลวทราม คนมีศิริเท่านั้น เป็นคนประเสริฐ พระเจ้าข้า.

ปรสฺส วา อตฺตโน วาปิ เหตุ

น ภาสติ อลิกํ ภูริปญฺโญ

โส ปูชิโต โหติ สภาย มชฺเฌ

ปจฺฉาปิ โส สุคฺคติคามิ โหติ

เอตมฺปิ ทิสฺวาน อหํ วทามิ9

ปญฺโญว เสยฺโย น ยสสฺสิ พาโล ฯ

คนมีปัญญาดังแผ่นดิน ย่อมไม่กล่าวคำเหลาะแหละ เพราะเหตุแห่งคนอื่น หรือแม้แห่งตน บุคคลนั้นย่อมเป็นผู้อันมหาชนบูชาในท่ามกลางที่ประชุม แม้ภายหลังเขาก็จะไปสุคติ ข้าพระพุทธเจ้าเห็นข้อความแม้นี้ จึงกราบทูลว่า คนมีปัญญาเท่านั้นประเสริฐ คนโง่ถึงมียศจะประเสริฐอะไร พระเจ้าข้า.

หตฺถิควสฺสา มณิกุณฺฑลา จ

นาริโย ๑ จ อิทฺเธสุ กุเลสุ ชาตา

สพฺพาว ตา อุปโภคา ภวนฺติ

อิทฺธสฺส โปสสฺส อนิทฺธิมนฺโต

เอตมฺปิ ทิสฺวาน อหํ วทามิ

ปญฺโญ นิหีโน สิริมาว เสยฺโย ฯ

ช้าง ม้า โค แก้วมณี กุณฑล และนางนารีทั้งหลายผู้เกิดในตระกูลที่มั่งคั่ง สิ่งทั้งปวงนั้นย่อมเป็นเครื่องอุปโภคของคนที่มั่งคั่ง คนทั้งหลายผู้ไม่มั่งคั่ง ก็ย่อมเป็นเครื่องอุปโภคของคนที่มั่งคั่ง ข้าพระพุทธเจ้าเห็นข้อความแม้นี้ จึงกราบทูลว่า คนมีปัญญาเป็นคนเลวทราม คนมีศิริเท่านั้นเป็นคนประเสริฐ พระเจ้าข้า.

อสํวิหิตกมฺมนฺตํ พาลํ ทุมฺมนฺติมนฺตินํ ๒

สิรี ชหติ ทุมฺเมธํ ชิณฺณํว อุรโค ตจํ

เอตมฺปิ ทิสฺวาน อหํ วทามิ

ปญฺโญว เสยฺโย น ยสสฺสิ พาโล ฯ

ศิริย่อมละคนโง่ผู้ไม่จัดแจงการงาน ไม่มีความคิด มีปัญญาทรามเหมือนงูละทิ้งคราบเก่าไป ฉะนั้น ข้าพระพุทธเจ้าเห็นข้อความแม้นี้จึงกราบทูลว่า คนมีปัญญาเท่านั้น ประเสริฐคนโง่ถึงมียศจะประเสริฐอะไร พระเจ้าข้า.

ปญฺจ ปณฺฑิตา มยํ ภทนฺเต

สพฺเพ ปญฺชลิกา อุปฏฺฐิตา ตํ ๑

ตฺวํ โน อภิภุยฺย อิสฺสโรสิ

สกฺโกว ภูตปฺปติ เทวราชา

เอตมฺปิ ทิสฺวาน อหํ วทามิ

ปญฺโญ นิหีโน สิริมาว เสยฺโย ฯ

๑ ม. ถิโย ฯ ๒ ม. ทุมฺเมธมนฺตินํ ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระพุทธเจ้าทั้ง ๕ คน เป็นบัณฑิต ทุกคนกราบไหว้บำรุงพระองค์ พระองค์เป็นอิสระครอบงำข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ดุจท้าวสักกเทวราชผู้เป็นเจ้าแห่งหมู่สัตว์ ฉะนั้น ข้าพระพุทธเจ้าเห็นข้อความแม้นี้ จึงกราบทูลว่า คนมีปัญญา เป็นคนเลวทรามคนมีศิริเท่านั้น เป็นคนประเสริฐ พระเจ้าข้า.

ทาโสว ปญฺญสฺส ยสสฺสิ พาโล

อตฺเถสุ ชาเตสุ ตถาวิเธสุ

ยํ ปณฺฑิโต นิปุณํ สํวิเธติ

สมฺโมหมาปชฺชติ ตตฺถ พาโล

เอตมฺปิ ทิสฺวาน อหํ วทามิ

ปญฺโญว เสยฺโย น ยสสฺสิ พาโล ฯ

คนโง่ถึงจะมียศ ก็เป็นทาสของคนมีปัญญา เมื่อกิจการต่างๆ เกิดขึ้นคนฉลาดย่อมจัดแจงกิจอันละเอียดใด คนโง่ย่อมถึงความหลงใหลในกิจนั้น ข้าพระพุทธเจ้าเห็นข้อความแม้นี้ จึงกราบทูลว่า คนมีปัญญานั้นแลประเสริฐ คนโง่ถึงมียศจะประเสริฐอะไร พระเจ้าข้า.

อทฺธา หิ ปญฺญาว สตํ ปสตฺถา

กนฺตา สิรี โภครตา มนุสฺสา

ญาณญฺจ พุทฺธานมตุลฺยรูปํ

ปญฺญํ น อจฺเจติ สิรี กทาจิ ฯ

แท้จริง สัตบุรุษทั้งหลายสรรเสริญปัญญาเท่านั้น ศิริเป็นที่ใคร่ของคนโง่ เพราะมนุษย์ทั้งหลายยินดีในโภคสมบัติ ก็ความรู้ของท่านผู้รู้ทั้งหลาย ใครๆ ชั่งไม่ได้ ในกาลไหนๆ คนมีศิริย่อมไม่ล่วงเลยคนมีปัญญาไปได้ ไม่ว่าในกาลไหนๆ.

ยนฺตํ อปุจฺฉิมฺห อกิตฺตยี โน

มโหสธ เกวลธมฺมทสฺสิ

ควํสหสฺสํ อุสภญฺจ นาคํ

อาชญฺญยุตฺเต จ รเถ ทส อิเม

ปญฺหสฺส เวยฺยากรเณน ตุฏฺโฐ

ททามิ เต คามวรานิ โสฬสาติ ฯ

สิริมนฺทชาตกํ จตุตฺถํ ฯ

๑ ม. อยํ ปาโฐ นตฺถิ ฯ

ดูกรมโหสถผู้เห็นธรรมทั้งสิ้น เราได้ถามปัญหาข้อใดกะเจ้า เจ้าได้ประกาศปัญหาข้อนั้นแก่เราแล้ว เรายินดีด้วยการแก้ปัญหาของเจ้า เราให้โคพันหนึ่ง โคอุสุภราชา ช้าง รถเทียมด้วยม้าอาชาไนย ๑๐ ตัวและบ้านส่วย ๑๖ ตำบล แก่เจ้า.

จบ ศิริมันทชาดกที่ ๔.

เอเต ยูถา ปฏิยนฺติ ภีตา มรณา ๒ จิตฺตก

คจฺฉ ตุวํปิ มา กงฺขิ ชีวิสฺสนฺติ ตยา สห ฯ

ดูกรน้องจิตตกะ ฝูงเนื้อเหล่านั้นกลัวความตายจึงพากันหนีกลับไป ถึงเธอก็จงไปเสียเถิด อย่าห่วงใยพี่เลย เนื้อทั้งหลายจักมีชีวิตอยู่กับเธอ.

นาหํ โรหน ๓ คจฺฉามิ หทยํ เม อวกสฺสติ

น ตํ อหํ ชหิสฺสามิ อิธ เหสฺสามิ ๔ ชีวิตํ ฯ

เต หิ นูน มริสฺสนฺติ อนฺธา อปริณายกา

คจฺฉ ตุวํปิ มา กงฺขิ ชีวิสฺสนฺติ ตยา สห ฯ

นาหํ โรหน คจฺฉามิ หทยํ เม อวกสฺสติ

น ตํ พนฺธํ ชหิสฺสามิ อิธ เหสฺสามิ ชีวิตํ ฯ

พี่โรหนะ ฉันจะไม่ไป ถึงใครจะคร่าเอาหัวใจของฉันไป ฉันจักไม่ทิ้งพี่ไปฉันจักยอมทิ้งชีวิตไว้ในที่นี้.

ก็มารดาบิดาทั้งสองของเรานั้น ท่านตาบอด เมื่อไม่มีผู้นำ จักต้องตายแน่ เธอจงไปเถิด อย่าห่วงใยพี่เลย เนื้อทั้งหลายจักมีชีวิตอยู่กับเธอ.

พี่โรหนะ ฉันจะไม่ไป ถึงใครจะมาคร่าเอาหัวใจของฉันไป ฉันจักไม่ทิ้งพี่ผู้ถูกมัดไป ฉันจักยอมทิ้งชีวิตไว้ในที่นี้.

คจฺฉ ภีรุ ปลายสฺสุ กูเฏ พนฺโธสฺมิ อายเส

คจฺฉ ตุวํปิ มา กงฺขิ ชีวิสฺสนฺติ ตยา สห ฯ

เจ้าเป็นคนขลาด จงหนีไปเสียเถิด พี่ติดอยู่ในหลักเหล็ก เธอจงไปเสียเถิด อย่าห่วงใยพี่เลย เนื้อทั้งหลายจักมีชีวิตอยู่กับเธอ.

นาหํ โรหน คจฺฉามิ หทยํ เม อวกสฺสติ

น ตํ อหํ ชหิสฺสามิ อิธ เหสฺสามิ ชีวิตํ ฯ

เต หิ นูน มริสฺสนฺติ อนฺธา อปริณายกา

คจฺฉ ตุวํปิ มา กงฺขิ ชีวิสฺสนฺติ ตยา สห ฯ

นาหํ โรหน คจฺฉามิ หทยํ เม อวกสฺสติ

น ตํ พนฺธํ ชหิสฺสามิ อิธ เหสฺสามิ ชีวิตํ ฯ

๑ ม. โรหณมิคชาตกํ สี. ยุ. โรหนฺตมิคชาตกํ ฯ ๒ ม. มรณสฺส ฯ ๓ ม. โรหณ ฯ

สี. ยุ. โรหนฺต ฯ ๔ ม. หิสฺสามิ ฯ เอวมุปริปิ ฯ

พี่โรหนะ ฉันจะไม่ไป ถึงใครจะมาคร่าเอาหัวใจของฉันไป ฉันจักไม่ละทิ้งพี่ ฉันจักยอมทิ้งชีวิตไว้ในที่นี้.

ก็มารดาบิดาทั้งสองของเรานั้น ท่านตาบอด เมื่อไม่มีผู้นำ จักต้องตายแน่ เธอจงไปเถิด อย่าห่วงใยพี่เลย เนื้อทั้งหลายจักมีชีวิตอยู่กับเธอ.

พี่โรหนะ ฉันจะไม่ไป ถึงใครจะมาคร่าเอาหัวใจของฉันไป ฉันจะไม่ละทิ้งพี่ผู้ถูกมัดไป ฉันจักยอมทิ้งชีวิตไว้ในที่นี้.

อยํ โส ลุทฺทโก เอติ ลุทฺทรูโป ๑ สหาวุโธ

โย โน วธิสฺสติ อชฺช อุสุนา สตฺติยามปิ ๒ ฯ

วันนี้ นายพรานคนใด จักฆ่าเราด้วยลูกศร หรือหอก นายพรานคนนั้นมีรูปร้ายกาจ ถืออาวุธเดินมาแล้ว.

สา มุหุตฺตํ ปลายิตฺวา ภยฏฺฏา ๓ ภยตชฺชิตา

สุทุกฺกรํ อกรา ภีรุ มรณายูปนิวตฺตถ ฯ

นางสุตนามฤคีนั้น ถูกภัยบีบคั้นคุกคามหนีไป ครู่หนึ่งแล้วกลับเข้ามาหาความตาย ถึงนางจะมีขวัญอ่อนก็ได้ทำกรรมที่ทำได้แสนยาก.

กินฺนุ เตเม มิคา โหนฺติ มุตฺตา พนฺธํ อุปาสเร

น ตํ จชิตุมิจฺฉนฺติ ชีวิตสฺสาปิ การณา ฯ

เนื้อทั้ง ๒ นี้เป็นอะไรกับท่านหนอ พ้นไปแล้วยังกลับเข้ามาหาเครื่องผูกอีก ไม่ปรารถนาจะละทิ้งท่านไป แม้เพราะเหตุแห่งชีวิต?

ภาตโร โหนฺติ เม ลุทฺท โสทริยา เอกมาตุกา

น มํ จชิตุมิจฺฉนฺติ ชีวิตสฺสาปิ การณา ฯ

ดูกรนายพราน เนื้อทั้ง ๒ นี้เป็นน้องชาย น้องสาวของข้าพเจ้า ร่วมท้องมารดาเดียวกัน ไม่ปรารถนาละข้าพเจ้าไป แม้เพราะเหตุแห่งชีวิต.

เต หิ นูน มริสฺสนฺติ อนฺธา อปริณายกา

ปญฺจนฺนํ ชีวิตํ เทหิ ภาตรํ มุญฺจ ลุทฺทก ฯ

ข้าแต่นายพราน มารดาบิดาทั้งสองของ เราท่านตาบอด เมื่อไม่มีผู้นำจักต้องตายแน่ โปรดให้ชีวิตแก่เราทั้ง ๕ เถิด โปรดปล่อยพี่ชายเสียเถิด.

โส โว อหํ ปโมกฺขามิ มาตาเปติภรํ มิคํ

นนฺทนฺตุ มาตาปิตโร มุตฺตํ ทิสฺวา มหามิคํ ฯ

ข้าพเจ้าจะปล่อยเนื้อ ผู้เลี้ยงมารดาบิดาเท่านั้น มารดาบิดาได้เห็นพระยาเนื้อหลุดจากบ่วงไปแล้ว ก็จงยินดีเถิด.

เอวํ ลุทฺทก นนฺทสฺสุ สห สพฺเพหิ ญาติภิ

ยถาหมชฺช นนฺทามิ มุตฺตํ ทิสฺวา มหามิคํ ฯ

ข้าแต่นายพราน ท่านจงยินดีเพลิดเพลินกับพวกญาติทั้งปวง เหมือนข้าพเจ้าเห็นพระยาเนื้อที่หลุดจากบ่วงแล้ว ชื่นชม ยินดี ในวันนี้ ฉะนั้น.

กถํ ตฺวํ ปโมกฺโข อาสิ อุปนีตสฺมิ ชีวิเต

กถํ ปุตฺต อโมเจสิ กูฏปาสมฺหา ลุทฺทโก ฯ

ดูกรลูกรัก เมื่อชีวิตเข้าไปใกล้ความตายแล้ว เจ้าหลุดมาได้อย่างไรไฉนนายพรานจึงได้ปล่อยจากบ่วงเหล็กมาเล่า?

ภณํ กณฺณสุขํ วาจํ หทยงฺคํ หทยสฺสิตํ

สุภาสิตาหิ วาจาหิ จิตฺตโก มํ อโมจยิ ฯ

ภณํ กณฺณสุขํ วาจํ หทยงฺคํ หทยสฺสิตํ

สุภาสิตาหิ วาจาหิ สุตนา มํ อโมจยิ ฯ

สุตฺวา กณฺณสุขํ วาจํ หทยงฺคํ หทยสฺสิตํ

สุภาสิตานิ สุตฺวาน ลุทฺทโก มํ อโมจยิ ฯ

๑ สี. ยุ. รุทฺทรูโป ฯ ๒ ม. สตฺติยา อปิ ฯ ๓ ยุ. ภยฏฺฐา ฯ

น้องจิตตกะกล่าววาจาไพเราะหู เป็นที่จับอกจับใจดื่มด่ำในหทัย ช่วยข้าพเจ้าให้หลุดมาได้ด้วยวาจาสุภาษิต. น้องสุตนาได้กล่าววาจาไพเราะหูจับอกจับใจดื่มด่ำในหทัย ช่วยข้าพเจ้าให้หลุดมาได้ด้วยวาจาสุภาษิต.

นายพรานได้ฟังวาจาไพเราะหู เป็นที่จับอกจับใจดื่มด่ำในหทัย ได้ฟังวาจาสุภาษิต จึงได้ปล่อยข้าพเจ้ามา.

เอวํ อานนฺทิโต โหตุ สห ทาเรหิ ลุทฺทโก

ยถา มยชฺช นนฺทาม ทิสฺวา โรหนมาคตํ ฯ

เราได้เห็นลูกโรหนะมาได้แล้ว ย่อมชื่นชม ยินดี ในวันนี้ ฉันใด ขอให้นายพรานพร้อมทั้งบุตรและภรรยา จงมีความชมชื่น ยินดี ฉันนั้นเถิด.

นนุ ตฺวํ อวจ ลุทฺท มิคจมฺมานิ อาหรึ

อถ เกน นุ วณฺเณน มิคจมฺมานิ นาหริ ฯ

ดูกรนายพราน เจ้าได้พูดไว้ว่า จะนำเอาเนื้อและหนังมามิใช่หรือ เออก็เหตุอะไรเล่า เจ้าจึงไม่นำเอาเนื้อและหนังมา?

อาคมญฺเจว ๑ หตฺถตฺถํ กูฏปาสญฺจ โส มิโค

อพชฺฌิ ตํ ๒ มิคราชํ ตญฺจ มุตฺตา อุปาสเร ฯ

ตสฺส เม อหุ สํเวโค อพฺภูโต โลมหํสโน

อิมญฺจาหํ มิคํ หญฺเญ อชฺช หิสฺสามิ ชีวิตํ ฯ

เนื้อนั้นได้มาติดบ่วงเหล็กถึงมือแล้ว แต่มีเนื้อ ๒ ตัวไม่ได้ติดบ่วงเข้ามายืนอยู่ใกล้เนื้อตัวนั้น ข้าพระองค์ได้เกิดความสังเวชใจ ความอัศจรรย์ใจ ขนพองสยองเกล้าว่า ถ้าเราฆ่าเนื้อตัวนี้ เราจักต้องทิ้งชีวิตในวันนี้.

กีทิสา เต มิคา ลุทฺท กีทิสา ธมฺมิกา มิคา

กถํวณฺณา กถํสีลา พาฬฺหํ โข เน ปสํสสิ ฯ

ดูกรนายพราน เนื้อเหล่านั้นเป็นเช่นไร เป็นเนื้อมีธรรมอย่างไร มีสีสรรอย่างไร มีศีลอย่างไร ท่านจึงได้สรรเสริญเนื้อเหล่านั้นนัก?

โอทาตสิงฺคา สุจิวาลา ชาตรูปตจูปมา

ปาทา โลหิตกา เตสํ อญฺชิตกฺขา มโนรมา ฯ

เนื่อเหล่านั้นมีเขาขาว ขนสะอาด หนังเปรียบด้วยทองคำ เท้าแดงตาสุกใส เป็นที่น่ารื่นรมย์ใจ.

เอทิสา เต มิคา เทว เอทิสา ธมฺมิกา มิคา

มาตาเปติภรา เทว น เต โส อภิหารยึ ๓ ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ เนื้อเหล่านั้นเป็นเช่นนี้ เป็นเนื้อมีธรรมเช่นนี้ เป็นเนื้อเลี้ยงบิดามารดา ข้าพระพุทธเจ้าจึงมิได้นำพระยาเนื้อนั้นมาถวายพระองค์ พระเจ้าข้า.

ทมฺมิ นิกฺขสตํ ลุทฺท ถูลญฺจ มณิกุณฺฑลํ

จตุรสฺสญฺจ ๔ ปลฺลงฺกํ อุมฺมาปุปฺผสิรินฺนิภํ ฯ

เทฺว จ สาทิสิโย ภริยา อุสภญฺจ ควํสตํ

ธมฺเมน รชฺชํ กาเรสฺสํ พหุกาโร เมส ลุทฺทก ฯ

กสิวณิชฺชา ๑ อิณทานํ อุญฺฉาจริยา จ ลุทฺทก

เอเตน ทารํ โปเสหิ มา ปาปํ อกรี ปุนาติ ๒ ฯ

โรหนมิคชาตกํ ปญฺจมํ ฯ

๑ ม. อาคมาเจว ฯ ๒ ยุ. ตญฺจ ฯ ๓ สี. อภิหารยุํ ฯ ม. อภิหาริตุํ ฯ ยุ. อภิหารยํ ฯ

๔ ม. จตุสฺสทญฺจ ฯ

ดูกรนายพราน เราให้ทองคำ ๑๐๐ แท่ง กุณฑลแก้วมณีอันมีค่ามากเตียง ๔ เหลี่ยมมีสีคล้ายดอกผักตบ และภรรยาผู้มีรูปร่างเหมือนกัน ๒ คนกับโค ๑๐๐ ตัว แก่ท่าน เราจักปกครองราชสมบัติโดยธรรม ท่านเป็นผู้มีอุปการะแก่เรามาก ดูกรนายพราน ท่านจงเลี้ยงดูบุตรและภรรยาด้วยกสิกรรม พาณิชกรรม การให้กู้หนี้ และด้วยการแสวงหาอันเป็นสัมมาชีพเถิด อย่าได้กระทำบาปอีกเลย.

จบ โรหนมิคชาดกที่ ๕.

เอเต หํสา ปกฺกมนฺติ วงฺกงฺคา ภยเมริตา

หริตฺตจ เหมวณฺณ กามํ สุมุข ปกฺกม ฯ

โอหาย มํ ญาติคณา เอกํ ปาสวสํ คตํ

อนเปกฺขมานา คจฺฉนฺติ กึ เอโก อวหิยฺยสิ ฯ

ปเตว ปตตํ เสฏฺฐ นตฺถิ พนฺเธ สหายกา

มา อนีฆาย หาเปสิ กามํ สุมุข ปกฺกม ฯ

ดูกรสุมุขะ ผู้มีผิวพรรณงามดังทองคำ หงส์เหล่านี้ถูกภัยคุกคามแล้ว มีตัวงอบินหนีไป ท่านจงหนีไปตามปรารถนาเถิด. หมู่ญาติทั้งหลายละทิ้งเราติดอยู่ในบ่วงผู้เดียว ไม่ห่วงใย พากันบินหนีไป ท่านผู้เดียวจะห่วงอยู่ทำไม? ดูกรสุมุขะผู้ประเสริฐ ท่านควรจะบินหนีเอาตัวรอด เพราะความเป็นสหายในเราผู้ติดบ่วงย่อมไม่มี ท่านอย่าทำความเพียรให้เสื่อมเสียเพราะความไม่มีทุกข์เลย จงรีบบินหนีไปตามความปรารถนาเถิด.

นาหํ ทุกฺขปเรโตติ ธตรฏฺฐ ตุวํ ชเห

ชีวิตํ มรณํ วา เม ตยา สทฺธึ ภวิสฺสติ ฯ

ข้าแต่ท้าวธตรฐมหาราช ถึงพระองค์จะถูกทุกข์ครอบงำ ข้าพระพุทธเจ้าก็จักไม่ละทิ้งพระองค์ไป ข้าพระพุทธเจ้าจักเป็น หรือจักตายก็จักร่วมอยู่กับพระองค์.

เอตทริยสฺส กลฺยาณํ ยํ ตฺวํ สุมุข ภาสสิ

ตญฺจ วีมํสมานาหํ ๔ ปตเต ตํ อวสฺสชึ ฯ

ดูกรสุมุขะ ท่านกล่าวคำใด คำนั้นเป็นคำดีงามของพระอริยเจ้า อนึ่งเล่าเราเมื่อจะทดลองท่านจึงได้พูดกะท่านว่า จงบินหนีไป.

อปเทน ปทํ ยาติ อนฺตลิกฺขจโร ทิโช

อารา ปาสํ น พุชฺฌิ ตฺวํ หํสานํ ปวรุตฺตม ๕ ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐสูงสุดกว่าหงส์ทั้งหลาย นกตัวสัญจรไปในอากาศ ย่อมบินไปสู่ทางโดยที่มิใช่ทางได้ พระองค์ไม่ทรงทราบบ่วงแต่ที่ไกลดอกหรือ?

ยทา ปราภโว โหติ โปโส ชีวิตสงฺขเย

อถ ชาลญฺจ ปาสญฺจ อาสชฺชาปิ น พุชฺฌติ ฯ

๑ ม. กสิวาณิชฺชา ฯ ๒ สี. ยุ. อกรา ปุนนฺติ ฯ ๓ ม. จูฬหํสชาตกํ ฯ

๔ ม. วิมํสมาโนหํ ฯ ๕ สี. ยุ. ปวรุตฺตโม ฯ

คราวใด จะมีความเสื่อม คราวนั้น เมื่อถึงคราวจะสิ้นชีพ สัตว์แม้จะติดบ่วง ติดข่ายก็ย่อมไม่รู้สึก.

เอเต หํสา ปกฺกมนฺติ วงฺกงฺคา ภยเมริตา

หริตฺตจ เหมวณฺณ ตฺวญฺเญว อวหิยฺยสิ ฯ

เอเต ภุตฺวา จ ปิตฺวา จ ปกฺกมนฺติ วิหงฺคมา

อนเปกฺขมานา วงฺกงฺคา ตฺวญฺเจเวโก ๑ อุปาสสิ ฯ

กึ นุ ตายํ ๒ ทิโช โหติ มุตฺโต พนฺธํ อุปาสสิ

โอหาย สกุณา ยนฺติ กึ เอโก อวหิยฺยสิ ฯ

ดูกรสุมุขะ ผู้มีผิวพรรณงามดังทองคำ หงส์เหล่านี้ถูกภัยคุกคามแล้ว มีตัวงอพากันบินหนีไป ท่านเท่านั้นมัวพะวงอยู่. หงส์เหล่านั้นกินและดื่มแล้วก็พากันบินหนีไป มิได้แลเหลียวถึงใคร ก็ท่านผู้เดียวจะมาเฝ้าอยู่ทำไมเล่า? หงส์ตัวนี้เป็นอะไรกับท่านหนอ ท่านพ้นแล้วจากบ่วงทำไมจึงมาเป็นห่วงหงส์ผู้ติดบ่วงอยู่เล่า หงส์ทั้งหลายเขาพากันทอดทิ้งไปแล้ว ท่านผู้เดียวมาพะวงอยู่ทำไม?

ราชา เม โส ทิโช มิตฺโต สขา ปาณสโม จ เม

เนว นํ วิชหิสฺสามิ ยาว กาลสฺส ปริยายํ ฯ

หงส์ตัวนั้นเป็นราชาของเรา เป็นมิตรสหายเสมอด้วยชีวิตของเรา เราจักไม่ทอดทิ้งท่านไปจนตราบเท่าจนวันตาย.

โย จ ตฺวํ สขิโน เหตุ ปาณํ จชิตุมิจฺฉสิ

โส เต สหายํ มุญฺจามิ โหตุ ราชา ตวานุโค ฯ

ท่านปรารถนาจะสละชีวิต เพราะเหตุแห่งสหาย เราจักปล่อยสหายของท่านไป ขอพญาหงส์จงไปตามความประสงค์ของท่านเถิด.

เอวํ ลุทฺทก นนฺทสฺสุ สห สพฺเพหิ ญาติภิ

ยถาหมชฺช นนฺทามิ ทิสฺวา มุตฺตํ ทิชาธิปํ ฯ

ดูกรนายพราน วันนี้ ข้าพเจ้าได้เห็นพญาหงส์ตัวเป็นใหญ่ในหมู่ทิชาชาติพ้นจากบ่วงแล้วย่อมชื่นชม ยินดี ฉันใด ขอท่านพร้อมกับหมู่ญาติทั้งปวง จงชื่นชม ยินดี ฉันนั้นเถิด.

กจฺจิ นุ โภโต กุสลํ กจฺจิ โภโต อนามยํ

กจฺจิ รฏฺฐมิทํ ผีตํ ธมฺเมน อนุสาสสิ ฯ

พระองค์ผู้ทรงพระเจริญ ทรงเกษมสำราญดีหรือ โรคาพยาธิมิได้เบียดเบียนพระองค์หรือ รัฐสีมาอาณาจักรของพระองค์นี้สมบูรณ์ดีหรือพระองค์ปกครองประชาราษฎรโดยธรรมหรือ?

กุสลญฺเจว เม หํส อโถ หํส อนามยํ

อโถ รฏฺฐมิทํ ผีตํ ธมฺเมน อนุสาสหํ ฯ

ดูกรพญาหงส์ เราเกษมสำราญดี ทั้งโรคาพยาธิก็มิได้เบียดเบียน รัฐสีมาอาณาจักรของเรานี้ก็สมบูรณ์ดี เราปกครองราษฎรโดยธรรม.

กจฺจิ โภโต อมจฺเจสุ โทโส โกจิ น วิชฺชติ

กจฺจิ อารา อมิตฺตา เต ฉายา ทกฺขิณโตริว ฯ

โทษผิดอะไรๆ ในหมู่อำมาตย์ของพระองค์ไม่มีอยู่หรือ หมู่ศัตรูห่างไกลจากพระองค์ เหมือนเงาย่อมไม่เจริญทางทิศทักษิณ แลหรือ?

อโถปิ เม อมจฺเจสุ โทโส โกจิ น วิชฺชติ

อโถ อารา อมิตฺตา เม ฉายา ทกฺขิณโตริว ฯ

๑ ม. ตฺวญฺเญเวโก ฯ ๒ ม. ตฺยายํ ฯ

โทษผิดอะไรๆ ในหมู่อำมาตย์ของเราไม่มีเลย อนึ่ง หมู่ศัตรูก็ห่างไกลจากเรา เหมือนเงาย่อมไม่เจริญทางด้านทิศทักษิณ ฉะนั้น.

กจฺจิ เต สาทิสี ภริยา อสฺสวา ปิยภาณินี

ปุตฺตรูปยสูเปตา ตว ฉนฺทวสานุคา ฯ

พระมเหสีของพระองค์ มิได้ทรงประพฤติล่วงละเมิดพระทัย ทรงเชื่อฟังทรงปราศรัยน่ารัก พร้อมพรักไปด้วยปุตตสมบัติ รูปสมบัติ และยศสมบัติ ยังเป็นที่โปรดปรานของพระองค์หรือ?

อโถ เม สาทิสี ภริยา อสฺสวา ปิยภาณินี

ปุตฺตรูปยสูเปตา มม ฉนฺทวสานุคา ฯ

มเหสีของเราเป็นเช่นนั้น ทรงเชื่อฟังถ้อยคำ ทรงปราศรัยน่ารัก พร้อมพรักไปด้วยปุตตสมบัติ รูปสมบัติ และยศสมบัติ ยังเป็นที่โปรดปรานของเราอยู่.

กจฺจิ เต พหโว ปุตฺตา สุชาตา รฏฺฐวฑฺฒน

ปญฺญาชเวน สมฺปนฺนา สมฺโมทนฺติ ตโต ตโต ฯ

พระโอรสของพระองค์มีมากพระองค์ ทรงอุบัติมาเป็นศรีสวัสดี ในรัฐสีมาอันเจริญ ทรงสมบูรณ์ด้วยพระปรีชาเฉลียวฉลาด ย่อมทรงบันเทิงพระทัยแต่ที่นั้นๆ อยู่แลหรือ?

สตํ เอโก จ เม ปุตฺตา ธตรฏฺฐ มยา สุตา(

เตสํ ตฺวํ กิจฺจมกฺขาหิ นาวรุชฺฌนฺติ ๑ เต วโจ ฯ

ดูกรพระยาหงส์ธตรฐ เราปรากฏว่ามีโอรสถึง ๑๐๑ คน ขอท่านได้โปรดชี้แจงกิจที่ควรแก่โอรสเหล่านั้นด้วยเถิด โอรสเหล่านั้นจะไม่ดูหมิ่นถ้อยคำของท่านเลย.

อุปปนฺโนปิ เจ โหติ ชาติยา วินเยน วา

อถ ปจฺฉา กุรุเต โยคํ กิจฺเจ อาวาสุ ๒ สีทติ ฯ

ตสฺส สํหีรปญฺญสฺส วิวโร ชายเต มหา

รตฺติมนฺโธว รูปานิ ถูลานิ มนุปสฺสติ ฯ

อสาเร สารโยคญฺญู มตึ นเตฺวว วินฺทติ

สรโภว คิริทุคฺคสฺมึ อนฺตราเยว สีทติ ฯ

หีนชจฺโจปิ เจ โหติ อุฏฺฐาตา ธิติมา นโร

อาจารสีลสมฺปนฺโน นิเส อคฺคีว ภาสติ ฯ

เอตํ เว ๓ อุปมํ กตฺวา ปุตฺเต วิชฺชาสุ ฐาปย ๔

สํวิรูเฬฺหถ เมธาวี เขตฺเต พีชํว วุฏฺฐิยาติ ฯ

๑ สี. ยุ. นาวรชฺฌนฺติ ฯ ๒ ม. กิจฺเฉ อาปาสุ ฯ ๓ ม. เม ฯ ๔ ม. วาจย ฯ

ถ้าแม้ว่า บุคคลประกอบด้วยชาติ หรือวินัย แต่กระทำความเพียรในภายหลัง เมื่อกิจที่จำต้องทำเกิดขึ้น ย่อมต้องจมอยู่ในห้วงอันตราย. ช่องทางรั่วไหลแห่งโภคสมบัติเป็นต้น ก็จะเกิดใหญ่โตขึ้นกับบุคคลผู้มีปัญญาง่อนแง่นนั้น บุคคลนั้นย่อมมองเห็นได้แต่รูปที่หยาบๆ เหมือนความมืดในราตรี ฉะนั้น. บุคคลผู้ประกอบความเพียรในสิ่งอันไม่เป็นสาระว่าเป็นสาระ ก็ย่อมไม่ประสบความรู้เลยทีเดียว ย่อมจะจมลงในห้วงอันตรายอย่างเดียว เหมือนกวางวิ่งโลดโผนไปในซอกผา ตกจมเหวลงไปในระหว่างทาง ฉะนั้น. ถึงหากว่า นรชนจะเป็นผู้มีชาติเลวทราม แต่เป็นผู้มีความขยันหมั่นเพียร มีปัญญา ประกอบด้วยอาจาระและศีล ย่อมจะรุ่งเรือง เหมือนกองไฟในกลางคืน ฉะนั้น ขอพระองค์ทรงทำข้อนั้นนั่นแลให้เป็นเครื่องเปรียบเทียบ แล้วทรงยังพระโอรสทั้งหลายให้ดำรงอยู่ในวิชา บุคคลผู้มีปัญญาย่อมงอกงาม เหมือนพืชในนางอกงามขึ้นเพราะน้ำฝน ฉะนั้น.

จบ หังสชาดกที่ ๖

มิคลุทฺโท มหาราชา ปญฺจาลานํ รเถสโก

นิกฺขนฺโต สห เสนาย โอคโณ วนมาคมา ฯ

ตตฺถทฺทส ๑ อรญฺญสฺมึ ตกฺกรานํ กุฏึ กตํ

ตสฺมา ๒ กุฏิยา นิกฺขมฺม สุโว ลุทฺทานิ ภาสติ ฯ

สมฺปนฺนวาหโน โปโส ยุวา สมฺมฏฺฐกุณฺฑลี ๓

โสภติ โลหิตุณฺหีโส ทิวา สุริโยว ภาสติ ฯ

มชฺฌนฺติเก สมฺปติเก สุตฺโต ราชา สสารถิ

หนฺทสฺสาภรณํ สพฺพํ คณฺหาม สหสา ๔ มยํ ฯ

นิสฺสิเวปิ ๕ รโหทานิ สุตฺโต ราชา สสารถิ

อาทาย วตฺถํ มณิกุณฺฑลญฺจ

หนฺตฺวาน สาขาหิ อวตฺถราม ฯ

พระมหาราชาผู้เป็นจอมแห่งชนชาวปัญจาลรัฐ เป็นดุจพรานเนื้อ เสด็จออกมาสู่ป่าพร้อมด้วยเสนา พลัดจากหมู่เสนาไป. ท้าวเธอได้ทอดพระเนตรเห็นหมู่บ้านที่เขาทำไว้ เป็นที่อยู่อาศัยของโจรทั้งหลายในป่านั้นสุวโปดกออกจากหมู่บ้านนั้นแล้ว กลับมาพูดคำหยาบคายกับพ่อครัวว่า มีบุรุษหนุ่มน้อย มีรถม้าเป็นพาหนะ มีกุลฑลเกลี้ยงเกลาดี มีกรอบหน้าแดงงดงามเหมือนพระอาทิตย์ส่องแสงสว่างในกลางวัน ฉะนั้น. เมื่อถึงเวลาเที่ยงวัน พระราชากำลังบรรทมหลับพร้อมกับนายสารถี เอาซิพวกเราจงรีบไปชิงเอาทรัพย์ทั้งหมด ของท้าวเธอเสีย. เวลานี้ก็เงียบสงัดดุจกลางคืน พระราชากำลังบรรทมหลับพร้อมกับนายสารถี พวกเราจงไปแย่งเอาผ้าและกุลฑลแก้วมณี แล้วฆ่าเสียเอากิ่งไม่ปิดไว้.

กินฺนุ อุมฺมตฺตรูโปว สตฺติคุมฺพ ปภาสสิ

ทุราสทา หิ ราชาโน อคฺคิ ปชฺชลิโต ยถา ฯ

ดูกรสุวโปดกสัตติคุมพะ เจ้าเป็นบ้าไปกระมังจึงได้พูดอย่างนั้น เพราะว่า พระราชาทั้งหลายถึงจะเสด็จมาแต่ไกล ก็ย่อมทรงเดชานุภาพเหมือนดังไฟสว่างไสว ฉะนั้น.

อถ ตฺวํ ปติโกลุมฺพ มตฺโต ถุลฺลานิ คชฺชสิ

มาตริ มยฺห นคฺคาย กึ นุ ตฺวํ วิชิคุจฺฉเส ฯ

ดูกรนายปติโกลุมพะ ท่านเมาแล้วย่อมเก่งกาจมากมิใช่หรือ เมื่อมารดาของเราเปลือยกาย ไฉนท่านจึงเกลียดเล่าหนอ?

อุฏฺเฐหิ สมฺม ตรมาโน รถํ โยเชหิ สารถิ

สกุโณ เม น รุจฺจติ อญฺญํ คจฺฉาม อสฺสมํ ฯ

ดูกรสารถีผู้เพื่อนยาก จงรีบลุกขึ้นเทียมรถ เราไม่ชอบใจนก เราจงไปอาศรมอื่นกันเถิด.

ยุตฺโต รโถ มหาราช ยุตฺโต จ พลวาหโน

อธิติฏฺฐ มหาราช อญฺญํ คจฺฉาม อสฺสมํ ฯ

๑ ม. ตตฺถทฺทสา ฯ ๒ ม. ตสฺสา ฯ ๓ ม. - กุณฺฑโล ฯ ๔ ม. สาหสา ฯ

๕ ม. นิสีเถปิ ฯ

ข้าแต่พระมหาราชา ราชรถได้เทียมแล้ว และม้าราชพาหนะมีกำลังก็ได้จัดเทียมแล้ว เชิญพระองค์เสด็จขึ้นประทับเถิด จะได้เสด็จไปยังอาศรมอื่น พระเจ้าข้า.

โกนุเมว คตา สพฺเพ เย อสฺมึ ปริจารกา

เอส คจฺฉติ ปญฺจาโล มุตฺโต เตสํ อทสฺสนา ฯ

โกทณฺฑกานิ คณฺหถ สตฺติโย โตมรานิ จ

เอส คจฺฉติ ปญฺจาโล มา โว มุญฺจิตฺถ ชีวิตํ ฯ

พวกโจรในอาศรมนี้พากันไปเสียที่ไหนหมดเล่า พระเจ้าปัญจาลราชนั้นหลุดพ้นไปได้ เพราะพวกโจรเหล่านั้นไม่เห็น. ท่านทั้งหลายจงจับเกาทัณฑ์ หอก และโตมร พระเจ้าปัญจาลราช กำลังหนีไป ท่านทั้งหลายอย่าได้ปล่อยให้มีชีวิตอยู่ได้เลย.

อถาปโร ปฏินนฺทิตฺถ สุโว โลหิตตุณฺฑิโก ๑

สฺวาคตนฺเต มหาราช อโถ เต อทุราคตํ

อิสฺสโรสิ อนุปฺปตฺโต ยํ อิธตฺถิ ปเวทย ฯ

ติณฺฑุกานิ ปิยาลานิ มธุเก กาสุมาริโย

ผลานิ ขุทฺทกปฺปานิ ภุญฺช ราช วรํ วรํ ฯ

อิทํปิ ปานิยํ สีตํ อาภตํ คิริคพฺภรา

ตโต ปิว มหาราช สเจ ตฺวํ อภิกงฺขสิ ฯ

อรญฺญํ อุญฺฉาย คตา เย อสฺมึ ปริจารกา

สยํ อุฏฺฐาย คณฺหโวฺห หตฺถา เม นตฺถิ ทาตเว ฯ

ครั้งนั้น ปุบผกะสุวโปดกผู้มีจะงอยปากแดง ยินดีต้อนรับพระราชาว่าข้าแต่พระมหาราชา พระองค์เสด็จมาดีแล้ว อนึ่ง พระองค์มิได้เสด็จมาร้าย พระองค์ผู้ทรงอิสรภาพเสด็จมาถึงแล้วโดยลำดับ ของสิ่งใดมีอยู่ในอาศรมนี้ ขอพระองค์ทรงเลือกเสวยของสิ่งนั้น. ผลมะพลับ ผลมะหาดผลมะซาง ผลหมากเม่า อันเป็นผลไม้มีรสหวานเล็กน้อย ขอพระองค์จงเลือกเสวยแต่ที่ดีๆ ข้าแต่พระมหาราชา น้ำนี้เย็น นำมาแต่ซอกภูเขาขอเชิญพระองค์ทรงดื่มถ้าทรงปรารถนา. ฤาษีทั้งหลายในอาศรมนี้พากันไปป่าเพื่อแสวงหาผลาผล เชิญเสด็จลุกขึ้นไปทรงเลือกหยิบเอาเองเถิดเพราะข้าพระองค์ไม่มีมือที่จะทูลถวายได้.

ภทฺทโก วตายํ ปกฺขี ทิโช ปรมธมฺมิโก

อเถโส อิตโร ปกฺขี สุโว ลุทฺทานิ ภาสติ ฯ

เอตํ หนถ พนฺธถ มา โว มุญฺจิตฺถ ชีวิตํ

อิจฺเจวํ วิลปนฺตสฺส โสตฺถี ๒ ปตฺโตสฺมิ อสฺสมํ ฯ

นกแขกเต้าตัวนี้เจริญดีหนอ ประกอบด้วยคุณธรรมอย่างยิ่ง ส่วนนกแขกเต้าตัวโน้นพูดถ้อยคำหยาบคายว่า จงจับมัดพระราชานี้ฆ่าเสีย อย่าให้รอดชีวิตไปได้เลย เมื่อนกแขกเต้านั้นรำพันเพ้ออยู่อย่างนี้ เราได้มาถึงอาศรมนี้โดยสวัสดี.

ภาตโรสฺม มหาราช โสทริยา เอกมาตุกา

เอกรุกฺขสฺมิ สํวฑฺฒา นานาเขตฺตคตา อุโภ ฯ

สตฺติคุมฺโพ จ โจรานํ อหญฺจ อิสินํ อิธ

อสตํ โส สตํ อหํ เตน ธมฺเมน โน วินา ฯ

๑ ม. - ตุณฺฑโก ฯ ๒ ม. โสตฺถึ ฯ

ข้าแต่พระมหาราชา ข้าพระองค์ทั้งสองเป็นพี่น้องร่วมท้องมารดาเดียวกันได้เจริญเติบโตที่ต้นไม้เดียวกัน แต่ต่างพลัดกันไปอยู่คนละเขตแดน.

สัตติคุมพะเจริญอยู่ในสำนักของพวกโจร ส่วนข้าพระองค์เจริญอยู่ในสำนักของฤาษีในอาศรมนี้ สัตติคุมพะนั้นเข้าอยู่ในสำนักของอสัตบุรุษข้าพระองค์อยู่ในสำนักของสัตบุรุษ ฉะนั้น ข้าพระองค์ทั้งสองจึงต่างกันโดยธรรม.

ยตฺถ วโธ จ พนฺโธ จ นิกติ วญฺจนานิ จ

อาโลปา สหสาการา ตานิ โส ตตฺถ สิกฺขติ ฯ

อิธ สจฺจญฺจ ธมฺโม จ อหึสา สํยโม ทโม

อาสนูทกทายีนํ องฺเก วฑฺโฒสฺมิ ภารต ฯ

การฆ่าก็ดี การจองจำก็ดี การหลอกลวงด้วยของปลอมก็ดี การหลอกลวงด้วยอาการตรงๆ ก็ดี การปล้นฆ่าชาวบ้านก็ดี การกระทำกรรมอันอันแสนสาหัสก็ดี มีอยู่ในที่ใด สัตติคุมพะนั้นย่อมศึกษาสิ่งเหล่านั้นในที่นั้น. ข้าแต่พระองค์ผู้ภารตวงศ์ ในอาศรมของฤาษีนี้มีแต่สัจจะธรรมะ ความไม่เบียดเบียน ความสำรวม และความฝึกอินทรีย์ข้าพระองค์เป็นผู้เจริญแล้วบนตักของฤาษีทั้งหลาย ผู้มีปกติให้อาสนะและน้ำ.

ยํ ยํ หิ ราช ภชติ สนฺตํ วา ยทิ วา อสํ

สีลวนฺตํ วิสีลํ วา วสํ ตสฺเสว คจฺฉติ ฯ

ยาทิสํ กุรุเต มิตฺตํ ยาทิสญฺจูปเสวต

โสปิ ตาทิสโก โหติ สหวาโสปิ ๑ ตาทิโส ฯ

เสวมาโน เสวมานํ สมฺผุฏฺโฐ สมฺผุสํ ปรํ

สโร ทุฏฺโฐ ๒ กลาปํว อลิตฺตมุปลิมฺปติ ฯ

อุปลิมฺปภยา ๓ ธีโร เนว ปาปสขา สิยา

ปูติมจฺฉํ กุสคฺเคน โย นโร อุปนยฺหติ

กุสาปิ ปูติ ๔ วายนฺติ เอวํ พาลูปเสวนา ฯ

ตครํว ๕ ปลาเสน โย นโร อุปนยฺหติ

ปตฺตาปิ สุรภี ๖ วายนฺติ เอวํ ธีรูปเสวนา

ตสฺมา ปลาสปุฏสฺเสว ๗ ญตฺวา สมฺปากมตฺตโน

อสนฺเต นูปเสเวยฺย ๘ สนฺเต เสเวยฺย ปณฺฑิโต

อสนฺโต นิรยํ เนนฺติ สนฺโต ปาเปนฺติ สุคฺคตินฺติ ฯ

สตฺติคุมฺพชาตกํ สตฺตมํ ฯ

๑ ม. สหวาโส หิ ฯ ๒ ม. ทิทฺโธ ฯ ๓ ม. อุปเลปภยา ฯ ๔ สี. ยุ. ปูตี ฯ

๕ ม. ตครญฺจ ฯ ๖ ม. สุรภิ ฯ ๗ ม. ปตฺตปุฏสฺเสว ฯ ๘ ม. โนปเสเวยฺย ฯ

ข้าแต่พระราชา บุคคลคบคนใดๆ เป็นสัตบุรุษ อสัตบุรุษ มีศีล หรือไม่มีศีล บุคคลนั้นย่อมไปสู่อำนาจของบุคคลนั้นนั่นเทียว. บุคคลคบคนเช่นใดเป็นมิตร หรือเข้าไปคบสนิทคนเช่นใด ก็ย่อมเป็นคนเช่นนั้นเพราะการอยู่ร่วมกันเป็นเช่นนั้น. อาจารย์คบอันเตวาสิก ย่อมทำอันเตวาสิกผู้ยังไม่แปดเปื้อนให้แปดเปื้อนได้ อาจารย์ถูกอันเตวาสิกพาเปื้อนแล้ว พาอาจารย์อื่นให้เปื้อนอีก เหมือนลูกศรที่เปื้อนยาพิษแล้วย่อมทำแล่งลูกศรให้เปื้อน ฉะนั้น. นักปราชญ์ไม่พึงมีสหายลามกเลยทีเดียว เพราะกลัวแต่การแปดเปื้อนด้วยบาปธรรม นรชนใดห่อปลาเน่าด้วยใบหญ้าคา แม้ใบหญ้าคาของนรชนนั้น ก็ย่อมมีกลิ่นเน่าฟุ้งไปฉันใด การเข้าไปคบคนพาล ก็ฉันนั้นเหมือนกัน. นรชนใด ห่อกฤษณาด้วยใบไม้ แม้ใบไม้ของนรชนนั้น ก็ย่อมหอมฟุ้งไป ฉันใด การเข้าไปคบนักปราชญ์ ก็ฉันนั้นเหมือนกัน เพราะเหตุนั้น บัณฑิตรู้ความเปลี่ยนแปลงของตนดุจห่อใบไม้แล้ว ไม่ควรเข้าไปคบพวกอสัตบุรุษ ควรคบแต่พวกสัตบุรุษ ด้วยว่า อสัตบุรุษย่อมนำไปสู่นรก สัตบุรุษย่อมพาให้ถึงสุคติ.

จบ สัตติคุมพชาดกที่ ๗.

ภลฺลาติโย ๑ นาม อโหสิ ราชา

รฏฺฐํ ปหาย มิควํ อจาริโส

อคมา คิริวรํ คนฺธมาทนํ

สุปุปฺผิตํ กึปุริสานุจิณฺณํ ฯ

สาลูรสงฺฆญฺจ นิเสธยิตฺวา

ธนุกลาปญฺจ โส นิกฺขิปิตฺวา

อุปาคมิ วจนํ วตฺตุกาโม

ยตฺถฏฺฐิตา กึปุริสา อเหสุํ ฯ

หิมจฺจเย เหมวตาย ตีเร

กิมิธฏฺฐิตา มนฺตยโวฺห อภิณฺหํ

ปุจฺฉามิ โว มานุสเทหวณฺเณ

กถํ โว ๒ ชานนฺติ มนุสฺสโลเก ฯ

ได้มีพระราชาทรงพระนามว่า ภัลลติยะ ทรงละรัฐสีมา เสด็จประพาสป่าล่ามฤค ท้าวเธอเสด็จไปถึงคันธมาทน์วรคีรี มีพรรณดอกไม้บานสะพรั่ง ซึ่งกินนรเลือกเก็บอยู่เนืองๆ มีกินนรสองสามีภรรยายืนกันอยู่ ณ ที่ใด ท้าวเธอประสงค์จะตรัสถาม จึงทรงห้ามหมู่สุนัข และเก็บแล่งธนูไว้แล้วเสด็จเข้าไปใกล้ ณ ที่นั้น. ตรัสถามว่า ล่วงฤดูหนาวแล้ว เหตุไร เจ้าทั้งสองจึงมายืนกระซิบกระซาบกันอยู่เนืองๆ ที่ริมฝั่งเหมวดี ณ ที่นี้เล่า เราขอถามเจ้าทั้งสองผู้มีเพศเหมือนกายมนุษย์ ชนทั้งหลายในมนุษยโลก จะรู้จักเจ้าทั้งสองว่า เป็นอะไร?

มลฺลคิรึ ปณฺฑรกํ ติกูฏํ

สีโตทกา ๓ อนุวิจราม นชฺโช

มิคา มนุสฺสาว นิภาสวณฺณา

ชานนฺติ โน กึปุริสาติ ลุทฺท ฯ

ข้าแต่ท่านพราน เราทั้งสองเป็นมฤค มีเพศพรรณปรากฏเหมือนมนุษย์เที่ยวอยู่ตามแม่น้ำเหล่านี้ คือ มาลาคิรีนที ปัณฑรกนที ติกูฏนที ซึ่งมีน้ำใสเย็นสนิท ชาวโลกรู้จักเราทั้งสองว่า เป็นกินนร.

สุกิจฺฉรูปํ ปริเทวยโวฺห

อาลิงฺคิโต จาสิ ปิโย ปิยาย

ปุจฺฉามิ โว มานุสเทหวณฺเณ

กิมิธ วเน โรทถ อปฺปตีตา ฯ

สุกิจฺฉรูปํ ปริเทวยโวฺห

อาลิงฺคิโต จาสิ ปิโย ปิยาย

ปุจฺฉามิ โว มานุสเทหวณฺเณ

กิมิธ วเน วิลปถ อปฺปตีตา ฯ

สุกิจฺฉรูปํ ปริเทวยโวฺห

อาลิงฺคิโต จาสิ ปิโย ปิยาย

ปุจฺฉามิ โว มานุสเทหวณฺเณ

กิมิธ วเน โสจถ อปฺปตีตา ฯ

๑ สี. ยุ. ภลฺลาฏิโย ฯ ๒ ม. นุ. ฯ ๓ สี. ยุ. สีโตทิยา ฯ

เจ้าทั้งสองเหมือนได้รับความทุกข์ร้อนเสียเหลือเกิน ปริเทวนาอยู่เจ้าทั้งสองมีความรักกัน ได้สวมกอดกันสมความรักแล้ว เราขอถามเจ้าทั้งสองผู้มีเพศพรรณดังกายมนุษย์ เหตุไร เจ้าทั้งสองจึงร้องไห้อยู่ในป่านี้ ไม่สร่างซาเลย? เจ้าทั้งสองเหมือนได้รับความทุกข์ร้อนเสียเหลือเกิน ปริเทวนาอยู่ เจ้าทั้งสองมีความรักกัน ได้สวมกอดกันสมความรักแล้ว เราขอถามเจ้าทั้งสองผู้มีเพศพรรณดังกายมนุษย์ เหตุไร เจ้าทั้งสองจึงมาบ่นเพ้ออยู่ในป่านี้ ไม่สร่างซาเลย? เจ้าทั้งสองเหมือนได้รับความทุกข์ร้อนเสียเหลือเกิน ปริเทวนาอยู่ เจ้าทั้งสองมีความรักกัน ได้สวมกอดกันสมความรักแล้ว เราขอถามเจ้าทั้งสองผู้มีเพศพรรณดังกายมนุษย์เหตุไร เจ้าทั้งสองจึงเศร้าโศกอยู่ในป่านี้ไม่สร่างซาเลย?

มเยกรตฺตํ ๑ วิปฺปวสิมฺห ลุทฺท

อกามกา อญฺญมญฺญํ สรนฺตา

ตเมกรตฺตํ ๒ อนุตปฺปมานา

โสจาม สา รตฺติ ปุน น เหสฺสติ ฯ

ข้าแต่ท่านพราน เราทั้งสองไม่อยากจะจากกัน ก็ต้องจากกันแยกกันอยู่สิ้นราตรีหนึ่ง เมื่อมาระลึกถึงกันและกัน ก็เดือดร้อนเศร้าโศกถึงกันตลอดราตรีหนึ่งว่า ราตรีนั้นจักไม่มีอีก.

ยเมกรตฺตํ ๓ อนุตปฺปเถตํ

ธนํว นฏฺฐํ ปิตรญฺจ เปตํ

ปุจฺฉามิ โว มานุสเทหวณฺเณ

กถํ วินาวาสมกปฺปยิตฺถ ฯ

เจ้าทั้งสองคิดถึงทรัพย์ที่หายไปหรือ หรือว่าคิดถึงบิดามารดาผู้ล่วงลับไปแล้ว จึงได้เดือดร้อนอยู่สิ้นราตรีหนึ่ง เราขอถามเจ้าทั้งสองผู้มีเพศพรรณดังกายมนุษย์ เหตุไร เจ้าทั้งสองจึงต้องจากกันไป?

ยมิมํ นทึ ปสฺสสิ สีฆโสตํ

นานาทุมจฺฉาทน เสลกูลํ ๔

ตํ เม ปิโย อุตฺตริ วสฺสกาเล

มมญฺจ มญฺเญ อนุพนฺธตีติ ฯ

อหญฺจ องฺโกลกโมจินามิ

อธิมุตฺตกํ สตฺตลิโยธิกญฺจ

ปิโย จ เม เหหิติ มาลภารี

อหญฺจ นํ มาลินิ ๑ อชฺฌุเปสฺสํ ฯ

อหญฺจิทํ กุรวกํ โอจินามิ

อุทฺทาลกา ปาตลิ สินฺธุวาริตา ๒

ปิโย จ เม เหหิติ มาลภารี

อหญฺจ นํ มาลินิ อชฺฌุเปสฺสํ ฯ

อหญฺจ สาลสฺส สุปุปฺผิตสฺส

โอเจยฺย ปุปฺผานิ กโรมิ มาลํ

ปิโย จ เม เหหิติ มาลภารี

อหญฺจ นํ มาลินิ อชฺฌุเปสฺสํ ฯ

อหญฺจ สาลสฺส สุปุปฺผิตสฺส

โอเจยฺย ปุปฺผานิ กโรมิ ภารํ

อิทญฺจ โน เหหิติ สนฺถรตฺถํ

ยตฺถชฺชิมํ ๓ วิหริสฺสาม ๔ รตฺตึ ฯ

อหญฺจ โข อคฺคลุ ๕ จนฺทนญฺจ

สิลาย ปึสามิ ปมตฺตรูปา

ปิโย จ เม เหหิติ โรสิตงฺโค

อหญฺจ นํ โรสิตา อชฺฌุเปสฺสํ

อถาคมา สลิลํ สีฆโสตํ

นุทํ สาเล สลเล กณฺณิกาเร

อาปูรเถ ๑ เตน มุหุตฺตเกน

สายํ นที อาสิ มยา สุทุตฺตรา ฯ

อุโภสุ ตีเรสุ มยํ ตทา ฐิตา

สมฺปสฺสนฺตา อุภโย อญฺญมญฺญํ

สกึปิ โรทาม สกึ หสาม

กิจฺเฉน โน อคมา สมฺพรี สา ฯ

ปาโต จ โข อุคฺคเต สุริยมฺหิ

จตุกฺกํ นทึ อุตฺตริยาน ลุทฺท

อาลิงฺคิยา อญฺญมญฺญํ มยํ อุโภ

สกึปิ โรทาม สกึ หสาม ฯ

ตีหูนกํ สตฺต สตานิ ลุทฺท

ยมิธ มยํ วิปฺปวสิมฺห ปุพฺเพ

วสฺเสกิมํ ๒ ชีวิตํ ภูมิปาล

โกนีธ กนฺตาย วินา วเสยฺย ฯ

๑-๒-๓ ยุ. - รตฺตึ ฯ ๔ สี. ยุ. ทุมจฺฉทนํ เสลกูฏํ ฯ ม. - ทุมจฺฉาทนํ ฯ

๑ ม. มาลินี ฯ เอวมุปริปิ ฯ ๒ ม. ปาฏลิสินฺธุวารกา ฯ ๓ สี. ยุ. ยถชฺชมํ ฯ

๔ ยุ. วิหริสฺสามุ ฯ ๕ ม. อคฬฬ ฯ ยุ. อกลล ฯ

ท่านเห็นนทีนี้แห่งใด มีกระแสอันเชี่ยวไหลมาในระหว่างหุบหิน ปกคลุมไปด้วยหมู่ไม้ต่างๆ พรรณ ในฤดูฝน กินนรสามีผู้เป็นที่รักของดิฉัน ได้ข้ามแม่น้ำนั้นไปด้วยสำคัญว่า ดิฉันคงจะติดตามมาข้างหลัง ส่วนดิฉันมัวเลือกเก็บดอกปรู ดอกลำดวน ดอกมะลิซ้อน และดอกคัดเค้าที่บานๆ ด้วยคิดว่า สามีที่รักของเราจะได้ทัดทรงดอกไม้ ส่วนเราก็จะได้สอดแซมดอกไม้เข้าไปนอนแนบสามีที่รักนั้น. อนึ่ง ดิฉันมัวเลือกเก็บดอกไม้บานไม่รู้โรยดอกราชพฤกษ์ ดอกแคฝอย ดอกย่านทราย ด้วยคิดว่า สามีที่รักของเราจะทัดทรงดอกไม้ ส่วนเราก็จักได้สอดแซมดอกไม้เข้าไปนอนแนบสามีที่รักนั้น.

อนึ่ง ดิฉันมัวเลือกเก็บดอกสาลพฤกษ์ซึ่งกำลังบานดีร้อยเป็นพวงมาลัย ด้วยคิดว่า สามีที่รักของเราจะได้สวมใส่พวงมาลัยส่วนเราก็จักได้สวมใส่พวงมาลัยเข้าไปนอนแนบสามีที่รักนั้น. อนึ่งดิฉันมัวเลือกเก็บดอกสาลพฤกษ์ซึ่งกำลังบานดีแล้วร้อยกรองทำเป็นพวงๆด้วยคิดว่า คืนวันนี้ เราทั้งสองจะอยู่ ณ ที่แห่งใด พวงดอกรังนี้จักเป็นเครื่องปูลาด ณ ที่นั้น. อนึ่ง ดิฉันมัวเลินเล่อบดกฤษณาดำ และจันทน์แดงด้วยศิลา ด้วยคิดว่า สามีที่รักของเราจักได้ประพรมร่างกาย ส่วนเราประพรมร่างกายแล้วจะเข้าไปนอนแนบสามีที่รักนั้น.

ครั้งนั้น น้ำมีกระแสอันเชี่ยว ไหลมาพัดเอาดอกสาลพฤกษ์ ดอกสน ดอกกรรณิการ์ทั้งหลายไปโดยครู่เดียวนั้น น้ำก็ขึ้นเต็มฝั่ง ถึงเวลาเย็น ดิฉันข้ามแม่น้ำไปไม่ได้. คราวนั้น เราทั้งสองยืนกันอยู่คนละฝั่งแม่น้ำ มองเห็นหน้ากันและกันก็หัวเราครั้งหนึ่ง มองไม่เห็นหน้ากันก็ร้องไห้เสียครั้งหนึ่งคืนวันนั้น ได้ผ่านเราทั้งสองไปโดยยาก. ข้าแต่ท่านพราน เมื่อพระอาทิตย์ขึ้นเวลาเช้า เราทั้งสองท่องข้ามแม่น้ำอันยุบแห้ง มาสวมกอดกันและกันร้องไห้อยู่คราวหนึ่ง หัวเราะอยู่คราวหนึ่ง. ข้าแต่ท่านพรานผู้ภูมิบาลเมื่อครั้งก่อน เราทั้งสองได้พรากกันอยู่นานถึง ๖๙๗ ปี ชีวิตของท่านนี้มีกำหนดเพียง ๑๐๐ ปีเท่านั้น เมื่อเป็นเช่นนี้ ใครหนอจะพึงอยู่ปราศจากภรรยาสุดที่รักเสียเล่า?

อายุญฺจ โว กีวตโก นุ สมฺม

สเจปิ ชานาถ วเทถ อายุํ

อนุสฺสวา วุฑฺฒโต อาคมา วา

อกฺขาถ เม ตํ อวิกมฺปมานา ฯ

๑ ม. อาปูรถ ฯ ๒ สี. ยุ. วาเสกิมํ ฯ

ดูกรสหาย อายุของพวกท่านมีประมาณเท่าไร ถ้าท่านทั้งสองรู้ ก็ขอจงบอกอายุของพวกท่านแก่เรา ขอท่านทั้งหลายอย่าได้บิดพริ้ว จงบอกอายุพวกท่านแก่เรา ตามที่ได้ยินได้ฟังมาจากวุฒบุคคล หรือจากตำหรับตำรา?

อายุญฺจ โน วสฺสสหสฺส ๑ ลุทฺท

น จนฺตรา ปาปโก อตฺถิ โรโค

อปฺปํว ทุกฺขํ สุขเมว ภิยฺโย

อวีตราคา วิชหาม ชีวิตํ ฯ

ข้าแต่ท่านพราน อายุของเราทั้งสองประมาณ ๑,๐๐๐ ปี อนึ่ง ในระหว่างอายุนั้น โรคร้ายย่อมไม่มี มีความทุกข์น้อย มีความสุขยิ่งๆ ขึ้นไปเราทั้งสองยังไม่คลายความรักกันและกัน ก็ต้องละทิ้งชีวิตไป.

อิทญฺจ สุตฺวาน อมานุสานํ

ภลฺลาติโย อิตฺตรํ ชีวิตนฺติ

นิวตฺตถ น มิควํ อจริ

อทาสิ ทานานิ อภุญฺชิ โภเค ฯ

พระเจ้าภัลลาติยะ ได้ทรงสดับถ้อยคำของกินนรทั้งสองนี้แล้ว ทรงพระดำริว่า ชีวิตเป็นของน้อย จึงเสด็จกลับ ไม่เสด็จล่าเนื้อ ได้ทรงบำเพ็ญทาน เสวยราชสมบัติสืบมา.

อิทญฺจ สุตฺวาน อมานุสานํ

สมฺโมทถ มา กลหํ อกตฺถ

มา โว ตปฺปิ ๒ อตฺตกมฺมาปราโธ

ยถาปิ เต กึปุริเสกรตฺตํ ฯ

อิทญฺจ สุตฺวาน อมานุสานํ

สมฺโมทถ มา วิวาทํ อกตฺถ

มา โว ตปฺปิ ๓ อตฺตกมฺมาปราโธ

ยถาปิ เต กึปุริเสกรตฺตํ ฯ

มหาบพิตรทั้งหลาย ได้ทรงสดับเรื่องราวของกินนรทั้งสองนี้แล้ว จงบันเทิงพระทัยเถิด อย่าได้ทรงทำความทะเลาะกันเลย กรรมอันเป็นโทษของตน อย่าได้ทำให้มหาบพิตรทั้งสองต้องเดือดร้อน เหมือนกรรมอันเป็นโทษของตนทำให้กินนรสองสามีภรรยาเดือดร้อยอยู่ราตรีหนึ่ง ฉะนั้น.

มหาบพิตรทั้งสองได้สดับเรื่องราวของกินนรทั้งสองนี้แล้ว จงบันเทิงพระทัยเถิด อย่าได้ทรงทำความวิวาทบาดหมางกันเลย กรรมอันเป็นโทษของตน อย่าได้ทำให้มหาบพิตรเดือดร้อน เหมือนกรรมอันเป็นโทษของตนทำให้กินนรสองสามีภรรยาเดือดร้อนอยู่หนึ่งราตรี ฉะนั้น.

วิวิธ ๔ อธิมนา สุโณมหํ

วจนปถํ วต อตฺถสญฺหิตํ

มุญฺจํ ๕ คิรํ นุทเสว เม ทรํ

สมณ สุขาวห ชีว เม จิรนฺติ ฯ

ภลฺลาติยชาตกํ อฏฺฐมํ ฯ

๑ ม. วสฺสสหสสํ ฯ ๒-๓ ม. ตปี ฯ ๔ ม. วิวิธํ ฯ ๕ สี. ยุ. มุญฺจ ฯ

หม่อมฉันมีใจเลื่อมใส ตั้งใจฟังธรรมเทศนาของพระองค์ที่พระองค์ทรงแสดงประกอบไปด้วยเหตุต่างๆ ประกอบไปด้วยประโยชน์ พระองค์ทรงเปล่งพระสุรเสียงอันไพเราะ ดับความกระวนกระวายใจของหม่อมฉันได้ ข้าแต่พระสมณเจ้า ผู้ทรงนำความสุขมาให้หม่อมฉัน ขอพระองค์จงมีพระชนม์ชีพยืนนานเถิด.

จบ ภัลลาติยชาดกที่ ๘.

โก ตํ หึสติ เหเฐติ

กึ ทุมฺมโน โสจสิ อปฺปตีโต

กสฺสชฺช มาตาปิตโร รุทนฺตุ

กฺวชฺช เสตุ นิหโต ปฐพฺยา ฯ

ใครมาตีมาด่าท่านหรือ ทำไมท่านจึงเสียใจ น้อยใจ เศร้าโศกอยู่ วันนี้บิดามารดาของท่านมาร้องไห้กระมัง หรือว่าวันนี้ ใครมารังแกท่านให้นอนเหนือแผ่นดิน?

ตุฏฺโฐสฺมิ เทว ตว ทสฺสเนน

จิรสฺสํ ปสฺสามิ ตํ ภูมิปาล

อหึสโก เรณุมนุปวิสฺส

ปุตฺเตน เต เหฐยิโตสฺมิ เทว ฯ

ขอถวายพระพรพระจอมภูมิบาล อาตมภาพดีใจมากที่ได้เห็นมหาบพิตรอาตมภาพเข้ามาอาศัยมหาบพิตร ไม่ได้เบียดเบียนใคร ขอถวายพระพรอาตมภาพถูกพระราชโอรสของมหาบพิตรเบียดเบียน.

อายนฺตุ โทวาริกา ขคฺคพนฺธา

กาสาวิยา ยนฺตุ อนฺเตปุรนฺตํ

หนฺตฺวาน ตํ โสมนสฺสํ กุมารํ

เฉตฺวาน สีสํ วรมาหรนฺตุ ฯ

เปสิตา ราชิโน ทูตา กุมารํ เอตทพฺรวว

อิสฺสเรน วิติณฺโณสิ วธํ ปตฺโตสิ ขตฺติย ฯ

ส ราชปุตฺโต ปริเทวยนฺโต

ทสงฺคุลึ อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวา

อหํปิ อิจฺฉามิ ชนินฺท ทฏฺฐุํ

ชีวํ มํ เนตฺวา ๑ ปฏิทสฺสเยถ ฯ

ตสฺส ตํ วจนํ สุตฺวา รญฺโญ ปุตฺตํ อทสฺสยุํ

ปุตฺโต จ ปิตรํ ทิสฺวา ทูรโตวชฺฌภาสถ ฯ

อาคจฺฉฉ โทวาริกา ขคฺคพนฺธา

กาสาวิยา หนฺตุํ มมํ ชนินฺท

อกฺขาหิ เม ปุจฺฉิโต เอตมตฺถํ

อปราโธ โกนีธ มมชฺช อตฺถิ ฯ

พวกนายประตู พนักงานตำรวจดาบ และนายเพชฌฆาตทั้งหลาย จงไปตามวิธีของตนๆ จงไปยังภายในพระราชฐาน ฆ่าเจ้าโสมนัสสกุมารเสีย แล้วตัดเอาศีรษะมา. ทูตทั้งหลายที่พระราชาสั่งไปได้กราบทูลพระกุมารว่า ข้าแต่พระขัตติโยรส พระองค์ถูกพระอิศราชบิดาทรงตัดขาดแล้วพระองค์ต้องโทษถึงประหารชีวิต พระเจ้าข้า.

พระราชโอรสนั้นทรงกรรแสงอยู่ ประนมนิ้วทั้งสิบขึ้นอ้อนวอนว่า แม้เราอยากจะขอเฝ้าพระราชบิดา ผู้เป็นจอมประชาราษฎร์ ขอท่านทั้งหลายจงนำเราผู้ยังมีชีวิตไปเฝ้าพระราชบิดาเถิด.

ทูตทั้งหลายได้ฟังพระดำรัสของพระราชกุมารแล้ว ได้พาพระราชโอรสไปเฝ้าพระราชา.

ฝ่ายพระโอรส ครั้นเห็นพระราชบิดาจึงกราบทูลไปแต่ไกลว่า ข้าแต่พระราชบิดา ผู้เป็นจอมประชาราชษฎร์ พวกนายประตู พนักงานตำรวจดาบและเพชฌฆาตทั้งหลาย พากันมาเพื่อจะฆ่าเกล้ากระหม่อมเสีย เกล้ากระหม่อมขอกราบทูลถาม ขอได้ทรงพระกรุณาโปรดบอกเนื้อความนั้นแก่เกล้ากระหม่อม วันนี้ เกล้ากระหม่อมมีความผิดในเรื่องนี้เป็นประการใดหรือ พระเจ้าข้า?

สายญฺจ ปาโต อุทกํ สชาติ

อคฺคึ สทา ปริจรตปฺปมตฺโต

ตํ ตาทิสํ สํยตํ พฺรหฺมจารึ

ตสฺมา ตุวํ พฺรูสิ คหปฺปตีติ ฯ

ทิพจักขุดาบสผู้ไม่ประมาท ทำกิจรดน้ำและบำเรอไฟทั้งเวลาเย็นเวลาเช้าทุกเมื่อ เหตุไร เจ้าจึงเรียกทิพจักขุดาบส ผู้สำรวมอินทรีย์ เป็นพรหมจารีเช่นนั้นว่า คฤหบดี ดังนี้เล่า?

ตาลา จ มูลา จ ผลา จ เทว

ปริคฺคหา วิวิธา สนฺติมสฺส

เต รกฺขติ โคปยตปฺปมตฺโต

ตสฺมา อหํ พฺรูมิ คหปฺปตีติ ๒ ฯ

ขอเดชะ กุลุปกดาบสผู้นี้ มีสิ่งของเก็บไว้หลายอย่าง คือ ผลสมอพิเภกเผือก มัน และผลไม้ทั้งหลาย กุลุปกดาบส ผู้นี้เป็นผู้ไม่ประมาท เก็บรักษาสิ่งของเหล่านั้นไว้ เพราะเหตุนั้น เกล้ากระหม่อมจึงเรียกดาบสนั้นว่าคฤหบดี.

สจฺจํ โข เอตํ วทสิ กุมาร

ปริคฺคหา วิวิธา สนฺติมสฺส

เต รกฺขติ โคปยตปฺปมตฺโต

(๑) พฺราหฺมโณ คหปติ เตน โหติ ฯ

๑ สี. ยุ. ชีวํ ปเนตฺวา ฯ ๒ สี. ยุ. พฺราหฺมโณ คหปติ เตน โหติ ฯ

ดูกรเจ้าโสมนัสสกุมาร เรื่องนี้เจ้าพูดจริง ดาบสผู้นี้มีสิ่งของเก็บไว้หลายอย่าง ดาบสผู้นี้เป็นผู้ไม่ประมาท เก็บรักษาสิ่งของเหล่านั้นไว้เพราะฉะนั้น ดาบสผู้นี้จึงชื่อว่า พราหมณคฤหบดี.

สุณนฺตุ มยฺหํ ปริสา สมาคตา

สเนคมา ชานปทา จ สพฺเพ

พาลายํ พาลสฺส วโจ นิสมฺม

อเหตุนา ฆาตยเต มํ ชนินฺโท ฯ

บริษัททั้งหลายทั้งชาวนิคม และชาวชนบท ที่มาประชุมกันถ้วนทุกคนขอจงฟังข้าพเจ้า พระราชาผู้เป็นจอมประชาราษฎร์นี้เป็นพาล ได้ฟังคำชฏิลโกงแล้วรับสั่งให้ฆ่าเราเสีย โดยหาเหตุมิได้เลย.

ทฬฺหสฺมิ มูเล วิสเต วิรูฬฺเห

ทุนฺนิกฺขโย เวฬุ ปสาขชาโต

วนฺทามิ ปาทานิ ตว ชนินฺท

อนุชาน มํ ปพฺพชิสฺสามิ เทว ฯ

เมื่อรากยังมั่นคงเจริญงอกงามแผ่ไพศาลอยู่ ไม้ไผ่ที่แตกเป็นกอใหญ่แล้วก็แสนยากที่จะถอนให้หมดสิ้นไปได้ ข้าแต่พระราชบิดาผู้เป็นจอมประชาราษฎร์ เกล้ากระหม่อมฉันขอถวายบังคมพระยุคลบาทของพระองค์ ขอพระราชทานพระบรมราชานุญาตเกล้ากระหม่อม เกล้ากระหม่อมจักออกบวช พระเจ้าข้า.

ภุญฺชสฺสุ โภเค วิปุเล กุมาร

สพฺพญฺจ เต อิสฺสริยํ ททามิ

อชฺเชว ตฺวํ กุรูนํ โหหิ ราชา

มา ปพฺพชิ ปพฺพชฺชา หิ ทุกฺขา ฯ

ดูกรพ่อโสมนัสสกุมาร พ่อจงเสวยโภคสมบัติอันไพบูลย์เถิด อนึ่ง ฉันจะยกอิสริยยศทั้งหมดให้แก่พ่อ พ่อจงเป็นพระราชาของชาวกุรุรัฐในวันนี้เถิด อย่าบวชเลย เพราะการบวชเป็นทุกข์.

กินฺนูธ เทว ตวมตฺถิ โภคา

ปุพฺเพวหํ เทวโลเก รมิสฺสํ

รูเปหิ สทฺเทหิ อโถ รเสหิ

คนฺเธหิ ผสฺเสหิ มโนรเมหิ ฯ

ภุตฺตา จ เม โภคา ติทิวสฺมึ เทว

ปริวาริโต อจฺฉราสํ ๒ คเณน

ตุวญฺจ พาลํ ปรเนยฺยํ วิทิตฺวา

น ตาทิเส ราชกุเล วเสยฺยํ ฯ

๑ ม. ส ฯ ๒ ม. ปริวาริตา อจฺฉรานํ ฯ

ขอเดชะ บรรดาโภคสมบัติของพระองค์ซึ่งมีอยู่ในราชธานีนี้ สิ่งไรเล่า ที่เกล้ากระหม่อมควรบริโภคมีอยู่หรือ เมื่อชาติก่อนเกล้ากระหม่อมเคยรื่นรมย์ อยู่ในเทวโลก ด้วยรูป เสียง กลิ่น รส และผัสสะทั้งหลายที่น่ารื่นรมย์ใจ. ขอเดชะ เกล้ากระหม่อมเคยบริโภคสมบัติมาแล้วในไตรทิพย์ เคยมีหมู่นางอัปสรแวดล้อมมาแล้ว เกล้ากระหม่อมมารู้ว่าพระองค์ทรงเขลาอันคนอื่นจะต้องนำไป แล้วจะพึงอยู่ในราชสกุลเช่นนั้นไม่ได้เลย.

สจาหํ พาโล ปรเนยฺโย อสฺมิ

เอกาปราธํ ขม ปุตฺต มยฺหํ

ปุนปิ เจ เอทิสกํ ภเวยฺย

ยถามตึ โสมนสฺส กโรหิ ฯ

ดูกรพ่อโสมนัส ถ้าหากว่า ฉันเป็นคนเขลาอันคนอื่นจะต้องนำไป พ่อจงงดโทษให้แก่ฉันสักครั้งหนึ่งเถิด ถ้าแม้ว่า โทษเช่นนี้จะพึงมีอีก พ่อจงกระทำตามอัธยาศัยเถิด.

อนิสมฺม กตํ กมฺมํ อนวตฺถาย จินฺติตํ

เภสชฺชสฺเสว เวภงฺโค วิปาโก โหติ ปาปโก ฯ

นิสมฺม จ กตํ กมฺมํ สมฺมาวตฺถาย จินฺติตํ

เภสชฺชสฺเสว สมฺปตฺติ วิปาโก โหติ ภทฺรโก ฯ

อลโส คิหี กามโภคี น สาธุ

อสญฺญโต ปพฺพชิโต น สาธุ

ราชา น สาธุ อนิสมฺมการี

โย ปณฺฑิโต โกธโน ตํ น สาธุ ฯ

นิสมฺม ขตฺติโย กยิรา นานิสมฺม ทิสมฺปติ

นิสมฺมการิโน ราช ยโส กิตฺติ จ วฑฺฒติ ฯ

นิสมฺม ทณฺฑํ ปณเยยฺย อิสฺสโร

เวคา กตํ ตปฺปติ ภูมิปาล

สมฺมาปณิธี จ นรสฺส อตฺถา

อนานุตปฺปา เต ภวนฺติ ปจฺฉา ฯ

อนานุตปฺปานิ หิ เย กโรนฺติ

วิภชฺช กมฺมายตนานิ โลเก

วิญฺญูปสตฺถานิ สุขุทฺรยานิ

ภวนฺติ พุทฺธานุมตานิ ๑ ตานิ ฯ

อาคจฺฉฉ โทวาริกา ขคฺคพนฺธา

กาสาวิยา หนฺตุํ ๒ มมํ ชนินฺท

มาตุ จ องฺกสฺมิมหํ นิสินฺโน

อากฑฺฒิโต สหสา เตหิ เทว ฯ

กฏุกํ หิ สมฺพาธํ สุกิจฺฉํ ปตฺโต

มธุรํ ปิยํ ๓ ชีวิตํ ลทฺธํ ราช

กิจฺเฉนาหํ อชฺช วธาย มุตฺโต

ปพฺพชฺชเมวาภิมโนหมสฺมิ ฯ

กรรมที่บุคคลใดไม่พิจารณา ให้ถี่ถ้วนเสียก่อนแล้วทำลงไป ผลชั่วร้ายย่อมมีแก่บุคคลนั้น เหมือนความวิบัติแห่งยาแก้โรค ฉะนั้น. ส่วนกรรมที่บุคคลใดพิจารณาถี่ถ้วนก่อนแล้วทำลงไป ผลอันเจริญก็ย่อมมีแก่บุคคลนั้น เหมือนความถึงพร้อมแห่งยาแก้โรค ฉะนั้น. คฤหัสถ์ผู้บริโภคกามเป็นคนเกียจคร้าน ไม่ดี บรรพชิตไม่สำรวม ไม่งาม พระราชาไม่ทรงใคร่ครวญเสียก่อนแล้วทำลงไป ไม่ดี บัณฑิตมีความโกรธเป็นเจ้าเรือนก็ไม่ดี ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นอธิบดีแห่งทิศ กษัตริย์ทรงใคร่ครวญเสียก่อนแล้วจึงควรทำ ยังไม่ทรงใคร่ครวญเสียก่อนแล้วไม่ควรทำ พระเกียรติยศของพระราชาผู้ทรงใคร่ครวญเสียก่อนแล้วทำลงไป ย่อมเจริญ. ข้าแต่พระจอมภูมิบาล อิสรชนควรใคร่ครวญเสียก่อนแล้วจึงลงอาชญากรรมที่ทำด้วยความรีบร้อนย่อมให้เดือดร้อน

อนึ่ง ความตั้งตนไว้โดยชอบและประโยชน์ของนรชน ย่อมไม่ตามเดือดร้อนในภายหลัง. แท้จริงชนเหล่าใด จำแนก แจกแจง (เลือกเฟ้น) แล้ว กระทำกรรมทั้งหลายที่ไม่ตามเดือดร้อนภายหลังในโลก กรรมของชนเหล่านั้น ท่านผู้รู้สรรเสริญมีความสุขเป็นกำไร อันพระพุทธเจ้าอนุมัติแล้ว. ขอเดชะ ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมประชาชน นายประตู ตำรวจดาบ และพวกเพชฌฆาตพากันไปจะฆ่าเกล้ากระหม่อมฉัน พวกนั้นรุมกันฉุดคร่าเกล้ากระหม่อมฉัน ผู้กำลังนั่งอยู่บนพระเพลาแห่งพระราชมารดามาโดยพลัน. ข้าแต่พระราชบิดา แท้จริง เกล้ากระหม่อมฉันถึงแล้วซึ่งมรณภัยอันเผ็ดร้อนคับแคบ ฝืดเคืองเหลือเกิน วันนี้ เกล้ากระหม่อมฉันได้มีชีวิตอันเป็นที่รักหวานซาบซึ้งใจ รอดพ้นจากการถูกประหารมาได้แสนยาก จึงน้อมใจต่อบรรพชาอย่างเดียว.

ปุตฺโต ตวายํ ตรุโณ สุธมฺเม

อนุกมฺปโก โสมนสฺโส กุมาโร

ตํ ยาจมาโน น ลภามิ สฺวชฺช ๔

อรหสิ นํ ยาจิตเว ตุวมฺปิ ฯ

ดูกรสุธรรมาเทวี พ่อโสมนัสสกุมารโอรสของเธอนี้ ยังรุ่นหนุ่ม น่าเอ็นดูวันนี้ ฉันอ้อนวอนเขาไว้ ก็ไม่ได้สมปรารถนา แม้เธอก็ควรจะอ้อนวอนโอรสของเธอดูบ้าง.

รมสฺสุ ภิกฺขาจริยาย ปุตฺต

นิสมฺม ธมฺเมสุ ปริพฺพชสฺสุ

สพฺเพสุ ภูเตสุ นิธาย ทณฺฑํ

อนินฺทิโต พฺรหฺมมุเปหิ ฐานํ ฯ

อจฺฉริยรูปํ ๕ วต ยาทิสญฺจ

ทุกฺขิตํ มํ ทุกฺขาปยเส สุธมฺเม

ยาจสฺสุ ปุตฺตํ อิติ วุจฺจมานา

ภิยฺโยว อุสฺสาหยเส กุมารํ ฯ

๑ สี. ยุ. วทฺธานุมตานิ ฯ ๒ ม. หนฺตุ ฯ ๓ ม. มธุรมฺปิ ยํ ฯ ๔ สี. ยุ. สชุช ฯ

๕ ม. อจฺเฉรรูปํ ฯ

ดูกรพระลูกรัก เจ้าจงยินดีด้วยภิกขาจาริยวัตรเถิด จงใคร่ครวญในธรรมทั้งหลายแล้ว ละเว้นบรรพชาของคนมิจฉาทิฏฐิเสียเถิด เจ้าจงวางอาชญาในสรรพสัตว์ ไม่ถูกติเตียนแล้ว จงเข้าถึงพรหมสถานเถิด.

ดูกรสุธรรมาเทวี เธอพูดคำเช่นใด คำเช่นนั้น น่าอัศจรรย์จริงหนอ ฉันได้รับทุกข์อยู่แล้ว เธอยังกลับเพิ่มทุกข์ให้อีก ฉันขอร้องเธอให้ช่วยอ้อนวอนลูก เธอกลับสนับสนุนให้โสมนัสสกุมารเกิดอุตสาหะยิ่งขึ้น.

เย วิปฺปมุตฺตา อนวชฺชโภชิโน

ปรินิพฺพุตา โลกมิมํ จรนฺติ

ตมริยมคฺคํ ปฏิปชฺชมานํ

น อุสฺสเห วารยิตุํ กุมารํ ฯ

พระอริยเจ้าเหล่าใด พ้นวิเศษแล้ว บริโภคปัจจัยอันหาโทษมิได้ ดับรอบแล้ว เที่ยวไปในโลกนี้ หม่อมฉันไม่อาจจะห้ามโอรสผู้ดำเนินไปตามมรรคาของพระอริยเจ้าเหล่านั้นได้.

อทฺธา หเว เสวิตพฺพา สปญฺญา

พหุสฺสุตา เย พหุฐานจินฺติโน

เยสายํ สุตฺวาน สุภาสิตานิ

อปฺโปสฺสุกฺกา วีตโสกา สุธมฺมาติ ฯ

โสมนสฺสชาตกํ นวมํ ฯ

ชนเหล่าใด มีปัญญา เป็นพหูสูต ตรึกตรองเหตุการณ์ถี่ถ้วนมาก พระนางสุธรรมาเทวีนี้ เป็นผู้มีความขวนขวายน้อย ปราศจากความโศกเศร้าได้สดับคำสุภาษิตของชนเหล่าใด ชนเหล่านั้นควรจะคบหาแท้ทีเดียว.

จบ โสมนัสสชาดกที่ ๙.

กา นุ วิชฺชุริวาภาสิ โอสธี วิย ตารกา

เทวตา นุสิ คนฺธพฺพี น ตํ มญฺญามิ มานุสี ๑ ฯ

ท่านเป็นใคร งามผ่องใสดุจสายฟ้า และอุปมาเหมือนดาวประจำรุ่ง เราไม่รู้จักท่านว่า เป็นเทวดาหรือคนธรรพ์ หรือเป็นหญิงมนุษย์?

นมฺหิ เทวี น คนฺธพฺพี น มหาราช มานุสี

นาคกญฺญาสฺมิ ภทฺทนฺเต อตฺเถนมฺหิ อิธาคตา ฯ

ข้าแต่พระมหาราชา หม่อมฉันหาใช่เทวดา คนธรรพ์ หรือหญิงมนุษย์ไม่ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันเป็นนางนาคกัญญา อาศัยเหตุอย่างหนึ่งจึงได้มาในพระนครนี้.

วิพฺภนฺตจิตฺตา กุปิตินฺทฺริยาสิ

เนตฺเตหิ เต วาริคณา สวนฺติ

กินฺเต นฏฺฐํ กึ ปน ปตฺถยานา

อิธาคตา นาริ ตทิงฺฆ พฺรูหิ ฯ

๑ ม. มานุสึ ฯ

ดูกรนางนาคกัญญา ท่านมีอาการเหมือนคนมีจิตฟั่นเฟือน มีอินทรีย์อันเศร้าหมอง หยาดน้ำตาไหลออกจากเบ้าตาทั้งสองของท่าน อะไรของท่านหาย หรือว่าท่านปรารถนาอะไรจึงได้มาในเมืองนี้ เชิญท่านบอกเถิด?

ยมุคฺคเตโช อุรโคติ จาหุ

นาโคติ นํ อาหุ ชโน ๑ ชนินฺท

ตมคฺคหี ปุริโส ชีวิกตฺโถ

ตํ พนฺธนา มุญฺจ ปตี มเมโส ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมประชาชน มหาชนเขาร้องเรียกสัตว์ใดว่า อุรคชาติผู้มีเดชสูง มหาชนเขาร้องเรียกสัตว์นั้นว่า นาค บุรุษคนนี้จับนาคนั้นมาต้องการเลี้ยงชีพ นาคนั่นแหละเป็นสามีของหม่อมฉัน ขอพระองค์ได้ทรงพระกรุณาโปรดปล่อยนาคนั้นเสียจากที่คุมขังเถิด เพคะ.

กถนฺวยํ พลวิริยูปปนฺโน

หตฺถตฺถมาคจฺฉิ วนิพฺพกสฺส

อกฺขาหิ เม นาคกญฺเญ ตมตฺถํ

กตํ วิชาเนมุ คหีตนาคํ ฯ

ดูกรนางนาคกัญญา นาคราชนี้ประกอบไปด้วยกำลังอันแรงกล้า ไฉนจึงมาถึงเงื้อมมือของชายวณิพกได้เล่า เราจะใคร่รู้ถึงการที่นาคราชถูกกระทำจนถูกจับมาได้ ขอท่านจงบอกความข้อนั้นแก่เราเถิด?

นครํปิ นาโค ภสฺมํ กเรยฺย

ตถาหิ โส พลวิริยูปปนฺโน

ธมฺมญฺจ นาโค อปจายมาโน

ตสฺมา ปรกฺกมฺม ตโป กโรติ ฯ

แท้จริง นาคราชนั้นประกอบด้วยกำลังอันแรงกล้า พึงทำแม้นครให้เป็นภัสมธุลีไปได้ แต่เพราะนาคราชนั้น เคารพ นบนอบธรรม ฉะนั้น จึงได้บากบั่นบำเพ็ญตบะ.

จาตุทฺทสึ ปณฺณรสึ ๒ จ ราช

จตุปฺปเถ สมฺมติ นาคราชา

ตมคฺคหี ปุริโส ชีวิกตฺโถ

ตํ พนฺธนา มุญฺจ ปตี มเมโส ฯ

ข้าแต่พระราชา นาคราชอธิษฐานรักษาอุโบสถในดิถีที่ ๑๔ และดิถีที่ ๑๕นอนอยู่ใกล้ทางสี่แพร่ง บุรุษหมองูจับนาคราชนั้นมาต้องการเลี้ยงชีพนาคราชนี้เป็นสามีของหม่อมฉัน ขอพระองค์ได้ทรงพระกรุณาโปรดปล่อยนาคราชนั้นจากที่คุมขังเถิด เพคะ.

โสฬสิตฺถีสหสฺสานิ อามุตฺตมณิกุณฺฑลา

วาริเคหสยา นารี ตาปิ ตํ สรณํ คตา ฯ

ธมฺเมน โมเจหิ อสาหเสน

คาเมน นิกฺเขน ควํ สเตน

โอสฺสฏฺฐกาโย อุรโค จราตุ

ปุญฺญตฺถิโก มุญฺจตุ พนฺธนสฺมา ฯ

๑ ม. ชนา ฯ ๒ ม. ปญฺจทสึ ฯ

สนมนารีถึงหมื่นหกพันนาง ล้วนสวมใส่กุณฑลแก้วมณี บรรดาลวารีเป็นห้องไสยาสน์ แม้สนมนารีเหล่านั้นก็ยึดถือนาคราชนั้นเป็นที่พึ่ง.

ขอพระองค์ได้ทรงพระกรุณาโปรดปล่อยนาคราชนั้นโดยธรรม ปราศจากกรรมอันสาหัสเถิด ด้วยบ้านส่วยร้อยบ้าน ทองร้อยแท่ง และโคร้อยตัว ขอนาคราชผู้ต้องการบุญ จงเหยียดกายตรงเที่ยวไป จงพ้นจากที่คุมขังเถิด เพคะ.

ธมฺเมน โมเจมิ อสาหเสน

คาเมน นิกฺเขน ควํ สเตน

โอสฺสฏฺฐกาโย อุรโค จราตุ

ปุญฺญตฺถิโก มุญฺจตุ พนฺธนสฺมา ฯ

ทมฺมิ นิกฺขสตํ ลุทฺท ถูลญฺจ มณิกุณฺฑลํ

จตุรสฺสญฺจ ปลฺลงฺกํ อุมฺมารปุปฺผสนฺนิภํ ฯ

เทฺว จ สาทิสิโย ภริยา อุสภญฺจ ควํ สตํ

โอสฺสฏฺฐกาโย อุรโค จราตุ

ปุญฺญตฺถิโก มุญฺจตุ พนฺธนสฺมา ฯ

เราจะปล่อยนาคราชนี้ไปโดยธรรม ปราศจากกรรมอันสาหัส ด้วยบ้านส่วยร้อยบ้าน ทองคำร้อยแท่ง โคร้อยตัว นาคราชผู้ต้องการบุญ จงเหยียดกายตรงเที่ยวไป จงพ้นจากที่คุมขัง.

ดูกรนายพราน ฉันจะให้ทอง ๑๐๐ แท่ง กุณฑลแก้วมณีราคามาก บัลลังก์สี่เหลี่ยมสีดังดอกผักตบ ภรรยารูปงาม ๒ คน และโคอุสุภะ ๑๐๐ ตัวแก่ท่าน ขอนาคราชตัวต้องการบุญ จงเหยียดกายตรงเที่ยวไป จงพ้นจากที่คุมขังเถิด.

วินาปิ ทานา ตว วจนํ ชนินฺท

มุญฺเจมุ นํ อุรคํ พนฺธนสฺมา

โอสฺสฏฺฐกาโย อุรโค จราตุ

ปุญฺญตฺถิโก มุญฺจตุ พนฺธนสฺมา ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมประชาชน แม้จะมิทรงพระราชทานสิ่งไรเลยเพียงแต่รับสั่งให้ปล่อยเท่านั้น ข้าพระพุทธเจ้าก็จะปล่อยนาคราชนั้นจากที่คุมขังทันที ขอนาคราชตัวต้องการบุญ จงเหยียดกายตรงเที่ยวไปจงพ้นจากที่คุมขังเถิด.

มุตฺโต จมฺเปยฺยโก นาโค ราชานํ เอตทพฺรวิ

นโม เต กาสิราชตฺถุ นโม เต กาสิวฑฺฒน

อญฺชลึ เต ปคฺคณฺหามิ ปสฺเสยฺยํ เม นิเวสนํ ฯ

จัมเปยยนาคราชหลุดพ้นได้แล้ว จึงกราบทูลพระราชาว่า ข้าแต่พระเจ้ากาสิกราช ข้าพระพุทธเจ้าขอถวายบังคมพระองค์ ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงผดุงกาสิกรัฐให้รุ่งเรือง ข้าพระพุทธเจ้าขอถวายบังคมพระองค์ ข้าพระพุทธเจ้าประนมอัญชลีแด่พระองค์ ขอเชิญเสด็จทอดพระเนตรนิเวศน์ของข้าพระพุทธเจ้าเถิด พระเจ้าข้า.

อทฺธา หิ ทุพฺพิสฺสสเมตมาหุ

ยํ มานุโส วิสฺสเส อมานุสมฺหิ

สเจ จ มํ ยาจสิ เอตมตฺถํ

ทกฺเขมุ เต นาค นิเวสนานิ ฯ

ดูกรนาคราช แท้จริง คนทั้งหลายเขากล่าวถึงเหตุที่มนุษย์จะพึงคุ้นเคยกับอมนุษย์ว่า พึงคุ้นเคยกันได้ยาก ก็ถ้าท่านขอร้องเราถึงเรื่องนั้น เราก็อยากจะไปดูนิเวศน์ของท่าน.

สเจปิ วาโต คิริมาวเหยฺย

จนฺโท จ สุริโย จ ฉมา ปเตยฺยุํ

สพฺพา จ นชฺโช ปฏิโสตํ วเชยฺยุํ

น เตฺววหํ ราช มุสา ภเณยฺยํ ฯ

นภํ ผเลยฺย อุทธิ วิสุสฺเส ๑

สํวตฺเตยฺย ภูตธรา วสุนฺธรา

สิลุจฺจโย เมรุ สมูลมุพฺพเห

น เตฺววหํ ราช มุสา ภเณยฺยํ ฯ

ข้าแต่พระราชา ถึงแม้ว่า ลมจะพึงพัดภูเขาไปก็ดี พระจันทร์ และพระอาทิตย์จะพึงเผาผลาญแผ่นดินก็ดี แม่น้ำทุกสายพึงไหลทวนกระแสก็ดีถึงกระนั้น ข้าพระพุทธเจ้าก็จะไม่กล่าวคำเท็จเลย. ข้าแต่พระราชา ท้องฟ้าจะทำลายไป ทะเลจะเหือดแห้งไป มหาปฐพีมีนามว่าภูตธราและพสุนธราจะพึงม้วนได้ เมรุบรรพตอันหนาแน่นด้วยศิลาจะพึงถอนไปทั้งราก ถึงกระนั้น ข้าพระพุทธเจ้าจะไม่กล่าวคำเท็จเลย.

อทฺธา หิ ทุพฺพิสฺสสเมตมาหุ

ยํ มานุโส วิสฺสเส อมานุสมฺหิ

สเจ จ มํ ยาจสิ เอตมตฺถํ

ทกฺเขมุ เต นาค นิเวสนานิ ฯ

ดูกรนาคราช แท้จริง คนทั้งหลายเขากล่าวถึงเหตุที่มนุษย์จะพึงคุ้นเคยกับอมนุษย์ว่า พึงคุ้นเคยกันได้ยาก ก็ถ้าท่านขอร้องเราถึงเรื่องนั้น เราก็อยากจะไปดูนิเวศน์ของท่าน.

ตุเมฺห โขตฺถ โฆรวิสา อุฬารา

มหาเตชา ขิปฺปโกปี จ โหถ

มม การณา พนฺธนสฺมา ปมุตฺโต

อรหสิ โน ชานิตเว ๒ กตานิ ฯ

๑ ม. อุทธีปิ สุสฺเส ฯ ๒ สี. ชานิตาเย ฯ ม. ชานิตุเย ฯ ยุ. ชานิตเย ฯ

ท่านเป็นผู้มีพิษร้ายแรงยิ่ง มีเดชมาก ทั้งโกรธง่าย ท่านหลุดพ้นจากที่คุมขังไปได้ก็เพราะเหตุแห่งเรา ท่านควรจะรู้คุณที่เราทำให้แก่ท่าน.

โส ปจฺจตํ นิรเย โฆรรูเป

มา กายิกํ สาตมลตฺถ กิญฺจิ

เปฬาย พนฺโธ มรณํ อุเปตุ

โย ตาทิสํ กมฺมกตํ น ชาเน ฯ

ข้าพระพุทธเจ้าถูกคุมขังอยู่ในกระโปรง เกือบจะถึงความตาย จักไม่รู้จักอุปการคุณที่พระองค์ทรงกระทำแล้วเช่นนั้น ก็ขอให้ข้าพระพุทธเจ้าจงหมกไหม้อยู่ในนรกอันแสนร้ายกาจ อย่าได้รับความสำราญกายสักหน่อยหนึ่งเลย.

สจฺจปฺปฏิญฺญา ตวเมส โหตุ

อกฺโกธโน โหหิ อนูปนาหี

สพฺพญฺจ เต นาคกุลํ สุปณฺณา

อคฺคึว คิมฺหาสุ ๑ วิวชฺชยนฺตุ ฯ

คำปฏิญาณของท่านนั้น จงเป็นคำสัตย์จริง ท่านอย่าได้มีความโกรธ อย่าผูกโกรธไว้ อนึ่ง ขอสุบรรณทั้งหลายจงละเว้นนาคสกุลของท่านทั้งมวลเหมือนไฟในฤดูร้อน ฉะนั้น.

อนุกมฺปสิ นาคกุลํ ชนินฺท

มาตา ยถา สุปฺปิยเมกปุตฺตํ

อหญฺจ เต นาคกุเลน สทฺธึ

กาหามิ เวยฺยาวฏิกํ อุฬารํ ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมประชาชน พระองค์ทรงเอ็นดูนาคสกุล เหมือนมารดาผู้เอ็นดูบุตรคนเดียวผู้เป็นสุดที่รัก ฉะนั้น. ข้าพระพุทธเจ้ากับนาคสกุล จะขอกระทำเวยยาวฏิกกรรมอย่างยอดยิ่งแด่พระองค์.

โยเชนฺตุ เว ราชรเถ สุจิตฺเต

กมฺโพชเก อสฺสตเร สุทนฺเต

นาเค จ โยเชนฺตุ สุวณฺณกปฺปเน

ทกฺเขมุ นาคสฺส นิเวสนานิ ฯ

เจ้าพนักงานรถ จงตระเตรียมราชรถอันงามวิจิตร จงเทียมอัสดรอันเกิดในกัมโพชกรัฐซึ่งฝึกหัดอย่างดีแล้ว และเจ้าพนักงานช้างจงผูกช้างตัวประเสริฐทั้งหลาย ให้งามไปด้วยสุวรรณหัตถาภรณ์ เราจะไปดูนิเวศน์ของนาคราช.

เภรี มุทิงฺคา ปณวา จ สงฺขา

อาวชฺชยึสุ อุคฺคเสนรญฺโญ

ปายาสิ ราชา พหุ โสภมาโน

ปุรกฺขโต นาริคณสฺส มชฺเฌ ฯ

๑ ม. คิเมฺหสุ ฯ

พนักงานเภรี ตะโพน บัณเฑาะว์ และแตรสังข์ของพระเจ้าอุคคเสนราชมาพร้อมหน้ากัน พระราชาทรงแวดล้อมด้วยสนมนารี เสด็จไปในท่ามกลางหมู่สนมนารีงามสง่ายิ่งนัก.

สุวณฺณจิตฺตกํ ภูมึ อทฺทกฺขิ กาสิวฑฺฒโน

โสวณฺณมเย จ ปาสาเท เวฬุริยผลกตฺถเต ฯ

ส ราชา ปาวิสิ พฺยมฺหํ จมฺเปยฺยสฺส นิเวสนํ

อาทิจฺจวณฺณสนฺนิภํ กํสวิชฺชุปภสฺสรํ ฯ

นานารุกฺเขหิ สญฺฉนฺนํ นานาคนฺธสมีริตํ

โส ปาเวกฺขิ กาสิราชา จมฺเปยฺยสฺส นิเวสนํ ฯ

ปวิฏฺฐสฺมึ กาสิรญฺเญ จมฺเปยฺยสฺส นิเวสเน

ทิพฺพา ตุริยา ปวชฺชึสุ นาคกญฺญา จ นจฺจิสุํ ๑ ฯ

ตํ นาคกญฺญา จริตํ คเณน

อนฺวารุหิ กาสิราชา ปสนฺโน

นิสีทิ โสวณฺณมยมฺหิ ปีเฐ

สาปสฺสเย จนฺทนสารลิตฺเต ฯ

พระเจ้ากาสีวัฒนราช ได้ทอดพระเนตรเห็นภูมิภาคอันงามวิจิตรลาดแล้วด้วยทรายทองทั้งสุวรรณปราสาทก็ปูลาดไปด้วยแผ่นกระดานแก้วไพฑูรย์.

พระองค์เสด็จเข้าไปสู่นิเวศน์ของจัมเปยยนาคราชอันประดับประดาแล้วงามโอภาสดุจแสงพระอาทิตย์ มีรัศมีดังสายฟ้าในกลุ่มเมฆ พระเจ้ากาสิกราชทรงทอดพระเนตรจนทั่วนิเวศน์ของจัมเปยยนาคราช อันดาดาษไปด้วยรุกขชาตินานาชนิด หอมฟุ้งไปด้วยกลิ่นทิพย์ต่างๆ เมื่อพระเจ้ากาสิกราชเสด็จเข้าไปในนิเวศน์ของจัมเปยยนาคราช ทิพยดนตรีก็บรรเลงและเหล่านางนาคกัญญาต่างก็ฟ้อนรำขับร้องถวาย. พระเจ้ากาสิกราชเสด็จขึ้นนิเวศน์ ซึ่งมีหมู่นางนาคกัญญาตามเสด็จ ทรงพอพระทัยประทับนั่งบนพระแท่นทองอันมีพนัก ไล้ทาด้วยแก่นจันทน์ทิพย์.

โส ตตฺถ ภุตฺวา จ อโถ รมิตฺวา

จมฺเปยฺยกํ กาสิราชา อโวจ

วิมานเสฏฺฐานิ อิมานิ ตุยฺหํ

อาทิจฺจวณฺณานิ ปภสฺสรานิ

เนตาทิสํ อตฺถิ มนุสฺสโลเก

กิมตฺถิยํ ๒ นาค ตโป กโรสิ ฯ

ตา กมฺพุกายูรธรา สุวตฺถา

วฏฺฏงฺคุลี ตมฺพตลูปปนฺนา

ปคฺคยฺห ปาเยนฺติ อโนมวณฺณา

เนตาทิสํ อตฺถิ มนุสฺสโลเก

กิมตฺถิยํ นาค ตโป กโรสิ ฯ

นชฺโช จ เตมา ปุถุโลมมจฺฉา

อาทาสกุนฺตาภิรุทา สุติตฺถา

เนตาทิสํ อตฺถิ มนุสฺสโลเก

กิมตฺถิยํ นาค ตโป กโรสิ ฯ

โกญฺจา มยูรา ทิวิยา จ หํสา

วคฺคุสฺสรา โกกิลา สมฺปตนฺติ

เนตาทิสํ อตฺถิ มนุสฺสโลเก

กิมตฺถิยํ นาค ตโป กโรสิ ฯ

อมฺพา จ สาลา ติลกา จ ชมฺพุโย

อุทฺทาลกา ปาฏลิโย จ ผุลฺลา

เนตาทิสํ อตฺถิ มนุสฺสโลเก

กิมตฺถิยํ นาค ตโป กโรสิ ฯ

อิมา จ เต โปกฺขรญฺญา สมนฺตโต

ทิพฺยา จ คนฺธา สตตํ สมฺปวายนฺติ

เนตาทิสํ อตฺถิ มนุสฺสโลเก

กิมตฺถิยํ นาค ตโป กโรสิ ฯ

๑ สี. ยุ. นจฺจยุํ ฯ ๒ ม. กึ ปตฺถยํ ฯ เอวมุปริปิ ฯ

พระเจ้ากาสิกราชนั้น ครั้นเสวยสมบัติและทรงรื่นรมย์อยู่ในนาคพิภพนั้นแล้ว ได้ตรัสถามจัมเปยยนาคราชว่า วิมานอันประเสริฐของท่านเหล่านี้ มีรัศมีดังพระอาทิตย์งามผุดผ่อง วิมานเช่นนี้ไม่มีในมนุษยโลกดูกรพญานาคราช ท่านบำเพ็ญตบะธรรมเพื่อประโยชน์อะไร? นางนาคกัญญาเหล่านั้นล้วนสวมใส่กำไลทอง นุ่งห่มเรียบร้อย มีนิ้วมือกลมกลึง ฝ่ามือฝ่าเท้าแดงงาม ผิวพรรณไม่ทราม พากันยกทิพยปานะถวายให้พระองค์ทรงเสวย เหล่านารีเช่นนี้จะได้มีอยู่ในมนุษยโลกก็หาไม่ดูกรพญานาคราช ท่านบำเพ็ญตบะธรรมเพื่อประโยชน์อะไร? อนึ่ง มหานทีอันชุ่มชื่น ดาษดื่นไปด้วยปลาที่มีเกล็ดนานาชนิด มีนกเงือกร่ำร้องอยู่อึงมี่ มีท่าราบเรียบ แม่น้ำเช่นนี้จะได้มีอยู่ในมนุษยโลกก็หาไม่

ดูกรพระยานาคราช ท่านบำเพ็ญตบะธรรมเพื่อประโยชน์อะไร? ฝูงนกกระเรียน ฝูงนกยูง ฝูงหงส์ และฝูงนกดุเหว่าทิพย์ ร่ำร้องเสียงไพเราะจับใจ ต่างก็โผผินบินจับอยู่บนต้นไม้ ทิพยสกุณาเช่นนี้จะได้มีในมนุษยโลกก็หาไม่ ดูกรพญานาคราช ท่านบำเพ็ญตบะธรรมเพื่อประโยชน์อะไร? ต้นมะม่วง ต้นสาละ หมากเหม้าควาย ต้นหว้าต้นราชพฤกษ์ และแคฝอย ผลิตดอกออกผลเป็นพวงๆ ทิพยรุกขชาติเช่นนี้จะได้มีอยู่ในมนุษยโลกก็หาไม่ ดูกรพระยานาคราช ท่านบำเพ็ญตบะธรรมเพื่อประโยชน์อะไร? อนึ่ง ทิพยสุคนธ์รอบๆ สระโบกขรณีเหล่านี้ หอมฟุ้งอยู่เป็นนิตย์ ทิพยสุคนธ์เช่นนี้จะได้มีอยู่ในมนุษยโลกก็หาไม่ ดูกรพญานาคราช ท่านบำเพ็ญตบะธรรมเพื่อประโยชน์อะไร?

น ปุตฺตเหตุ น ธนสฺส เหตุ

น อายุโน จาปิ ชนินฺท เหตุ

มนุสฺสโยนึ อภิปตฺถยาโน

ตสฺมา ปรกฺกมฺม ตโป กโรมิ ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมประชาชน ข้าพระพุทธเจ้าบำเพ็ญตบะธรรมเพราะเหตุแห่งบุตรทรัพย์ หรือแม้เพราะเหตุแห่งอายุก็หาไม่ แต่เพราะข้าพระพุทธเจ้าปรารถนากำเนิดมนุษย์ ฉะนั้น จึงได้บากบั่นบำเพ็ญตบะธรรม.

ตฺวํ โลหิตกฺโข วิหตนฺตรํโส

อลงฺกโต กปฺปิตเกสมสฺสุ

สุโรสิโต โลหิตจนฺทเนน

คนฺธพฺพราชาว ทิสา ปภาสสิ ฯ

เทวิทฺธิปตฺโตสิ มหานุภาโว

สพฺเพหิ กาเมหิ สมงฺคิภูโต

ปุจฺฉามิ ตํ นาคราเชตมตฺถํ

เสยฺโย อิโต เกน มนุสฺสโลโก ฯ

ท่านมีดวงเนตรแดง มีรัศมีส่องแสงสว่าง ประดับตกแต่งแล้ว ปลงเกสาและมัสสุแล้ว ประพรมด้วยจุรณ์จันทน์แดง ฉายแสงไปทั่วทิศ ดังคนธรรพราช ฉะนั้น. ท่านเป็นผู้ประกอบด้วยเทวฤทธิ์ มีอานุภาพมากเพรียบพร้อมไปด้วยสรรพกามารมณ์ ดูกรพระยานาคราช เราขอถามเนื้อความนี้กะท่าน มนุษยโลกประเสริฐกว่านาคพิภพนี้ ด้วยเหตุไร?

ชนินฺท นาญฺญตฺร มนุสฺสโลกา

สุทฺธี ว สํวิชฺชติ สํยโม วา

อหญฺจ ลทฺธาน มนุสฺสโยนึ

กามามิ ชาติมรณสฺส อนฺตํ ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมประชาชน เว้นมนุษยโลกเสียแล้ว ความบริสุทธิ์หรือความสำรวมย่อมไม่มีเลย ข้าพระพุทธเจ้าบำเพ็ญตบะธรรมด้วยตั้งใจว่า เราได้กำเนิดมนุษย์แล้วจักทำที่สุดแห่งชาติและมรณะได้.

อทฺธา หเว เสวิตพฺพา สปญฺญา

พหุสฺสุตา เย พหุฐานจินฺติโน

นาริโย จ ทิสฺวาน ตุวญฺจ นาค

กาหามิ ปุญฺญานิ อนปฺปกานิ ฯ

ชนเหล่าใด มีปัญญา เป็นพหูสูต ตรึกตรองเหตุการณ์ถี่ถ้วนมาก ชนเหล่านั้น ควรคบหาแท้ทีเดียว ดูกรพระยานาคราช เราได้เห็นนางนาคกัญญาทั้งหลายของท่าน และตัวท่านแล้ว จักทำบุญให้มาก.

อทฺธา หเว เสวิตพฺพา สปญฺญา

พหุสฺสุตา เย พหุฐานจินฺติโน

นาริโย จ ทิสฺวาน มมญฺจ ราช

กโรหิ ปุญฺญานิ อนปฺปกานิ ฯ

ชนเหล่าใด มีปัญญา เป็นพหูสูต ตรึกตรองเหตุการณ์ถี่ถ้วนมาก ชนเหล่านั้นควรคบหาแท้ทีเดียว ข้าแต่พระมหาราชา พระองค์ได้ทอดพระเนตรเห็นนางนาคกัญญา และตัวข้าพระพุทธเจ้าแล้ว ขอจงทรงบำเพ็ญบุญให้มากเถิด.

อิทญฺจ เม ชาตรูปํ ปหูตํ

ราสิ สุวณฺณสฺส จ ตาลมตฺตา

อิโต ๑ หริตฺวา โสวณฺณฆรานิ การย

รูปิยสฺส จ ปาการํ กโรนฺตุ ๑ ฯ

มุตฺตานญฺจ วาหสหสฺสานิ ปญฺจ

เวฬุริยมิสฺสานิ อิโต หริตฺวา

อนฺเตปุเร ภูมิยํ สนฺถรนฺตุ

นิกฺกทฺทมา เหหิติ นีรชา จ ฯ

เอตาทิสํ อาวส ราชเสฏฺฐ

วิมานเสฏฺฐํ พหุ โสภมานํ

พาราณสึ นครํ อิทฺธํ ผีตํ

รชฺชญฺจ กาเรหิ อโนมปญฺญาติ ฯ

จมฺเปยฺยชาตกํ ทสมํ ฯ

กองเงิน และกองทองของข้าพระพุทธเจ้านี้มากมาย สูงประมาณเท่าต้นตาล พระองค์จงรับสั่งให้พวกราชบุรุษขนไปจากนาคพิภพนี้ แล้วจงรับสั่งให้สร้างพระราชวังด้วยทองคำ ให้สร้างกำแพงด้วยเงินเถิด. นี้กองแก้วมุกดาอันเจือปนด้วยแก้วไพฑูรย์ห้าพันเล่มเกวียน พระองค์จงรับสั่งให้ราชบุรุษขนไปจากนาคพิภพนี้ แล้วให้ลาดลง ณ ภูมิภาคภายในพระราชฐาน ภูมิภาคภายในพระราชฐานก็จักปราศจากเปือกตมและละอองธุลี. ข้าแต่พระราชาผู้ประเสริฐ ผู้ทรงพระปรีชาอันล้ำเลิศขอพระองค์โปรดเสวยราชสมบัติ ครอบครองพระนครพาราณสีอันมั่งคั่งสมบูรณ์ สง่างามล้ำเลิศ ดุจทิพยวิมานเห็นปานฉะนี้เถิด พระเจ้าข้า.

จบ จัมเปยยชาดกที่ ๑๐.

พฺรหฺมโลกา จวิตฺวาน เทวปุตฺโต มหิทฺธิโก

รญฺโญ ปุตฺโต อุทปาทิ สพฺพกามสมิทฺธิสุ ฯ

กามา วา กามสญฺญา วา พฺรหฺมโลเก น วิชฺชติ

สฺวาสฺสุ ตาเยว สญฺญาย กาเมหิ วิชิคุจฺฉถ ฯ

ตสฺส จนฺเตปุเร อาสิ ฌานาคารํ สุมาปิตํ

โส ตตฺถ ปฏิสลฺลีโน เอโก รหสิ ฌายถ ฯ

ส ราชา ปริเทเวสิ ปุตฺตโสเกน อฏฺฏิโต

เอกปุตฺโต จยํ มยฺหํ น จ กามานิ ภุญฺชติ ฯ

โก นุ เขฺวตฺถ อุปาโย โส โก วา ชานาติ กิญฺจนํ

โย ๑ เม ปุตฺตํ ปโลเภยฺย ยถา กามานิ ปตฺถเย ฯ

๑-๑ ม. อิโต หริตฺวาน สุวณฺณฆรานิ กรสฺสุ รูปิยปาการํ กโรนฺตุ ฯ

เทพบุตรผู้มีฤทธิมาก จุติจากพรหมโลกแล้วมาเกิดเป็นโอรสของพระราชาผู้ทรงดำรงอยู่ในพระราชสมบัติอันเพรียบพร้อมด้วยสรรพกามคุณก็ดีความสำคัญในกามก็ดี มิได้มีในพรหมโลก พระราชกุมารนั้นจึงเกลียดชังกามทั้งหลาย ด้วยสัญญาอันเกิดในพรหมโลกนั้น. พระราชบิดารับสั่งให้สร้างฌานาคารไว้ภายในพระราชฐาน สำหรับพระราชกุมารนั้นทรงหลีกเร้นบำเพ็ญฌานในอาคารนั้นพระองค์เดียว. พระราชาทรงอัดอั้นตันพระทัยด้วยความโศกถึงพระโอรส ทรงปริเทวนาการว่า ลูกคนเดียวของเรานี้ ไม่บริโภคกามารมณ์เลย. อุบายที่จะทำให้ลูกเราบริโภคกามารมณ์นี้ มีอยู่อย่างไรบ้างหนอ หรือว่าเราจะรู้เหตุที่จะทำให้ลูกเราพัวพันอยู่ในอารมณ์ได้ หรือว่าผู้ใดจะประเล้าประโลมลูกเราให้ปรารถนากามารมณ์ได้อย่างไรบ้าง?

อหุ กุมารี ตตฺเถว วณฺณรูปสมาหิตา

กุสลา นจฺจคีตสฺส วาทิเต จ ปทกฺขิณา

สา ตตฺถ อุปสงฺกมฺม ราชานํ เอตทพฺรวิ

อหํ โข นํ ปโลเภยฺยํ สเจ ภตฺตา ภวิสฺสติ ฯ

ภายในพระราชฐานนั้นเอง มีกุมารีคนหนึ่งมีฉวีวรรณงดงาม รูปร่างสะสวย ฉลาดในการฟ้อนรำขับร้อง และชำนาญในการดีดสีตีเป่าเธอเข้าไปในพระราชฐานนั้นแล้วกราบทูลพระราชาว่า เกล้ากระหม่อมฉันพึงประเล้าประโลมพระราชกุมารนั้นได้ ถ้าพระราชกุมารนั้นจะเป็นพระสวามีของเกล้ากระหม่อมฉัน.

ตํ ตถาวาทินึ ราชา กุมารึ เอตทพฺรวิ

ตฺวญฺเญว นํ ปโลเภหิ ตว ภตฺตา ภวิสฺสติ ฯ

พระราชาจึงตรัสกะนางกุมาริกาผู้กล่าวยืนยันเช่นนี้ว่า เธอจงประเล้าประโลมลูกของเรา ลูกของเราจักเป็นสามีของเจ้า.

สา จ อนฺเตปุรํ คนฺตฺวา พหุํ กามูปสญฺหิตํ

หทยงฺคมา เปมนียา จิตฺรา คาถา อภาสถ ฯ

นางกุมารีนั้นได้เข้าไปภายในพระราชฐานแล้ว จึงกล่าวเป็นคาถาหัวเราะจับจิตใจ ยั่วยวนชวนให้รักใคร่ เปลี่ยนแปลงขับรำอันประกอบด้วยกามารมณ์มากอย่าง.

ตสฺสา จ คายมานาย สทฺทํ สุตฺวาน นาริยา

กามจฺฉนฺทสฺส อุปฺปชฺชิ ชนํ โส ปริปุจฺฉถ ฯ

กสฺเสโส สทฺโท โก วา โส ภณติ อุจฺจาวจํ พหุํ

หทยงฺคมํ เปมนียํ อโห ๒ กณฺณสุขํ มม ฯ

๑ สี. ยุ. โก ฯ ๒ สี. ยุ. อโถ ฯ

กามฉันทะก็บังเกิดแก่พระราชกุมารนั้น เพราะได้ทรงสดับเสียงของนางกุมารีผู้ขับกล่อมอยู่ พระราชกุมารจึงตรัสถามคนที่อยู่ใกล้เคียงดูว่าโอ นั่นเสียงใคร หรือใครนั่นมาขับร้องเสียงสูงต่ำจับจิตใจยั่วยวนชวนให้รักใคร่ เพราะหูของเรานัก?

เอสา โข ปมุทา ๑ เทว ขิฑฺฑา เอสา อนปฺปิกา

สเจ ตฺวํ กาเม ภุญฺเชยฺย ภิยฺโย ภิยฺโย ฉนฺเทยฺยุ ๒ ตํ ฯ

ขอเดชะเสียงนี้น่ายินดี ให้สนุกสนานได้มิใช่น้อย ถ้าพระองค์พึงบริโภคกามคุณไซร้ กามทั้งหลายจะพึงพอพระทัยพระองค์เป็นอย่างยิ่ง.

อิงฺฆ อาคจฺฉโตเรน อวิทูรมฺหิ คายตุ

อสฺสมสฺส สมีปมฺหิ สนฺติเก มยฺห คายตุ ฯ

เชิญมาภายในนี้ จงมาขับร้องใกล้ๆ เรา เลื่อนเข้ามาขับใกล้ตำหนักของเรา จงขับกล่อมใกล้ที่บรรทมของเรา.

ติโรกุฑฺฑมฺหิ คายิตฺวา ฌานาคารมฺหิ ปาวิสิ

พนฺธิตุํ อนุปุพฺเพน อรญฺญมิว กุญฺชรํ ฯ

นางกุมารีนั้น เข้าไปขับกล่อมภายนอกฝาห้องบรรทม แล้วเลื่อนเข้าไปณ ตำหนักฌานาคารโดยลำดับ จนผูกพระราชกุมารไว้ได้ เหมือนนายหัตถาจารย์จับคชสารป่ามัดไว้ ฉะนั้น.

ตสฺสา ๓ กามรสํ ญตฺวา อิสฺสาธมฺโม อชายถ

อหเมว กาเม ภุญฺเชยฺยํ มา อญฺโญ ปุริโส อหุ ฯ

ตโต อสึ คเหตฺวาน ปุริเส หนฺตุํ อุปกฺกมิ

อหเมเวโก ภุญฺชิสฺสํ มา อญฺโญ ปุริโส สิยา ฯ๕

เพราะรู้กามรสแห่งนางกุมารีนั้น อธรรม คือ ความริษยา ได้เกิดขึ้นแก่พระราชกุมารว่า เราเท่านั้นพึงได้บริโภคกาม อย่าได้มีบุรุษคนอื่นเลย.

ต่อแต่นั้นมา พระราชกุมารทรงถือเอาดาบเล่มหนึ่งแล้ว เสด็จไปเพื่อจะฆ่าบุรุษทั้งหลายเสีย ด้วยทรงคิดว่า เราจักบริโภคกามแต่คนเดียวอย่าพึงมีบุรุษคนอื่นอยู่เลย.

ตโต ชานปทา สพฺเพ วิกฺกนฺทึสุ สมาคตา

ปุตฺโต ตฺยายํ มหาราช ชนํ เหเฐตฺยทูสกํ ฯ

ต่อมานั้น ชาวชนบททั้งปวงจึงมาประชุม ถวายเรื่องราวร้องทุกข์ว่าข้าแต่พระมหาราชา พระราชโอรสของพระองค์นี้ ทรงเบียดเบียนผู้หาโทษมิได้ พระเจ้าข้า.

ตญฺจ ราชา นิวาเหสิ ๔ สมฺหา รฏฺฐา จ ๕ ขตฺติโย

ยาวตา วิชิตา ๖ มยฺหํ น เต วตฺถพฺพ ๗ ตาวเท ฯ

จอมขัตติยราชทรงเนรเทศพระราชกุมารออกไปจากรัฐสีมาของพระองค์แล้ว มีพระราชโองการว่า อาณาเขตของเรามีอยู่เพียงใด เจ้าอย่าอยู่ในอาณาเขตของเราเพียงนั้น.

ตโต โส ภริยมาทาย สมุทฺทํ อุปสงฺกมิ

ปณฺณสาลํ กริตฺวาน วนํ อุญฺฉาย ปาวิสิ ฯ

ครั้งนั้น พระราชกุมารทรงพาชายาไปจนบรรลุถึงสมุทรนทีแห่งหนึ่ง ทรงสร้างบรรณศาลาแล้ว จึงเสด็จเข้าไปสู่ป่าเพื่อแสวงหาผลาผล.

อเถตฺถ อิสิ มาคญฺฉิ สมุทฺทมุปรูปริ

โส ตสฺส เคหํ ปาเวกฺขิ ภตฺตกาเล อุปฏฺฐิเต ฯ

ครั้งนั้น มีฤาษีตนหนึ่ง มาถึงบรรณศาลานั้น โดยทางเบื้องบนสมุทรเข้าไปยังบรรณศาลาของพระราชกุมาร ในเวลาที่นางกุมารีจัดแจงภัตตาหารไว้แล้ว.

ตญฺจ ภริยา ปโลเภสิ ปสฺส ยาว สุทารุณํ

จุโต โส พฺรหฺมจริยมฺหา อิทฺธิยา ปริหายถ ฯ

๑ ม. ปมทา ฯ ๒ ม. ฉาเทยฺย ฯ ๓ ม. ตสฺส ฯ ๔ ม. วิวาเหสิ ฯ

๕ สี. ยุ. รฏฺฐาโต ฯ ๖ ม. วิชิตํ ฯ ๗ สี. ยุ. วตฺตพฺพ ฯ

ชายาของพระราชกุมาร ประเล้าประโลมฤาษีนั้น ดูเถิดกรรมที่นางกุมารีกระทำนั้นหยาบช้าเพียงไร ฤาษีนั้นได้เคลื่อนจากพรหมจรรย์ เสื่อมจากฤทธิ์.

ราชปุตฺโต จ อุญฺฉาโต วนมูลผลํ พหุํ

สายํ กาเชน อาทาย อสฺสมํ อุปสงฺกมิ ฯ

ฝ่ายพระราชโอรสแสวงหามูลและผลาผลในป่าได้จำนวนมากแล้ว จึงหาบหามเข้ามายังอาศรมในเวลาเย็น.

อิสิ จ ขตฺติยํ ทิสฺวา สมุทฺทํ อุปสงฺกมิ

เวหายสํ คมิสฺสนฺติ สีทเต โส มหณฺณเว ฯ

ฝ่ายฤาษีพอเห็นขัตติยราชกุมาร จึงรีบเข้าไปยังฝั่งสมุทร ด้วยตั้งใจไว้ว่าเราจักไปทางเวหาส์แต่ต้องจมลงในมหรรณพนั่นเอง.

ขตฺติโย จ อิสึ ทิสฺวา สีทมานํ มหณฺณเว

ตสฺเสว อนุกมฺปาย อิมา คาถา อภาสถ ฯ

ฝ่ายว่าขัตติยราชกุมาร ได้ทอดพระเนตรเห็นฤาษีจมลงในมหรรณพ จึงได้ตรัสพระคาถานี้ ด้วยทรงพระอนุเคราะห์ต่อฤาษีนั้นว่า.

อภิชฺชมาเน วาริสฺมึ สยํ อาคมฺม อิทฺธิยา

มิสฺสีภาวิตฺถิยา คนฺตฺวา สํสีทติ มหณฺณเว ฯ

อาวฏฺฏนี มหามายา พฺรหฺมจริยวิโกปนา

สีทนฺติ นํ วิทิตฺวาน อารกา ปริวชฺชเย ฯ

อนลา มุทุสมฺภาสา ทุปฺปูรา ตา นทีสมา

สีทนฺติ นํ วิทิตฺวาน อารกา ปริวชฺชเย ฯ

ยํ เอตา อุปเสวนฺติ ฉนฺทสา วา ธเนน วา

ชาตเวโทว สณฺฐานํ ขิปฺปํ อนุทหนฺติ นํ ฯ

ตัวท่านเองมาด้วยฤทธิ์บนน้ำอันไม่แตกแยก ครั้นถึงความระคนด้วยสตรีแล้ว ต้องจมลงในมหรรณพ. ธรรมดาสตรีมีปกติหมุนเวียน มีมายามาก มักทำพรหมจรรย์ให้กำเริบ ย่อมทำนักพรตให้จมลง ท่านรู้แจ้งฉะนี้แล้ว พึงเว้นเสียให้ห่างไกล. สตรีทั้งหลายมีวาจาไพเราะ มีสัมภาสอ่อนหวาน ยากที่จะให้เต็มได้ เสมอด้วยแม่น้ำ ย่อมทำนักพรตให้จมลง ท่านจะรู้แจ้ง ฉะนี้แล้ว พึงเว้นเสียให้ห่างไกล. สตรีทั้งหลายย่อมเข้าไปซ่องเสพบุรุษใด ด้วยความพอใจหรือด้วยทรัพย์ก็ตาม ย่อมพลันตามเผาผลาญบุรุษนั้น เหมือนไฟป่าเผาสถานที่ตนเอง ฉะนั้น.

ขตฺติยสฺส วโจ สุตฺวา อิสิสฺส นิพฺพิโท ๑ อหุ

ลทฺธา โปราณกํ มคฺคํ คจฺฉเต โส วิหายสํ ฯ

ความเบื่อหน่ายได้เกิดมีแก่ฤาษี เพราะได้ฟังถ้อยคำของขัตติยราชกุมารฤาษีนั้นกลับได้ทางเก่า แล้วก็เหาะขึ้นไปยังเวหาส์.

ขตฺติโย จ อิสึ ทิสฺวา คจฺฉมานํ วิหายสํ

สํเวคํ อลภิ ธีโร ปพฺพชฺชํ สมโรจยิ ฯ

ตโต โส ปพฺพชิตฺวาน กามราคํ วิราชยิ

กามราคํ วิราเชตฺวา พฺรหฺมโลกูปโค อหูติ ฯ

มหาปโลภนชาตกํ เอกาทสมํ ฯ

๑ ม. นิพฺพิทา ฯ

ฝ่ายขัตติยราชกุมารผู้ทรงพระปรีชา ได้ทอดพระเนตรเห็นฤาษีกำลังเหาะไปยังเวหาส์ จึงได้ความสลดจิต น้อมพระทัยบรรพชา. ต่อแต่นั้นขัตติยราชกุมารก็ทรงบรรพชาสำรอกกามราคะแล้ว ได้เข้าถึงพรหมโลก.

จบ มหาปโลภชาดกที่ ๑๑.

ปญฺจ ปณฺฑิตา สมาคตา

ปโญฺห ๑ เม ปฏิภาติ ตํ สุณาถ

นินฺทิยมตฺถํ ปสํสิยํ วา

กสฺเสวาวีกเรยฺย คุยฺหมตฺถํ ฯ

ท่านทั้งหลายผู้เป็นบัณฑิตทั้ง ๕ คน มาพร้อมกันแล้ว ปัญหาย่อมแจ่มแจ้งแก่เรา ท่านทั้งหลายจงฟังปัญหานั้น บุคคลควรเปิดเผยข้อความที่ควรติเตียน หรือควรสรรเสริญ อันเป็นความลับ แก่ใคร?

ตฺวํ อาวีกโรหิ ภูมิปาล

ภตฺตา ภารสโห ตุวํ วเทตํ

ตว ฉนฺทรุจีนิ สมฺมสิตฺวา

อถ วกฺขนฺติ ชนินฺท ปญฺจ ธีรา ฯ

ข้าแต่พระจอมภูมิบาล พระองค์จงตรัสเปิดเผยก่อน พระองค์เป็นผู้ชุบเลี้ยงพวกข้าพระองค์ ทรงอดทนต่อกรณียกิจอันหนัก เชิญตรัสก่อนข้าแต่จอมประชาชน ข้าพระองค์ผู้เป็นนักปราชญ์ทั้ง ๕ คน จักพิจารณาสิ่งที่พอพระทัย และเหตุที่ชอบพระทัยของพระองค์ แล้วจักกราบทูลในภายหลัง.

ยา สีลวตีว อนญฺญเถยฺยา ๒

ภตฺตุ ฉนฺทวสานุคา ปิยา มนาปา

นินฺทิยมตฺถํ ปสํสิยํ วา

ภริยายาวีกเรยฺย คุยฺหมตฺถํ ฯ

สามีควรเปิดเผยข้อความที่ควรติเตียน หรือควรสรรเสริญ อันเป็นเนื้อความลับ แก่ภรรยาผู้มีศีล ไม่ยอมให้บุรุษอื่นลักสัมผัส คล้อยตามอำนาจความพอใจของสามี เป็นที่รักที่พอใจของสามี.

โย กิจฺฉคตสฺส อาตุรสฺส

สรณํ โหติ คติ ปรายนญฺจ

นินฺทิยมตฺถํ ปสํสิยํ วา

สขิโน วาวีกเรยฺย คุยฺหมตฺถํ ฯ

๑ ม. ปญฺหา ฯ ๒ สี. ยุ. อนญฺญเธยฺยา ฯ

บุคคลควรเปิดเผยข้อความที่ควรติเตียน หรือควรสรรเสริญ อันเป็นเนื้อความลับ แก่สหายผู้เป็นที่ระลึก เป็นคติ และเป็นที่พึ่งของสหาย ผู้ได้รับความทุกข์ลำบากได้.

โย ๑ เชฏฺโฐ อถ มชฺฌิโม กนิฏฺโฐ

โส ๒ เจ สีลสมาหิโต ฐิตตฺโต

นินฺทิยมตฺถํ ปสํสิยํ วา

ภาตุโน วาวีกเรยฺย คุยฺหมตฺถํ ฯ

บุคคลควรเปิดเผยข้อความที่ควรติเตียน หรือควรสรรเสริญ อันเป็นเนื้อความลับ แก่พี่น้องซึ่งเป็นพี่ใหญ่ พี่กลาง หรือน้อง ถ้าเขาตั้งใจอยู่ในศีล มีจิตตั้งมั่น.

โย เว ปิตุ หทยสฺส ปตฺถคู

อนุชาโต ปิตรํ อโนมปญฺโญ

นินฺทิยมตฺถํ ปสํสิยํ วา

ปุตฺตสฺสาวีกเรยฺย คุยฺหมตฺถํ ฯ

บิดาควรเปิดเผยข้อความที่ควรติเตียน หรือควรสรรเสริญ อันเป็นเนื้อความลับ แก่บุตรผู้ดำเนินไปตามใจของบิดา เป็นอนุชาตบุตรมีปัญญาไม่ทรามกว่าบิดา.

มาตา ทฺวิปทชนินฺทเสฏฺฐ

ยา นํ ๓ โปเสติ ฉนฺทสา ปิเยน

นินฺทิยมตฺถํ ปสํสิยํ วา

มาตุยาวีกเรยฺย คุยฺหมตฺถํ ฯ

ข้าแต่พระจอมประชาราษฎร์ ผู้ประเสริฐกว่ามนุษย์นิกร บุตรควรเปิดเผยข้อความที่ควรติเตียน หรือควรสรรเสริญ อันเป็นเนื้อความลับ แก่มารดาผู้เลี้ยงดูบุตรด้วยความพอใจ รักใคร่.

คุยฺหสฺส หิ คุยฺหเมว สาธุ

น หิ คุยฺหสฺส ปสตฺถมาวิกมฺมํ

อนิปฺผนฺนตาย สเหยฺย ธีโร

นิปฺผนฺนตฺโถว ๔ ยถาสุขํ ภเณยฺย ฯ

การปกปิดความลับเอาไว้นั่นแหละเป็นความดี การเปิดเผยความลับบัณฑิตไม่สรรเสริญเลย นักปราชญ์พึงอดกลั้น ในเมื่อประโยชน์ยังไม่สำเร็จ เมื่อประโยชน์สำเร็จแล้วพึงกล่าวตามสบาย.

กึ ตฺวํ วิมโนสิ ราชเสฏฺฐ

ทิปทินฺท ๕ วจนํ สุโณม เต ตํ

กึ จินฺตยมาโน ทุมฺมโนสิ

น หิ เทว อปราโธ อตฺถิ มยฺหํ ฯ

๑ ม. อยํ ปาโฐ นตฺถิ ฯ ๒ ม. โย ฯ ๓ สี. ยุ. โย ตํ ฯ ๔ ม. นิปฺผนฺโนว ฯ

๕ ม. ทฺวิปทชนินุท ฯ

ข้าแต่พระราชาผู้ประเสริฐ พระองค์ทรงมีพระมนัสวิปริตไปอย่างไรหรือข้าแต่พระจอมประชากร เกล้ากระหม่อมฉัน ขอฟังพระดำรัสของพระองค์ พระองค์ทรงดำริอย่างไรหรือ จึงทรงโทมนัส ข้าแต่สมมติเทพความผิดของเกล้ากระหม่อมฉันไม่มีเลยหรือ?

ปเญฺห วชฺโฌ มโหสโธ

อาณตฺโต เม วธาย ภูริปญฺโญ

ตํ จินฺตยมาโน ทุมฺมโนสฺมิ

น หิ เทวิ อปราโธ อตฺถิ ตุยฺหํ ฯ

มโหสถจะถูกฆ่าเพราะปัญหา เพราะมโหสถผู้มีปัญญาดังแผ่นดิน ฉันสั่งให้ฆ่าแล้ว ฉันคิดถึงเรื่องนั้นจึงโทมนัส ดูกรพระเทวี ความผิดของเธอไม่มีเลย?

อภิโทสคโตทานิ เอหิสิ

กึ สุตฺวา กึ สงฺกเต ๑ มโน เต

โก เต กิมโวจ ภูริปญฺญ

อิงฺเฆตํ วจนํ สุณาม พฺรูหิ เม ตํ ฯ

เจ้าไปตั้งหัวค่ำมาเอาจนบัดนี้ ใจของเจ้ารังเกียจเพราะได้ฟังอะไรหรือดูกรเจ้าผู้มีปัญญาดังแผ่นดิน ใครได้พูดอะไรแก่เจ้า เราจะขอฟังคำของเจ้า เชิญเจ้าบอกแก่เรา?

ปเญฺห วชฺโฌ มโหสโธ

ยทิ เต มนฺตยิตํ ชนินฺท โทสํ

ภริยาย รโหคโต อสํสิ

คุยฺหํ ปาตุกตํ สุตํ มเมตํ ฯ

มโหสถจะถูกฆ่าเพราะปัญหา ข้าแต่พระจอมประชานิกร ในกาลใดพระองค์เสด็จอยู่ในที่ลับ ได้ตรัสความลับกับพระอัครมเหสี เมื่อหัวค่ำความลับของพระองค์นั้นได้เปิดเผยแล้ว ข้าพระบาทได้ฟังแล้ว ในกาลนั้น.

ยํ สาลวนสฺมึ เสนโก

ปาปกมฺมมกาสิ อสพฺภิรูปํ

สขิโนว รโหคโต อสํสิ

คุยฺหํ ปาตุกตํ สุตํ มเมตํ ฯ

เสนกบัณฑิตได้ทำกรรมอันลามก อันไม่ใช่กรรมของสัตบุรุษในสวนไม้รัง อยู่ในที่ลับแล้วได้บอกเรื่องนั้นแก่สหายคนหนึ่ง กรรมอันลามกนั้นเป็นความลับ อันเสนกบัณฑิตได้เปิดเผยแล้ว ข้าพระบาทได้ฟังแล้ว.

ปุกฺกุสปุริสสฺส เต ชนินฺท

อุปฺปนฺโน โรโค อราชปตฺโต ๒

ภาตุว ๓ รโหคโต อสํสิ

คุยฺหํ ปาตุกตํ สุตํ มเมตํ ฯ

๑ ยุ. กิมาสงฺกเต ฯ ๒ ม. อราชยุตฺโต ฯ ๓ ม. ภาตุญฺจ ฯ สี. ยุ. ภาตุจฺจ ฯ

ข้าแต่พระจอมประชานิกร โรคเรื้อนเกิดขึ้นแก่ปุกกุสบุรุษของพระองค์เป็นโรคที่ไม่สมควรจะใกล้ชิดพระราชา ปุกกุสะอยู่ในที่ลับ ได้แจ้งเรื่องนี้แก่น้องชาย ความลับอันนั้นอันปุกกุสะเปิดเผยแล้ว ข้าพระบาทได้ฟังแล้ว.

อาพาโธยํ อสพฺภิรูโป

กามินฺโท ๑ นรเทเวน ผุฏฺโฐ

ปุตฺตสฺส รโหคโต อสํสิ

คุยฺหํ ปาตุกตํ สุตํ มเมตํ ฯ

กามินท์นี้เป็นคนอาพาธ ลามก ถูกยักษ์ชื่อนรเทพสิงแล้ว อยู่ในที่ลับได้แจ้งเรื่องนี้แก่บุตร ความลับนั้นอันกามินท์ได้เปิดเผยแล้ว ข้าพระบาทได้ฟังแล้ว.

อฏฺฐวงฺกํ มณิรตนํ อุฬารํ

สกฺโก เต อททา ปิตามหสฺส

เทวินฺทสฺส คตํ ตทชฺช หตฺถํ

มาตุ จ รโหคโต อสํสิ

คุยฺหํ ปาตุกตํ สุตํ มเมตํ ฯ

ท้าวสักกเทวราชได้ประทานมณีรัตน์อันโอฬารมีคด ๘ คด แก่พระอัยกาของพระองค์เดี๋ยวนี้ มณีรัตน์นั้นได้ตกถึงมือของเทวินท์แล้ว ก็เทวินท์อยู่ในที่ลับ ได้แจ้งเรื่องนั้นแก่มารดา ความลับนั้นอันเทวินท์ได้เปิดเผยแล้ว ข้าพระบาทได้ฟังแล้ว.

คุยฺหสฺส หิ คุยฺหเมว สาธุ

น หิ คุยฺหสฺส ปสตฺถมาวิกมฺมํ

อนิปฺผนฺนตาย สเหยฺย ธีโร

นิปฺผนฺนตฺโถว ๒ ยถาสุขํ ภเณยฺย ฯ

น คุยฺหมตฺถํ วิวเรยฺย รกฺเขยฺย นํ ยถา นิธึ

น หิ ปาตุกโต สาธุ คุโยฺห อตฺโถ ปชานตา ฯ

ถิยา คุยฺหํ น สํเสยฺย อมิตฺตสฺส จ ปณฺฑิโต

โย จามิเสน สํหีโร หทยตฺเถโน จ โย นโร

คุยฺหมตฺถมสมฺพุทฺธํ สมฺโพธยติ โย นโร

มนฺตเภทภยา ตสฺส ทาสภูโตว ติติกฺขติ ฯ

ยาวนฺโต ปุริสสฺสตฺถํ คุยฺหํ ชานนฺติ มนฺตินํ

ตาวนฺโต ตสฺส อุพฺเพคา ตสฺมา คุยฺหํ น วิสฺสเช ฯ

วิวิจฺจ ภาเสยฺย ทิวา รหสฺสํ

รตฺตึ คิรํ นาติเวลํ ปมุญฺเจ

อุปสฺสุติกา หิ สุณนฺติ มนฺตํ

ตสฺมา มนฺโต ขิปฺปมุเปติ เภทนฺติ ฯ

ปญฺจปณฺฑิตชาตกํ ทฺวาทสมํ ฯ

๑ สี. ยุ. กาวินฺโท ฯ ๒ ม. นิปฺผนฺโนว ฯ

การปกปิด ความลับเอาไว้นั่นแหละ เป็นความดี การเปิดเผยความลับบัณฑิตไม่สรรเสริญเลย นักปราชญ์พึงอดกลั้นไว้ในเมื่อประโยชน์ยังไม่สำเร็จ เมื่อประโยชน์สำเร็จแล้วพึงกล่าวตามสบาย. ไม่ควรเปิดเผยความลับเลย ควรรักษาความลับนั้นไว้ เหมือนรักษาขุมทรัพย์ ฉะนั้นความลับอันบุคคลผู้รู้แจ่มแจ้งไม่เปิดเผยได้นั่นแหละเป็นความดี. บัณฑิตไม่ควรบอกความลับแก่สตรี และแก่คนที่ไม่ใช่มิตร กับอย่าบอกความในใจแก่คนที่ถูกอามิสลากไป และแก่คนที่ไม่ใช่มิตร บัณฑิตย่อมอดทนคำด่า คำบริภาษ และการประหารของคนผู้รู้ความลับ ซึ่งคนอื่นไม่รู้เพราะกลัวจะขยายความลับที่คิดไว้ เหมือนคนที่เป็นทาส อดทนต่อคำด่าว่าเป็นต้นของนาย ฉะนั้น. ชนทั้งหลายรู้ความลับที่ปรึกษากันของคนๆหนึ่ง เพียงใด ความสะดุ้งหวาดกลัวของคนนั้น ย่อมเกิดขึ้น เพียงนั้น.

เพราะเหตุนั้น จึงไม่ควรเปิดเผยความลับเลย บุคคลจะพูดความลับในเวลากลางวัน ควรหาโอกาสที่เงียบสงัด เมื่อจะพูดความลับในเวลาค่ำคืน อย่าปล่อยเสียงให้เกินขอบเขต เพราะว่า คนแอบฟังจะได้ยินความลับที่ปรึกษากัน เพราะฉะนั้น ความลับที่ปรึกษากัน ก็จะพลันถึงความแพร่งพรายทันที.

จบ ปัญจปัณฑิตชาดกที่ ๑๒.

จิรสฺสํ วต ปสฺสาม พฺราหฺมณํ เทววณฺณินํ

มหาชฏํ ขาริธรํ ๑ ปงฺกทนฺตํ รชสฺสิรํ ฯ

จิรสฺสํ วต ปสฺสาม อิสึ ธมฺมคุเณ รตํ

กาสายวตฺถวสนํ วากจีรํ ปริจฺฉทํ ๒ ฯ

อาสนํ อุทกํ ปชฺชํ ปฏิคฺคณฺหาตุ โน ภวํ

อคฺเฆ ภวนฺตํ ปุจฺฉาม อคฺฆํ กุรุตุ โน ภวํ ฯ

นานทีเดียว ข้าพเจ้าเพิ่งได้พบท่านพราหมณ์ผู้มีผิวพรรณดังเทพเจ้า มุ่นชฎาใหญ่ ทรงไว้ซึ่งหาบคอน มีฟันเขลอะ มีธุลีบนเศียร. นานทีเดียว ข้าพเจ้าเพิ่งได้พบท่านฤาษีผู้ยินดีในคุณธรรม นุ่งห่มผ้าย้อมน้ำฝาด ผ้าคากรอง ปกปิดโดยรอบ. ขอท่านผู้เจริญจงรับอาสนะ น้ำ ผ้าเช็ดเท้า และน้ำมันทาเท้าของข้าพเจ้า ข้าพเจ้าขอต้อนรับท่านด้วยสิ่งของมีค่ามาก ได้กรุณารับของมีค่ามากของข้าพเจ้าเถิด.

อธิจฺจ เวเท ปริเยส วิตฺตํ

ปุตฺเต เคเห ตาต ปติฏฺฐเปตฺวา

คนฺเธ รเส ปจฺจนุโภตฺว ๓ สพฺพํ

อรญฺญํ สาธุ มุนิ โส ปสตฺโถ ฯ

ลูกรัก เจ้าจงเรียนวิชาและจงแสวงหาทรัพย์ จงปลูกฝังบุตรธิดาให้ดำรงอยู่ในเรือนเสียก่อน แล้วจงบริโภคกลิ่นรสและวัตถุกามทั้งปวงเถิด กิจที่จะอยู่ป่า เมื่อเวลาแก่สำเร็จประโยชน์ดี มุนีใดบวชในกาลเช่นนี้ได้มุนีนั้นพระอริยเจ้าสรรเสริญ.

เวทา น สจฺจา น จ วิตฺตลาโภ

น ปุตฺตลาเภน ชรํ วิหนฺติ

คนฺเธ รเส มุจฺจนมาหุ สนฺโต

สกมฺมุนา ๑ โหติ ผลูปปตฺติ ฯ

๑ ยุ. ภารธรํ ฯ ๒ ม. ปฏิจฺฉทํ ฯ ๓ ม. ปจฺจนุภุยฺย ฯ

วิชาเป็นของไม่จริง และลาภ คือ ทรัพย์ก็ไม่จริง ใครๆ จะห้ามความชราด้วยลาภ คือ บุตรไม่ได้เลย สัตบุรุษทั้งหลายสอนให้ปล่อยกลิ่นและรสทั้งหลายเสีย ความอุบัติแห่งผลย่อมมีได้เพราะกรรมของตน.

อทฺธา หิ สจฺจํ วจนํ ตเวตํ

สกมฺมุนา ๒ โหติ ผลูปปตฺติ

ชิณฺณา จ มาตาปิตโร ตวยิเม ๓

ปสฺเสยฺยุ ตํ วสฺสสตํ อโรคฺยํ ๔ ฯ

คำของท่านที่ว่า ความอุบัติแห่งผลย่อมมีได้เพราะกรรมของตนนั้น เป็นคำจริงแท้แน่นอน อนึ่ง บิดามารดาของท่านนี้ แก่เฒ่าแล้วหวังจะเห็นท่านมีอายุยืน ๑๐๐ ปี ไม่มีโรค.

ยสฺสสฺสุ สกฺขี มรเณน ราช

ชราย มิตฺตี ๕ นรวีร เสฏฺฐ

โย จาปิ ชญฺญา น มริสฺสํ กทาจิ

ปสฺเสยฺยุ ตํ วสฺสสตํ อโรคฺยํ ๖ ฯ

ยถาปิ นาวํ ปุริโสทกมฺหิ

เอเรติ เจนํ อุปเนติ ตีรํ

เอวํปิ พฺยาธิ สตตํ ชรา จ

อุปเนติ มจฺจุวสมนฺตกสฺส ๗ ฯ

ข้าแต่พระราชาผู้ประเสริฐกว่านรชน ความเป็นสหายกับความตาย ความไมตรีกับความแก่ พึงมีแก่ผู้ใด หรือแม้ผู้ใดพึงรู้ว่าจักไม่ตาย มารดาบิดาพึงเห็นผู้นั้นมีอายุยืน ๑๐๐ ปี ไม่มีโรคเบียดเบียน ได้ในบางคราวบุรุษเอาเรือมาจอดไว้ที่ท่าน้ำ รับคนฝั่งนี้ส่งถึงฝั่งโน้น แล้วย้อนกลับรับคนฝั่งโน้นพามาส่งถึงฝั่งนี้ ฉันใด ชราและพยาธิก็ย่อมนำเอาชีวิตสัตว์ไปสู่อำนาจแห่งมัจจุราชอยู่เนืองๆ ฉันนั้น.

ปงฺโก จ กามา ปลิโป จ กามา

มโนหรา ทุตฺตรา มจฺจุเธยฺยา

เอตสฺมึ ปงฺเก ปลิเป วิสนฺนา ๘

หีนตฺตรูปา น ตรนฺติ ปารํ ฯ

อยํ ปุเร ลุทฺทมกาสิ กมฺมํ

สฺวายํ คหีโต น หิ โมกฺขิโต เม

โอรุนฺธิยา นํ ปริรกฺขิสฺสามิ

มายํ ปุน ลุทฺทมกาสิ กมฺมํ ฯ

๑-๒ สี. ยุ. สกมฺมนา ฯ ๓ ม. ตวิเม ฯ สี. ตเวเม ฯ ๔-๖ ม. ปสฺเสยฺยุํ ตํ วสฺสสตํ

อโรคํ ฯ ๕ ม. เมตฺตี ฯ ๗ ม. มจฺจํ ฯ ๘ ม. พฺยสนฺนา ฯ

กามทั้งหลายเป็นดังเปือกตม เป็นเครื่องให้จมลง และเป็นเครื่องนำไปซึ่งน้ำใจสัตว์ ข้ามได้ยาก เป็นที่ตั้งแห่งมฤตยู สัตว์ทั้งหลาย ผู้ข้องอยู่ในกามอันเป็นดังเปือกตม เป็นเครื่องให้จมลงนี้ เป็นสัตว์มีจิตเลวทรามย่อมข้ามถึงฝั่งไม่ได้. เมื่อครั้งก่อน อัตภาพของพระองค์นี้ ได้กระทำกรรมอันหยาบช้า ผลแห่งกรรมนั้นข้าพระองค์ถือไว้มั่นแล้ว ข้าพระองค์จะพ้นไปจากผลแห่งกรรมนี้ไม่ได้เลย ข้าพระองค์จักปิดกั้นรักษาอัตภาพนั้นอย่างรอบคอบ ขออัตภาพนี้อย่าได้ทำกรรมอันหยาบช้าอีกเลย.

ควํว นฏฺฐํ ปุริโส ยถา วเน

อเนฺวสติ ราช อปสฺสมาโน

เอวํ นฏฺโฐ เอสุการิ มมตฺโถ

โสหํ กถํ น คเวเสยฺยํ ราช ฯ

ข้าแต่พระเจ้าเอสุการี ประโยชน์ของข้าพระองค์ ย่อมพินาศไปเสียแล้วเหมือนบุรุษเลี้ยงโคไม่เห็นโคที่หายไปในป่า ฉะนั้น ข้าแต่พระราชาข้าพระองค์ได้เห็นทางแห่งบรรพชิตทั้งหลาย แล้วไฉนจะไม่แสวงหาการบรรพชาเล่า?

หิยฺโยติ หิยฺยติ โปโส ปเรติ ปริหายติ

อนาคตํ เนตมตฺถีติ ญตฺวา

อุปฺปนฺนจฺฉนฺทํ โก ปนุเทยฺย ธีโร ฯ

บุรุษกล่าวผัดเพี้ยนการงานที่ควรจะทำในวันนี้ว่า ควรทำในวันพรุ่งนี้ การงานที่ควรจะทำในวันพรุ่งนี้ว่า ควรทำในวันต่อไป ย่อมเสื่อมจากการงานนั้น ธีรชนคนใดรู้ว่า สิ่งใดเป็นอนาคต สิ่งนั้นไม่มีแล้ว พึงบรรเทาความพอใจที่เกิดขึ้นเสีย.

ปสฺสามิ โวหํ ทหรึ กุมารึ

มตฺตูปมํ เกตกปุปฺผเนตฺตํ

อภุตฺวา ๑ โภเค ปฐเม วยสฺมึ

อาทาย มจฺจุ วชเต กุมารึ ฯ

ยุวา สุชาโต สุมุโข สุทสฺสโน

สาโม กุสุมฺภปริกิณฺณมสฺสุ

หิตฺวาน กาเม ปฏิคจฺฉ ๒ เคหํ

อนุชาน มํ ปพฺพชิสฺสามิ เทว ฯ

ข้าพระองค์ได้เห็นหญิงสาวคนหนึ่ง รูปร่างงามพอประมาณ มีดวงเนตรเหมือนดอกการเกต มัจจุราชมาฉุดคร่าพาหญิงสาวคนนั้นซึ่งกำลังตั้งอยู่ในปฐมวัย ยังไม่ทันได้บริโภคสมบัติไป. อนึ่ง ชายหนุ่มมีทรวดทรงงาม มีใบหน้าผ่องใส น่าดูน่าชม มีวรรณะเรืองรองดังทองคำ มีหนวดเคราละเอียดอ่อนดังเกสรดอกคำฝอย แม้ชายหนุ่มเห็นปานนี้ก็ย่อมไปสู่อำนาจแห่งมฤตยู ขอเดชะ ข้าพระองค์จะละกามและเรือนเสียแล้วจักบวช ขอได้โปรดทรงพระกรุณาอนุญาตข้าพระองค์เถิด.

สาขาหิ รุกฺโข ลภเต สมญฺญํ

ปหีนสาขํ ปน ขาณุมาหุ

ปหีนปุตฺตสฺส มมชฺช โภติ

วาเสฏฺฐิ ภิกฺขาจริยาย กาโล ฯ

๑ ม. อภุตฺตโภเค ฯ ๒ ม. ปฏิกจฺจ ฯ สี. ปฏิคจฺจ ฯ

ดูกรแม่วาเสฏฐี ต้นไม้จะได้นามโวหารว่า ต้นไม้ได้ ก็เพราะมีกิ่งและใบ ชาวโลกเขาเรียกต้นไม้ที่ไม่มีกิ่งและใบว่า เป็นตอไม้ วันนี้ เราผู้มีบุตรละทิ้งไปเสียแล้ว เวลานี้ เราสมควรจะบวชเที่ยวภิกขาจารไป.

อฆสฺมึ โกญฺจาว ยถา หิมจฺจเย

กตานิ ๑ ชาลานิ ปทาเลยฺยุ ๒ หํสา

คจฺฉนฺติ ปุตฺตา จ ปตี จ มยฺหํ

สาหํ กถํ นานุวเช ปชานํ ฯ

นกกระเรียนทั้งหลายบินไปในอากาศได้คล่องแคล่ว ฉันใด หงส์ทั้งหลายเมื่อสิ้นฤดูฝนแล้ว พึงทำลายใยที่แมลงมุมทำไว้ แล้วออกไปได้ ฉันนั้นบุตรและสามีของเราพากันไปหมด ไฉนเราจะไม่ปฏิบัติตามบุตรและสามีของเราเล่า.

เอเต ภุตฺวา วมิตฺวา จ ปกฺกมนฺติ วิหงฺคมา

เย จ ภุตฺวา น วมึสุ เต เม หตฺถตฺถมาคตา ฯ

อวมิ พฺราหฺมโณ กาเม โส ตฺวํ ปจฺจาวมิสฺสสิ

วนฺตาโท ปุริโส ราช น โส ๓ โหติ ปสํสิโย ฯ

แร้งเหล่านี้ กินเนื้อและสำรอกออกหมดแล้ว ย่อมพากันบินไปได้ฝ่ายแร้งเหล่าใด กินเนื้อแล้วไม่สำรอกเนื้อออกเสีย แร้งเหล่านั้น ก็พากันตกอยู่ในเงื้อมมือของหม่อมฉัน. ข้าแต่พระราชา พราหมณ์ได้คลายกามทั้งหลายออกทิ้งแล้ว ส่วนพระองค์นั้นกลับรับเอากามนั้นไว้บริโภคอีกบุรุษผู้บริโภคสิ่งที่ผู้อื่นคายออกแล้ว ไม่พึงได้รับความสรรเสริญเลย.

ปงฺเก จ โปสํ ปลิเป พฺยสนฺนํ

พลี ยถา ทุพฺพลมุทฺธเรยฺย

เอวมฺปิ มํ ตฺวํ อุทตาริ โภติ

ปญฺจาลิ คาถาหิ สุภาสิตาหิ ฯ

ดูกรพระนางปัญจาลีผู้เจริญ บุรุษผู้มีกำลังช่วยฉุดบุรุษทุพพลภาพ ผู้จมอยู่ในเปือกตมขึ้นได้ ฉันใด เธอก็ช่วยผยุงฉันให้ขึ้นจากกามได้ด้วยคาถาอันเป็นสุภาษิต ฉันนั้นแล.