อัฏฐกนิบาต

โอทาตวตฺถา สุจิ อลฺลเกสา

กจฺจานิ กึ กุมฺภิมธิสฺสยิตฺวา ๑

ปิฏฺฐา ติลา โธวสิ ตณฺฑุลานิ

ติโลทโน เหหิติ กิสฺส เหตุ ฯ

ดูกรแม่กัจจานี เธอสระผม นุ่งห่มผ้าขาวสะอาด ยกถาดสำรับขึ้นสู่เตากระโหลกหัวผี ยีแป้ง ล้างงา ซาวข้าวสารทำไม ข้าวสุกคลุกงาจักมีไว้เพราะเหตุอะไร?

น โข อยํ พฺราหฺมณ โภชนตฺถํ ๒

ติโลทโน เหหิติ สาธุปกฺโก8

ธมฺโม มโต ตสฺส ปหูนมชฺช ๓

อหํ กริสฺสามิ สุสานมชฺเฌ ฯ

ดูกรพราหมณ์ ข้าวสุกคลุกงาซึ่งทำให้สุกดีนี้ มีไว้เพื่อจะบริโภค ก็หาไม่ธรรม คือ ความอ่อนน้อมต่อผู้ใหญ่ และสุจริตธรรม ๓ ประการได้สูญไปเสียแล้ว วันนี้ ดิฉันจักกระทำการบูชาแก่ธรรมนั้น ในท่ามกลางป่าช้า.

อนุวิจฺจ กจฺจานิ กโรหิ กิจฺจํ

ธมฺโม มโต โก นุ ตเวตสํสิ ๔

สหสฺสเนตฺโต อตุลานุภาโว

น มิยฺยตี ธมฺมวโร กทาจิ ฯ

ดูกรแม่กัจจานี เธอจงใคร่ครวญเสียก่อนแล้ว จึงทำการงาน ใครบอกแก่เธอว่า ธรรมสูญเสียแล้ว ธรรมอันประเสริฐเหมือนท้าวสหัสนัยเทวราชผู้มีอาณุภาพหาผู้เปรียบมิได้ ย่อมไม่ตายในกาลไหนๆ.

ทฬฺหปฺปมาณํ มม เอตฺถ พฺรหฺเม

ธมฺโม มโต นตฺถิ มเมตฺถ กงฺขา

เย เยวทานิ ปาปา ภวนฺติ

เต เตวทานิ สุขิตา ภวนฺติ ฯ

สุณิสา หิ มยฺหํ วชฺฌา อโหสิ

สา มํ วธิตฺวาน วิชายิ ปุตฺตํ

สาทานิ สพฺพสฺส กุลสฺส อิสฺสรา

อหํ วสามิ ๑ อปวิฏฺฐา เอกิกา ฯ

๑ ยุ. กุมฺภิมปสฺสยิตฺวา ฯ ๒ สี. ม. โภชนตฺถา ฯ ๓ สี. ปหูตมชฺช ฯ

ม. ปหุตฺตมชฺช ฯ ยุ. พหูตมชฺช ฯ ๔ ม. เตฺวว สํสิ ฯ

ข้าแต่ท่านผู้ประเสริฐ ในข้อที่ว่าธรรมสูญนี้ ดิฉันมั่นใจเอาเอง ในข้อที่ว่า ธรรมไม่มี ดิฉันยังสงสัย เดี๋ยวนี้คนผู้ชั่วช้าย่อมมีความสุข เช่นลูกสะใภ้ของดิฉันเป็นหมัน เขาทุบตีขับไล่ดิฉันแล้วคลอดลูก บัดนี้ เขาเป็นใหญ่ในตระกูลทั้งหมด ดิฉันถูกทอดทิ้ง ไม่มีที่พึ่ง อยู่แต่ลำพังผู้เดียว.

ชีวามิ โวหํ น มโตหมสฺมิ ๒

ตเวว อตฺถาย อิธาคโตสฺมิ

ยา ตํ วธิตฺวาน วิชายิ ปุตฺตํ

สหาว ปุตฺเตน กโรมิ ภสฺมํ ฯ

เรายังเป็นอยู่ ยังไม่ตาย มา ณ ที่นี้เพื่อประโยชน์แก่เธอโดยตรง ลูกสะใภ้คนใดทุบตีขับไล่เธอออกแล้วคลอดลูก เราจะกระทำลูกสะใภ้คนนั้นพร้อมกับลูก ให้ละเอียดเป็นเถ้าธุลี.

เอวญฺจ เต รุจฺจติ เทวราช

มเมว อตฺถาย อิธาคโตสิ

อหญฺจ ปุตฺโต สุณิสา จ นตฺตา

สมฺโมทมานา ฆรมาวเสม ฯ

ข้าแต่ท้าวเทวราช พระองค์ทรงยินดีเสด็จมาในที่นี้ เพื่อประโยชน์แก่หม่อมฉันโดยตรงอย่างนี้ ขอให้หม่อมฉัน บุตร ลูกสะใภ้ และหลานจงยินดีสมัครสมานอยู่เรือนร่วมกันเถิด.

เอวญฺจ เต รุจฺจติ กาติยานิ

หตาปิ สนฺตา น ชหาสิ ธมฺมํ

ตุวญฺจ ปุตฺโต สุณิสา จ นตฺตา

สมฺโมทมานา ฆรมาวเสถ ฯ

ดูกรแม่กาติยานี เธอยินดีอย่างนั้นก็ตามใจเธอ ถึงจะถูกทุบตีขับไล่ก็ไม่ละธรรม คือเมตตาในพวกเด็กๆ ขอให้เธอ บุตร ลูกสะใภ้ และหลาน จงยินดีสมัครสมานอยู่เรือนร่วมกันเถิด.

สา กาติยานี สุณิสาย สทฺธึ

สมฺโมทมานา ฆรมาวสิตฺถ

ปุตฺโต จ นตฺตา จ อุปฏฺฐหึสุ ฯ

เทวานมินฺเทน อธิคฺคหีตาติ ฯ

กจฺจานิชาตกํ ปฐมํ ฯ

๑ สี. ม. ปนมฺหิ ฯ ๒ สี. ยุ. นาหํ มโตสฺมิ ฯ

นางกาติยานี ยินดีสมัครสมานกับลูกสะใภ้ อยู่เรือนร่วมกันแล้ว ลูกและหลานต่างช่วยกันบำรุง เพราะท้าวสักกเทวราชทรงอนุเคราะห์.

จบ กัจจานิชาดกที่ ๑.

อิทํ ปุเร นินฺนมาหุ พหุมจฺฉํ มโหทกํ

อาวาโส พกราชสฺส เปตฺติกํ ภวนํ มม

ตฺยชฺช ภิงฺเคน ๑ ยาเปม โอกํ น วิชฺชหามเส ๒

สระมงคลโบกขรณีนี้ แต่ก่อนเป็นที่ลุ่มลึก มีน้ำมาก ปลาก็มาก เป็นที่อยู่อาศัยของพระยานกยาง เป็นที่อยู่แห่งบิดาของเรา บัดนี้ น้ำแห้งวันนี้พวกเราจะพากันเลี้ยงชีพด้วยกบ แม้พวกเราจะถูกความบีบคั้นถึงเพียงนี้ ก็จะไม่ละที่อยู่.

โก ทุติยํ อสีลิสฺส พนฺธุรสฺสกฺขิ เภชฺชติ ๓

โก เม ปุตฺเต กุลาวกํ มญฺจ โสตฺถึ กริสฺสติ ฯ

ใครจะทำลายนัยน์ตาข้างที่สองของนายพันธุระ ผู้มีอาวุธในมือให้แตกได้ใครจักกระทำลูก และรังของเรา และตัวเราให้มีความสวัสดีได้?

สพฺพา ปริกฺขตา เผคฺคุ ยาว ตสฺสา คตี อหุ

ขีณภกฺโข มหาราช สาเร น รมตี ฆุโณ ฯ

ดูกรมหาบพิตร คติของกระพี้ไม้นั้นมีอยู่เพียงใด กระพี้ไม้ทั้งหมดแมลงภู่เจาะกินสิ้นแล้วเพียงนั้น แมลงภู่หมดอาหารแล้ว ย่อมไม่ยินดีในไม้แก่น.

สา นูนาหํ อิโต คนฺตฺวา รญฺโญ มุตฺตา นิเวสนา

อตฺตานํ รมยิสฺสามิ ทุมสาขานิเกตินี ๔ ฯ

ไฉนหนอ เราจึงจะจากที่นี่ไปให้พ้นจากราชนิเวศน์เสียได้ บันเทิงใจชมต้นไม้ กิ่งไม้ที่มีดอก ทำรังอาศัยอยู่ตามประสาของเรา.

โส นูนาหํ อิโต คนฺตฺวา รญฺโญ มุตฺโต นิเวสนา

อคฺโคทกานิ ปิวิสฺสามิ ยูถสฺส ปุรโต วชํ ฯ

ไฉนหนอ เราจึงจะจากที่นี่ไปให้พ้นจากราชนิเวศน์เสียได้ จักนำหน้าฝูงไปดื่มน้ำที่ดีเลิศได้.

ตํ มํ กาเมหิ สมฺมตฺตํ รตฺตํ กาเมสุ มุจฺฉิตํ

อานยี ภรโต ลุทฺโธ ๕ พาหิโก ภทฺทมตฺถุ เต ฯ

นายพรานภรตะชาวพาหิกรัฐ นำเราผู้มัวเมาด้วยกามทั้งหลาย ผู้กำหนัดหมกมุ่นอยู่ในกามมาแล้ว ลิงนั้นกล่าวว่า ขอความเจริญจงมีแก่ท่านขอท่านจงปล่อยข้าพเจ้าเถิด.

อนฺธการติมิสายํ ตุงฺเค อุปริ ปพฺพเต

สา มํ สเณฺหน มุทุนา มา ปาทํ ขณิยสฺมนิ ๑ ฯ

๑ สี. ม. เภเกน ฯ ๒ ม. วชหามเส ฯ ๓ ม. พนฺธรสฺสกฺขิ เภจฺฉติ ฯ

๔ ม. ทุมสาขนิเกตินี ฯ ๕ ม. สพฺพตฺล ลุทฺโท ฯ

เมื่อความมือตื้อปรากฏเบื้องบนภูเขาอันแข็งคม นางกินนรีนั้นได้กล่าวกะเราด้วยถ้อยคำอันไพเราะอ่อนหวานว่า ท่านอย่าจรดเท้าลงบนแผ่นดิน.

อสํสยํ ชาติขยนฺตทสฺสี

น คพฺภเสยฺยํ ปุนราวฏิสฺสํ ๒

อยมนฺติมา ปจฺฉิมคพฺภเสยฺยา ๓

ขีโณ เม สํสาโร ปุนพฺภวายาติ ฯ

อฏฺฐสทฺทชาตกํ ทุติยํ ฯ

เราเห็นนิพพานอันเป็นที่สิ้นชาติ ไม่ต้องเวียนมายังกำเนิดคัพกไสยาอีกต่อไป โดยไม่ต้องสงสัย ความเกิดของเรานี้เป็นชาติมีในที่สุดกำเนิดคัพภไสยาก็มีในภายหลัง สงสารเพื่อภพใหม่ต่อไปของเราสิ้นสุดแล้ว.

จบ อัฏฐสัททชาดกที่ ๒.

อิทํ สุวณฺณกายูรํ มุตฺตา เวฬุริยา พหู

สพฺพํ หรสฺสุ ภทฺทนฺเต มญฺจ ทาสีติ สาวย ฯ

สร้อยคอทองคำนี้ แก้วมุกดา แก้วไพฑูรย์มีมาก ท่านจงนำเอาทรัพย์นี้ไปทั้งหมด ขอความเจริญจงมีแก่ท่าน และจงประกาศข้าพเจ้าว่า เป็นทาสีเถิดฯ

โอโรปยสฺสุ กลฺยาณึ ๔ มา พหุํ ๕ ปริเทวสิ

น จาหํ อภิชานามิ อาคนฺตฺวา ๖ ธนมาภตํ ฯ

แน่ะแม่คนงาม เจ้าจงเปลื้องเครื่องประดับออก อย่ามัวร่ำไรให้มากเลยเราไม่รู้อะไรทั้งนั้น เรานำเจ้ามาเพื่อทรัพย์เท่านั้น.

ยโต สรามิ อตฺตานํ ยโต ปตฺตาสฺมิ วิญฺญุตํ

เนวาหํ ๗ อภิชานามิ อญฺญํ ปิยตรํ ตยา ฯ

ฉันมานึกถึงตัวเอง นับตั้งแต่น้อยคุ้มใหญ่ ฉันไม่ได้รู้จักรักชายอื่นยิ่งไปกว่าท่านเลย.

เอหิ ตํ อุปคูหิสฺสํ กริสฺสํ จ ปทกฺขิณํ

น หิทานิ ปุน อตฺถิ มม ตุยฺหญฺจ สงฺคโม ฯ

ขอเชิญท่านนั่งลง ฉันจักขอกอดรัดท่านให้สมรัก และจักกระทำประทักษิณท่านเสียก่อน เพราะว่าต่อแต่นี้ไป การคบหากันระหว่างฉันกับท่านจะไม่มีอีก.

น หิ สพฺเพสุ ฐาเนสุ ปุริโส โหติ ปณฺฑิโต

อิตฺถีปิ ปณฺฑิตา โหติ ตตฺถ ตตฺถ วิจกฺขณา ฯ

ชายจะเป็นบัณฑิตในที่ทุกแห่งก็หาไม่ แม้หญิงก็เป็นบัณฑิตมีปัญญาเฉลียวฉลาดในที่นั้นๆ ได้.

น หิ สพฺเพสุ ฐาเนสุ ปุริโส โหติ ปณฺฑิโต

อิตฺถีปิ ปณฺฑิตา โหติ ลหุมตฺถํ วิจินฺติกา ฯ

๑ ม. ขลิ ยสฺมนิ ฯ ๒ ม. ปุนราวชิสฺสํ ฯ ๓ สี. ยุ. อยํ หิเม อนฺติมา

คพฺภเสยฺยา ฯ ๔ ม. กลฺยาณิ ฯ ๕ ม. มา พาฬฺหํ ฯ ๖ ม. อหนฺตฺวา ฯ

๗ ม. น จาหํ ฯ

ชายจะเป็นบัณฑิตในที่ทุกแห่งก็หาไม่ แม้หญิงก็เป็นบัณฑิตมีปัญญาดำริเหตุผลได้รวดเร็ว.

ลหุญฺจ วต ขิปฺปญฺจ นิกฏฺเฐ สมเจตยิ

มิคํ ปุณฺณายตเนว ๑ สุลสา สตฺตุกํ วธิ ฯ

นางสุลสาหญิงแพศยายืนอยู่ ณ ที่ใกล้โจร คิดอุบายจะฆ่าโจร ได้ฆ่าโจรสัตตุกะตายได้รวดเร็ว เหมือนนายพรานเนื้อผู้ฉลาดฆ่าเนื้อได้เร็วพลันเมื่อมีธนูบริบูรณ์มากแล้ว ฉะนั้น.

โยธ อุปฺปติตํ อตฺถํ น ขิปฺปมนุพุชฺฌติ

โส หญฺญเต มนฺทมตี โจโรว คิริคพฺภเร ฯ

ในโลกนี้ ผู้ใดไม่รู้เหตุผลที่เกิดขึ้นได้ฉับพลัน ผู้นั้นมีปัญญาเขลาย่อมถูกฆ่าตาย เหมือนโจรถูกฆ่าตายที่ซอกภูเขา ฉะนั้น.

โยธ ๒ อุปฺปติตํ อตฺถํ ขิปฺปเมว นิโพธติ

มุจฺจเต สตฺตุสมฺพาธา สุลสา สตฺตุกามิวาติ ฯ

ในโลกนี้ ผู้ใดย่อมรอบรู้เหตุผลที่เกิดขึ้นได้ฉับพลัน ผู้นั้นย่อมพ้นจากความเบียดเบียนของศัตรูได้ เหมือนนางสุลสาหญิงแพศยาหลุดพ้นไปจากโจรสัตตุกะ ฉะนั้น.

จบ สุลสาชาดกที่ ๓.

ภุสมฺหิ กุทฺโธติ อเปกฺขิยาน

น ตาว ทณฺฑํ ปนเยยฺย อิสฺสโร

อฏฺฐานโส อปฺปฏิรูปมตฺตโน

ปรสฺส ทุกฺขานิ ภุสํ อุทีรเย ฯ

พระเจ้าแผ่นดินทรงรู้ว่า เรากำลังกริ้วจัดไม่พึงลงอาชญา อันไม่สมควรแก่ตนโดยไม่ใช่ฐานะก่อน พึงเพิกถอนความทุกข์ของผู้อื่นอย่างร้ายแรงไว้.

ยโต จ ชาเนยฺย ปสาทมตฺตโน

อตฺถํ นิยุญฺเชยฺย ปรสฺส ทุกฺกฏํ

ตทายมตฺโถติ สยํ อเวกฺขิย

อถสฺส ทณฺฑํ สทิสํ นิเวสเย ฯ

เมื่อใด พึงรู้ว่าจิตของตนผ่องใส พึงใคร่ครวญ ความผิดที่ผู้อื่นทำไว้พึงพิจารณาให้เห็นแจ่มแจ้งด้วยตนเองว่า นี่ส่วนประโยชน์ นี่ส่วนโทษเมื่อนั้น จึงปรับไหมบุคคลนั้นๆ ตามสมควร.

น จาปิ ฌาเปติ ปรํ น อตฺตนํ

อมุจฺฉิโต โย นยเต นยานยํ

โย ทณฺฑธาโร ภวตีธ อิสฺสโร

ส วณฺณคุตฺโต สิริยา น ธํสติ ฯ

๑ ม. ปุณฺณายเตเนว ฯ ๒ ม. โย จ ฯ

อนึ่ง พระเจ้าแผ่นดินพระองค์ใด ไม่ถูกอคติครอบงำ ย่อมแนะนำผู้อื่นที่ควรแนะนำ และไม่ควรแนะนำได้ พระเจ้าแผ่นดินพระองค์นั้นชื่อว่าไม่เผาผู้อื่น และพระองค์เอง พระเจ้าแผ่นดินพระองค์ใดในโลกนี้ทรงลงอาชญาสมควรแก่โทษ พระเจ้าแผ่นดินพระองค์นั้น อันคุณงามความดีคุ้มครองแล้ว ย่อมไม่เสื่อมจากศิริ.

เย ขตฺติยาเส อนิสมฺมการิโน

ปเนนฺติ ทณฺฑํ สหสา ปมุจฺฉิตา

อวณฺณสํยุตฺตา ๑ ชหนฺติ ชีวิตํ

อิโต วิมุตฺตาปิจ ยนฺติ ทุคฺคตึ ฯ

กษัตริย์เหล่าใดถูกอคติครอบงำ ไม่ทรงพิจารณาเสียก่อนแล้วทำไป ทรงลงอาชญาโดยผลุนผลัน กษัตริย์เหล่านั้นประกอบไปด้วยโทษน่าติเตียนย่อมละทิ้งชีวิตไป และพ้นไปจากโลกนี้แล้ว ก็ย่อมไปสู่ทุคติ.

ธมฺเม จ เย อริยปฺปเวทิเต รตา

อนุตฺตรา เต วจสา มนสา กมฺมุนา จ

เต ขนฺติโสรจฺจสมาธิสณฺฐิตา ๒

วชนฺติ โลกํ ทุภยํ ตถาวิธา ฯ

พระราชาเหล่าใด ทรงยินดีแล้วในทศพิธราชธรรม อันพระอริยเจ้าประกาศไว้ พระราชาเหล่านั้นเป็นผู้ประเสริฐด้วยกาย วาจา และใจ พระราชาเหล่านั้นทรงดำรงมั่นอยู่แล้วในขันติ โสรัจจะ และสมาธิ ย่อมถึงโลกทั้งสองโดยวิธีอย่างนั้น.

ราชาหมสฺมิ นรปมุทานมิสฺสโร

สเจปิ กุชฺฌามิ ฐเปมิ อตฺตนํ

นิเสธยนฺโต ชนตํ ตถาวิธํ

ปเนมิ ทณฺฑํ อนุกมฺป โยนิโส ฯ

เราเป็นพระราชาผู้เป็นใหญ่ของสัตว์และมนุษย์ทั้งหลาย ถ้าเราโกรธขึ้นมา เราก็ตั้งตนไว้ในแบบอย่างที่โบราณราชแต่งตั้งไว้ คอยห้ามปรามประชาชนอยู่อย่างนั้น ลงอาชญาโดยอุบายอันแยบคายด้วยความเอ็นดู.

สิรี จ ลกฺขี จ ตเวว ขตฺติย

ชนาธิป มา วิชหิ กุทาจนํ

อกฺโกธโน นิจฺจปสนฺนจิตฺโต

อนิโฆ ตุวํ วสฺสสตานิ ปาลย ฯ

ข้าแต่กษัตริย์ผู้ชนาธิปัติ บริวารสมบัติและปัญญามิได้ละพระองค์ในกาลไหนๆ เลย พระองค์มิได้มักกริ้วโกรธ มีพระหฤทัยผ่องใสอยู่เป็นนิจขอพระองค์ทรงปราศจากทุกข์ บำรุงพระชนม์ชีพยืนอยู่ตลอดร้อยพรรษาเถิด.

คุเณหิ เอเตหิ อุเปหิ ๓ ขตฺติย

ฐิตมริยวุตฺติ ๔ สุวโจ อโกธโน

สุขี อนุปฺปีฬ ปสาส เมทนึ

อิโต วิมุตฺโตปิ วชาหิ สุคฺคตึ ฯ

๑ ม. อวณฺณสํยุตา ฯ ๒ ม. สนฺติ ... ฯ ๓ ม. อุเปถ ฯ ๔ ม. ฐิตมริยวตฺตี ฯ

ข้าแต่กษัตริย์ ขอพระองค์ทรงประกอบด้วยคุณธรรมเหล่านี้ คือ โบราณราชวัตร มั่นคงทรงอนุญาตให้หนูเตือนได้ ไม่ทรงกริ้วโกรธมีความสุขสำราญ ไม่เดือดร้อน ปกครองแผ่นดินให้ร่มเย็น แม้จุติจากโลกนี้ไปแล้วก็จงทรงถึงสุคติเถิด.

เอวํ สุนีเตน ๑ สุภาสิเตน

ธมฺเมน ญาเยน อุปายโส นยํ

นิพฺพาปเย สงฺขุภิตํ มหาชนํ

มหาว เมโฆ สลิเลน เมทนินฺติ ๒ ฯ

สุมงฺคลชาตกํ จตุตฺถํ ฯ

พระเจ้าธรรมิกราชทรงฉลาดในอุบาย เมื่อครองราชสมบัติด้วยอุบายอันเป็นธรรม คือ กุศลกรรมบถ ๑๐ อันบัณฑิตแนะนำกล่าวไว้ดีแล้วอย่างนี้พึงยังมหาชนผู้กำเริบร้อนกายและจิตให้ดับหายไป เหมือนมหาเมฆยังแผ่นดินให้ชุ่มชื่นด้วยน้ำ ฉะนั้น.

จบ สุมังคลชาดกที่ ๔.

องฺคารชาตา ปฐวี กุกฺกุลานุคตา มหี

อถ คายสิ วตฺตานิ น ตํ ตปติ อาตโป ฯ

อุทฺธํ ตปติ อาทิจฺโจ อโธ ตปติ วาลุกา

อถ คายสิ วตฺตานิ น ตํ ตปติ อาตโป ฯ

แผ่นดินร้อนเหมือนถ่านไฟ ดาดาษไปด้วยทรายอันร้อนเหมือนเถ้ารึงเมื่อเป็นเช่นนี้ เจ้ายังทำเป็นทองไม่รู้ร้อน ขับเพลงอยู่ได้ แดดไม่เผาเจ้าดอกหรือ? เบื้องบนก็ร้อน เบื้องล่างก็ร้อน เมื่อเป็นเช่นนี้ เจ้ายังทำเป็นทองไม่รู้ร้อน ขับเพลงอยู่ได้ แดดไม่เผาเจ้าดอกหรือ?

น มํ ตปติ อาตโป อาตปฺปา ตปยนฺติ มํ

อตฺถา หิ วิวิธา ราช เต ตปนฺติ น อาตโป ฯ

ข้าแต่พระราชา แดดหาเผาข้าพระองค์ไม่ แต่ว่าวัตถุกาม และกิเลสกามย่อมเผาข้าพระองค์ เพราะว่าความประสงค์หลายๆ อย่าง มีอยู่ ความประสงค์เหล่านั้นย่อมเผาข้าพระองค์ แดดหาได้เผาข้าพระองค์ไม่.

อทฺทสํ กาม เต มูลํ สงฺกปฺปา กาม ชายสิ

น ตํ สงฺกปฺปยิสฺสามิ เอวํ กาม น เหหิสิ ฯ

ดูกรกาม เราได้เห็นมูลรากของเจ้าแล้ว เจ้าเกิดจากความดำริ เราจักไม่ดำริถึงเจ้าอีกละ เจ้าจักไม่เกิดด้วยอาการอย่างนี้.

อปฺปาปิ กามา น อลํ พหูหิปิ น ตปฺปติ

อโห พาลานลปนา ๓ ปฏิวชฺเชถ ๔ ชคฺคโต ฯ

๑ ยุ. สุรินีเตน ฯ ๒ ม. เมทินินฺติ ฯ ๓ สี. ม. อหหา พาลลปนา ฯ

๔ ม. ปริวชฺเชถ สี. ยุ. ปฏิวิชฺเฌถ ฯ

กามแม้น้อยก็ไม่พอแก่มหาชน มหาชนย่อมไม่อิ่มด้วยกามแม้มาก น่าสลดใจที่พวกคนพาลพากันบ่นว่า รูป เสียง เหล่านี้จงมีแก่เรา กุลบุตรผู้ประกอบความเพียร พึงเว้นให้ขาดเถิด.

อปฺปสฺส กมฺมสฺส ผลํ มเมทํ

อุทโย อชฺฌคมา มหตฺตปตฺตํ

สุลทฺธลาโภ วต มาณวสฺส

โย ปพฺพชิ กามราคํ ปหาย ฯ

การที่พระเจ้าอุทัยได้ถึงความเป็นใหญ่เป็นโตนี้ เป็นแผลแห่งกรรมมีประมาณน้อยของเรา มาณพใดละกามราคะออกบวชแล้ว มาณพนั้นชื่อว่าได้ลาภดีแล้ว.

ตปสา ปชหนฺติ ปาปกมฺมํ

ตปสา นฺหาปิตกุชฺฌการภาวํ ๑

ตปสา อภิภุยฺย คงฺคมาล

นาเมนาลปสิชฺช พฺรหฺมทตฺตํ ฯ

สัตว์ทั้งหลายย่อมละกรรมชั่วด้วยตบะ แต่สัตว์เหล่านั้น จะละความเป็นคน เอาหม้อตักน้ำให้เขาอาบด้วยตบะได้หรือ แน่ะคังคมาละ การที่ท่านข่มขี่ด้วยตบะ แล้วร้องเรียกโอรสของเราโดยชื่อว่าพรหมทัตต์วันนี้นั้นไม่เป็นการสมควรเลย.

สนฺทิฏฺฐิกเมว อมฺม ปสฺสถ

ขนฺติโสรจฺจสฺส โย ๒ วิปาโก

โส ๓ สพฺพชนสฺส วนฺทิโต อหุ

ตํ วนฺทาม สราชิกา สมจฺจา ฯ

เสด็จแม่ เราทั้งหลายพร้อมทั้งพระราชา และอำมาตย์ พากันไหว้พระปัจเจกพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้านั้น เป็นผู้อันชนทั้งปวงไหว้แล้วเชิญเสด็จแม่ ทอดพระเนตรดูผลแห่งขันติและโสรัจจะในปัจจุบันเถิด.

มา กิญฺจิ อวจุตฺถ คงฺคมาลํ

มุนินํ โมนปเถสุ สิกฺขมานํ

เอโส หิ อตริ อณฺณวํ

ยํ ตริตฺวา วิจรนฺติ ๔ วีตโสกาติ ฯ

คงฺคมาลชาตกํ ปญฺจมํ ฯ

___________

๑ ม. นฺหาปิตกุมฺภการภาวํ ฯ ๒ ม. อยํ ฯ ๓ ม. โย ฯ ๔ ม. จรนฺติ ฯ

ท่านทั้งหลายอย่าได้กล่าวอะไรๆ กะท่านคังคมาละผู้เป็นปัจเจกมุนี ศึกษาอยู่ในคลองมุนี ความจริง พระปัจเจกมุนีคังคมาละนี้ ข้ามห้วงน้ำที่พระปัจเจกมุนีทั้งหลายข้ามแล้ว หมดความเศร้าโศกเที่ยวไป.

จบ คังคมาลชาดกที่ ๕.

ธมฺโม หเว หโต หนฺติ นาหโต หนฺติ กิญฺจินํ ๑

ตสฺมา หิ ธมฺมํ น หเน มา ตํ ๒ ธมฺโม หโต หนิ ฯ

เชฏฐาปจายนธรรม อันบุคคลใดทำลายแล้ว ย่อมทำลายบุคคลนั้นเสียโดยแท้ เชฏฐาปจายนธรรมอันบุคคลใดไม่ทำลายแล้ว ย่อมไม่ทำลายบุคคลนั้นสักหน่วยหนึ่ง เพราะเหตุนั้นแล พระองค์ไม่ควรทำลายเชฏฐาปจายนธรรมเลย เชฏฐาปจายนธรรมที่พระองค์ทำลายแล้ว อย่าได้กลับมาทำลายพระองค์เลย.

อลิกํ ภาสมานสฺส อปกฺกมนฺติ เทวตา

ปูติกญฺจ มุขํ วาติ สกฏฺฐานา จ ธํสติ

โย ชานํ ปุจฺฉิโต ปญฺหํ อญฺญถา นํ วิยากเร

สเจ หิ สจฺจํ ภณสิ โหหิ ราช ยถา ปุเร

มุสา เจ ภาสเส ราช ภูมิยํ ติฏฺฐ เจติย ฯ

เมื่อพระองค์ยังตรัสคำกลับกลอกอยู่ เทวดาทั้งหลายก็จะพากันหลีกหนีไปเสีย พระโอฐจักมีกลิ่นบูดเน่าเหม็นฟุ้งไป ผู้ใดรู้อยู่ เมื่อถูกถามปัญหาแล้ว แกล้งแก้ปัญหานั้นไปเสียอย่างอื่น ผู้นั้นย่อมต้องพลัดตกลงจากฐานะของตน ข้าแต่พระเจ้าเจติยราช ถ้าพระองค์ตรัสสัจจวาจา พระองค์ก็จะประทับอยู่ในพระราชวังตามเดิมได้ ถ้าพระองค์ยังตรัสมุสาอยู่ ก็จะประทับอยู่ได้ที่พื้นดินเท่านั้น.

อกาเล วสฺสตี ตสฺส กาเล ตสฺส น วสฺสติ

โย ชานํ ปุจฺฉิโต ปญฺหํ อญฺญถา นํ วิยากเร

สเจ หิ สจฺจํ ภณสิ โหหิ ราช ยถา ปุเร

มุสา เจ ภาสเส ราช ภูมึ ปวิส เจติย ฯ

พระราชาพระองค์ใดทรงทราบอยู่ เมื่อถูกถามปัญหาแล้ว แกล้งตรัสแก้ปัญหานั้นเสียอย่างอื่น ในแว่นแคว้นของพระราชาพระองค์นั้น ฝนย่อมตกในเวลาไม่ใช่ฤดูกาล ย่อมไม่ตกตามฤดูกาล ข้าแต่พระเจ้าเจติยราชถ้าพระองค์ตรัสสัจจวาจา พระองค์ก็จะประทับอยู่ในพระราชวังตามเดิมได้ถ้าพระองค์ตรัสมุสาอยู่ ก็จะถูกแผ่นดินสูบ.

ชิวฺหา ตสฺส ทฺวิธา โหติ อุรคสฺเสว ทิสมฺปติ

โย ชานํ ปุจฺฉิโต ปญฺหํ อญฺญถา นํ วิยากเร

สเจ หิ สจฺจํ ภณสิ โหหิ ราช ยถา ปุเร

มุสา เจ ภาสเส ราช ภิยฺโย ปวิส เจติย ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นใหญ่ในทิศ พระราชาพระองค์ใดทรงทราบอยู่ เมื่อถูกถามปัญหาแล้วแกล้งตรัสแก้ปัญหานั้นไปเสียอย่างอื่น พระชิวหาของพระราชาพระองค์นั้น จะเป็นแฉกเหมือนลิ้นงู ฉะนั้น ข้าแต่พระเจ้าเจติยราช ถ้าพระองค์ตรัสสัจจวาจา พระองค์ก็จะประทับอยู่ในพระราชวังตามเดิมได้ ถ้าพระองค์ยังตรัสมุสาอยู่ ก็จะถูกแผ่นดินสูบลึกลงไปอีก.

ชิวฺหา ตสฺส น ภวติ มจฺฉสฺเสว ทิสมฺปติ

โย ชานํ ปุจฺฉิโต ปญฺหํ อญฺญถา นํ วิยากเร

สเจ หิ สจฺจํ ภณสิ โหหิ ราช ยถา ปุเร

มุสา เจ ภาสเส ราช ภิยฺโย ปวิส เจติย ฯ

๑ ม. กิญฺจนํ ฯ ๒ ม. มา ตฺวํ ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นใหญ่ในทิศ พระราชาพระองค์ใดทรงทราบอยู่ เมื่อถูกถามปัญหาแล้ว แกล้งตรัสแก้ปัญหานั้นไปเสียอย่างอื่น พระชิวหาของพระราชาพระองค์นั้น จะไม่มีเหมือนปลาฉะนั้น ข้าแต่พระเจ้าเจติยราช ถ้าพระองค์ตรัสสัจจวาจา พระองค์ก็จะประทับอยู่ในพระราชวังตามเดิมได้ ถ้าพระองค์ยังตรัสมุสาอยู่ ก็จะถูกแผ่นดินสูบลึกยิ่งกว่านี้ไปอีก.

ถิโยว ตสฺส ชายนฺติ น ปุมา ชายเร กุเล

โย ชานํ ปุจฺฉิโต ปญฺหํ อญฺญถา นํ วิยากเร

สเจ หิ สจฺจํ ภณสิ โหหิ ราช ยถา ปุเร

มุสา เจ ภาสเส ราช ภิยฺโย ปวิส เจติย ฯ

พระราชาพระองค์ใดทรงทราบอยู่ เมื่อถูกถามปัญหาแล้ว แกล้งตรัสแก้ปัญหานั้นไปเสียอย่างอื่น พระราชาพระองค์นั้นจะมีแต่พระธิดาเท่านั้นมาเกิด หามีพระโอรสมาเกิดในราชสกุลไม่ ข้าแต่พระเจ้าเจติยราชถ้าพระองค์ตรัสสัจจวาจา พระองค์ก็จะประทับอยู่ในพระราชวังตามเดิมได้ ถ้าพระองค์ยังตรัสมุสาอยู่ ก็จะถูกแผ่นดินสูบลึกยิ่งไปกว่านี้อีก.

ปุตฺตา ตสฺส น ภวนฺติ ปกฺกมนฺติ ทิโสทิสํ

โย ชานํ ปุจฺฉิโต ปญฺหํ อญฺญถา นํ วิยากเร

สเจ หิ สจฺจํ ภณสิ โหหิ ราช ยถา ปุเร

มุสา เจ ภาสเส ราช ภิยฺโย ปวิส เจติย ฯ

พระราชาพระองค์ใดทรงทราบอยู่ เมื่อถูกถามปัญหาแล้ว แกล้งตรัสแก้ปัญหานั้นไปเสียอย่างอื่น พระราชาพระองค์นั้นจะไม่มีพระราชโอรสถ้ามีก็พากันหลีกหนีไปยังทิศน้อย ทิศใหญ่ ข้าแต่พระเจ้าเจติยราช ถ้าพระองค์ตรัสสัจจวาจา พระองค์ก็จะประทับอยู่ในพระราชวังตามเดิมได้ถ้าพระองค์ยังตรัสมุสาอยู่ ก็จะถูกแผ่นดินสูบลึกยิ่งกว่านั้นลงไปอีก.

ส ราชา อิมินา ปตฺโต ๑ อนฺตลิกฺขจโร ปุเร

ปาเวกฺขิ ปฐวึ เปจฺโจ หีนตฺโต อตฺตปริยายํ ๒

ตสฺมา หิ ฉนฺทาคมนํ นปฺปสํสนฺติ ปณฺฑิตา

อทุฏฺฐจิตฺโต ภาเสยฺย คิรํ สจฺจูปสญฺหิตนฺติ ฯ

เจติยราชชาตกํ ฉฏฺฐํ ฯ

พระเจ้าเจติยราชนั้น แต่ก่อนเคยเสด็จเที่ยวไปได้ในอากาศ ภายหลังถูกพระฤาษีสาปแล้วเสื่อมอำนาจ ถึงกำหนดเวลาของตนแล้วก็ถูกแผ่นดินสูบ เพราะเหตุนั้นแหละ บัณฑิตทั้งหลายจึงไม่สรรเสริญฉันทาคติ บุคคลไม่พึงเป็นผู้มีจิตถูกฉันทาคติเป็นต้นประทุษร้าย พึงกล่าวแต่คำสัจเท่านั้น.

จบ เจติยราชชาดกที่ ๖.

โย อินฺทฺริยานํ กาเมน วสํ นารท คจฺฉติ

โส ปริจฺจชฺชุโภ โลเก ชีวนฺโตปิ ๓ วิสุสฺสติ ฯ

ดูกรนารทะ บุรุษใดตกอยู่ในอำนาจแห่งอินทรีย์เพราะกาม บุรุษนั้นละโลกทั้งสองไปแล้ว ย่อมเกิดในอบายมีนรกเป็นต้น แม้เมื่อยังเป็นอยู่ก็ย่อมซูบซีดไป.

สุขสฺสานนฺตรํ ทุกฺขํ ทุกฺขสฺสานนฺตรํ สุขํ

โสปิ ปตฺโต สุขทุกฺขํ ปาฏิกงฺข วรํ สุขํ ฯ

๑ สี. ม. อิสินา สตฺโต ฯ ๒ สี. ม. ปตฺวปริยายํ ฯ ๓ ม. ชีวนฺโตว ฯ

ทุกข์เกิดในลำดับแห่งสุข สุขเกิดในลำดับแห่งทุกข์ ส่วนท่านนั้นประสบความทุกข์มากกว่าสุข ท่านจงหวังความสุขอันประเสริฐเถิด.

กิจฺฉกาเล กิจฺฉสโห โย กิจฺฉํ นาติวตฺตติ

ส กิจฺฉนฺตํ สุขํ ธีโร โยคํ สมธิคจฺฉติ ฯ

ในเวลาเกิดความลำบาก บุคคลใดอดทนต่อความลำบากได้ บุคคลนั้นย่อมไม่เป็นไปตามความลำบาก บุคคลนั้นเป็นนักปราชญ์ ย่อมบรรลุสุขปราศจากเครื่องประกอบ อันเป็นที่สุดแห่งความลำบาก.

น เหว กามานํ กามา นานตฺถา นตฺถการณา

น กตญฺจ นิรงฺกตฺวา ธมฺมา จวิตุมรหสิ ฯ

ท่านไม่ควรเคลื่อนจากธรรม เพราะปรารถนากามทั้งหลาย เพราะเหตุใช่ประโยชน์ เพราะเหตุเป็นประโยชน์ ถึงท่านจะทำสุขในฌานที่สำเร็จแล้วให้นิราศไป ก็ไม่ควรจะเคลื่อนจากธรรมเลย.

ทกฺขํ คหปตํ ๑ สาธุ สํวิภชฺชญฺจ โภชนํ

อหาโส อตฺถลาเภสุ อตฺถพฺยาปตฺติ อพฺยโถ ฯ

ความขยันของคฤหบดีผู้อยู่ครองเรือนดีชั้นหนึ่ง การแบ่งปันโภคทรัพย์ให้แก่สมณพราหมณ์ ผู้ตั้งอยู่ในธรรมแล้วบริโภคด้วยตนเอง ดีชั้นสอง เมื่อได้ประโยชน์ไม่ระเริงใจด้วยความมัวเมา ดีชั้นสาม เมื่อเวลาเสื่อมประโยชน์ ไม่มีความลำบากใจ ดีชั้นสี่.

เอตฺตาวเตตํ ปณฺฑิจฺจํ อสิโต ๒ เทวิโล พฺรวิ

นยิโต กิญฺจิ ปาปิโย [๓] อินฺทฺริยานํ วสํ วเช ฯ

เทวิลดาบสผู้สงบระงับ ได้พร่ำสอนความเป็นบัณฑิตกะนารทดาบสนั้นด้วยคำมีประมาณเท่านี้ว่า บุคคลผู้เลวกว่าผู้ที่ตกอยู่ในอำนาจอินทรีย์ไม่มีเลย.

อมิตฺตานํว หตฺถตฺถํ สีวิ ปปฺโปติ มามิว

กมฺมํ วิชฺชญฺจ ทกฺเขยฺยํ วิวาหํ สีลมทฺทวํ

เอเต จ ยเส หาเปตฺวา นิพฺพตฺโต เสหิ กมฺเมหิ ฯ

ข้าแต่พระเจ้าสีวิราช พระองค์เกือบจะถึงความพินาศอยู่ในเงื้อมมือของศัตรูทั้งหลายเทียว เหมือนข้าพระองค์ไม่กระทำกรรมที่ควรกระทำ ไม่ศึกษาศิลปวิทยา ไม่ทำความขวนขวายเพื่อให้เกิดโภคทรัพย์ ไม่ทำอาวาหวิวาหะ ไม่รักษาศีล ไม่กล่าววาจาอ่อนหวาน ทำยศเหล่านี้ให้เสื่อมไป จึงมาบังเกิดเป็นเปรต เพราะกรรมของตน.

โสหํ สหสฺสชีโนว อพนฺธุ อปรายโน

อริยธมฺมา อปกฺกนฺโต ยถา เปโต ตเถวหํ ฯ

ข้าพระองค์นั้นปฏิบัติชอบแล้ว พึงยังโภคะให้เกิดขึ้น เหมือนบุรุษชำนะแล้วพันคน ไม่มีพวกพ้วงที่พึ่งอาศัย ล่วงเสียจากอริยธรรม มีอาการเหมือนเปรต ฉะนั้น.

สุขกาเม ทุกฺขาเปตฺวา อาปนฺโนสฺมิ ปทํ อิมํ

โส สุขํ นาธิคจฺฉามิ ฐิโต ๔ ภาณุมหิมิวาติ ๕ ฯ

อินฺทฺริยชาตกํ สตฺตมํ ฯ

ข้าพระองค์ทำสัตว์ทั้งหลาย ผู้ใคร่ต่อความสุขให้ได้รับความทุกข์ จึงได้มาถึงส่วนอันนี้ ข้าพระองค์นั้นดำรงอยู่ เหมือนบุคคลอันกองถ่านไฟล้อมรอบด้าน ย่อมไม่ได้ประสบความสุขเลย.

จบ อินทริยชาดกที่ ๗.

อาทิตฺตสฺมึ อคารสฺมึ ยํ นีหรติ ภาชนํ

ตํ ตสฺส โหติ อตฺถาย โน จ ยํ ตตฺถ ฑยฺหติ ฯ

๑ ม. คหปตี ฯ ๒ ม. อปิโส ฯ ๓ ม. โย. ฯ ๔ สี. ยุ. จิโต ฯ

๕ ภาณุมกาสิวาติปิ ปาโฐ ฯ สี. ม. ภาณุมตามิว ฯ

เมื่อเรือนถูกไฟไหม้ บุคคลผู้เป็นเจ้าของขนเอาสิ่งของอันใดออกได้ สิ่งของอันนั้นย่อมเป็นประโยชน์แก่เจ้าของนั้น แต่ของที่ถูกไฟไหม้ย่อมไม่เป็นประโยชน์แก่เขา.

เอวมาทิปิโต โลโก ชราย มรเณน จ

นีหเรเถว ทาเนน ทินฺนํ โหติ สุนีภตํ ๑ ฯ

โลกถูกชราและมรณะเผาแล้วอย่างนี้ บุคคลพึงนำออกเสียด้วยการให้ทานทานที่ให้แล้วจะน้อยก็ตามมากก็ตาม ชื่อว่าเป็นอันนำออกดีแล้ว.

โย ธมฺมลทฺธสฺส ททาติ ทานํ

อุฏฺฐานวิริยาธิคตสฺส ชนฺตุ

อติกฺกมฺม โส เวตรณึ ยมสฺส

ทิพฺพานิ ฐานานิ อุเปติ มจฺโจ ฯ

คนใดให้ทานแก่ท่านผู้มีธรรมอันได้แล้ว ผู้บรรลุธรรมด้วยความเพียรและความหมั่น คนนั้นล่วงเลยเวตรณีนรกของพระยายมไปได้แล้ว จะเข้าถึงทิพยสถาน.

ทานญฺจ ยุทฺธญฺจ สมานมาหุ

อปฺปาปิ สนฺตา พหุเก ชินนฺติ

อปฺปมฺปิ เจ สทฺทหาโน ททาติ

เตเนว โส โหติ สุขี ปรตฺถ ฯ

ท่านผู้รู้กล่าวทานกับการรบว่ามีสภาพเสมอกัน นักรบแม้จะมีน้อยก็ชำนะคนมากได้ เจตนาเครื่องบริจาคก็เหมือนกัน แม้จะน้อย ย่อมชำนะหมู่กิเลสแม้มากได้ ถ้าบุคคลเชื่อกรรมและผลแห่งกรรม ย่อมให้ทานแม้น้อย เขาก็เป็นสุขในโลกหน้า เพราะการบริจาคมีประมาณน้อยนั้น.

วิเจยฺย ทานํ สุคตปฺปสตฺถํ

เย ทกฺขิเณยฺยา อิธ ชีวโลเก

เอเตสุ ทินฺนานิ มหปฺผลานิ

พีชานิ วุตฺตานิ ยถา สุเขตฺเต ฯ

การเลือกทักขิณาทานและพระทักขิไณยบุคคลแล้วจึงให้ทาน พระสุคตทรงสรรเสริญ ทานที่บุคคลถวายในพระทักขิไณยบุคคล มีพระพุทธเจ้าเป็นต้น ซึ่งมีอยู่ในสัตว์โลกนี้ ย่อมมีผลมาก เหมือนพืชที่หว่านลงในนาดี ฉะนั้น.

โย ปาณภูตานิ อเหฐยํ จรํ

ปรูปวาทา น กโรติ ปาปํ

ภีรุํ ปสํสนฺติ น ตตฺถ สูรํ

ภยา หิ สนฺโต น กโรนฺติ ปาปํ ฯ

บุคคลใดไม่เบียดเบียนสัตว์ทั้งหลายเที่ยวไปอยู่ ไม่ทำบาป เพราะกลัวคนอื่นจะติเตียน บัณฑิตทั้งหลายย่อมสรรเสริญบุคคลผู้กลัวบาปนั้น ย่อมไม่สรรเสริญบุคคลผู้กล้าในการทำบาป เพราะว่าสัตบุรุษทั้งหลายย่อมไม่ทำบาป เพราะความกลัวถูกติเตียน.

หีเนน พฺรหฺมจริเยน ขตฺติเย อุปปชฺชติ

มชฺฌิเมน จ เทวตฺตํ อุตฺตเมน วิสุชฺฌติ ฯ

๑ ม. สุนีหตํ ฯ

บุคคลย่อมเกิดในสกุลกษัตริย์เพราะพรหมจรรย์อย่างต่ำ เกิดในเทวโลกเพราะพรหมจรรย์อย่างกลาง และบริสุทธิ์ได้เพราะพรหมจรรย์อย่างสูง.

อทฺธา หิ ทานํ พหุธา ปสตฺถํ

ทานา จ โข ธมฺมปทํว เสยฺโย

ปุพฺเพว หิ ปุพฺพตเรว สนฺโต

นิพฺพานเมวชฺฌคมม สปญฺญาติ ฯ

อาทิตฺตชาตกํ อฏฺฐมํ ฯ

ทานท่านผู้รู้สรรเสริญโดยส่วนมากก็จริง แต่ว่าบทแห่งธรรมแลประเสริฐกว่าทาน เพราะว่าสัตบุรุษทั้งหลายในครั้งก่อน หรือว่าก่อนกว่านั้นอีกผู้มีปัญญาเจริญสมถวิปัสสนาแล้วได้บรรลุนิพพานนั่นเทียว.

จบ อาทิตตชาดกที่ ๘.

คงฺคา กุมุทินี สนฺตา สงฺขวณฺณา จ โกกิลา

ชมฺพุ ตาลผลํ ทชฺชา อถ นูน ตทา สิยา ฯ

เมื่อใด แม่น้ำคงคาดาดาษด้วยดอกบัวก็ดี นกดุเหว่าสีขาวเหมือนสังข์ก็ดี ต้นหว้าพึงให้ผลเป็นตาลก็ดี เมื่อนั้นเราทั้งสองพึงอยู่ร่วมกันได้แน่.

ยทา กจฺฉปโลมานํ ปาวาโร ติวิโธ สิยา

เหมนฺติกํ ปาปุรณํ ๑ อถ นูน ตทา สิยา ฯ

เมื่อใด ผ้าสามชนิดจะพึงสำเร็จได้ด้วยขนเต่า ใช้เป็นเครื่องกันหนาวในคราวน้ำค้างตกได้ เมื่อนั้น เราทั้งสองพึงอยู่ร่วมกันได้แน่.

ยทา มกสปาทานํ ๒ อฏฺฏาโล สุกโต สิยา

ทโฬฺห จ อวิกมฺปี ๓ จ อถ นูน ตทา สิยา ฯ

เมื่อใด เท้ายุงทั้งหลายจะพึงทำเป็นป้อมมั่นคงดีไม่หวั่นไหว อาจจะทนบุรุษผู้ขึ้นรบได้ตั้งร้อย เมื่อนั้น เราทั้งสองพึงอยู่ร่วมกันได้แน่.

ยทา สสวิสาณานํ นิสฺเสณิ สุกตา สิยา

สคฺคสฺสาโรหณตฺถาย อถ นูน ตทา สิยา ฯ

เมื่อใด เขากระต่ายจะพึงทำเป็นบันไดเพื่อขึ้นไปสวรรค์ได้ เมื่อนั้น เราทั้งสองพึงอยู่ร่วมกันได้แน่.

ยทา นิสฺเสนิมารุยฺห จนฺทํ ขาเทยฺยุ มูสิกา

ราหุญฺจ ปริพาเหยฺยุํ ๔ อถ นูน ตทา สิยา ฯ

เมื่อใด หนูทั้งหลายจะพึงไต่บันไดขึ้นไปกัดพระจันทร์ และขับไล่ราหูให้หนีไปได้ เมื่อนั้น เราทั้งสองพึงอยู่ร่วมกันได้แน่.

ยทา สุราฆฏํ ปิตฺวา มกฺขิกา คณจารินี

องฺคาเร วาสํ กปฺเปยฺยุํ อถ นูน ตทา สิยา ฯ

๑ ม. ปาวุรณํ ฯ ๒ สี. ยุ. มกสทาฐานํ ฯ ๓ สี. ยุ. อกมฺปิจ ฯ

๔ สี. ปริปาเทยฺยุํ ฯ ม. ปริปาเตยฺยุํ ฯ

เมื่อใด แมลงวันทั้งหลายเที่ยวไปเป็นหมู่ๆ ดื่มเหล้าหมดหม้อเมาแล้วจะพึงเข้าไปอยู่ในโรงถ่านเพลิง เมื่อนั้นเราทั้งสองพึงอยู่ร่วมกันได้แน่.

ยทา พิมฺโพฏฺฐสมฺปนฺโน คทฺรโภ สุมุโข สิยา

กุสโล นจฺจคีตสฺส อถ นูน ตทา สิยา ฯ

เมื่อใด ลาพึงมีริมฝีปากงาม สีเหมือนผลมะพลับ มีหน้างามเหมือนแว่นทอง จะเป็นสัตว์ฉลาดในการฟ้อนรำขับร้องได้ เมื่อนั้น เราทั้งสองพึงอยู่ร่วมกันได้แน่.

ยทา กากา อุลูกา จ มนฺตเยยฺยุํ รโหคตา

อญฺญมญฺญํ ปิหเยยฺยุํ อถ นูน ตทา สิยา ฯ

เมื่อใด กากับนกเค้าพึงปรารถนาสมบัติให้แก่กันและกัน ปรึกษาปรองดองกันอยู่ในที่ลับได้ เมื่อนั้น เราทั้งสองพึงอยู่ร่วมกันได้แน่.

ยทา มูลาสปตฺตานํ ๑ ฉตฺตํ ถิรตรํ สิยา

วสฺสสฺส ปฏิฆาตาย อถ นูน ตทา สิยา ฯ

เมื่อใด รากไม้และใบไม้อย่างละเอียด พึงเป็นร่มมั่นคงป้องกันฝนได้เมื่อนั้น เราทั้งสองพึงอยู่ร่วมกันได้แน่.

ยทา กุลุโก ๒ สกุโณ ปพฺพตํ คนฺธมาทนํ

ตุณฺเฑนาทาย คจฺเฉยฺย อถ นูน ตทา สิยา ฯ

เมื่อใด นกตัวเล็กๆ พึงเอาจะงอยปากคาบภูเขาคันธมาทน์บินไปได้เมื่อนั้น เราทั้งสองพึงอยู่ร่วมกันได้แน่.

ยทา สามุทฺทิกํ นาวํ สยนฺตํ สวฏากรํ

เจโต อาทาย คจฺเฉยฺย อถ นูน ตทา สิยาติ ฯ

อฏฺฐานชาตกํ นวมํ ฯ

เมื่อใด เด็กๆ พึงจับเรือใหญ่อันประกอบด้วยเครื่องยนต์และใบพัดกำลังแล่นไปในสมุทรไว้ได้ เมื่อนั้น เราทั้งสองพึงอยู่ร่วมกันได้แน่.

จบ อัฏฐานชาดกที่ ๙.

ขมนียํ ยาปนียํ กจฺจิ มาตุล เต สุขํ

สุขํ เต อมฺมา อวจ สุขกามา หิ ๓ เต มยํ ฯ

คุณลุงครับ ท่านพออดทนหรือ พอจะเยียวยาอัตภาพไปได้อยู่หรือ ท่านมีความสุขดีหรือ มารดาของฉันได้ถามถึงความสุขของท่าน เราทั้งหลายปรารถนาความสุขแก่ท่านเหมือนกัน.

นงฺคุฏฺฐํ เม อปกฺกมฺม ๔ เหฐยิตฺวาน เอฬกิ ๕

สาชฺช มาตุลวาเทน มุญฺจิตพฺพา นุ มญฺญสิ ฯ๔

แน่ะแม่แพะ เจ้ามารังแกเหยียบหางของเราได้ วันนี้เจ้าสำคัญว่า จะพึงพ้นความตายด้วยวาทะว่าลุงหรือ?

ปุรตฺถาภิมุโข ๖ นิสินฺโนสิ อหนฺเต มุขมาคตา

ปจฺฉโต ตุยฺหํ นงฺคุฏฺฐํ กถํ โขหํ อวกฺกมิ ฯ

๑ ม. มุฬาลปตุตานํ ฯ สี. ยุ. ปุลสปตฺตานํ ฯ ๒ ม. กุลโก ฯ สี. ยุ. กฺลุงฺโก ฯ

๓ ม. ว. ฯ ๔ ม. อวกฺกมฺม ฯ ๕ ม. เอฬิเก ฯ ยุ. เอฬิกิ ฯ ๖ ม. ปุรตฺถามุโข ฯ

ท่านนั่งผินหน้าตรงทิศบูรพา ฉันก็ได้มานั่งอยู่ตรงหน้าท่าน ไฉน ฉันจะเข้าไปเหยียบหางของท่าน ซึ่งอยู่เบื้องหลังได้เล่า.

ยาวตา จตุโร ทีปา สสมุทฺทา สปพฺพตา

ตาวตา มยฺหํ นงฺคุฏฺฐํ กถํ โข ตฺวํ วิวชฺชสิ ๑ ฯ

ทวีปทั้งสี่ ทั้งมหาสมุทรและภูเขา มีประมาณเท่าใด เราเอาหางของเราวงที่มีประมาณเท่านั้นไว้หมด เจ้าจะงดเว้นที่ที่เราเอาหางวงไว้นั้นได้อย่างไร?

ปุพฺเพว เมตํ อกฺขึสุ มาตา ปิตา จ ภาตโร

ทีฆํ ทุฏฺฐสฺส นงฺคุฏฺฐํ สามฺหิ เวหายสาคตา ฯ

ในกาลก่อน มารดาบิดาก็ดี พี่น้องทั้งหลายก็ดี ได้บอกความเรื่องนี้แก่ฉันแล้ว ว่าหางของท่านผู้ประทุษร้ายยาว ฉันจึงมาทางอากาศ.

ตญฺจ ทิสฺวาน อายนฺตึ อนฺตลิกฺขสฺมิ เอฬกิ ๒

มิคสงฺโฆ ปลายิตฺถ ภกฺโข เม นาสิโต ตยา ฯ

แน่ะแม่แพะ ก็เพราะว่าฝูงเนื้อเห็นเจ้ามาในอากาศ จึงพากันหนีไปเสียภักษาหารของเรา เจ้าทำให้พินาศหมดแล้ว.

อิจฺเจวํ วิลปนฺติยา เอฬกิยา รุหคฺฆโส

คลกํ อนฺวาวมทฺทิ นตฺถิ ทุฏฺเฐ สุภาสิตํ ฯ

เมื่อแม่แพะวิงวอนอยู่อย่างนี้ เสือเหลืองผู้มีเลือดเป็นภักษาหารก็ขม้ำคอวาจาสุภาษิตมิได้มีในบุคคลประทุษร้าย.

เนว ทุฏฺเฐ นโย อตฺถิ น ธมฺโม น สุภาสิตํ

นิกฺกมํ ทุฏฺเฐ ยุญฺเชถ โส จ สพฺภิ น รชฺชตีติ ๓ ฯ

ทีปิชาตกํ ทสมํ ฯ

กจฺจานิวคฺโค ฯ

___________

ตสฺสุทฺทานํ

ปริสุทฺธามนาวิลา วตฺถธรา

พกราชสฺส กายุรํ ทณฺฑวโร

อถ องฺคาร เจติย เทวิลินา

อถ อาทิตฺต คงฺคา ทเสฬกินา ฯ

อฏฺฐกนิปาตํ นิฏฺฐิตํ ฯ

____________

๑ ม. วิวชฺชยิ ฯ ๒ ม. เอฬิเก ฯ ยุ. เอฬิกิ ฯ ๓ ม. ... สพฺภึ น รญฺชตีติ ฯ

เหตุผล สภาพธรรม วาจาสุภาษิต มิได้มีในบุคคลผู้ประทุษร้ายเลยบุคคลพึงพยายามหลีกไปให้พ้นบุคคลผู้ประทุษร้าย ก็บุคคลผู้ประทุษร้ายนั้น ย่อมไม่ยินดีคำสุภาษิตของสัตบุรุษทั้งหลาย.

จบ ทีปิชาดกที่ ๑๐.

จบ กัจจานิวรรค.

_________________

รวมชาดกที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. กัจจานิชาดก ๒. อัฏฐสัททชาดก

๓. สุลสาชาดก ๔. สุมังคลชาดก

๕. คังคมาลชาดก ๖. เจติยราชชาดก

๗. อินทริยชาดก ๘. อาทิตตชาดก

๙. อัฏฐานชาดก ๑๐. ทีปิชาดก.

จบ อัฏฐกนิบาตชาดก.