มหานิบาต

มา ปณฺฑิจฺจยํ ๒ วิภาวย พาลมโต ภว สพฺพปาณินํ

สพฺโพ ตญฺชโน โอจินายตุ เอวํ ตว อตฺโถ ภวิสฺสติ ฯ

ท่านจงอย่าแสดงตนเป็นคนฉลาด จงให้คนทั้งปวงรู้ว่าตนเป็นคนโง่คนทั้งหมดนั้นจะได้ดูหมิ่นท่านว่า เป็นคนกาฬกัณณี ความประสงค์ของท่านจะสำเร็จด้วยอาการอย่างนี้.

กโรมิ เต ตํ วจนํ ยํ มํ ภณสิ เทวเต

อตฺถกามาสิ เม อมฺม หิตกามาสิ เทวเต ฯ

ดูกรแม่เทพธิดา ข้าพเจ้าจะทำตามคำที่ท่านกล่าว ท่านเป็นผู้ปรารถนาประโยชน์ ปรารถนาจะเกื้อกูลแก่ข้าพเจ้า.

กินฺนุ สนฺตรมาโนว กาสุํ ขณสิ สารถิ

ปุฏฺโฐ เม สมฺม อกฺขาหิ กึ กาสุยา กริสฺสสิ ฯ

ดูกรนายสารถี ท่านจะรีบขุดหลุมไปทำไม เราถามแล้ว ขอท่านจงบอกท่านจักทำประโยชน์อะไรด้วยหลุม.

รญฺโญ มูโค จ ปกฺโข จ ปุตฺโต ชาโต อเจตโส

โสมฺหิ รญฺญา สมชฺฌิตฺโถ ปุตฺตํ เม นิกฺขณํ วเน ฯ

พระราชโอรสของพระราชาเป็นใบ้ เป็นง่อยเปลี้ย ไม่มีจิตใจ พระราชาตรัสสั่งข้าพเจ้าว่า พึงฝังลูกเราเสียในป่า.

น พธิโร น มูโคสฺมิ น ปกฺโข น จ ปงฺคุโล

อธมฺมํ สารถิ กยิรา มญฺเจ ตฺวํ นิกฺขณํ วเน

อุรู พาหู จ เม ปสฺส ภาสิตญฺจ สุโณหิ เม

อธมฺมํ สารถิ กยิรา มญฺเจ ตฺวํ นิกฺขณํ วเน ฯ

ดูกรนายสารถี เรามิได้เป็นคนหนวก มิได้เป็นคนใบ้ มิได้เป็นง่อยเปลี้ยมิได้มีอินทรีย์วิกลการ ถ้าท่านพึงฝังเราในป่า ท่านก็ชื่อว่าพึงกระทำสิ่งที่ไม่เป็นธรรม เชิญท่านดูขาและแขนของเรา และเชิญฟังคำภาษิตของเราถ้าท่านพึงฝังเราเสียในป่า ท่านก็ชื่อว่าพึงกระทำสิ่งที่ไม่เป็นธรรม.

เทวตา นุสิ คนฺธพฺโพ อาทู สกฺโก ปุรินฺทโท

โก วา ตฺวํ กสฺส วา ปุตฺโต กถํ ชาเนมุ ตํ มยํ ฯ

ท่านเป็นเทวดา เป็นคนธรรพ์ หรือเป็นท้าวสักกปุรินททะ ท่านเป็นใครหรือว่าเป็นบุตรของใคร เราทั้งหลายจะรู้จักท่านอย่างไร.

นมฺหิ เทโว น คนฺธพฺโพ นาปิ สกฺโก ปุรินฺทโท

กาสิรญฺโญ อหํ ปุตฺโต ยํ กาสุยา นิขญฺญสิ ๓

ตสฺส รญฺโญ อหํ ปุตฺโต ยํ ตฺวํ สมฺมูปชีวสิ

อธมฺมํ สารถิ กยิรา มญฺเจ ตฺวํ นิกฺขณํ วเน

ยสฺส รุกฺขสฺส ฉายาย นิสีเทยฺย สเยยฺย วา

น ตสฺส สาขํ ภญฺเชยฺย มิตฺตทุพฺโภ ๑ หิ ปาปโก

ยถา รุกฺโข ตถา ราชา ยถา สาขา ตถา อหํ

ยถา ฉายูปโค โปโส เอวํ ตฺวมสิ สารถิ

อธมฺมํ สารถิ กยิรา มญฺเจ ตฺวํ นิกฺขณํ วเน ฯ

๑ สี. ม. มูคปกฺขชาตกํ ฯ ๒ ยุ. ปณฺฑิจฺจิยํ ฯ ๓ สี. ยุ. นิฆญฺญสิ ฯ

นิหญฺญสิ อิติปิ ฯ

เราไม่ใช่เป็นเทวดา ไม่ใช่เป็นคนธรรพ์ ไม่ใช่เป็นท้าวสักกปุรินททะเราเป็นโอรสของพระเจ้ากาสีผู้ที่ท่านอาศัยบารมีเลี้ยงชีพอยู่ ดูกรนายสารถีถ้าท่านพึงฝังเราเสียในป่า ท่านก็ชื่อว่าพึงกระทำสิ่งที่ไม่เป็นธรรม บุคคลพึงนั่งหรือนอนที่ร่มเงาต้นไม้ใด ไม่พึงหักรานกิ่งต้นไม้นั้น เพราะว่าผู้ประทุษร้ายมิตร เป็นคนเลวทราม พระราชาเป็นเหมือนต้นไม้ เราเป็นเหมือนกิ่งไม้ ท่านสารถีเป็นเหมือนคนอาศัยร่มเงา ดูกรนายสารถีถ้าท่านพึงฝังเราเสียในป่า ท่านก็ชื่อว่าพึงกระทำซึ่งสิ่งที่ไม่เป็นธรรม.

พหุตพฺภกฺโข ๒ ภวติ วิปฺปวุตฺโถ สกงฺฆรา

พหู นํ อุปชีวนฺติ โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติ ฯ

ยํ ยํ ชนปทํ ยาติ นิคเม ราชธานิโย

สพฺพตฺถ ปูชิโต โหติ โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติ ฯ

นาสฺส โจรา ปสหนฺติ ๓ นาติมญฺเญติ ขตฺติโย ๔

สพฺเพ อมิตฺเต ตรติ โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติ ฯ

อกุทฺโธ สฆรํ เอติ สภาย ปฏินนฺทิโต

ญาตีนํ อุตฺตโม โหติ โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติ ฯ

สกฺกตฺวา สกฺกโต โหติ ครุ โหติ สคารโว

วณฺณกิตฺติภโต โหติ โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติ ฯ

ปูชโก ลภเต ปูชํ วนฺทโก ปฏิวนฺทนํ

ยโสกิตฺติญฺจ ปปฺโปติ โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติ ฯ

อคฺคิ ยถา ปชฺชลติ เทวตาว วิโรจติ

สิริยา อชฺชหิโต โหติ โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติ ฯ

คาโว ตสฺส ปชายนฺติ เขตฺเต วุตฺตํ วิรูหติ

วุตฺตานํ ผลมสฺนาติ โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติ ฯ

ทริโต ปพฺพตาโต วา รุกฺขโต ปติโต นโร

จุโต ปติฏฺฐํ ลภติ โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติ ฯ

วิรูฬฺหมูลสนฺตานํ นิโคฺรธมิว มาลุโต

อมิตฺตา นปฺปสหนฺติ โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติ ฯ

๑ สี. ยุ. มิตฺตทูโภ ฯ ๒ ม. ปหูตภกฺโข ฯ ๓ ม. ปสาหนฺติ ฯ ๔ ม. นาติพญฺญนฺติ

ขตฺติยา ฯ

ผู้ใดไม่ประทุษร้ายมิตร ออกจากเรือนของตน ไปในที่ไหนๆ ย่อมมีอาหารมากมาย คนเป็นอันมากย่อมอาศัยผู้นั้นเป็นอยู่ ผู้ใดไม่ประทุษร้ายมิตร ผู้นั้นไปยังชนบท นิคม ราชธานีใดๆ ย่อมเป็นผู้อันชนทั้งหลายในชนบท นิคม ราชธานีนั้นๆ บูชา ผู้ใดไม่ประทุษร้ายมิตร ผู้นั้นโจรทั้งหลายไม่ข่มเหง พระมหากษัตริย์ ก็ไม่ทรงดูหมิ่น และผู้นั้นย่อมข้ามพ้นศัตรูทั้งปวงได้ ผู้ใดไม่ประทุษร้ายมิตร ผู้นั้นไม่ได้โกรธเคืองใครๆมายังเรือนของตน ย่อมเป็นผู้อันมหาชนยินดีต้อนรับในสภา ทั้งเป็นผู้สูงสุดในหมู่ญาติ ผู้ใดไม่ประทุษร้ายมิตร ผู้นั้นสักการะคนอื่นแล้วย่อมเป็นผู้อันคนอื่นสักการะตอบ เคารพคนอื่นแล้ว

ย่อมเป็นผู้อันคนอื่นเคารพตอบ ทั้งเป็นผู้อันบุคคลกล่าวสรรเสริญเกียรติคุณ ผู้ใดไม่ประทุษร้ายมิตร บูชาผู้อื่น ย่อมได้บูชาตอบ ไหว้ผู้อื่น ย่อมได้ไหว้ตอบทั้งย่อมถึงอิสริยยศและเกียรติยศ ผู้ใดไม่ประทุษร้ายมิตร ผู้นั้นย่อมรุ่งเรืองเหมือนกองไฟ ย่อมไพโรจน์เหมือนเทวดา เป็นผู้อันสิริไม่ละแล้วผู้ใดไม่ประทุษร้ายมิตร โคของผู้นั้นย่อมเกิดมากมูล พืชในนาย่อมงอกงาม ผู้นั้นย่อมได้บริโภคผลที่หว่านลงแล้ว นรชนใดไม่ประทุษร้ายมิตร นรชนนั้น พลาดจากภูเขา หรือพลาดตกจากต้นไม้ ย่อมได้ที่พึ่งผู้ใดไม่ประทุษร้ายมิตร ศัตรูทั้งหลายย่อมไม่ข่มขี่ผู้นั้น เหมือนต้นไทรที่มีรากหยั่งลงมั่นแล้ว ลมประทุษร้ายไม่ได้ฉะนั้น.

เอหิ ตํ ปฏิเนสฺสามิ ราชปุตฺต สกํ ฆรํ

รชฺชํ กาเรหิ ภทฺทนฺเต กึ อรญฺเญ กริสฺสสิ ฯ

ข้าแต่พระราชโอรส เชิญเสด็จเถิด เกล้ากระหม่อม จักนำพระองค์เสด็จกลับยังพระราชมณเฑียร เชิญพระองค์เสวยราชสมบัติ พระองค์จงทรงพระเจริญ จะทรงหาประโยชน์อะไรอยู่ในป่าเล่า.

อลํ เม เตน รชฺเชน ญาตเกน ๑ ธเนน วา

ยํ เม อธมฺมจริยาย รชฺชํ ลพฺเภถ สารถิ ฯ

ดูกรนายสารถี เราไม่ต้องการด้วยราชสมบัติ พระประยูรญาติ หรือทรัพย์สมบัติ ที่เราจะพึงได้ด้วยการประพฤติธรรม.

ปุณฺณปตฺตํ มํ ลาเภหิ ๒ ราชปุตฺโต อิโต คโต

ปิตา มาตา จ เม ทชฺชุํ ราชปุตฺต ตยี คเต ฯ

โอโรธา จ กุมารา จ เวสิยานา จ พฺราหฺมณา

เตปิ อตฺตมนา ทชฺชุํ ราชปุตฺต ตยี คเต ฯ

หตฺถาโรหา อนีกฏฺฐา รถิกา ปตฺติการกา

เตปิ อตฺตมนา ทชฺชุํ ๓ ราชปุตฺต ตยี คเต ฯ

พหุตฺตธญฺญา ชานปทา เนคมา จ สมาคตา

อุปยานานิ เม ทชฺชุํ ราชปุตฺต ตยี คเต ฯ

ข้าแต่พระราชโอรส พระองค์เสด็จกลับจากที่นี้แล้ว จะทำให้เกล้ากระหม่อมได้รางวัลที่น่ายินดี เมื่อพระองค์เสด็จกลับแล้ว พระชนกและพระชนนีพึงพระราชทานรางวัลแก่เกล้ากระหม่อม ข้าแต่พระราชโอรสเมื่อพระองค์เสด็จกลับแล้ว นางสนม พวกกุมาร พ่อค้า และพวกพราหมณ์ จะพึงดีใจ ให้รางวัลแก่เกล้ากระหม่อม ข้าแต่พระราชโอรสเมื่อพระองค์เสด็จกลับแล้ว กองพลช้าง กองพลม้า กองพลรถ และกองพลราบ จะพึงดีใจให้รางวัล แก่เกล้ากระหม่อม ข้าแต่พระราชโอรสเมื่อพระองค์เสด็จกลับแล้ว ชาวชนบท และชาวนิคม ผู้มีธัญญาหารมากมาย จะมาประชุมกันให้เครื่องบรรณาการแก่เกล้ากระหม่อม.

ปิตุ มาตุ จหํ จตฺโต รฏฺฐสฺส นิคมสฺส จ

อโถ สพฺพกุมารานํ นตฺถิ มยฺหํ สกํ ฆรํ ฯ

อนุญฺญาโต อหํ มตฺยา สญฺจตฺโต ปิตรา อหํ

เอโก อรญฺเญ ปพฺพชิโต น กาเม อภิปตฺถเย ฯ

๑ ม. ญาตเกหิ ฯ ๒ สี. ยุ. ปลาเภหิ ฯ ๓ สี. ยุ. เตปิ ทชฺชุํ ปตีตา เม ฯ

เราเป็นผู้อันพระชนกและพระชนนี ชาวแว่นแคว้น ชาวนิคม และกุมารทั้งปวงสละแล้ว เราไม่มีเรือนของตน เราอันพระชนนีทรงอนุญาตแล้ว และพระชนกก็ทรงยินดี สละอยู่ในป่าแต่ผู้เดียว ไม่พึงปรารถนากามทั้งหลาย เราจะบวช.

อปิ อตรมานานํ ผลาสาว สมิชฺฌติ

วิปกฺกพฺรหฺมจริโยสฺมิ เอวํ ชานาหิ สารถิ ฯ

อปิ อตรมานานํ สมฺมทตฺโถ วิปจฺจติ

วิปกฺกพฺรหฺมจริโยสฺมิ นิกฺขนฺโต อกุโตภโย ฯ

ความปรารถนาผลของบุคคลผู้ไม่รีบร้อน ย่อมสำเร็จแน่นอน เราเป็นผู้มีพรหมจรรย์อันสำเร็จแล้ว ดูกรนายสารถี ท่านจงรู้อย่างนี้ ประโยชน์โดยชอบของบุคคลผู้ไม่รีบร้อน ย่อมสำเร็จโดยแท้ เราเป็นผู้มีพรหมจรรย์อันสำเร็จแล้ว เราออกบวชแล้ว เป็นผู้ไม่มีภัยแต่ที่ไหนๆ.

เอวํ วคฺคุกโถ สนฺโต วิสฺสฏฺฐวจโน จ โส ๑

กสฺมา ปิตุ จ มาตุ จ สนฺติเก น ภณี ตทา ฯ

พระองค์เป็นผู้มีพระวาจาอันไพเราะ สละสลวยอย่างนี้ เพราะเหตุไรพระองค์จึงไม่ตรัสในสำนักพระชนกและพระชนนีในกาลนั้น.

นาหํ อสนฺธิตา ปกฺโข น พธิโร อโสตตา

นาหํ อชิวฺหตา มูโค มา มํ มูคมธารยิ ฯ

ปุริมํ สรามหํ ชาตึ ยตฺถ รชฺชมการยึ

การยิตฺวา ตหึ รชฺชํ ปาปตฺถํ นิรยํ ภุสํ ฯ

วีสติญฺเจว วสฺสานิ ตหึ รชฺชมการยึ

อสีติวสฺสสหสฺสานิ นิรยมฺหิ อปจฺจสึ ๒ ฯ

ตสฺส รชฺชสฺสหํ ภีโต มา มํ รชฺเชภิเสจยุํ

ตสฺมา ปิตุ จ มาตุ จ สนฺติเก น ภณึ ตทา ฯ

อุจฺจงฺเก มํ นิสีเทตฺวา ปิตา อตฺถานุสาสติ

เอกํ หนถ พนฺธถ เอกํ ขราปติจฺฉกํ ฯ

เอกํ สูลสฺมิ อุพฺเพถ อิจฺจสฺส อนุสาสติ

ตายาหํ ผรุสํ สุตฺวา วาจาโย สมุทีริตา ฯ

อมูโค มูควณฺเณน อปกฺโข ปกฺขสมฺมโต

สเก มุตฺตกรีสสฺมึ อจฺฉาหํ สํปริปฺลุโต ฯ

กสิรญฺจ ปริตฺตญฺจ ตญฺจ ทุกฺเขน สํยุตํ

โกมํ ชีวิตมาคมฺม เวรํ กยิราถ เกนจิ ฯ

ปญฺญาย จ อลาเภน ธมฺมสฺส จ อทสฺสนา

โกมํ ชีวิตมาคมฺม เวรํ กยิราถ เกนจิ ฯ

อปิ อตรมานานํ ผลาสาว สมิชฺฌติ

วิปกฺกพฺรหฺมจริโยสฺมิ เอวํ ชานาหิ สารถิ ฯ

อปิ อตรมานานํ สมฺมทตฺโถ วิปจฺจติ

วิปกฺกพฺรหฺมจริโยสฺมิ นิกฺขนฺโต อกุโตภโย ฯ

๑ ม. จสิ ฯ ๒ ม. อปจฺจิสํ ฯ ยุ. อปจฺจยึ ฯ

เราเป็นคนง่อยเปลี้ยเพราะไม่มีเครื่องต่อก็หาไม่ เป็นคนหนวกเพราะไม่มีช่องหูก็หาไม่ เป็นคนใบ้เพราะไม่มีลิ้นก็หาไม่ ท่านอย่าเข้าใจว่าเราเป็นใบ้ เราระลึกชาติก่อนที่เราเสวยราชสมบัติได้ เราได้เสวยราชสมบัติในกาลนั้นแล้ว ต้องไปตกนรกอันกล้าแข็ง เราได้เสวยราชสมบัติในกาลนั้นยี่สิบปีแล้วต้องหมกไหม้อยู่ในนรก ๘๐,๐๐๐ ปี เรากลัวจะต้องเสวยราชสมบัตินั้น จึงตั้งจิตอธิษฐานว่า ขอชนทั้งหลายอย่าได้อภิเษกเราในราชสมบัติเลย เพราะเหตุนั้น เราจึงไม่พูดในสำนักของพระชนก และพระชนนีในกาลนั้น พระชนกทรงอุ้มเรา ให้นั่งบนพระเพลา แล้วตรัสสั่งข้อความว่า จงฆ่าโจรคนหนึ่ง จงขังโจรคนหนึ่งไว้ในเรือนจำ

จงเอาหอกแทงโจรคนหนึ่ง แล้วราดด้วยน้ำแสบที่แผล จงเสียบโจรคนหนึ่งบนหลาว พระชนกตรัสสั่งข้อความแก่มหาชนด้วยประการดังนี้ เราได้ฟังพระวาจาอันหยาบคาย ที่พระชนกตรัสนั้น จึงกลัวต่อการเสวยราชสมบัติ เรามิได้เป็นใบ้ ก็ทำเหมือนเป็นใบ้ มิได้เป็นคนง่อยเปลี้ย ก็ทำเหมือนเป็นคนง่อยเปลี้ย เราแกล้งนอนเกลือกกลิ้งอยู่ในอุจจาระปัสสาวะของตน ชีวิตเป็นของฝืดเคือง เป็นของน้อยทั้งประกอบไปด้วยทุกข์ ใครเล่าอาศัยชีวิตนี้แล้ว พึงก่อเวรกับใครๆ ใครเล่าได้อาศัยชีวิตนี้แล้ว พึงก่อเวรกับใครๆ เพราะไม่ได้ปัญญา และเพราะไม่เห็นธรรม ความหวังผลของบุคคลผู้ไม่รีบร้อน ย่อมสำเร็จแน่นอนเราเป็นผู้มีพรหมจรรย์อันสำเร็จแล้ว ดูกรนายสารถี ท่านจงรู้อย่างนี้ประโยชน์โดยชอบของบุคคลผู้ไม่รีบร้อน ย่อมสำเร็จโดยแท้ เราเป็นผู้มีพรหมจรรย์อันสำเร็จแล้ว เราออกบวชแล้วเป็นผู้ไม่มีภัยแต่ที่ไหนๆ.

อหมฺปิ ปพฺพชิสฺสามิ ราชปุตฺต ตวนฺติเก

อวฺหยสฺสุ มํ ภทฺทนฺเต ปพฺพชฺชา มม รุจฺจติ ฯ

ข้าแต่พระราชโอรส แม้เกล้ากระหม่อม ก็จักบวชในสำนักของพระองค์ขอพระองค์ได้โปรดตรัสอนุญาตให้เกล้ากระหม่อมบวชด้วยเถิด ขอพระองค์จงทรงพระเจริญ เกล้ากระหม่อมก็ชอบบวช.

รถํ นิยฺยาทยิตฺวาน อนโณ เอหิ สารถิ

อนณสฺส หิ ปพฺพชฺชา เอตํ อิสีภิ วณฺณิตํ ฯ

ดูกรนายสารถี เรามอบรถให้ท่านไว้ ท่านจงเป็นผู้ไม่มีหนี้มา จริงอยู่การบรรพชา ของบุคคลผู้ไม่มีหนี้ ท่านผู้แสวงหาทั้งหลายสรรเสริญ.

ยเทว ตฺยาหํ วจนํ อกรํ ภทฺทมตฺถุ เต

ตเทว เม ตฺวํ วจนํ ยาจิโต กตฺตุมรหสิ ฯ

อิเธว ตาว อจฺฉสฺสุ ยาว ราชานมานเย

อปฺเปว เต ปิตา ทิสฺวา ปตีโต สุมโน สิยา ฯ

ขอพระองค์จงทรงพระเจริญ เมื่อใด เกล้ากระหม่อมได้ทำตามพระดำรัสของพระองค์แล้ว เมื่อนั้น เกล้ากระหม่อมทูลวิงวอนแล้ว ขอพระองค์ได้ทรงโปรดกระทำตามคำของเกล้ากระหม่อม ขอพระองค์จงประทับรออยู่ ณ ที่นี้จนกว่าเกล้ากระหม่อมจะเชิญเสด็จพระราชามา เมื่อพระชนกของพระองค์ ทอดพระเนตรเห็นแล้ว จะพึงทรงมีพระปีติโสมนัสเป็นแน่.

กโรมิ เต ตํ วจนํ ยํ มํ ภณสิ สารถิ

อหมฺปิ ทฏฺฐุกาโมสฺมิ ปิตรํ เม อิธาคตํ ฯ

เอหิ สมฺม นิวตฺตสฺสุ กุสลํ วชฺชาสิ ญาตินํ

มาตรํ ปิตรํ มยฺหํ วุตฺโต วชฺชาสิ วนฺทนํ ฯ

ดูกรนายสารถี เราจะทำตามคำที่ท่านกล่าวกะเรา แม้เราก็ปรารถนาจะได้เห็นพระชนกของเราเสด็จมา ณ ที่นี้ เชิญท่านกลับไปเถิด ท่านได้ทูลพระประยูรญาติด้วยก็เป็นความดี ท่านเป็นผู้อันเราสั่งแล้ว พึงกราบทูลถวายบังคมพระชนนีและพระชนกของเรา.

ตสฺส ปาเท คเหตฺวาน กตฺวา จ นํ ปทกฺขิณํ

สารถิ รถมารุยฺห ราชทฺวารํ อุปาคมิ ฯ

นายสารถีจับพระบาทของพระโพธิสัตว์ และกระทำประทักษิณแล้ว ขึ้นรถบ่ายหน้าเข้าไป ยังพระทวารพระราชวัง.

สุญฺญํ มาตา รถํ ทิสฺวา เอกํ สารถิมาคตํ

อสฺสุปุณฺเณหิ เนตฺเตหิ โรทนฺตี นํ อุทิกฺขติ

อยํ โส สารถิ เอติ นิหนฺตฺวา มม อตฺรชํ ฯ

นิหโต นูน เม ปุตฺโต ปฐพฺยา ภูมิวฑฺฒโน

อมิตฺตา นูน นนฺทนฺติ ปตีตา นูน เวริโน

อาคตํ สารถึ ทิสฺวา นิหนฺตฺวา มม อตฺรชํ ฯ

สุญฺญํ มาตา รถํ ทิสฺวา เอกํ สารถิมาคตํ

อสฺสุปุณฺเณหิ เนตฺเตหิ โรทนฺตี นํ ปริปุจฺฉติ ๑ ฯ

กินฺนุ มูโค กินฺนุ ปกฺโข กินฺนุ โส วิลปี ตทา

นิหญฺญมาโน ภูมิยา ตํ เม อกฺขาหิ สารถิ ฯ

กถํ หตฺเถหิ ปาเทหิ มูโค ปกฺโข วิวชฺชยิ

นิหญฺญมาโน ภูมิยา ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต ฯ

พระราชชนนีทอดพระเนตรเห็นรถเปล่า นายสารถีกลับมาแต่ผู้เดียวทรงกรรแสง มีพระเนตรชุ่มด้วยน้ำอัสสุชล ทอดพระเนตรดูนายสารถีนั้นอยู่ ทรงเข้าพระทัยว่านายสารถีฝังลูกของเราเสร็จแล้วกลับมา ลูกของเราอันนายสารถีฝังในแผ่นดิน ถมแผ่นดินแล้วเป็นแน่ ศัตรูทั้งหลายย่อมพากันยินดี คนมีเวรทั้งหลายย่อมพากันอิ่มใจแน่แท้ เพราะเห็นนายสารถีกลับมา เพราะนายสารถีฝังลูกของเรา พระราชชนนีทอดพระเนตรเห็นรถเปล่า และนายสารถีกลับมาแต่ผู้เดียว จึงทรงกรรแสง มีพระเนตรชุ่มด้วยน้ำอัสสุชล ตรัสถามนายสารถีระร่ำระรักว่า ลูกของเราเป็นใบ้หรือ เป็นง่อยเปลี้ยจริงหรือ ลูกของเราขณะเมื่อท่านจะฝังในแผ่นดิน พูดอะไรบ้างหรือเปล่า ดูกรนายสารถี ขอได้บอกเนื้อความนั้นแก่เราเถิด ลูกของเราเป็นใบ้ ง่อยเปลี้ย เมื่อท่านจะฝังลงแผ่นดิน กระดิกมือและเท้าอย่างไร เราถามแล้ว ขอท่านจงบอกเนื้อความนั้นแก่เรา.

อกฺเขยฺยนฺเต อหํ อยฺเย ทชฺชาสิ อภยํ มม

ยํ เม สุตํ วา ทิฏฺฐํ วา ราชปุตฺตสฺส สนฺติเก ฯ

ขอเดชะพระแม่เจ้า ขอได้โปรดพระราชทานอภัยแก่ข้าพระพุทธเจ้า ข้าพระพุทธเจ้าขอกราบทูลตามที่ได้ยินและได้เห็นมา ในสำนักพระราชโอรส.

อภยํ สมฺม เต ทมฺมิ อภีโต ภณ สารถิ

ยนฺเต สุตํ วา ทิฏฺฐํ วา ราชปุตฺตสฺส สนฺติเก ฯ

๑ ม. โรทนฺตี ปริปุจฺฉิ นํ ฯ

ดูกรนายสารถีผู้สหาย เราให้อภัยแก่ท่าน อย่ากลัวเลย จงพูดไปเถิดตามที่ท่านได้ฟัง หรือได้เห็นมาในสำนักพระราชโอรส.

น โส มูโค น โส ปกฺโข วิสฏฺฐวจโน จ โส

รชฺชสฺส กิร โส ภีโต อกรา ๑ อาลเย พหู ฯ

ปุริมํ สรติ โส ชาตึ ยตฺถ รชฺชมการยิ

การยิตฺวา ตหึ รชฺชํ ปาปตฺถํ นิรยํ ภุสํ ฯ

วีสติ เจว วสฺสานิ ตหึ รชฺชมการยิ

อสีติวสฺสสหสฺสานิ นิรยมฺหิ อปจฺจิ โส ฯ

ตสฺส รชฺชสฺส โส ภีโต มา มํ รชฺเชภิเสจยุํ

ตสฺมา ปิตุ จ มาตุ จ สนฺติเก น ภณี ตทา ฯ

องฺคปจฺจงฺคสมฺปนฺโน อาโรหปริณาหวา

วิสฺสฏฺฐวจโน ปญฺโญ มคฺเค สคฺคสฺส ติฏฺฐติ ฯ

สเจ ตฺวํ ทฏฺฐุกามาสิ ราชปุตฺตํ ตวตฺรชํ

เอหิ ตํ ปาปยิสฺสามิ ยตฺถ สมฺมติ เตมิโย ฯ

พระราชโอรสนั้น มิได้ทรงเป็นใบ้ มิได้เป็นง่อยเปลี้ย มีพระวาจาสละสลวย ทราบว่า พระองค์ทรงกลัวต่อการครองราชสมบัติ จึงได้ทรงกระทำการลวงเป็นอันมาก พระองค์ทรงระลึกถึงชาติก่อนที่พระองค์ได้เสวยราชสมบัติได้ พระองค์ได้เสวยราชสมบัติในกาลนั้นแล้ว ต้องไป

ตกนรกอันกล้าแข็ง พระองค์ได้เสวยราชสมบัติในกาลนั้น ๒๐ ปี แล้ว

ต้องหมกไหม้อยู่ในนรก ๘๐๐๐๐ ปี พระองค์ทรงกลัวจะต้องเสวยราชสมบัตินั้น จึงทรงตั้งจิตอธิษฐานว่า ขอชนทั้งหลายอย่าอภิเษกเราในราชสมบัติเลย เพราะฉะนั้น พระองค์จึงไม่ตรัสในราชสำนัก ของพระชนกและพระชนนีในกาลนั้น พระราชโอรสทรงสมบูรณ์ด้วยอังคาพยพ มีพระรูปสมบัติงดงามสมส่วน มีพระวาจาสละสลวย มีพระปัญญาเฉียบแหลม ทรงสถิตอยู่ในทางสวรรค์ ถ้าพระแม่เจ้าทรงปรารถนาพระราชโอรสของพระองค์ ข้าพระพุทธเจ้าขอทูลเชิญเสด็จพระแม่เจ้าเสด็จไปให้ถึงสถานที่ ซึ่งพระเตมีย์ราชโอรสประทับอยู่เถิด พระพุทธเจ้าข้า.

โยชยนฺตุ รเถ อสฺเส กจฺฉํ นาคานิ ๒ พนฺธถ

อุทีรยนฺตุ สงฺขปณฺฑวา นทนฺตุ เอกโปกฺขรา ฯ

นทนฺตุ เภรี สนฺนทฺธา วคฺคู นทนฺตุ ๓ ทุนฺทุภี

เนคมา จ มํ อเนฺวนฺตุ คจฺฉํ ปุตฺตนิวาทโก ๔ ฯ

โอโรธา จ กุมารา จ เวสิยานา จ พฺราหฺมณา

ขิปฺปํ ยานานิ โยเชนฺตุ คจฺฉํ ปุตฺตนิวาทโก ฯ

หตฺถาโรหา อนีกฏฺฐา รถิกา ปตฺติการกา

ขิปฺปํ ยานานิ โยเชนฺตุ คจฺฉํ ปุตฺตนิวาทโก ฯ

สมาคตา ชานปทา เนคมา จ สมาคตา

ขิปฺปํ ยานานิ โยเชนฺตุ คจฺฉํ ปุตฺตนิวาทโก ฯ

๑ สี. ยุ. อกรี ฯ ๒ ม. นาคาน ฯ ๓ ม. วาทนฺตุ ฯ ๔ ม. นิเวทโก ฯ อิโต ปรํ

อีทิสเมว ฯ

เจ้าหน้าที่ทั้งหลายจงเทียมรถ จงเทียมม้า จงผูกเครื่องประดับช้าง จงกระทั่งสังข์และบัณเฑาะว์ จงตีกลองหน้าเดียว จงตีกลองสองหน้าและรำมะนาอันไพเราะ ขอชาวนิคม จงตามเรามา เราจักไปให้โอวาทพระราชโอรส นางสนม พวกกุมาร พวกพ่อค้า และพวกพราหมณ์จงรีบตระเตรียมยาน เราจักไปให้โอวาทพระราชโอรส พวกกองพลช้างกองพลม้า กองพลรถและกองพลราบ จงรีบเทียมยาน เราจักไปให้โอวาทพระราชโอรส ชาวชนบท และชาวนิคม จงมาพร้อมกัน จงรีบตระเตรียมยาน เราจักไปให้โอวาทพระราชโอรส.

อสฺเส จ สารถี ยุตฺเต สินฺธเว สีฆวาหเน

ราชทฺวารํ อุปาคญฺฉฉ ยุตฺตา เทว อิเม หยา ฯ

พวกสารถี จูงม้าที่เทียมรถและม้าสินธพ ซึ่งเป็นพาหนะว่องไว มายังประตูพระราชวัง แล้วกราบทูลว่า ม้าทั้งสองนี้เทียมไว้เสร็จแล้วพระเจ้าข้า.

ถูลา ชเวน หายนฺติ กีสา หายนฺติ ถามสา

กีเส ถูเล วิวชฺชิตฺวา ๑ สํสฏฺฐา โยชิตา หยา ฯ

ม้าอ้วนไม่มีความว่องไว ม้าผอมไม่มีเรี่ยวแรง จงเว้นม้าผอมและม้าอ้วนเสีย เลือกเทียมแต่ม้าที่สมบูรณ์.

ตโต ราชา ตรมาโน ยุตฺตมารุยฺห สนฺทนํ

อิตฺถาคารํ อชฺฌภาสิ สพฺพาว อนุยาถ มํ ฯ

วาลวีชนิมุณฺหีสํ ขคฺคํ ฉตฺตญฺจ ปณฺฑรํ

อุปาธี รถมารุยฺห สุวณฺเณหิ อลงฺกตา ฯ

ตโต จ ราชา ปายาสิ ปุรกฺขิตฺวาน สารถึ

ขิปฺปเมว อุปาคญฺฉิ ยตฺถ สมฺมติ เตมิโย ฯ

ลำดับนั้น พระราชารีบเสด็จขึ้นประทับสินธพ อันเทียมแล้ว ได้ตรัสกับนางชาววังว่า จงตามเรามาทุกคน พระราชาตรัสสั่งว่า จงตระเตรียมเครื่องปัญจราชกกุธภัณฑ์ คือ พัดวาลวีชนี อุณหิส พระขรรค์ เศวตฉัตร และฉลองพระบาททอง ให้ขนขึ้นรถไปด้วย ลำดับนั้นแล พระราชาตรัสสั่งให้นายสารถีนำทางเสด็จเคลื่อนขบวนเข้าไปถึงสถานที่ ที่พระเตมีย์ ราชฤาษีประทับอยู่โดยพลัน.

ตญฺจ ทิสฺวาน อายนฺตํ ชลนฺตมิว เตชสา

ขตฺตสงฺฆปริพฺยูฬฺหํ เตมิโย เอตทพฺรวิ ฯ

กจฺจิ นุ ตาต กุสลํ กจฺจิ ตาต อนามยํ

สพฺพา จ ราชกญฺญาโย อโรคา มยฺห มาตโร ฯ

ส่วนพระเตมีย์ราชฤาษี ทอดพระเนตรเห็นพระชนกนาถกำลังเสด็จมาทรงรุ่งเรืองด้วยพระเดชานุภาพ ทรงแวดล้อมด้วยหมู่อำมาตย์ จึงถวายพระพรว่า ขอถวายพระพรมหาบพิตร ทรงปราศจากพระโรคาพาธหรือ ทรงพระสำราญดีหรือ ราชกัญญาทั้งปวง และโยมพระมารดาของอาตมภาพไม่มีพระโรคพาธหรือ.

กุสลญฺเจว เม ปุตฺต อโถ ปุตฺต อนามยํ

สพฺพา จ ราชกญฺญาโย อโรคา ตุยฺห มาตโร ฯ

ดูกรพระลูกรัก ดิฉันไม่มีโรคาพาธ สุขสำราญดี พระราชกัญญาทั้งปวงและโยมพระมารดาของพระลูกรักไม่มีโรคาพาธ.

กจฺจิ อมชฺชโป ๒ ตาต กจฺจิ เต สุรมปฺปิยํ

กจฺจิ สจฺเจ จ ธมฺเม จ ทาเน เต รมตี มโน ฯ

๑ ม. วิวชฺเชตฺวา ๒ สี. กจฺจิสฺสมชฺชโป ฯ

ขอถวายพระพร มหาบพิตรไม่เสวยน้ำจัณฑ์ หรือ ไม่ทรงโปรดปรานน้ำจัณฑ์หรือ พระหฤทัยของมหาบพิตรทรงยินดีในสัจจะ ในธรรมและในทานหรือ.

อมชฺชโป อหํ ปุตฺต อโถ เม สุรมปฺปิยํ

อโถ สจฺเจ จ ธมฺเม จ ทาเน เม รมตี มโน ฯ

ดูกรพระลูกรัก ดิฉันไม่ดื่มน้ำจัณฑ์ ไม่โปรดปรานน้ำจัณฑ์ ใจของดิฉันยินดีในสัจจะ ในธรรมและในทาน.

กจฺจิ อโรคํ โยคฺคนฺเต กจฺจิ วหติ วาหนํ

กจฺจิ เต พฺยาธิโย ๑ นตฺถิ สรีรสฺสุปตาปิยา ฯ

ขอถวายพระพร พาหนะมีม้าเป็นต้นของมหาบพิตรที่เขาเทียมแล้วไม่มีโรคหรือ นำอะไรๆ ไปได้หรือ มหาบพิตรไม่มีพยาธิที่เข้าไปแผดเผาพระสรีระแลหรือ.

อโถ อโรคํ โยคฺคํ เม อโถ วหติ วาหนํ

อโถ เม พฺยาธิโย ๑ นตฺถิ สรีรสฺสุปตาปิยา ฯ

ดูกรพระลูกรัก พาหนะมีม้าเป็นต้นของดิฉันที่เทียมแล้ว ไม่มีโรค นำอะไรๆ ไปได้ ดิฉันไม่มีพยาธิเข้าไปแผดเผาสรีระ.

กจฺจิ อนฺตา จ เต ผีตา มชฺเฌ จ พหลา ตว

โกฏฺฐาคารญฺจ โกสญฺจ กจฺจิ เต ปฏิสณฺฐิตํ ๒ ฯ

ขอถวายพระพร ปัจจันตชนบทของมหาบพิตรยังเจริญดีอยู่หรือ คามนิคมในท่ามกลางรัฐสีมาของมหาบพิตรยังแน่นหนาดีหรือ ฉางหลวงและท้องพระคลังของมหาบพิตรยังบริบูรณ์ดีอยู่หรือ.

อโถ อนฺตา จ เม ผีตา มชฺเฌ จ พหลา มม

โกฏฺฐาคารญฺจ โกสญฺจ สพฺพํ เม ปฏิสณฺฐิตํ ๒ ฯ

ดูกรพระลูกรัก ปัจจันตชนบทของดิฉันยังเจริญดีอยู่ คามนิคมในท่ามกลางรัฐสีมาของดิฉันยังแน่นหนาดี ฉางหลวงและท้องพระคลังของดิฉันทั้งหมดยังบริบูรณ์ดี.

สฺวาคตนฺเต มหาราช อโถ เต อทุราคตํ

ปติฏฺฐาเปนฺตุ ๓ ปลฺลงฺกํ ยตฺถ ราชา นิสกฺกติ ฯ

ขอถวายพระพร มหาบพิตรเสด็จมาดีแล้ว มหาบพิตรเสด็จไม่ร้าย ขอราชบุรุษทั้งหลายจงจัดตั้งบัลลังก์ถวายให้พระราชาประทับเถิด.

อิเธว เต นิสินฺนสฺส ๔ นิยเต ปณฺณสนฺถเร

เอตฺโต อุทกมาทาย ปาเท ปกฺขาลยสฺสุ เต ฯ

ขอเชิญประทับนั่ง ณ เครื่องลาดใบไม้ที่เขาปูลาดไว้ถวายมหาบพิตร ณที่นี้ จงทรงตักน้ำจากภาชนะนี้ล้างพระบาทของมหาบพิตรเถิด.

อิทมฺปิ ปณฺณกํ มยฺหํ รนฺธํ ราช อโลณกํ

ปริภุญฺช มหาราช ปาหุโน เมสิ อาคโต ๕ ฯ

ขอถวายพระพร ใบหมากเม่าของอาตมภาพนี้เป็นของสุก (นึ่งแล้ว) ไม่มีรสเค็ม มหาบพิตรผู้เป็นแขกของอาตมภาพเสด็จมาถึงแล้วเชิญเสวยเถิด ขอถวายพระพร.

น จาหํ ปณฺณกํ ภุญฺเช น เหตํ มยฺห โภชนํ

สาลีนํ โอทนํ ภุญฺเช สุจิมํสูปเสจนํ ฯ

ดิฉันไม่บริโภคใบหมากเม่า ใบหมากเม่านี้ไม่ใช่อาหารสำหรับดิฉัน ดิฉันบริโภคข้าวสุกแห่งข้าวสาลี ซึ่งปรุงด้วยมังสะอันสะอาด.

อจฺเฉรกํ มํ ปฏิภาติ เอกกมฺปิ รโหคตํ

เอทิสํ ภุญฺชมานานํ เกน วณฺโณ ปสีทติ ฯ

๑ ม. พฺยาธโย ฯ ๒ ม. ปฏิสนฺถตํ ฯ ๓ ม. ปติฏฺฐเปนฺตุ ฯ ๔ ม. นิสินฺทสฺสุ ฯ

๕ ม. เมสิธาคโต ฯ

ความอัศจรรย์ย่อมแจ่มแจ้งกะดิฉัน เพราะได้เห็นพระลูกรักอยู่ในที่ลับแต่ผู้เดียว บริโภคอาหารเช่นนี้ เหตุไรผิวพรรณ (ของผู้บริโภคอาหารเช่นนี้)จึงผ่องใส.

เอโก ราช นิปชฺชามิ นิยเต ปณฺณสนฺถเร

ตาย เม เอกเสยฺยาย ราช วณฺโณ ปสีทติ ฯ

น จ เนตฺตึสพนฺธา เม ราชรกฺขา อุปฏฺฐิตา

ตาย เม เอกเสยฺยาย ราช วณฺโณ ปสีทติ ฯ

อตีตํ นานุโสจามิ นปฺปชปฺปามนาคตํ

ปจฺจุปฺปนฺเนน ยาเปมิ เตน วณฺโณ ปสีทติ ฯ

อนาคตปฺปชปฺปาย อตีตสฺสานุโสจนา

เอเตน พาลา สุสฺสนฺติ นโฬว หริโต ลุโต ฯ

ขอถวายพระพร อาตมภาพนอนผู้เดียวบนเครื่องลาดใบไม้ที่ปูลาดไว้แล้วเพราะการนอนผู้เดียวนั้น ผิวพรรณของอาตมภาพจึงผ่องใส ใครๆ มิได้ตั้งการรักษาทางราชการที่ต้องผูกเหน็บดาบสำหรับอาตมภาพ เพราะการนอนผู้เดียวนั้นผิวพรรณของอาตมภาพจึงผ่องใส ขอถวายพระพร อาตมภาพไม่ได้เศร้าโศกถึงอารมณ์ที่ล่วงไปแล้ว ไม่ปรารถนาอารมณ์ที่ยังไม่มาถึง ยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยสิ่งที่เกิดขึ้นเฉพาะหน้า เพราะเหตุนั้น ผิวพรรณของอาตมภาพจึงผ่องใส คนพาลทั้งหลายย่อมเหือดแห้ง เพราะปรารถนาอารมณ์ที่ยังไม่มาถึง เพราะเศร้าโศกถึงอารมณ์ที่ล่วงไปแล้วเปรียบเหมือนไม้อ้ออันเขียวสด ถูกถอนขึ้นทิ้งไว้ที่แดด ฉะนั้น.

หตฺถานีกํ รถานีกํ อสฺเส ปตฺติญฺจ จมฺมิโน ๑

นิเวสนานิ รมฺมานิ อหํ ปุตฺต ททามิ เต ฯ

อิตฺถาคารญฺจ เต ทมฺมิ สพฺพาลงฺการภูสิตํ

ตา ปุตฺต ปฏิปชฺชสฺสุ ตฺวํ โน ราชา ภวิสฺสสิ ฯ

กุสลา นจฺจคีตสฺส สิกฺขิตา จาตุริตฺถิโย

กาเม ตํ รมยิสฺสนฺติ กึ อรญฺเญ กริสฺสสิ ฯ

ปฏิราชูหิ เต กญฺญา อานยิสฺสํ อลงฺกตา

ตาสุ ปุตฺเต ชเนตฺวาน อถ ปจฺฉา ปพฺพชิสฺสสิ ฯ

ยุวา จ ทหโร จาปิ ๒ ปฐมุปฺปตฺติโต ๓ สุสู

รชฺชํ กาเรหิ ภทฺทนฺเต กึ อรญฺเญ กริสฺสสิ ฯ

ดูกรพระลูกรัก ดิฉันขอมอบกองพลช้าง กองพลม้า กองพลรถ กองพลราบ กองโล่ห์และพระราชนิเวศน์อันเป็นสถานที่รื่นรมย์แก่พระลูกรักดิฉันขอมอบนางสนมกำนัลผู้ประดับด้วยเครื่องอลังการทุกอย่าง ขอพระลูกรักจงปกครองนางสนมกำนัลเหล่านั้น จงเป็นพระราชาของดิฉันทั้งหลาย หญิง ๔ คน เป็นผู้ฉลาดในการฟ้อนรำและการขับร้อง ศึกษาดีแล้วในหน้าที่ของหญิง จักยังพระลูกรักให้รื่นรมย์ในกาม พระลูกรักจักทำประโยชน์อะไรในป่า ดิฉันจักนำราชกัญญาจากพระราชาเหล่าอื่นผู้ประดับประดาดีแล้ว พระลูกรักให้พระโอรสเกิดในหญิงเหล่านั้นหลายคนแล้วภายหลังจึงบวชเถิด พระลูกเจ้ายังทรงพระเยาว์หนุ่มแน่น ตั้งอยู่ในปฐมวัย พระเกศายังดำสนิท จงเสวยราชสมบัติก่อนเถิด พระลูกเจ้าจงทรงพระเจริญ จักกระทำประโยชน์อะไรในป่า.

ยุวา จเร พฺรหฺมจริยํ พฺรหฺมจารี ยุวา สิยา

ทหรสฺส หิ ปพฺพชฺชา เอตํ อิสีภิ วณฺณิตํ ฯ

ยุวา จเร พฺรหฺมจริยํ พฺรหฺมจารี ยุวา สิยา

พฺรหฺมจริยํ จริสฺสามิ นาหํ รชฺเชนมตฺถิโก ฯ

ปสฺสามิ โวหํ ทหรํ อมฺมตาต วทนฺนรํ๕

กิจฺฉาลทฺธํ ปิยํ ปุตฺตํ อปตฺวาว ชรํ มตํ ฯ

ปสฺสามิ โวหํ ทหรึ กุมารึ จารุทสฺสนึ

นววํสกลีรํว ปลุตฺตํ ๑ ชีวิตกฺขยํ ๒ ฯ

ทหราปิ หิ มียนฺติ นรา จ อถ นาริโย

ตตฺถ โก วิสฺสเส โปโส ทหโรมฺหีติ ชีวิเต ฯ

ยสฺส รตฺยา วิวสาเน อายุ อปฺปตรํ สิยา

อปฺโปทเกว มจฺฉานํ กินฺนุ โกมารกํ ตหึ ฯ

นิจฺจมพฺภาหโต โลโก นิจฺจญฺจ ปริวาริโต

อโมฆาสุ วชนฺตีสุ กึ มํ รชฺเชภิสิญฺจสิ ฯ

๑ ม. ปตฺตี จ วมฺมิโน ฯ อิโต ปรํ อีทิสเมว ฯ ๒ ม. จาสิ ฯ ๓ ม. ปฐมุปฺปตฺติโก ฯ

อิโต ปรํ อีทิสเมว ฯ

ขอถวายพระพร คนหนุ่มควรประพฤติพรหมจรรย์ ผู้ประพฤติพรหมจรรย์ควรจะเป็นคนหนุ่ม เพราะว่าการบวชของคนหนุ่ม ท่านผู้แสวงหาคุณธรรมมีพระพุทธเจ้าเป็นต้นสรรเสริญคนหนุ่มควรประพฤติพรหมจรรย์ ผู้ประพฤติพรหมจรรย์ควรจะเป็นคนหนุ่ม อาตมภาพจักประพฤติพรหมจรรย์ อาตมภาพไม่ต้องการด้วยราชสมบัติ อาตมภาพเห็นเด็กชายของท่านทั้งหลาย ผู้เรียกมารดาบิดา ซึ่งเป็นบุตรที่รักอันได้มาด้วยยากยิ่งนักยังไม่ทันถึงแก่ก็ตายเสียแล้ว อาตมภาพเห็นเด็กหญิงของท่านทั้งหลายซึ่งสวยสดงดงามน่าดูน่าชม มีอันสิ้นไปแห่งชีวิตเหมือนหน่อไม้ไผ่ที่ถูกถอน ฉะนั้น จริงอยู่ จะเป็นชายหรือหญิงก็ตามแม้จะยังหนุ่มสาวก็ตายเพราะเหตุนั้น ใครเล่าจะพึงวางใจในชีวิตนั้นว่า เรายังเป็นหนุ่มสาวอายุของคนเป็นของน้อยนัก เพราะวันคืนล่วงไปๆ เปรียบเหมือนอายุของฝูงปลาในน้ำน้อย ความเป็นหนุ่มสาวในวัยนั้นจักทำอะไรได้สัตว์โลกถูกครอบงำและถูกห้อมล้อมอยู่เป็นนิตย์ เมื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เป็นไปอยู่ มหาบพิตรจะอภิเษกอาตมภาพในราชสมบัติทำไม.

เกนมพฺภาหโต โลโก เกน จ ปริวาริโต

กาโย อโมฆา คจฺฉนฺติ ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต ฯ

สัตว์โลกอันอะไรครอบงำไว้ และอันอะไรห้อมล้อมไว้ อะไรชื่อว่าสิ่งไม่เป็นประโยชน์เป็นไปอยู่ ดิฉันถามแล้ว ขอพระลูกเจ้าจงบอกข้อนั้นแก่ดิฉัน.

มจฺจุนาพฺภาหโต โลโก ชราย ปริวาริโต

รโตฺย อโมฆา คจฺฉนฺติ เอวํ ชานาหิ ขตฺติย ฯ

ยถาปิ ตนฺเต วีตนฺเต ๓ ยํ ยเทโวปวุยฺหติ ๔

อปฺปกํ โหติ เวตพฺพํ เอวํ มจฺจาน ชีวิตํ ฯ

ยถา วาริวโห ปูโร คจฺฉํ น ๕ ปริวตฺตติ

เอวมายุ มนุสฺสานํ คจฺฉํ น ปริวตฺตติ ๑ ฯ

ยถา วาริวโห ปูโร วเห รุกฺเขปกูลเช

เอวํ ชราย มรเณน วุยฺหนฺเต สพฺพปาณิโน ฯ

๑ ม. ปลุคฺคํ ฯ ๒ สี. ยุ. ชีวิตกฺขเย ฯ ๓ ม. วิตเต ฯ ๔ ม. ยํ ยเทวูปวิยฺยติ ฯ

สี. ยุ. ยํ ยํ เทวูปวิยฺยติ ฯ ๕ ม. นุปนิวตฺตติ ฯ

สัตว์โลกอันความตายครอบงำไว้ อันความแก่ห้อมล้อมไว้ วันคืนชื่อว่าสิ่งไม่เป็นประโยชน์เป็นไป มหาบพิตรจงทรงทราบอย่างนี้ ขอถวายพระพรเมื่อด้ายที่เขากำลังทอ ช่างหูกทอไปได้เท่าใด ส่วนที่จะต้องทอก็ยังเหลืออยู่น้อยเท่านั้น แม้ฉันใด ชีวิตของสัตว์ทั้งหลายก็ฉันนั้น แม้น้ำที่เต็มฝั่งย่อมไม่ไหลไปสู่ที่สูง ฉันใด อายุของมนุษย์ทั้งหลาย ย่อมไม่กลับมาสู่ความเป็นเด็กอีก ฉันนั้น แม่น้ำที่เต็มฝั่ง ย่อมพัดพาเอาต้นไม้ที่เกิดอยู่ริมฝั่งให้หักโค่นไป ฉันใด สัตว์ทั้งปวงย่อมถูกชราและมรณะพัดพาไป ฉันนั้น.

หตฺถานีกํ รถานีกํ อสฺเส ปตฺติญฺจ จมฺมิโน

นิเวสนานิ รมฺมานิ อหํ ปุตฺต ททามิ เต ฯ

อิตฺถาคารญฺจ เต ทมฺมิ สพฺพาลงฺการภูสิตํ

ตา ปุตฺต ปฏิปชฺชสฺสุ ตฺวํ โน ราชา ภวิสฺสสิ ฯ

กุสลา นจฺจคีตสฺส สิกฺขิตา จาตุริตฺถิโย

กาเม ตํ รมยิสฺสนฺติ กึ อรญฺเญ กริสฺสสิ ฯ

ปฏิราชูหิ เต กญฺญา อานยิสฺสํ อลงฺกตา

ตาสุ ปุตฺเต ชเนตฺวาน อถ ปจฺฉา ปพฺพชิสฺสสิ ฯ

ยุวา จ ทหโร จาปิ ปฐมุปฺปตฺติโต สุสู

รชฺชํ กาเรหิ ภทฺทนฺเต กึ อรญฺเญ กริสฺสสิ ฯ

โกฏฺฐาคารญฺจ โกสญฺจ วาหนานิ พลานิ จ

นิเวสนานิ รมฺมานิ อหํ ปุตฺต ททามิ เต ฯ

โคมณฺฑลปริพฺยูโฬฺห ทาสีสงฺฆปุรกฺขิโต ๒

รชฺชํ กาเรหิ ภทฺทนฺเต กึ อรญฺเญ กริสฺสสิ ฯ

ดูกรพระลูกรัก ดิฉันขอมอบกองพลช้าง กองพลม้า กองพลรถ กองพลราบ กองพลโล่ห์ และพระราชนิเวศน์อันเป็นสถานที่รื่นรมย์แก่พระลูกรัก ดิฉันขอมอบนางสนมกำนัลผู้ประดับด้วยเครื่องอลังการทุกอย่างขอพระลูกจงปกครองนางสนมกำนัลเหล่านั้น จงเป็นพระราชาของดิฉันทั้งหลาย หญิง ๔ คน เป็นผู้ฉลาดในการฟ้อนรำและการขับร้อง ศึกษาดีแล้วในหน้าที่ของหญิง จักยังพระลูกรักให้รื่นรมย์ในกาม พระลูกรักจักทำประโยชน์อะไรในป่า ดิฉันจักนำราชกัญญาจากพระราชาเหล่าอื่น ผู้ประดับประดาดีแล้ว มาให้แก่พระลูก พระลูกรักให้พระโอรสเกิดในหญิงเหล่านั้นหลายคนแล้ว ภายหลังจึงบวชเถิด พระลูกเจ้ายังทรงพระเยาว์หนุ่มแน่น ตั้งอยู่ในปฐมวัยพระเกศายังดำสนิท จงเสวยราชสมบัติก่อนเถิด พระลูกเจ้าจงทรงพระเจริญ จักกระทำประโยชน์อะไรในป่า ดูกรพระลูกรัก ดิฉันขอมอบฉางหลวง พระคลัง พาหนะ พลนิกายและนิเวศน์อันน่ารื่นรมย์ แก่พระลูกรัก พระลูกรักจงแวดล้อมด้วยราชกัญญาอันงดงามเป็นมณฑล จงห้อมล้อมด้วยหมู่นางทาสี เสวยราชสมบัติก่อนเถิดพระลูกรักจงทรงพระเจริญ จักกระทำประโยชน์อะไรในป่า.

กึ มํ ธเนน ขิยฺเยถ ๓ กึ ภริยาย มริสฺสติ

กึ โยพฺพเนน ชิณฺเณน ๔ ยํ ชรายาภิภุยฺยติ ฯ

ตตฺถ กา นนฺทิ กา ขิฑฺฑา กา รติ กา ธเนสนา

กึ เม ปุตฺเตหิ ทาเรหิ ราช มุตฺโตสฺมิ พนฺธนา ฯ

โยหํ ๑ เอวํ ปชานามิ มจฺจุ เม นปฺปมชฺชติ

อนฺตเกนาธิปนฺนสฺส กา รติ กา ธเนสนา ฯ

ผลานมิว ปกฺกานํ นิจฺจํ ปตนโต ภยํ

เอวํ ชาตาน มจฺจานํ นิจฺจํ มรณโต ภยํ ฯ

สายเมเก น ทิสฺสนฺติ ปาโต ทิฏฺฐา พหู ชนา

ปาโต เอเก น ทิสฺสนฺติ สายํ ทิฏฺฐา พหู ชนา ฯ

อชฺเชว กิจฺจมาตปฺปํ โก ชญฺญา มรณํ สุเว

น หิ โน สงฺครนฺเตน มหาเสเนน มจฺจุนา ฯ

โจรา ธนสฺส ปตฺเถนฺติ ราช มุตฺโตสฺมิ พนฺธนา

เอหิ ราช นิวตฺตสฺสุ นาหํ รชฺเชน มตฺถิโกติ ฯ

เตมิยชาตกํ ปฐมํ ฯ

๑ ม. นุปนิวตฺตติ ฯ ๒ ม. ...ปุรกฺขโต ฯ อปรํปิ อีทิสเมว ฯ ๓ ม. กึ ธเนน

ยํ ขีเยถ ฯ สี. กึ ธเนน ยํ ชีเยถ ฯ ๔ สี. ยุ. จิณฺเณน ฯ

มหาบพิตรจะให้อาตมภาพเสื่อมไปเพราะทรัพย์ทำไม บุคคลจักตายเพราะภรรยาทำไม ประโยชน์อะไรด้วยความเป็นหนุ่มสาวซึ่งต้องแก่ ทำไมจะต้องให้ชราครอบงำในโลกพิศวาสอันมีชราและมรณะเป็นธรรมดานั้น จักเพลิดเพลินไปทำไม จะเล่นหัวไปทำไม จะยินดีไปทำไม จะมีประโยชน์อะไรด้วยการแสวงหาทรัพย์ จะมีประโยชน์อะไรด้วยลูกและเมียแก่อาตมภาพ อาตมภาพหลุดพ้นแล้วจากเครื่องผูก ขอถวายพระพร มัจจุราชย่อมไม่ย่ำยีอาตมภาพซึ่งรู้ชัดอย่างนี้ว่า เมื่อบุคคลถูกมัจจุราชครอบงำแล้วจะยินดีไปทำไม จะประโยชน์อะไรด้วยการแสวงหาทรัพย์ ผลไม้ที่สุกแล้ว ย่อมเกิดภัยแก่การหล่นเป็นนิตย์ ฉันใด สัตว์ทั้งหลายที่เกิดแล้วย่อมมีภัยแต่ความตายเป็นนิตย์ ฉันนั้น คนเป็นอันมากได้พบกันในเวลาเช้าพอเวลาเย็นก็ไม่เห็นกัน คนเป็นอันมากได้พบกันในเวลาเย็น พอถึงเวลาเช้าก็ไม่ได้เห็นกัน ควรรีบทำความเพียรเสียแต่ในวันนี้ทีเดียวใครเล่าจะพึงรู้ความตายว่าจะมีในวันพรุ่งนี้ เพราะความผัดเพี้ยนกับมัจจุราชผู้มีเสนาใหญ่นั้นไม่มีเลย โจรทั้งหลายย่อมปรารถนาทรัพย์อาตมภาพเป็นผู้พ้นจากเครื่องผูก ขอถวายพระพร เชิญมหาบพิตรเสด็จกลับเถิด อาตมภาพไม่มีความต้องการด้วยราชสมบัติ.

จบ เตมิยชาดกที่ ๑

โกยํ มชฺเฌ สมุทฺทสฺมึ อปสฺสนฺตีรมายุเห

กึ ๒ ตฺวํ อตฺถวสํ ญตฺวา เอวํ วายามเส ภุสํ ฯ

ใครนี่ เมื่อมองไม่เห็นฝั่ง ก็ยังกระทำความเพียรว่ายอยู่ในท่ามกลางมหาสมุทร ท่านรู้อำนาจประโยชน์อะไร จึงพยายามว่ายอยู่อย่างนี้นัก.

นิสมฺม วตฺตํ โลกสฺส วายมสฺส จ เทวเต

ตสฺมา มชฺเฌ สมุทฺทสฺมึ อปสฺสนฺตีรมายุเห ฯ

ดูกรเทวดา เราพิจารณาเห็นวัตรของโลกและอานิสงส์แห่งความพยายามเพราะฉะนั้น ถึงจะไม่เห็นฝั่ง เราก็ต้องพยายามว่ายอยู่ในท่ามกลางมหาสมุทร.

คมฺภีเร อปฺปเมยฺยสฺมึ ตีรํ ยสฺส น ทิสฺสติ

โมโฆ เต ปุริสวายาโม อปฺปตฺวาว มริสฺสสิ ฯ

๑ สี. ยุ. โสหํ ฯ ๒ ม. กํ ฯ

ฝั่งมหาสมุทรอันลึกประมาณไม่ได้ ย่อมไม่ปรากฏ ความพยายามอย่างลูกผู้ชายของท่านย่อมเปล่าประโยชน์ ท่านยังไม่ทันจะถึงฝั่งก็จักต้องตายเป็นแน่.

อนโณ ญาตีนํ โหติ เทวานํ ปิตุนญฺจ โส

กรํ ปุริสกิจฺจานิ น จ ปจฺฉานุตปฺปติ ฯ

บุคคลผู้กระทำความเพียรอยู่ แม้จะตาย ก็ชื่อว่าไม่เป็นหนี้ คือ ไม่ถูกติเตียนในระหว่างหมู่ญาติ เทวดาและพรหมทั้งหลาย อนึ่ง บุคคลเมื่อกระทำกิจของบุรุษอยู่ ย่อมไม่เดือดร้อนในภายหลัง.

อปารเณยฺยํ ยํ กมฺมํ อผลํ กิลมถุทฺทยํ

ตตฺถ โก วายเมนตฺโถ มจฺจุ ยสฺสาภินิปฺผตํ ๑ ฯ

การงานอันใดยังไม่ถึงที่สุดด้วยความพยายาม การงานอันนั้นก็ไร้ผล มีความลำบากเกิดขึ้น ความปรากฏแก่บุคคลผู้กระทำความพยายามในอันมิใช่ฐานะใด จะมีประโยชน์อะไรด้วยความพยายามในอันมิใช่ฐานะนั้น.

อปารเณยฺยมจฺจนฺตํ โย วิทิตฺวาน เทวเต

น รกฺเข อตฺตโน ปาณํ ชญฺญา โส ยทิ หาปเย ฯ

อธิปฺปายผลํ เอเก อสฺมึ โลกสฺมิ เทวเต

ปโยชยนฺติ กมฺมานิ ตานิ อิชฺฌนฺติ วา น วา ฯ

สนฺทิฏฺฐิกํ กมฺมผลํ นนุ ปสฺสสิ เทวเต

สนฺนา อญฺเญ ตรามหํ ตญฺจ ปสฺสามิ สนฺติเก ฯ

โส อหํ วายมิสฺสามิ ยถาสตฺติ ยถาพลํ

คจฺฉํ ปารํ สมุทฺทสฺส กสฺสํ ปุริสการิยํ ฯ

ดูกรเทวดา ผู้ใดรู้แจ้งว่า การงานนี้ยังไม่ถึงที่สุดด้วยความพยายามแล้วไม่ป้องกันอันตราย ชื่อว่าไม่พึงรักษาชีวิตของตน ถ้าผู้นั้นพึงละความเพียรในฐานะเช่นนั้นเสีย ก็จะพึงรู้ผลแห่งความเกียจคร้านนั้น ดูกรเทวดา คนบางพวกในโลกนี้ เห็นอยู่ซึ่งผลแห่งความประสงค์ จึงประกอบการงานทั้งหลาย การงานเหล่านั้นจะสำเร็จก็ตาม ไม่สำเร็จก็ตามดูกรเทวดา ท่านย่อมเห็นผลแห่งการงานอันประจักษ์แก่ตนแล้วมิใช่หรือคนอื่นๆ พากันจมลงในมหาสมุทร เราคนเดียวเท่านั้นพยายามว่ายข้ามอยู่และได้เห็นท่านมาสถิตอยู่ใกล้เรา เรานั้นจักพยายามตามสติกำลังจักทำความเพียรที่บุรุษพึงกระทำ ไปให้ถึงฝั่งแห่งมหาสมุทร.

โย ตฺวํ เอวํ คเต โอเฆ อปฺปเมยฺเย มหณฺณเว

ธมฺมวายามสมฺปนฺโน กมฺมุนา นาวสีทติ

โส ตฺวํ ตตฺเถว คจฺฉาหิ ยตฺถ เต นิรโต มโน ฯ

ท่านใดถึงพร้อมด้วยความพยายามโดยธรรม ไม่จมลงในห้วงมหรรณพทั้งลึก ทั้งกว้างเห็นปานนี้ ด้วยการกระทำความเพียรของบุรุษ ท่านนั้นจงไปในสถานที่ซึ่งใจของท่านยินดีเถิด.

สุริยุคฺคมเน นิธิ อโถ โอคฺคมเน นิธิ

อนฺโต นิธิ พหิ นิธิ น อนฺโต น พหิ นิธิ

อาโรหเน มหานิธิ อโถ โอโรหเน นิธิ

จตูสุ มหาสาเลสุ สมนฺตา โยชเน นิธิ

ทนฺตคฺเคสุ มหานิธิ พาลคฺเคสุ จ เกปุเก ๒

รุกฺขคฺเคสุ มหานิธิ โสฬเสเต มหานิธี

สหสฺสถาโม ปลฺลงฺโก สีวลาราธเนน จ ฯ

๑ ม. ...นิปฺปตํ ฯ ๒ เกพุเกติปิ ฯ

ขุมทรัพย์ใหญ่ ๑๖ ขุมนี้ คือ ขุมทรัพย์ที่อาทิตย์ขึ้น ๑ ขุมทรัพย์ที่อาทิตย์ตก ๑ ขุมทรัพย์ภายใน ๑ ขุมทรัพย์ภายนอก ๑ ขุมทรัพย์ไม่ใช่

ภายในไม่ใช่ภายนอก ๑ ขุมทรัพย์ขาขึ้น ๑ ขุมทรัพย์ขาลง ๑ ขุมทรัพย์

ที่ไม้รังทั้งสี่ ๑ ขุมทรัพย์ในที่หนึ่งโยชน์โดยรอบ ๑ ขุมทรัพย์ที่ปลายงาทั้งสอง ๑ ขุมทรัพย์ที่ปลายทาง ๑ ขุมทรัพย์ที่น้ำ ๑ ขุมทรัพย์ที่ยอดต้นไม้ ๑ ธนูหนักพันแรงคน ๑ บัลลังก์สี่เหลี่ยมหัวนอนอยู่เหลี่ยมไหน ๑ คนผู้ยังเจ้าหญิงสีวลีให้ยินดี ๑.

อาสึเสเถว ๑ ปุริโส น นิพฺพินฺเทยฺย ปณฺฑิโต

ปสฺสามิ โวหํ อตฺตานํ ยถา อิจฺฉึ ตถา อหุ ฯ

อาสึเสเถว ๑ ปุริโส น นิพฺพินฺเทยฺย ปณฺฑิโต

ปสฺสามิ โวหํ อตฺตานํ อุทกา ถลมุพฺภตํ ฯ

วายเมเถว ปุริโส น นิพฺพินฺเทยฺย ปณฺฑิโต

ปสฺสามิ โวหํ อตฺตานํ ยถา อิจฺฉึ ตถา อหุ ฯ

วายเมเถว ปุริโส น นิพฺพินฺเทยฺย ปณฺฑิโต

ปสฺสามิ โวหํ อตฺตานํ อุทกา ถลมุพฺภตํ ฯ

ทุกฺขูปนีโตปิ นโร สปญฺโญ

อาสํ น ฉินฺเทยฺย สุขาคมาย

พหู หิ ผสฺสา อหิตา หิตา จ

อวิตกฺกิตาโร มจฺจุมุปฺปชฺชนฺติ ๒ ฯ

อจินฺติตมฺปิ ภวติ จินฺติตมฺปิ วินสฺสติ

น หิ จินฺตามยา โภคา อิตฺถิยา ปุริสสฺส วา ฯ

บุรุษผู้เป็นบัณฑิตพึงหวังร่ำไป ไม่พึงเบื่อหน่าย เราเห็นตนได้เป็นพระราชาตามที่เราปรารถนา บุรุษเป็นบัณฑิต พึงหวังร่ำไป ไม่พึงเบื่อหน่ายเราเห็นตนอันน้ำพัดไปสู่บก บุรุษผู้เป็นบัณฑิตพึงพยายามร่ำไป ไม่พึงเบื่อหน่าย เราเห็นตนได้เป็นพระราชาตามที่เราปรารถนา บุรุษผู้เป็นบัณฑิตพึงพยายามร่ำไป ไม่พึงเบื่อหน่าย เราเห็นตนอันน้ำพัดไปสู่บกนรชนผู้มีปัญญาแม้อันทุกข์ถูกต้องแล้ว ไม่พึงตัดความหวังเพื่อการมาแห่งความสุขเสีย จริงอยู่ บุคคลเป็นอันมาก อันผัสสะที่ไม่เป็นประโยชน์กระทบกระทั่งก็ดี อันผัสสะที่เป็นประโยชน์กระทบกระทั่งก็ดีบุคคลเหล่านั้นไม่ตรึกถึงความข้อนี้ จึงเข้าถึงความตาย ความคิดที่ยังมิได้คิดก็มีอยู่บ้าง ความคิดที่คิดแล้วเสื่อมหายไปบ้าง โภคะทั้งหลายของสตรีหรือบุรุษ หาสำเร็จด้วยความคิดไม่.

อโปราณํ ๓ วต โภ ราชา สพฺพภุมฺโม ทิสํปติ

นาชฺช นจฺเจ นิสาเมติ น คีเต กุรุเต มโน ฯ

น มิเค นปิ อุยฺยาเน นปิ หํเส อุทิกฺขติ

มูโคว ตุณฺหีมาสีโน น อตฺถมนุสาสติ ฯ

๑ ม. อาสีเสเถว ฯ ๒ ม. อวิตกฺกิตา มจฺจุมุปพฺพชนฺติ ฯ ๓ สี. ยุ. อปุราณํ ฯ

ดูกรท่านผู้เจริญ พระราชาผู้ครอบครองภาคพื้นทั้งปวง ผู้เป็นใหญ่ในทิศไม่ทรงเป็นเหมือนแต่ก่อน บัดนี้ไม่ทอดพระเนตรการฟ้อนรำ ไม่ทรงใส่พระทัยในการขับร้อง ไม่ทอดพระเนตรฝูงเนื้อ ไม่เสด็จประพาสพระราชอุทยาน ไม่ทอดพระเนตรฝูงหงส์ พระองค์ประทับนิ่งเฉยเหมือนคนใบ้ ไม่ทรงว่าราชการอะไรๆ.

สุขกามา รโหสีลา วคฺคพนฺธา อปารุตา ๑

กสฺส ๒ นุ อชฺช อาราเม ทหรา วุฑฺฒา จ อจฺฉเร

อติกฺกนฺตวนถา ธีรา นโม เตสํ มเหสินํ

เย อุสฺสุกฺกมฺหิ โลกมฺหิ วิหรนฺติ อนุสฺสุกา

เต เฉตฺวา มจฺจุโน ชาลํ ตนฺตํ ๓ มายาวิโน ทฬฺหํ

สนฺทาลยนฺตา ๔ คจฺฉนฺติ โก เตสํ คติมาปเย ฯ

นักปราชญ์ทั้งหลายผู้ใคร่ความสุข มีศีลอันปกปิด ปราศจากเครื่องผูกคือ กิเลส ทั้งหนุ่มทั้งแก่ มีตัณหาอันก้าวล่วงแล้ว อยู่ ณ อารามของใครหนอในวันนี้ ข้าพเจ้าขอนอบน้อมนักปราชญ์เหล่านั้น ผู้แสวงหาคุณใหญ่ นักปราชญ์เหล่าใดเป็นผู้ไม่ขวนขวายอยู่ในโลก อันถึงซึ่งความขวนขวาย นักปราชญ์เหล่านั้นตัดเสียซึ่งข่าย คือ ตัณหาอันมั่นคงแห่งมฤตยูผู้มีมารยาอย่างยิ่ง ทำลายเสียด้วยญาณไปอยู่ ใครจะพึงนำเราไปให้ถึงสถานที่อยู่แห่งนักปราชญ์เหล่านั้นได้.

กทาหํ มิถิลํ ผีตํ วิภตฺตํ ภาคโส มิตํ

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ ตํ กทา ๕ สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทาหํ มิถิลํ ผีตํ วิสาลํ สพฺพโต ปภํ

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทาหํ มิถิลํ ผีตํ พหุปาการโตรณํ

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทาหํ มิถิลํ ผีตํ ทฬฺหมฏฺฏาลโกฏฺฐกํ

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทาหํ มิถิลํ ผีตํ สุวิภตฺตํ มหาปถํ

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทาหํ มิถิลํ ผีตํ สุวิภตฺตนฺตราปณํ

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทาหํ มิถิลํ ผีตํ ควสฺสรถปีฬิตํ

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทาหํ มิถิลํ ผีตํ อารามวนมาลินึ

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทาหํ มิถิลํ ผีตํ อุยฺยานวนมาลินึ

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทาหํ มิถิลํ ผีตํ ปาสาทวรมาลินึ

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทาหํ มิถิลํ ผีตํ ติปุรํ ราชพนฺธุนึ

มาปิตํ โสมนสฺเสน เวเทเหน ยสสฺสินา

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทาหํ วิเทเห ๑ ผีเต นิจิเต ธมฺมรกฺขิเต

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทาหํ วิเทเห ผีเต อเชยฺเย ธมฺมรกฺขิเต

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทาหํ อนฺเตปุรํ รมฺมํ วิภตฺตํ ภาคโส มิตํ

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทาหํ อนฺเตปุรํ รมฺมํ สุธามตฺติกเลปนํ

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทาหํ อนฺเตปุรํ รมฺมํ สุจิคนฺธํ มโนรมํ

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทาหํ กูฏาคาเร จ วิภตฺเต ภาคโส มิเต

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทาหํ กูฏาคาเร จ สุธามตฺติกเลปเน

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทาหํ กูฏาคาเร จ สุจิคนฺเธ มโนรเม

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทาหํ กูฏาคาเร จ ลิตฺเต จนฺทนโผสิเต

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทาหํ สุวณฺณปลฺลงฺเก โคณเก จิตฺตสนฺถเต

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทาหํ มณิปลฺลงฺเก โคณเก จิตฺตสนฺถเต

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทาหํ กปฺปาสโกเสยฺยํ โขมโกทุมฺพรานิ จ

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทาหํ โปกฺขรณี รมฺมา จากวากปกูชิตา ๑

มณฺฑาลเกหิ สญฺฉนฺนา ปทุมุปฺปลเกหิ จ

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทาหํ หตฺถิคุมฺเพ จ สพฺพาลงฺการภูสิเต

สุวณฺณกจฺเฉ มาตงฺเค เหมกปฺปนิวาสเส

อารุเฬฺห คามนีเยภิ โตมรงฺกุสปาณิภิ

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทาหํ อสฺสคุมฺเพ จ สพฺพาลงฺการภูสิเต

อาชานีเยว ชาติยา สินฺธเว สีฆวาหเน

อารุเฬฺห คามนีเยภิ อินฺทิยาจาปธาริภิ ๑

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทาหํ รถเสนิโย สนฺนทฺเธ อุสฺสิตทฺธเช

ทีเป อโถปิ เวยฺยคฺเฆ สพฺพาลงฺการภูสิเต

อารุเฬฺห คามนีเยภิ จาปหตฺเถหิ จมฺมิภิ ๒

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทาหํ โสวณฺณรเถ สนฺนทฺเธ อุสฺสิตทฺธเช

ทีเป อโถปิ เวยฺยคฺเฆ สพฺพาลงฺการภูสิเต

อารุเฬฺห คามนีเยภิ จาปหตฺเถหิ จมฺมิภิ

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทาหํ สชฺฌุรเถ จ สนฺนทฺเธ อุสฺสิตทฺธเช

ทีเป อโถปิ เวยฺยคฺเฆ สพฺพาลงฺการภูสิเต

อารุเฬฺห คามนีเยภิ จาปหตฺเถหิ จมฺมิภิ

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทาหํ อสฺสรเถ จ สนฺนทฺเธ อุสฺสิตทฺธเช

ทีเป อโถปิ เวยฺยคฺเฆ สพฺพาลงฺการภูสิเต

อารุเฬฺห คามนีเยภิ จาปหตฺเถหิ จมฺมิภิ

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทาหํ โอฏฺฐรเถ จ สนฺนทฺเธ อุสฺสิตทฺธเช

ทีเป อโถปิ เวยฺยคฺเฆ สพฺพาลงฺการภูสิเต

อารุเฬฺห คามนีเยภิ จาปหตฺเถหิ จมฺมิภิ

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทาหํ โคณรเถ จ สนฺนทฺเธ อุสฺสิตทฺธเช

ทีเป อโถปิ เวยฺยคฺเฆ สพฺพาลงฺการภูสิเต

อารุเฬฺห คามนีเยภิ จาปหตฺเถหิ จมฺมิภิ

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทาหํ อชรเถ จ สนฺนทฺเธ อุสฺสิตทฺธเช

ทีเป อโถปิ เวยฺยคฺเฆ สพฺพาลงฺการภูสิเต

อารุเฬฺห คามนีเยภิ จาปหตฺเถหิ จมฺมิภิ

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทาหํ เมณฺฑรเถ จ สนฺนทฺเธ อุสฺสิตทฺธเช

ทีเป อโถปิ เวยฺยคฺเฆ สพฺพาลงฺการภูสิเต

อารุเฬฺห คามนีเยภิ จาปหตฺเถหิ จมฺมิภิ

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทาหํ มิครเถ จ สนฺนทฺเธ อุสฺสิตทฺธเช

ทีเป อโถปิ เวยฺยคฺเฆ สพฺพาลงฺการภูสิเต

อารุเฬฺห คามนีเยภิ จาปหตฺเถหิ จมฺมิภิ

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทาหํ หตฺถาโรเห จ สพฺพาลงฺการภูสิเต

นีลจมฺมธเร สูเร โตมรงฺกุสปาณิโน

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทาหํ อสฺสาโรเห จ สพฺพาลงฺการภูสิเต

นีลจมฺมธเร สูเร อินฺทิยาจาปธาริโน ๑

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทาหํ รถาโรเห จ สพฺพาลงฺการภูสิเต

นีลจมฺมธเร สูเร จาปหตฺเถ กลาปิโน ๒

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทาหํ ธนุคฺคเห จ สพฺพาลงฺการภูสิเต

นีลจมฺมธเร สูเร จาปหตฺเถ กลาปิโน ๒

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทาหํ ราชปุตฺเต จ สพฺพาลงฺการภูสิเต

จิตฺรจมฺมธเร ๓ สูเร กญฺจนาเวฬุธาริโน ๔

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทาหํ อริยคเณ วตฺถวนฺเต ๕ อลงฺกเต

หริจนฺทนลิตฺตงฺเค กาสิกุตฺตมธาริโน ๖

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯโ

กทาหํ อมจฺจคเณ สพฺพาลงฺการภูสิเต

ปีตจมฺมธเร สูเร ปุรโต คจฺฉมาลิโน ๗

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทาหํ สตฺตสตา ภริยา สพฺพาลงฺการภูสิตา

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทาหํ สตฺตสตา ภริยา สุสญฺญา ตนุมชฺฌิมา

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทาหํ สตฺตสตา ภริยา อสฺสวา ปิยภาณินี

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทาหํ สตปลกํสํ โสวณฺณํ สตราชิกํ

ปหาย ปพฺพชิสฺสามิ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทา สุ มํ หตฺถิคุมฺพา สพฺพาลงฺการภูสิตา

สุวณฺณกจฺฉา มาตงฺคา เหมกปฺปนิวาสสา

อารุฬฺหา คามนีเยภิ โตมรงฺกุสปาณิภิ

ยนฺตํ มํ นานุยิสฺสนฺติ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทา สุ มํ อสฺสคุมฺพา สพฺพาลงฺการภูสิตา

อาชานียาว ชาติยา สินฺธวา สีฆวาหนา

อารุฬฺหา คามนีเยภิ อินฺทิยาจาปธาริภิ

ยนฺตํ มํ นานุยิสฺสนฺติ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทา สุ มํ รถเสนิโย สนฺนทฺธา อุสฺสิตทฺธชา

ทีปา อโถปิ เวยฺยคฺฆา สพฺพาลงฺการภูสิตา

อารุฬฺหา คามนีเยภิ จาปหตฺเถหิ จมฺมิภิ

ยนฺตํ มํ นานุยิสฺสนฺติ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทา สุ มํ สุวณฺณรถา สนฺนทฺธา อุสฺสิตทฺธชา

ทีปา อโถปิ เวยฺยคฺฆา สพฺพาลงฺการภูสิตา

อารุฬฺหา คามนีเยภิ จาปหตฺเถหิ จมฺมิภิ

ยนฺตํ มํ นานุยิสฺสนฺติ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทา สุ มํ สชฺฌุรถา สนฺนทฺธา อุสฺสิตทฺธชา

ทีปา อโถปิ เวยฺยคฺฆา สพฺพาลงฺการภูสิตา

อารุฬฺหา คามนีเยภิ จาปหตฺเถหิ จมฺมิภิ

ยนฺตํ มํ นานุยิสฺสนฺติ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทา สุ มํ อสฺสรถา สนฺนทฺธา อุสฺสิตทฺธชา

ทีปา อโถปิ เวยฺยคฺฆา สพฺพาลงฺการภูสิตา

อารุฬฺหา คามนีเยภิ จาปหตฺเถหิ จมฺมิภิ

ยนฺตํ มํ นานุยิสฺสนฺติ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทา สุ มํ โอฏฺฐรถา สนฺนทฺธา อุสฺสิตทฺธชา

ทีปา อโถปิ เวยฺยคฺฆา สพฺพาลงฺการภูสิตา

อารุฬฺหา คามนีเยภิ จาปหตฺเถหิ จมฺมิภิ

ยนฺตํ มํ นานุยิสฺสนฺติ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทา สุ มํ โคณรถา สนฺนทฺธา อุสฺสิตทฺธชา

ทีปา อโถปิ เวยฺยคฺฆา สพฺพาลงฺการภูสิตา

อารุฬฺหา คามนีเยภิ จาปหตฺเถหิ จมฺมิภิ

ยนฺตํ มํ นานุยิสฺสนฺติ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทา สุ มํ อชรถา สนฺนทฺธา อุสฺสิตทฺธชา

ทีปา อโถปิ เวยฺยคฺฆา สพฺพาลงฺการภูสิตา

อารุฬฺหา คามนีเยภิ จาปหตฺเถหิ จมฺมิภิ

ยนฺตํ มํ นานุยิสฺสนฺติ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทา สุ มํ เมณฺฑรถา สนฺนทฺธา อุสฺสิตทฺธชา

ทีปา อโถปิ เวยฺยคฺฆา สพฺพาลงฺการภูสิตา

อารุฬฺหา คามนีเยภิ จาปหตฺเถหิ จมฺมิภิ

ยนฺตํ มํ นานุยิสฺสนฺติ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทา สุ มํ มิครถา สนฺนทฺธา อุสฺสิตทฺธชา

ทีปา อโถปิ เวยฺยคฺฆา สพฺพาลงฺการภูสิตา

อารุฬฺหา คามนีเยภิ จาปหตฺเถหิ จมฺมิภิ

ยนฺตํ มํ นานุยิสฺสนฺติ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทา สุ มํ หตฺถาโรหา สพฺพาลงฺการภูสิตา

นีลจมฺมธรา สูรา โตมรงฺกุสปาณิโน

ยนฺตํ มํ นานุยิสฺสนฺติ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทา สุ มํ อสฺสาโรหา สพฺพาลงฺการภูสิตา

นีลจมฺมธรา สูรา อินฺทิยาจาปธาริโน

ยนฺตํ มํ นานุยิสฺสนฺติ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทา สุ มํ รถาโรหา สพฺพาลงฺการภูสิตา

นีลจมฺมธรา สูรา จาปหตฺถา กลาปิโน

ยนฺตํ มํ นานุยิสฺสนฺติ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทา สุ มํ ธนุคฺคหา สพฺพาลงฺการภูสิตา

นีลจมฺมธรา สูรา จาปหตฺถา กลาปิโน

ยนฺตํ มํ นานุยิสฺสนฺติ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทา สุ มํ ราชปุตฺตา สพฺพาลงฺการภูสิตา

จิตฺรจมฺมธรา สูรา กญฺจนาเวฬธาริโน

ยนฺตํ มํ นานุยิสฺสนฺติ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทา สุ มํ อริยคณา วตฺถวนฺตา ๑ อลงฺกตา

หริจนฺทนลิตฺตงฺคา กาสิกุตฺตมธาริโน

ยนฺตํ มํ นานุยิสฺสนฺติ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทา สุ มํ อมจฺจคณา สพฺพาลงฺการภูสิตา

ปีตจมฺมธรา สูรา ปุรโต คจฺฉมาลินี ๒

ยนฺตํ มํ นานุยิสฺสนฺติ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทา สุ มํ สตฺตสตา ภริยา สพฺพาลงฺการภูสิตา

ยนฺตํ มํ นานุยิสฺสนฺติ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทา สุ มํ สตฺตสตา ภริยา สุสญฺญา ตนุมชฺฌิมา

ยนฺตํ มํ นานุยิสฺสนฺติ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทา สุ มํ สตฺตสตา ภริยา อสฺสวา ปิยภาณินี

ยนฺตํ มํ นานุยิสฺสนฺติ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทาหํ ปตฺตํ คเหตฺวาน มุณฺโฑ สงฺฆาฏิปารุโต

ปิณฺฑิกาย จริสฺสามิ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทาหํ ปํสุกูลานํ อุชฺฌิตานํ มหาปเถ

สงฺฆาฏึ ธารยิสฺสามิ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทาหํ สตฺตาหํ เมเฆ ๑ โอวุฏฺเฐ อลฺลจีวโร

ปิณฺฑิกาย จริสฺสามิ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทาหํ สพฺพณฺหํ ๒ คนฺตฺวา รุกฺขา รุกฺขํ วนา วนํ

อนเปกฺโข จริสฺสามิ ๓ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทาหํ คิริทุคฺเคสุ ปหีนภยเภรโว

อทุติโย คมิสฺสามิ ๔ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทาหํ วีณรุชฺชโกว ๕ สตฺตตนฺตึ มโนรมํ

จิตฺตํ อุชุํ กริสฺสามิ ตํ กทา สุ ภวิสฺสติ ฯ

กทาหํ รถกาโรว ปริกนฺตํ อุปาหนํ

กามสํโยชเน เฉจฺฉํ เย ทิพฺเพ เย จ มานุเส ฯ

๑ ม. วธพนฺธา อปารตา ฯ ๒ สี. ยุ. เกสํ ฯ ๓ ม. ตตํ ฯ ๔ ม. ฉินฺนาลยตฺตา ฯ

๕ ม. กุทาสฺสุ ฯ อิโต ปรํ อีทิสเมว ฯ

๑ ม. เวเทเห ฯ อิโต ปรํ อีทิสเมว ฯ

๑ ม. จกฺกวากปกูชิตา ฯ

๑ ม. อิลฺลิยาจาปธาริภิ ฯ ๒ ม. วมฺมิภิ ฯ อิโต ปรํ อีทิสเมว ฯ

๑ ม. อิลฺลิยาจาปธาริเน ฯ ๒ ม. กลาปิเน ฯ ๓ ม. จิตฺรวมฺมธเร ฯ ๔-๖ ม. ...

ธาริเน ฯ ๕ ม. วตวนฺเต ฯ ๗ ม. คจฺฉมาลิเน ฯ

๑ ม. วตวนฺตา ฯ ๒ ม. คจฺฉมาลิโน ฯ

เมื่อไรเราจึงจักละพระนครมิถิลาอันบริบูรณ์ ซึ่งนายช่างผู้ฉลาดจัดการสร้างแบ่งไว้เป็นส่วนๆ ออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ เมื่อไรเราจึงจักละพระนครมิถิลาอันบริบูรณ์กว้างขวางรุ่งเรืองโดยประการทั้งปวง ออกบวชได้ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ เมื่อไรเราจึงจักละพระนครมิถิลาอันสมบูรณ์ ซึ่งมีปราการและเสาค่ายเรียงราย

ออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ เมื่อไรเราจึงจักละ

พระนครมิถิลาอันบริบูรณ์ ซึ่งมีป้อมคูและซุ้มประตูมั่นคง ออกบวชได้ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ เมื่อไรเราจึงจักละพระนครมิถิลาอันบริบูรณ์ มีทางหลวงหลายสายตัดไว้เรียบร้อย ออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ เมื่อไรเราจักละพระนครมิถิลาอันบริบูรณ์ ซึ่งจัดร้านตลาดไว้เรียบร้อย ออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ เมื่อไรเราจึงจักละพระนครมิถิลาอันบริบูรณ์ ซึ่งมีโค ม้า และรถเบียดเสียดกัน ออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จเมื่อไรหนอ เมื่อไรเราจึงจักละพระนครมิถิลาอันบริบูรณ์ มีสวนสาธารณะและวนสถานเป็นระเบียบเรียบร้อย ออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอเมื่อไรเราจึงจักละพระนครมิถิลาอันบริบูรณ์

มีหมู่ไม้ในพระราชอุทยานเป็นระเบียบเรียบร้อย ออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอเมื่อไรเราจึงจักละพระนครมิถิลาอันบริบูรณ์ มีปราสาทราชมนเทียรอันงดงาม เป็นระเบียบเรียบร้อย ออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ เมื่อไรเราจึงจักละพระนครมิถิลาอันบริบูรณ์ มีปราการสามชั้น พรั่งพร้อมด้วยพระบรมวงศานุวงศ์ อันพระเจ้าวิเทหราชผู้เรืองยศพระนามว่าโสมนัสทรงสร้างไว้ ออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ เมื่อไรเราจึงจักละวิเทหรัฐอันบริบูรณ์ มีการสะสมธัญญาหารเป็นต้นไว้พร้อมมูล อันพระเจ้าวิเทหราชทรงปกครองโดยธรรม ออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ เมื่อไรเราจึงจักละวิเทหรัฐอันบริบูรณ์ อันอริราชศัตรูไม่สามารถผจญได้ อันพระเจ้าวิเทหราชทรงปกครองโดยธรรม ออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอเมื่อไรเราจึงจักละพระราชมนเทียรอันน่ารื่นรมย์ ที่นายช่างผู้ชาญฉลาดจัดสร้างไว้เป็นส่วนๆ ออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอเมื่อไรเราจึงจักละพระราชมนเทียรอันน่ารื่นรมย์ ที่ฉาบทาด้วยปูนขาวและดินเหนียว ออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ เมื่อ

ไรเราจึงจักละพระราชมนเทียรอันรื่นรมย์ มีกลิ่นหอมฟุ้งจรุงใจ ออก

บวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ เมื่อไรเราจึงจักละพระ

ตำหนักยอด อันนายช่างผู้ชาญฉลาดจัดสร้างไว้เป็นส่วนๆ ออกบวชได้ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ เมื่อไรเราจึงจักละพระตำหนักยอดอันฉาบทาด้วยปูนขาวและดินเหนียว ออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ เมื่อไรเราจึงจักละพระตำหนักยอด อันมีกลิ่นหอมฟุ้งจรุงใจ ออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ เมื่อไรเราจึงจักละพระตำหนักยอด อันนายช่างผู้ชาญฉลาดทาสีไว้สวยงาม ประพรมด้วยจุรณแก่นจันทน์ ออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอเมื่อไรเราจึงจักละบัลลังก์ทองอันลาดด้วยผ้าโกเชาว์อย่างวิจิตร ออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ เมื่อไรเราจึงจักละบัลลังก์แก้วมณีอันลาดด้วยผ้าโกเชาว์อย่างวิจิตร

ออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ เมื่อไรเราจึงจักละผ้าฝ้าย ผ้าไหม ผ้าโขมพัสตร์ ออกบวชได้ ผ้าโกทุมพรพัสตร์ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ เมื่อไรเราจึงจักละสระโบกขรณีอันน่ารื่นรมย์ มีนกจากพรากมาส่งเสียงพร่ำเพรียกอยู่ ดาดาษด้วยดอกมณฑา ดอกปทุม และดอกอุบล ออกบวชได้ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ เมื่อไรเราจึงจักละกองช้างอันประดับประดาด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง มีสายรัดทองคำ เป็นช้างตระกูลมาตังคะมีเครื่องปกตระพองและตาข่ายทอง มีนายควาญผู้ถือโตมรและของ้าวขึ้นขี่ประจำ ออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ เมื่อไรจึงจักละกองม้าอันประดับประดาด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง

เป็นม้าต้นตระกูลสินธพชาติอาชาไนย เป็นพาหนะเร็ว อันนายสารถีถือแส้และธนูขึ้นขี่ประจำ ออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ เมื่อไรเราจึงจักละกองรถอันผูกสอดเครื่องรบ ติดธงประจำหุ้มด้วยหนังเสือเหลืองและเสือโคร่ง ประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง อันนายสารถีสวมเกราะถือธนูขึ้นขี่ประจำ ออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ เมื่อไรเราจึงจักละรถทองมีเครื่องครบครัน ติดธงประจำหุ้มด้วยหนังเสือเหลืองและเสือโคร่ง ประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวงอันนายสารถีสวมเกราะถือธนูขึ้นขี่ประจำ ออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ เมื่อไรเราจึงจักละรถเงิน ... รถม้า ... รถอูฐ ...

รถโค ... รถแกะ ... รถแพะ ... รถมฤค ซึ่งมีเครื่องครบครัน ติดธงประจำหุ้มด้วยหนังเสือเหลืองและเสือโคร่ง ประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวงอันนายสารถีสวมเกราะถือธนูขึ้นประจำ ออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ เมื่อไรเราจึงจักละกองฝึกช้างผู้ประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง สวมเกราะเขียว กล้าหาญ ถือโตมรและของ้าว ออกบวชได้ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ เมื่อไรเราจึงจักละกองม้า ... กองฝึกรถอันประดับเครื่องอลังการทั้งปวง สวมเกราะเขียว กล้าหาญ ถือธนูและแล่ง ... กองธนู อันประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง สวมเกราะเขียวกล้าหาญ ถือธนูและแล่ง ... พวกราชบุตรผู้ประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง

สวมเกราะอันวิจิตร กล้าหาญ ถือกฤตทอง ออกบวชได้ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ เมื่อไรเราจึงจักละหมู่พราหมณ์ผู้ครองผ้า ประดับประดา ลูบไล้ตัวด้วยจุรณ์จันทน์เหลือง ทรงผ้าเนื้อดีอันมาแต่แคว้นกาสี ออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอเมื่อไรเราจึงจักละหมู่อำมาตย์ผู้ประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง สวมเกราะเหลือง กล้าหาญ เดินไปข้างหน้าเป็นระเบียบเรียบร้อย ออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ เมื่อไรเราจึงจักละนางสนมกำนัลประมาณ ๗๐๐ คน อันประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง ออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ เมื่อไรเราจึงจักละนางสนมกำนัลประมาณ

๗๐๐ คน ผู้ละมุนละไมสะโอดสะอง ออกบวชได้ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ เมื่อไรเราจึงจักละนางสนมกำนัลประมาณ ๗๐๐ คน ผู้ว่านอนสอนง่าย เจรจาไพเราะน่ารัก ออกบวชได้ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ เมื่อไรเราจึงจักละถาดทองคำหนักร้อยปัลละ จำหลักลวดลายตั้งร้อย ออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ เมื่อไรหนอกองช้างอันประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวงมีสายรัดทองคำ เป็นช้างตระกูลมาตังคะ มีเครื่องปกกะพองและตาข่ายทอง อันนายควาญผู้ถือโตมรและของ้าวขึ้นขี่ประจำ ที่เคยขี่ติดตามเราจักไม่ติดตามเรา ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ เมื่อไรกองม้าอันประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง

เป็นม้าต้นตระกูลสินธพชาติอาชาไนยเป็นพาหนะเร็ว อันนายสารถีถือแส้และธนูขึ้นขี่ประจำ ที่เคยติดตามเรา จึงจักไม่ติดตามเรา ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ เมื่อไรกองรถ ซึ่งผูกสอดเครื่องรบติดธงประจำ หุ้มด้วยหนังเสือเหลืองและเสือโคร่ง ประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง อันนายสารถีสวมเกราะถือธนูขึ้นขี่ประจำ ที่เคยติดตามเรา จึงจักไม่ติดตามเรา ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ เมื่อไรรถทองซึ่งมีเครื่องครบครัน ติดธงประจำหุ้มด้วยหนังเสือเหลืองและเสือโคร่ง ประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง อันนายสารถีสวมเกราะถือธนูขึ้นขี่ประจำ ที่เคยติดตามเรา จึงจักไม่ติดตามเราความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ

เมื่อไรรถเงิน ... รถม้า ... รถอูฐ ... รถโค... รถแพะ ... รถแกะ ... รถมฤค ซึ่งมีเครื่องครบครัน ติดธงประจำหุ้มด้วยหนังเสือเหลืองและเสือโคร่ง ประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง อันนายสารถีสวมเกราะถือธนูขึ้นขี่ประจำ ที่เคยติดตามเรา จึงจักไม่ติดตามเราความดำรินั้นจึงจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ เมื่อไรกองฝึกช้าง ผู้ประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง สวมเกราะเขียว กล้าหาญ ถือโตมรและของ้าวซึ่งเคยติดตามเรา จึงจักไม่ติดตามเรา ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ เมื่อไรกองฝึกม้า อันประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง สวมเกราะเขียว กล้าหาญ ถือแส้และธนู ... กองฝึกรถ อันประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง สวมเกราะเขียว กล้าหาญ ถือธนูและแล่งธนู ... กองฝึกธนู ... พวกราชบุตร ผู้ประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง สวมเกราะอันวิจิตร กล้าหาญ ถือกฤตทอง ซึ่งเคยติดตามเรา จึงจักไม่ติดตามเราความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ เมื่อไรหมู่พราหมณ์ผู้ครองผ้า ประดับประดา ลูบไล้ตัวด้วยจุรณจันทน์เหลือง ทรงผ้าเนื้อดีแคว้นกาสีซึ่งเคยติดตามเรา จึงจักไม่ติดตามเรา ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไร

หนอ เมื่อไรหมู่อำมาตย์ผู้ประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง สวมเกราะ

เหลือง กล้าหาญ เดินไปข้างหน้าเป็นระเบียบเรียบร้อย ซึ่งเคยติดตามเรา จึงจักไม่ติดตามเรา ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ เมื่อไรนางสนมกำนัลประมาณ ๗๐๐ คน ผู้ประดับประดาด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง ซึ่งเคยติดตามเรา จึงจักไม่ติดตามเรา ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ เมื่อไรนางสนมกำนัลประมาณ ๗๐๐ คน ผู้ละมุนละไมสะโอดสะอง ที่เคยติดตามเรา จึงจักไม่ติดตามเรา ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ เมื่อไรนางสนมกำนัลประมาณ ๗๐๐ คน ผู้ว่านอนสอนง่าย เจรจาไพเราะน่ารัก ซึ่งเคยติดตามเรา จึงจักไม่ติดตามเราความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ เมื่อไรเราจึงจักได้ปลงผมห่มผ้าสังฆาฏิอุ้มบาตรเที่ยวบิณฑบาต ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอเมื่อไรเราจักได้ทรงผ้าสังฆาฏิอันทำด้วยผ้าบังสุกุล ซึ่งเขาทิ้งไว้ที่หนทางใหญ่ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ เมื่อไรฝนตกตลอด ๗ วันเราจึงจักมีจีวรเปียกชุ่มเที่ยวบิณฑบาต ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ เมื่อไรเราจึงจักได้จาริกไปตามต้นไม้ตามราวป่า ตลอดทั้งกลางวัน

กลางคืน เที่ยวไปโดยไม่ต้องห่วงหลัง ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไร

หนอ เมื่อไรเราจึงจักละความกลัวและความขลาดได้เด็ดขาด เที่ยวไปผู้เดียว ไม่มีเพื่อนสอง ตามซอกเขาและลำธาร ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ เมื่อไรเราจึงจักได้ทำจิตให้ตรง ดังคนดีดพิณ ดีดสายพิณทั้ง ๗ สายให้เป็นเสียงรื่นรมย์ใจ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ เมื่อไรเราจึงจักตัดเสียได้ซึ่งกามสังโยชน์ ทั้งที่เป็นของทิพย์ทั้งที่เป็นของมนุษย์ เหมือนช่างหนังตัดรองเท้าโดยรอบ ฉะนั้น.

ตา จ สตฺตสตา ภริยา สพฺพาลงฺการภูสิตา

พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ กสฺมา โน วิชหิสฺสสิ ฯ

ตา จ สตฺตสตา ภริยา สุสญฺญา ตนุมชฺฌิมา

พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ กสฺมา โน วิชหิสฺสสิ ฯ

ตา จ สตฺตสตา ภริยา อสฺสวา ปิยภาณินี

พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ กสฺมา โน วิชหิสฺสสิ ฯ

ตา จ สตฺตสตา ภริยา สพฺพาลงฺการภูสิตา

หิตฺวา สมฺปทวี ๑ ราชา ปพฺพชฺชาย ปุรกฺขิโต ฯ

ตา จ สตฺตสตา ภริยา สุสญฺญา ตนุมชฺฌิมา

หิตฺวา สมฺปทวี ๑ ราชา ปพฺพชฺชาย ปุรกฺขิโต ฯ

ตา จ สตฺตสตา ภริยา อสฺสวา ปิยภาณินี

หิตฺวา สมฺปทวี ๑ ราชา ปพฺพชฺชาย ปุรกฺขิโต ฯ

หิตฺวา สตปลฺลกํสํ โสวณฺณํ สตราชิกํ

อคฺคหิ มตฺติกาปตฺตํ ตํ ทุติยาภิเสจนํ ฯ

๑ ม. สตฺตาหสมฺเมเฆ ฯ ๒ สี. ม. สพฺพหํ ฐานํ ฯ ยุ. สพฺพาหํ ฐานํ ฯ

๓ ม. คมิสฺสามิ ฯ สี. ยุ. วิหริสฺสามิ ฯ ๔ สี. ยุ. วิหริสฺสามิ ฯ

๕ ม. วีณํว รุชฺชโก ฯ

นางสนมกำนัลประมาณ ๗๐๐ คนนั้น ประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวงต่างประคองพาหารำพันว่า เพราะเหตุไร พระองค์จึงทรงละทิ้งพวกเกล้ากระหม่อมฉันไว้ นางสนมกำนัลประมาณ ๗๐๐ คน ล้วนละมุนละไมสะโอดสะอง ต่างประคองพาหารำพันว่า เพราะเหตุไร พระองค์จึงทรงละทิ้งพวกเกล้ากระหม่อมฉันไว้ นางสนมกำนัลประมาณ ๗๐๐ คน ล้วนว่านอนสอนง่าย เจรจาไพเราะน่ารัก ต่างประคองพาหารำพันว่า เพราะ

เหตุไร พระองค์จึงทรงละทิ้งพวกเกล้ากระหม่อมฉันไว้ พระราชาทรง

ละนางสนมกำนัลประมาณ ๗๐๐ คนเหล่านั้น ล้วนประดับประดาด้วยอลังการทั้งปวง เสด็จมุ่งผนวชแต่พระองค์เดียว พระราชาทรงละนางสนมกำนัลประมาณ ๗๐๐ คนเหล่านั้น ผู้ละมุนละไม สะโอดสะองเสด็จมุ่งผนวชแต่พระองค์เดียว พระราชาทรงละนางสนมกำนัลประมาณ๗๐๐ คนเหล่านั้น ผู้ว่านอนสอนง่าย เจรจาไพเราะน่ารัก เสด็จมุ่งผนวชแต่พระองค์เดียว ทรงละถาดทองคำหนักประมาณ ๑๐๐ ปัลละ จำหลักลวดลายตั้งร้อย ทรงอุ้มบาตรดิน เป็นการอภิเษกครั้งที่ ๒.

เภสฺมา อคฺคิสมา ชาลา โกสา ฑยฺหนฺติ ภาคโส

รชตํ ชาตรูปญฺจ มุตฺตา เวฬุริยา พหู

มณโย สงฺขมุตฺตา จ วตฺถกํ ๒ หริจนฺทนํ

อชินํ ทนฺตภณฺฑญฺจ โลหํ กาฬายสํ พหุํ

เอหิ ราช นิวตฺตสฺสุ มา เต ตํ วินสฺสา ๓ ธนํ ฯ

คลังทั้งหลาย คือ คลังเงิน คลังทอง คลังแก้วมุกดา คลังแก้วไพฑูรย์คลังแก้วมณี คลังสังข์ คลังไข่มุกด์ คลังผ้า คลังจันทน์เหลืองคลังหนัง คลังงาช้าง คลังพัสดุ คลังทองแดง คลังเหล็ก เป็นอันมาก มีเปลวไฟเสมอเป็นอันเดียวกัน น่ากลัว แม้จัดไว้คนละส่วนไฟก็ไหม้หมด ข้าแต่พระราชาขอเชิญเสด็จกลับก่อนเถิด พระราชทรัพย์ของพระองค์อย่าพินาศเสียเลย.

สุสุขํ วต ชีวาม เยสนฺโน นตฺถิ กิญฺจนํ

มิถิลาย ฑยฺหมานาย น เม กิญฺจิ อฑยฺหถ ฯ

เราทั้งหลายผู้ไม่มีความกังวล เป็นสุขดีจริงหนอ เมื่อกรุงมิถิลาถูกเพลิงเผาอยู่ อะไรหน่อยหนึ่งของเรามิได้ถูกเพลิงเผา.

อฏวิโย สมุปฺปนฺนา รฏฺฐํ วิทฺธํสยนฺติ เต

เอหิ ราช นิวตฺตสฺสุ มา รฏฺฐํ วินสฺสา ๓ อิทํ ฯ

เกิดพวกโจรในดงขึ้นแล้ว พากันมาปล้นแว่นแคว้นของพระองค์ ข้าแต่พระราชา ขอเชิญเสด็จกลับเถิด แว่นแคว้นนี้อย่าพินาศเสียเลย.

สุสุขํ วต ชีวาม เยสนฺโน นตฺถิ กิญฺจนํ

รฏฺเฐ วิลุมฺปมานมฺหิ น เม กิญฺจิ อหารถ

สุสุขํ วต ชีวาม เยสนฺโน นตฺถิ กิญฺจนํ

ปีติภกฺขา ภวิสฺสาม เทวา อาภสฺสรา ยถา ฯ

๑ สี. สมฺปทฺทยี ฯ ม. สมฺปทฺทวี ฯ ๒ ม. วตฺถิกํ ฯ ๓ ม. วินสา ฯ

เราทั้งหลายผู้ไม่มีความกังวล เป็นสุขดีจริงหนอ เมื่อแว่นแคว้นถูกปล้นอะไรหน่อยหนึ่งของเรามิได้ถูกปล้น เราทั้งหลายผู้ไม่มีความกังวล เป็นสุขดีจริงหนอ เราทั้งหลายจักมีปีติเป็นภักษา เหมือนดังเทพเจ้าเหล่าอาภัสสระ ฉะนั้น.

กิเมฺหโส มหโต โฆโส กา นุ คาเมว กีฬิยา

สมณ เตฺวว ปุจฺฉามิ กตฺเถโสภิสโฏ ชโน ฯ

เสียงอันกึกก้องของหมู่ชนเป็นอันมากนี้ เพราะอะไร นั่นใครหนอมากับท่านเหมือนเล่นกันอยู่ในบ้าน ดูกรสมณะ อาตมภาพขอถามท่านมหาชนนี้ติดตามท่านมาเพื่อประโยชน์อะไร.

มมํ โอหาย คจฺฉนฺตํ เอตฺเถโสภิสโฏ ชโน

สีมาติกฺกมนํ ยนฺตํ มุนิโมนสฺส ปตฺติยา

มิสฺสํ นนฺทีหิ คจฺฉนฺตํ กึ ชานมนุปุจฺฉสิ ฯ

มหาชนนี้ติดตามข้าพเจ้าผู้ละทิ้งพวกเขาไปในที่นี้ ข้าพเจ้าผู้ล่วงเสียซึ่งเขตแดน คือ กิเลส ออกบวชเพื่อบรรลุถึงมโนธรรม คือ ญาณของพระมุนี แต่ยังเจือด้วยความเพลิดเพลินทั้งหลายอยู่ พระผู้เป็นเจ้ารู้อยู่จะถามทำไม.

มาสฺสุ ติณฺโณ อมญฺญิตฺโถ ๑ สรีรํ ธารยํ อิมํ

อตีรเณยฺยมิทํ กมฺมํ พหู หิ ปริปนฺถโย ฯ

พระองค์เพียงแต่ทรงสรีระอันครองผ้ากาสาวะนี้ อย่าได้สำคัญว่าเราข้ามพ้นเขตแดน คือ กิเลสแล้ว กรรม คือ กิเลสนี้ จะพึงข้ามได้ด้วยการทรงเพศบรรพชิตก็หาไม่ เพราะอันตราย คือ กิเลสของพระองค์ยังมีอยู่มาก.

โก นุ เม ปริปนฺถสฺส มม เอวํวิหาริโน

โย เนว ทิฏฺเฐ นาทิฏฺเฐ กามานมภิปตฺถเย ฯ

อันตรายอะไรหนอ จะพึงมีแก่ข้าพเจ้าผู้มีปกติอยู่ผู้เดียวอย่างนี้ ไม่ปรารถนากามทั้งหลายในมนุษยโลกและในเทวโลก.

นิทฺทา ตนฺทิ วิชมฺภิตา อรติ ภตฺตสมฺมโท

อาวสนฺติ สรีรฏฺฐา พหู หิ ปริปนฺถโย ฯ

อันตรายเป็นอันมากแล คือ ความหลับ ความเกียจคร้าน ความง่วงเหงา ความไม่ยินดี ความเมาอาหาร ตั้งอยู่ในสรีระของพระองค์.

กลฺยาณํ วต มํ ภวํ พฺราหฺมณ อนุสาสสิ

พฺราหฺมณ เตฺวว ปุจฺฉามิ โก นุ ตฺวมสิ มาริส ฯ

ข้าแต่ท่านพราหมณ์ ท่านพร่ำสอนข้าพเจ้าดีหนอ ข้าพเจ้าขอถามท่านผู้นิรทุกข์ ท่านเป็นใครหนอ.

นารโท อิติ นาเมน กสฺสโป อิติ มํ วิทู

โภโต สงฺกาเส อาคจฺฉึ สาธุ สพฺภิ สมาคโม ฯ

ตสฺส เต สพฺโพ อานนฺโท วิหาโร อุปวตฺตตุ

ยทูนํ ตํ ปริปูเรหิ ขนฺติยา อุปสเมน จ ฯ

ปสารย สนฺนตญฺจ อุนฺนตญฺจ ปหารย ๒

กมฺมํ วิชฺชญฺจ ธมฺมญฺจ สกฺกตฺวาน ปริพฺพช ฯ

๑ ม. อมญฺญิตฺถ ฯ ๒ ม. ปสารยุ ฯ

ชนทั้งหลายรู้จักอาตมาโดยชื่อว่านารทะ โดยโคตรว่ากัสสปะ อาตมามาในสำนักของพระองค์ด้วยความสำคัญว่าการสมาคมกับสัตบุรุษทั้งหลายเป็นความดี พระองค์จงทรงมีความยินดีในบรรพชานี้ วิหารธรรมจงเกิดแก่พระองค์ กิจอันใดยังพร่องด้วยศีล การบริกรรมและฌาน พระองค์จงทรงบำเพ็ญกิจนั้น ให้บริบูรณ์ด้วยความอดทนและความสงบระงับอย่าถือพระองค์ว่าเป็นกษัตริย์ จงทรงคลายออกเสียซึ่งความยุบลงและความฟูขึ้น จงทรงกระทำโดยเคารพซึ่งกุศลกรรมบถวิชชาและสมณธรรมแล้วบำเพ็ญพรหมจรรย์.

พหู หตฺถี จ อสฺเส จ นคเร ชนปทานิ จ

หิตฺวา ชนก ปพฺพชิโต กปาเล ๑ รติมชฺฌคา

กจฺจิ นุ เต ชานปทา มิตฺตามจฺจา จ ญาตกา

ทูภึ อกํสุ ชนก กสฺมา เต ตํ อรุจฺจถ ฯ

ดูกรพระชนก พระองค์ทรงละช้าง ม้า ชาวนครและชนบทเป็นอันมากเสด็จออกผนวชทรงยินดีแล้วในบาตร ชาวชนบท มิตรอำมาตย์และพระประยูรญาติเหล่านั้น ได้กระทำความผิดให้แก่พระองค์หรือหนอเพราะเหตุไร พระองค์จึงทรงชอบพระทัยบาตรนั้น.

น มิคาชิน ชาตุจฺเฉ อหํ กิญฺจิ กุทาจนํ

อธมฺเมน ชิเน ญาตึ น จาปิ ญาตโย มมํ ฯ

ข้าแต่ท่านผู้ครองหนังสัตว์ผู้เจริญ ข้าพเจ้ามิได้เคยเอาชนะพระประยูรญาติอะไรๆ โดยส่วนเดียวในกาลไหนๆ โดยอธรรมเลย แม้พระยูรญาติก็มิได้เคยเอาชนะข้าพเจ้าโดยอธรรม.

ทิสฺวาน โลกวตฺตนฺตํ ขชฺชนฺตํ กทฺทมีกตํ

หญฺญเร วชฺฌเร เจตฺถ ยตฺถ สนฺโน ๒ ปุถุชฺชโน

เอตาหํ อุปมํ กตฺวา ภิกฺขโกสฺมิ มิคาชิน ฯ

ข้าแต่ท่านผู้ครองหนังสัตว์ผู้เจริญ ข้าพเจ้าได้เห็นประเพณีของโลก เห็นโลกถูกกิเลสขบกัด ถูกกิเลสทำให้เป็นดังเปือกตม จึงได้ทำเหตุนี้ให้เป็นเครื่องเปรียบเทียบว่า ปุถุชนจมอยู่แล้วในกิเลสวัตถุใด สัตว์เป็นอันมากย่อมถูกประหาร และถูกฆ่าในกิเลสวัตถุนั้น ดังนี้ จึงได้บวชเป็นภิกษุ.

โก นุ เต ภควา สตฺถา กสฺเสตํ วจนํ สุจึ ๓

น หิ กปฺปํ วา วิชฺชํ วา ปจฺจกฺขาย รเถสภ

สมณมาหุ วตฺตนฺตํ ยถา ทุกฺขสฺสติกฺกโม ฯ

ใครหนอเป็นผู้จำแนกแจกอรรถสั่งสอนพระองค์ คำอันสะอาดนี้เป็นคำของใคร ดูกรพระองค์ผู้เป็นจอมทัพ เพราะพระองค์หาได้ตรัสบอกดาบสผู้เป็นกรรมวาทีหรือสมณะคือพระปัจเจกพุทธเจ้าผู้ประกอบด้วยวิชชาซึ่งเป็นไปล่วงทุกข์ไม่.

น มิคาชน ชาตุจฺเฉ อหํ กิญฺจิ กุทาจนํ

สมณํ พฺราหฺมณํ วาปิ สกฺกตฺวา อนุปาวิสึ ฯ

มหตา จานุภาเวน คจฺฉนฺโต สิริยา ชลํ

คียมาเนสุ คีเตสุ วชฺชมาเนสุ วคฺคุสุ

ตูริยตาลิตสงฺฆุฏฺเฐ ๔ สมฺมตาลสมาหิเต

ส มิคาชิน มทฺทกฺขึ ผลึ อมฺพํ ติโรจฺฉทํ

ตุทมานํ ๕ มนุสฺเสหิ ผลกาเมหิ ชนฺตุภิ

โส โขหตํ สิรึ หิตฺวา โอโรหิตฺวา มิคาชิน

มูลํ อมฺพสฺสุปาคญฺฉึ ผลิโน นิปฺผลสฺส จ

ผลึ อมฺพํ หตํ ทิสฺวา วิทฺธสฺตํ วินลีกตํ ๑

อเถกํ อิตรํ อมฺพํ นีโลภาสํ มโนรมํ

เอวเมว นูนเมฺหปิ อิสฺสเร พหุกณฺฏเก

อมิตฺตา โน วธิสฺสนฺติ ยถา อมฺโพ ผลี หโต

อชินมฺหิ หญฺญเต ทีปิ นาโค ทนฺเตหิ หญฺญติ

ธนมฺหิ ธนิโน หนฺติ อนิเกตมสนฺถวํ

ผลี อมฺโพ อผโล จ เต สตฺถาโร อุโภ มม ฯ

๑ สี. ยุ. กปลฺเล ฯ ๒ สี. สตฺโต ฯ ๓ ม. สุจิ ฯ ๔ ม. ตูริยตาฬสงฺฆุฏฺเฐ ฯ

๕ สี. ตุชฺชมานํ ฯ ม. หญฺญมานํ ฯ ยุ. ตทฺทมานํ ฯ

ข้าแต่ท่านผู้ครองหนังสัตว์ แม้ข้าพเจ้าจะสักการะสมณะและพราหมณ์โดยส่วนเดียว แต่ไม่เคยเข้าใกล้ไต่ถามอะไรๆ ในกาลไหนๆ เลยข้าแต่ท่านผู้ครองหนังสัตว์ ข้าพเจ้ารุ่งเรืองด้วยศิริ ไปยังราชอุทยานด้วยอานุภาพใหญ่ เมื่อชาวพนักงานกำลังขับเพลงประโคมดนตรีอยู่ ข้าพเจ้านั้นได้เห็นต้นมะม่วงกำลังมีผลอยู่ภายนอกกำแพง ในพระราชอุทยานอันกึกก้องด้วยการประโคมดนตรี ประกอบด้วยคนขับและคนประโคมข้าพเจ้าละต้นมะม่วงอันมีศิรินั้น ที่มนุษย์ทั้งหลายผู้ปรารถนาผลฟาดตีอยู่ลงจากคอช้างเข้าไปยังโคนต้นมะม่วงที่มีผลและไม่มีผล ข้าพเจ้าเห็นต้นมะม่วงอันมีผล ที่บุคคลเบียดเบียนหักแล้วปราศจากใบและก้าน และได้เห็นต้นมะม่วงอีกต้นหนึ่งมีใบเขียวสดงดงาม ศัตรูทั้งหลายย่อมกำจัดแม้พวกเราผู้เป็นอิสระ ผู้มีศัตรูดุจหนามเป็นอันมาก เปรียบเหมือนต้นมะม่วงมีผลอันมนุษย์ทั้งหลายเบียดเบียนแล้ว ฉะนั้นคนย่อมฆ่าเสือเหลืองเพราะหนัง ย่อมฆ่าช้างเพราะงา ย่อมฆ่าคนมั่งคั่งเพราะทรัพย์ใครเล่าจักฆ่าคนที่ไม่มีเรือน ไม่มีสันถวะคือตัณหา ต้นมะม่วง ๒ ต้นคือ ต้นหนึ่งมีผลและต้นหนึ่งไม่มีผล เป็นผู้สั่งสอนข้าพเจ้า.

สพฺโพ ชโน สพฺยาธิโต ๒ ราชา ปพฺพชิโต อิติ

หตฺถาโรหา อนีกฏฺฐา รถิกา ปตฺติการกา

อสฺสาสยิตฺวา ชนตํ ฐปยิตฺวา ปฏิจฺฉทํ

ปุตฺตํ รชฺเช ฐเปตฺวาน อถ ปจฺฉา ปพฺพชิสฺสสิ ฯ

คนทั้งปวง คือ กองช้าง กองม้า กองรถ กองเดินเท้า ตกใจว่าพระราชาทรงผนวชเสียแล้ว ขอพระองค์ทรงปลอบประชุมชนให้เบาใจทรงตั้งความคุ้มครอง ทรงอภิเษกพระราชโอรสในราชสมบัติแล้ว จึงทรงผนวชในภายหลังเถิด.

จตฺตา มยา ชานปทา มิตฺตามจฺจา จ ญาตกา

สนฺติ ปุตฺตา วิเทหานํ ทีฆาวุ รฏฺฐวฑฺฒโน

เต รชฺชํ การยิสฺสนฺติ มิถิลายํ ปชาปติ ฯ

เราได้สละชาวชนบท มิตร อำมาตย์และพระประยูรญาติทั้งหลายแล้วทีฆาวุราชกุมารผู้ผดุงรัฐ เป็นบุตรของชาววิเทหรัฐมีอยู่ ประชาบดีชาววิเทหรัฐ จักอภิเษกบุตรเหล่านั้นให้เสวยราชสมบัติในกรุงมิถิลา.

เอหิ ตํ อนุสิกฺขามิ ยํ วากฺยํ มม รุจฺจติ

รชฺชํ ตุวํ การยนฺตี ๓ ปาปํ ทุจฺจริตํ พหุํ

กาเยน วาจา มนสา เยน คจฺฉสิ ทุคฺคตึ

ปรทินฺนเกน ปรนิฏฺฐิเตน

ปิณฺเฑน ยาเปติ ๔ ส ธีรธมฺโม ฯ

๑ ม. วินฬีกตํ ฯ ๒ ม. ปพฺยาธิโต ฯ ๓ ม. การยสิ ฯ ๔ ม. ยาเปหิ ฯ

มาเถิด อาตมาจักให้เธอศึกษาตามคำที่อาตมาชอบ เมื่อเธอให้โอรสครองราชสมบัติแล้วพร่ำสอนเรื่องราชสมบัติด้วยคิดว่าลูกของเราเป็นพระราชา ก็จะทำบาปทุจริตเป็นอันมากด้วยกาย วาจาและใจ อันเป็นเหตุให้ไปสู่ทุคติ การยังอัตตภาพให้เป็นไปด้วยก้อนข้าวที่ผู้อื่นให้ซึ่งสำเร็จมาแต่ผู้อื่นนี้ เป็นธรรมของนักปราชญ์.

โยปิ จตุตฺเถ ภตฺตกาเล น ภุญฺเช

อชฺฌุฏฺฐมาริว ๑ ขุทาย มิยฺเย

น เตฺวว ปิณฺฑํ ลุลิตํ อนริยํ

กุลปุตฺตรูโป สปฺปุริโส นุ เสเว

ตยิทํ น สาธุ ตยิทํ น สุฏฺฐุ

สุนขุจฺฉิฏฺฐกํ ชนก ภุญฺชเส ตุวํ ฯ

กุลบุตรผู้ฉลาดแม้ใด ไม่พึงบริโภคอาหารในภัตตกาลที่ ๕ เพียงดังใกล้จะตาย หรือพึงตายด้วยความหิว กุลบุตรผู้ฉลาดนั้น ก็ไม่พึงบริโภคก้อนข้าวอันคลุกฝุ่นไม่สะอาดเลยมิใช่หรือ ข้าแต่พระมหาชนก พระองค์เสวยได้ซึ่งก้อนเนื้อ อันเป็นเดนสุนัข ไม่สะอาดน่าเกลียดนัก.

น จาปิ เม สีวลิ โส อภกฺโข

ยํ โหติ จตฺตํ คิหิโน สุนขสฺส วา

เยเกจิ โภคา อิธ ธมฺมลทฺธา

สพฺโพ โส ภกฺโข อนวโยติ ๒ วุตฺโต ฯ

ดูกรพระนางสีวลี บิณฑบาตใด เป็นของอันบุคคลผู้ครองเรือนหรือสุนัขสละแล้ว บิณฑบาตนั้น ชื่อว่าไม่เป็นอาหารของอาตมาก็หามิได้ของบริโภคเหล่าใดเหล่าหนึ่งในโลกนี้ ที่ได้มาแล้วโดยธรรม ของบริโภคทั้งหมดนั้นกล่าวกันว่าไม่มีโทษ.

กุมาริเก อุปเสนิเย นิจฺจํ นิคฺคลมณฺฑิเต

กสฺมา เต เอโก ภุโช ชนติ ๓ เอโก เต น ชนตี ๓ ภุโช ฯ

ดูกรนางกุมาริกาผู้นอนใกล้มารดา ผู้ประดับประดาเป็นนิตย์ เพราะเหตุไรกำไลมือ ของเธอข้างหนึ่งจึงมีเสียงดัง อีกข้างหนึ่งไม่มีเสียงดัง.

อิมสฺมึ เม สมณ หตฺเถ ปฏิมุกฺกา ทุนีวรา ๔

สงฺฆฏฺฏา ชายเต สทฺโท ทุติยสฺเสว สา คติ

อิมสฺมึ เม สมณ หตฺเถ ปฏิมุกฺโก เอกนีวโร ๕

โส อทุติโย น ชนติ มุนิภูโตว ติฏฺฐติ

วิวาทปฺปตฺโต ทุติโย เกเนโก วิวทิสฺสติ

ตสฺส เต สคฺคกามสฺส เอกตฺตมุปโรจตํ ฯ

ข้าแต่สมณะ กำไลมือสองอันซึ่งสวมอยู่ที่มือของดิฉันนี้ เพราะกำไลสองอันกระทบกันจึงมีเสียงดัง กำไลมือสองอันจึงมีเสียงดัง กำไลมืออันหนึ่งสรวมอยู่ที่ข้อมือของดิฉัน ไม่มีอันที่สอง จึงไม่เกิดเสียงดังราวกะว่ามุนีสงบนิ่งอยู่ บุคคลสองคนถึงความวิวาทกัน บุคคลคนเดียวจักวิวาทกับใคร ท่านผู้ปรารถนาสวรรค์จงชอบความเป็นผู้เดียวเถิด.

สุณสิ สีวลิ คาถา กุมาริยา ปเวทิตา

เปสิยา มํ ครหิตฺโถ ทุติยสฺเสว สา คติ

อยํ เทฺวธา ปโถ ภทฺเท อนุจิณฺโณ ปถาวิหิ

เตสํ ตฺวํ เอกํ คณฺหาหิ อหเมกํ ปุนาปรํ

มา จ ๑ มํ ตฺวํ ปติ เมติ นาหํ ภริยาติ ตํ ปุน ๒ ฯ

อิมเมว กถยนฺตา ถูณํ นครมุปาคมม ฯ

โกฏฺฐเก อุสุการสฺส ภตฺตกาเล อุปฏฺฐิเต

ตตฺร จ โส อุสุกาโร เอกํ ทณฺฑํ อุชุํ กตํ

เอกญฺจ จกฺขุํ นิคฺคยฺห ชิมฺหเมเกน เปกฺขติ ฯ

๑ สี. อชทฺธุมารีว ฯ ม. อชฺฏฺฐมารีว ฯ ยุ. อชทฺธุมาริว ฯ ๒ สี. ยุ. อนวชฺโชติ ฯ

๓ สณติ ... สณตี อิติปิ ฯ ๔ สี. ยุ. ทุนีธุรา ฯ ๕ สี. ยุ. เอกนีธุโร ฯ

ดูกรพระนางสีวลี เธอได้ยินคาถาที่นางกุมาริกากล่าวแล้วหรือ นางกุมาริกาเป็นเพียงสาวใช้มาติเตียนเรา ความประพฤติของเราทั้งสอง อาตมาเป็นบรรพชิต เธอเป็นสตรีเดินตามกันมา ย่อมเป็นเหตุแห่งคำติเตียนดูกรนางผู้เจริญ ทางสองแพร่งนี้ อันเราทั้งสองผู้เดินทางสัญจรมาแล้วเธอจงถือเอาทางหนึ่ง อาตมาก็จักถือเอาอีกทางหนึ่ง เธออย่าเรียกอาตมาว่า เป็นพระสวามีของเธอและอาตมาก็จะไม่เรียกเธอว่า เป็นพระมเหสีของอาตมาอีก เมื่อกษัตริย์ทั้งสองตรัสข้อความนี้ ต่างก็เสด็จเข้าไปยังถูณนคร เมื่อใกล้เวลาภัตตกาล พระราชาประทับอยู่ ณ ซุ้มประตูของนายช่างศร นายช่างศรหลับตาข้างหนึ่ง เล็งลูกศรอันคดที่ตนดัดให้ตรงด้วยตาข้างหนึ่ง.

เอวนฺโน สาธุ ปสฺสสิ อุสุการ สุโณหิ เม

ยเทกํ จกฺขุํ นิคฺคยฺห ชิมฺหเมเกน เปกฺขสิ ฯ

ดูกรนายช่างศร ท่านจงฟังอาตมา ท่านหลับตาข้างหนึ่งเล็งดูลูกศรอันคดด้วยนัยน์ตาข้างหนึ่งด้วยประการใด ท่านเห็นความสำเร็จประโยชน์ด้วยประการนั้นหรือหนอ.

ทฺวีหิ สมณ จกฺขูหิ วิสาลํ วิย ขายติ

อปฺปตฺวา ๓ ปรมํ ๔ ลิงฺคํ นุชุภาวาย กปฺปติ ฯ

เอกญฺจ จกฺขุํ นิคฺคยฺห ชิมฺหเมเกน เปกฺขโต

สมฺปตฺวา ปรมํ ลิงฺคํ อุชุภาวาย กปฺปติ ฯ

วิวาทปฺปตฺโต ทุติโย เกเนโก วิวทิสฺสติ

ตสฺส เต สคฺคกามสฺส เอกตฺตมุปโรจตํ ฯ

ข้าแต่สมณะ การเล็งด้วยนัยน์ตาทั้งสองปรากฏว่าเหมือนพร่าไปไม่ถึงคดข้างหน้า ย่อมไม่สำเร็จความดัดให้ตรง ถ้าหลับนัยน์ตาข้างหนึ่งเล็งดูที่คดด้วยนัยน์ตาข้างหนึ่ง เล็งได้ถึงที่คดข้างหน้า ย่อมสำเร็จความดัดให้ตรง บุคคลสองคนถึงความวิวาทกัน บุคคลคนเดียวจักวิวาทกับใคร

ท่านผู้ปรารถนาสวรรค์ จงชอบความเป็นผู้เดียวเถิด.

สุณสิ สีวลิ คาถา อุสุกาเรน เวทิตา

เปสิยา มํ ครหิตฺโถ ทุติยสฺเสว สา คติ

อยํ เทฺวธา ปโถ ภทฺเท อนุจิณฺโณ ปถาวิหิ

เตสํ ตฺวํ เอกํ คณฺหาหิ อหเมกํ ปุนาปรํ

เนว มํ ๕ ตฺวํ ปติ เมติ นาหํ ภริยาติ ตํ ปุน ๖

มุญฺชา อิสกา ปพฺยูฬฺหา ๑ เอกา วิหร สีวลีติ ฯ

มหาชนกชาตกํ ทุติยํ ฯ

๑-๕ ม. มา วจ ฯ ๒-๖ ม. วา ปุน ฯ ๓ ม. อสมฺปตฺวา ฯ ๔ สี. ยุ. ปรํ ฯ

ดูกรพระนางสีวลี เธอได้ยินคาถาที่นายช่างศรกล่าวแล้วหรือยัง นายช่างศรเป็นเพียงคนใช้มาติเตียนเรา ความประพฤติของเราทั้งสอง คือ อาตมาเป็นบรรพชิต เธอเป็นสตรีเดินตามกันมา ย่อมเป็นเหตุแห่งคำติเตียนดูกรนางผู้เจริญ ทางสองแพร่งนี้ อันเราทั้งสองผู้เดินทางสัญจรมาแล้วเธอจงถือเอาทางหนึ่ง อาตมาก็จะถือเอาอีกทางหนึ่ง เธออย่าเรียกอาตมาว่า เป็นพระสวามีของเธอและอาตมาก็จะไม่เรียกเธอว่า เป็นพระมเหสีของอาตมาอีก หญ้ามุงกระต่ายที่เราถอนขึ้นแล้วนี้ ไม่อาจจะสืบต่อกันอีกได้ ฉันใด แม้เราก็ไม่สามารถจะอยู่ร่วมกันได้ ฉันนั้น เพราะฉะนั้นอาตมาจักอยู่ผู้เดียว เธอก็จงอยู่ผู้เดียวเถิด พระนางสีวลี.

จบ มหาชนกชาดกที่ ๒

โก นุ มํ อุสุนา วิชฺฌิ ปมตฺตํ อุทหาริกํ ๒

ขตฺติโย พฺราหฺมโณ เวสฺโส โก มํ วิทฺธา นิลียสิ ฯ

น เม มํสานิ ขชฺชานิ จมฺเมนตฺโถ น วิชฺชติ

อถ เกน นุ วณฺเณน วิทฺเธยฺยํ มํ อมญฺญถ ฯ

โก วา ตฺวํ กสฺส วา ปุตฺโต กถํ ชาเนมุ ตํ มยํ

ปุฏฺโฐ เม สมฺม อกฺขาหิ กึ มํ วิทฺธา นิลียสิ ฯ

ใครหนอยิงเราผู้มัวประมาทกำลังแบกหม้อน้ำ ด้วยลูกศร กษัตริย์พราหมณ์ แพศย์ คนไหนยิงเราแล้วแอบอยู่ เนื้อของเราก็กินไม่ได้ประโยชน์ด้วยหนังก็ไม่มี เมื่อเป็นอย่างนี้ คนที่ยิงนี้ เข้าใจว่าเราเป็นผู้อันจะพึงยิง ด้วยเหตุอะไรหนอ ท่านเป็นใคร หรือเป็นบุตรใคร เราจะรู้จักท่านได้อย่างไร ดูกรสหาย เราถามแล้วขอท่านจงบอกเถิด ท่านยิงเราแล้วแอบอยู่ทำไมเล่า.

ราชาหมสฺมิ กาสีนํ ปิลยกฺโขติ มํ วิทู

โลภา รฏฺฐํ ปหิตฺวาน มิคเมสํ จรามหํ

อิสฺสตฺเถ จสฺมิ กุสโล ทฬฺหธมฺโมติ วิสฺสุโต

นาโคปิ เม น มุญฺเจยฺย อาคโต อุสุปาตนํ ฯ

โก วา ตฺวํ กสฺส วา ปุตฺโต ๓ กถํ ชาเนมุ ตํ มยํ

ปิตุโน อตฺตโน จาปิ นามโคตฺตํ ปเวทย ฯ

เราเป็นพระราชาของชนชาวกาสี ชนทั้งหลายเรียกเราว่า พระเจ้าปิลยักข์เราละแว่นแคว้นมาเที่ยวแสวงหามฤคเพราะความโลภ อนึ่ง เราเป็นผู้ฉลาดในธนูศิลป์ ปรากฏว่าแม่นยำ หนักแน่น แม้ช้างมาสู่ระยะลูกศรของเรา ก็ไม่พึงพ้นไปได้ ท่านเป็นใคร หรือเป็นบุตรใคร เราจักรู้จักท่านได้อย่างไร ขอท่านจงบอกนาม และโคตรของบิดาท่าน และตัวของท่านเถิด.

เนสาทปุตฺโต ภทฺทนฺเต สาโม อิติ มํ ญาตโย

อามนฺตยึสุ ชีวนฺตํ สฺวาชฺเชวงฺคโต ๔ สเย

วิทฺโธสฺมิ ปุถุสลฺเลน สวิเสน ยถา มิโค

สกมฺหิ โลหิเต ราช ปสฺส เสมิ ปริปฺลุโต

ปฏิวามคตํ สลฺลํ ปสฺส ถิมฺหามิ ๑ โลหิตํ

อาตุโร ตฺยานุปุจฺฉามิ กึ มํ วิทฺธา นิลียสิ

อชินมฺหิ หญฺญเต ทีปิ นาโค ทนฺเตหิ หญฺญเต

อถ เกน นุ วณฺเณน วิทฺเธยฺยํ มํ อมญฺญถ ฯ

๑ ม. มุญฺชาเวสิกา ปวาฬฺหา ฯ ๒ ม. อุทหารกํ ฯ ๓ สี. ยุ. ตฺวํ จ กสฺส วา

ปุตฺโตสิ ฯ ๔ ม. สฺวชฺเชวาหํ คโต ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เป็นบุตรของฤาษีผู้เป็นบุตรของนายพรานญาติทั้งหลายเรียกข้าพระองค์เมื่อยังมีชีวิตอยู่ว่า สามะ วันนี้ ข้าพระองค์ถึงปากมรณะนอนอยู่อย่างนี้ ถูกพระองค์ยิงด้วยลูกศรอันใหญ่ซาบยาพิษเหมือนมฤคที่ถูกพรานป่ายิงแล้ว ข้าแต่พระราชา เชิญพระองค์ทอดพระเนตร ข้าพระองค์ผู้นอนเปื้อนโลหิตของตน เชิญทอดพระเนตรดูลูกศรอันแล่นเข้าข้างขวาทะลุออกข้างซ้าย ข้าพระองค์กำลังบ้วนเลือดอยู่เป็นผู้กระสับกระส่าย ขอทูลถามพระองค์ว่า พระองค์ยิงข้าพระองค์แล้วจะแอบอยู่ทำไม เสือเหลืองถูกเขาฆ่าเพราะหนัง ช้างถูกเขาฆ่าเพราะงาเมื่อเป็นอย่างนี้ พระองค์เข้าพระทัยว่า ข้าพระองค์อันพระองค์ควรยิงด้วยเหตุไรหนอ.

มิโค อุปฏฺฐิโต อาสิ อาคโต อุสุปาตนํ

ตํ ทิสฺวา อุพฺพิชฺชิ สาม เตน โกโธ มมาวิสิ ฯ

ดูกรสามะ มฤคปรากฏแล้ว มาสู่ระยะลูกศร เห็นท่านเข้าแล้วก็หนีไปเพราะเหตุนั้น เราจึงเกิดความโกรธ.

ยโต สรามิ อตฺตานํ ยโต ปตฺโตสฺมิ วิญฺญุตํ

น มํ มิคา อุตฺราสนฺติ ๒ อรญฺเญ สาปทานิปิ ฯ

ยโต นิธึ ปริหารึ ยโต ปตฺโตสฺมิ โยพฺพนํ

น มํ มิคา อุตฺราสนฺติ อรญฺเญ สาปทานิปิ ฯ

ภีรู กึปุริสา ราช ปพฺพเต คนฺธมาทเน

สมฺโมทมานา คจฺฉาม ปพฺพตานิ วนานิ จ

อถ เกน นุ วณฺเณน อุตฺราสนฺติ มิคา มมํ ฯ

จำเดิมแต่ข้าพระองค์จำความได้ รู้จักถูกและผิด ฝูงมฤคในป่าแม้ดุร้ายย่อมไม่สะดุ้งกลัวข้าพระองค์ จำเดิมแต่ข้าพระองค์นุ่งผ้าเปลือกไม้ตั้งอยู่ในปฐมวัย ฝูงมฤคในป่าดุร้าย ย่อมไม่สะดุ้งกลัวข้าพระองค์ ข้าแต่พระราชา ฝูงกินนรผู้ขลาดอยู่ที่ภูเขาคันธมาทน์ เห็นข้าพระองค์ย่อมไม่สะดุ้งกลัว เราทั้งหลายชื่นชมต่อกันไปสู่ภูเขาและป่า เมื่อเป็นเช่นนี้เพราะเหตุไรหนอ ฝูงมฤคจึงสะดุ้งกลัวข้าพระองค์.

น ตํ ตส ๓ มิโค สาม กินฺตาหํ อลิกํ ภเณ

โกธโลภาภิภูตาหํ อุสุํ เต ตํ อวิสฺสชึ ๔ ฯ

กุโต นุ สาม อาคมฺม กสฺส วา ปหิโต ตุวํ

อุทหาโร นทึ คจฺฉ อาคโต มิคสมฺมตํ ฯ

ดูกรพ่อสามะ เนื้อหาได้สะดุ้งกลัวท่านไม่ เรากล่าวเท็จแก่ท่านดอกเราเป็นผู้อันความโกรธและความโลภครอบงำแล้ว จึงยิงท่านด้วยลูกศรนั้นดูกรพ่อสามะ ท่านมาจากไหนหรือใครใช้ให้ท่านมา ท่านผู้จะตักน้ำจึงไปยังแม่น้ำมิคสัมมตาแล้วกลับมา.

อนฺธา มาตาปิตา มยฺหํ เต ภรามิ พฺรหาวเน

เตสาหํ อุทกหาโร อาคโต มิคสมฺมตํ ฯ

มารดาบิดาของข้าพระองค์ตามืด ข้าพระองค์เลี้ยงท่านทั้งสองนั้นในป่าใหญ่ข้าพระองค์ไปตักน้ำมาแต่แม่น้ำมิคสัมมตา เพื่อท่านทั้งสองนั้น.

อตฺถิ เนสํ อุสามตฺตํ อถ สาหสฺส ชีวิตํ

อุทกสฺส อลาเภน มญฺเญ อนฺธา มริสฺสเร ฯ

น เม อิทํ ตถา ทุกฺขํ ลพฺภา หิ ปุมุนา อิทํ

ยญฺจ อมฺมํ น ปสฺสามิ ตํ เม ทุกฺขตรํ อิโต ฯ

น เม อิทํ ตถา ทุกฺขํ ลพฺภา หิ ปุมุนา อิทํ

ยญฺจ ตาตํ น ปสฺสามิ ตํ เม ทุกฺขตรํ อิโต ฯ

สา นูน กปณา อมฺมา จิรํ รตฺตาย รุจฺฉติ

อฑฺฒรตฺเตว รตฺเต วา นทีว อวสุสฺสติ ๑ ฯ

โส นูน กปโณ ตาโต จิรํ รตฺตาย รุจฺฉติ

อฑฺฒรตฺเตว รตฺเต วา นทีว อวสุสฺสติ ฯ

อุฏฺฐานปาทจริยาย ๒ ราช สมฺพาหนสฺส ๓ จ

สาม ตาต วิลปนฺตา หิณฺฑิสฺสนฺติ พฺรหาวเน ฯ

อิทมฺปิ ทุติยํ สลฺลํ กมฺเปติ หทยํ มม

ยญฺจ อนฺเธ น ปสฺสามิ มญฺเญ หิสฺสามิ ชีวิตํ ฯ

๑ ม. ธิมฺหามิ ฯ วิหามีติปิ ฯ ๒ ม. อุตฺตสนฺติ ฯ อิโต ปรํ อีทิสเมว ฯ

๓ น ตทฺทสา อิติปิ ฯ ๔ ม. อวสฺสชึ ฯ

อาหารของท่านทั้งสองนั้นยังพอมีอยู่ เมื่อเช่นนั้น ชีวิตของท่านทั้งสองนั้นจักดำรงอยู่เพียง ๖ วัน ท่านทั้งสองตามืด เห็นจักตายเสีย เพราะไม่ได้น้ำ ความทุกข์เพราะความถูกพระองค์ยิงด้วยลูกศรนี้ หาเป็นความทุกข์ของข้าพระองค์นักไม่ เพราะความทุกข์เช่นนี้ อันบุรุษจะต้องได้ประสบ ความทุกข์ที่ข้าพระองค์ไม่ได้เห็นมารดานั้น เป็นความทุกข์ของข้าพระองค์ ยิ่งกว่าความทุกข์เพราะถูกพระองค์ยิงด้วยลูกศรนั้นเสียอีกความทุกข์เพราะถูกพระองค์ยิงด้วยลูกศรนี้ หาเป็นความทุกข์ของข้าพระองค์นักไม่ เพราะความทุกข์เช่นนี้อันบุรุษจะต้องได้ประสบ ความทุกข์ที่ข้าพระองค์ไม่ได้เห็นบิดานั้นเป็นความทุกข์ของข้าพระองค์

ยิ่งกว่าความทุกข์เพราะถูกพระองค์ยิงด้วยลูกศรนั้นเสียอีก มารดานั้นจักเป็นกำพร้าร้องไห้อยู่ตลอดราตรีนาน จักเหือดแห้งไปในกึ่งราตรี เหมือนแม่น้ำน้อย จักเหือดแห้งไปในคิมหันตฤดูเป็นแน่ บิดานั้นจักเป็นกำพร้าร้องไห้อยู่ตลอดราตรีนาน จักเหือดแห้งไปในกึ่งราตรี หรือในที่สุดราตรีเหมือนแม่น้ำน้อย จักเหือดแห้งไปในคิมหันตฤดูเป็นแน่ ข้าแต่พระราชาข้าพระองค์เคยหมั่นบีบนวดบนมือและเท้าของท่านทั้งสองนั้นจักบ่นเรียกหาข้าพระองค์ว่า พ่อสามะๆ เที่ยวอยู่ในป่าใหญ่ ลูกศรคือความโศกเพราะไม่ได้เห็นท่านทั้งสองนี้แล จะยังหัวใจของข้าพระองค์ให้หวั่นไหวเพราะข้าพระองค์ไม่ได้เห็นท่านทั้งสองผู้ตามืด ข้าพระองค์เห็นจักต้องละชีวิตไป.

มา พาฬฺหํ ปริเทเวสิ สาม กลฺยาณทสฺสน

อหํ กมฺมกโร หุตฺวา ภริสฺสนฺเต พฺรหาวเน ฯ

อิสฺสตฺเถ จสฺมิ กุสโล ทฬฺหธมฺโมติ วิสฺสุโต

อหํ กมฺมกโร หุตฺวา ภริสฺสนฺเต พฺรหาวเน ฯ

มิคานํ วิฆาสมนฺเวสํ วนมูลผลานิ จ

อหํ กมฺมกโร หุตฺวา ภริสฺสนฺเต พฺรหาวเน ฯ

กตมนฺตํ วนํ สาม ยตฺถ มาตาปิตา ตว

อหนฺเต ตถา ภริสฺสํ ยถา เต อภรี ตุวํ ฯ

๑ ม. อวสุจฺฉติ ฯ ๒ สี. ยุ. ปาริจริยาย ฯ ๓ ม. ปาทสมฺพาหนสฺส จ ฯ

ดูกรสามะผู้งดงามน่าดู ท่านอย่าคร่ำครวญไปนักเลย เราจักยอมทำงานเลี้ยงมารดาบิดาของท่านในป่าใหญ่ เราเป็นผู้ฉลาดในธนูศิลป์ ปรากฏว่าแม่นยำหนักแน่น เราจักยอมทำงานเลี้ยงมารดาบิดาของท่านในป่าใหญ่เราจักเที่ยวแสวงหาของที่เป็นเดนของเหล่ามฤค และมูลมันผลไม้ในป่ายอมกระทำงานเลี้ยงมารดาบิดาของท่านในป่าใหญ่ ดูกรสามะ ป่าซึ่งเป็นที่อยู่แห่งมารดาบิดาของท่านอยู่ที่ไหน เราจักเลี้ยงมารดาบิดาของท่านให้เหมือนอย่างที่ท่านได้เลี้ยงมา ฉะนั้น.

อยํ เอกปที ราช โยยํ อุสฺสีสเก มม

อิโต คนฺตฺวา อฑฺฒโฆสํ ๑ ตตฺถ เนสํ อคารกํ

ยตฺถ มาตาปิตา มยฺหํ เต ภรสฺสุ อิโต คโต ฯ

ข้าแต่พระราชา หนทางที่เดินเฉพาะคนเดียว ซึ่งมีอยู่ทางหัวนอนของข้าพระองค์ เสด็จดำเนินแต่นี้สิ้นระยะกึ่งเสียงกู่ ก็จะเสด็จถึงเรือนที่อยู่แห่งมารดาของข้าพระองค์ ขอเชิญพระองค์เสด็จดำเนินแต่ที่นี้ไปเลี้ยงมารดาบิดาของข้าพระองค์ในสถานที่นั้นเถิด.

นโม เต กาสิราชตฺถุ นโม เต กาสิวฑฺฒน

อนฺธา มาตาปิตา มยฺหํ เต ภรสฺสุ พฺรหาวเน ฯ

อญฺชลินฺเต ปคฺคณฺหามิ กาสิราช นมตฺถุ เต

มาตรํ ปิตรํ มยฺหํ วุตฺโต วชฺชาสิ วนฺทนํ ฯ

ข้าแต่พระเจ้ากาสี ข้าพระบาทขอถวายบังคมแด่พระองค์ ข้าแต่พระองค์ผู้ผดุงแคว้นกาสี ข้าพระบาทขอถวายบังคมแด่พระองค์ ขอพระองค์โปรดทรงพระกรุณาบำรุงเลี้ยงมารดาบิดาผู้ตามืดของข้าพระองค์ในป่าใหญ่ด้วยเถิด ข้าพระบาทขอประคองอัญชลีแด่พระองค์ ข้าแต่พระเจ้ากาสีข้าพระบาทขอน้อมเกล้าบังคมแด่พระองค์ ข้าพระองค์ขอทูลสั่ง ขอพระองค์ได้ทรงพระกรุณาตรัสบอกการกราบลาของข้าพระองค์กะมารดาด้วยเถิด พระเจ้าข้า.

อิทํ วตฺวาน โส สาโม ยุวา กลฺยาณทสฺสโน

มุจฺฉิโต วิสเวเคน วิสญฺญี สมปชฺชถ ฯ

สามบัณฑิตผู้กำลังหนุ่มแน่นงดงามน่าดู ครั้นกล่าวคำนี้แล้ว อันกำลังแห่งพิษซาบซ่าน ได้ถึงวิสัญญี.

ส ราชา ปริเทเวสิ พหุํ การุญฺญสญฺหิตํ

อชรามโรหํ อาสึ อชฺเชตํ ญามิ โน ปุเร ฯ

สามํ กาลกตํ ทิสฺวา นตฺถิ มจฺจุสฺส นาคโม

ยสฺสุ มํ ปฏิมนฺเตติ สวิเสน สมปฺปิโต ฯ

สฺวาชฺเชวงฺคเต กาเล น กิญฺจิมภิภาสติ

นิรยํ นูน คจฺฉามิ เอตฺถ เม นตฺถิ สํสโย ฯ

ตทา หิ ปกตํ ปาปํ จิรํ รตฺตาย กิพฺพิสํ

ภวนฺติ ตสฺส วตฺตาโร คาเม กิพฺพิสการโก

อรญฺเญ นิมฺมนุสฺสมฺหิ โก มํ วตฺตุมรหติ ฯ

สารยนฺติ หิ กมฺมานิ คาเม สงฺคจฺฉ มาณวา

อรญฺเญ นิมฺมนุสฺสมฺหิ โก นุ มํ สารยิสฺสติ ฯ

๑ อฑฺฒโสนฺติปิ ฯ

พระราชาพระองค์นั้น ทรงคร่ำครวญน่าสงสารเป็นอันมากว่า เราสำคัญว่าจะไม่แก่ไม่ตาย เราได้เห็นสามบัณฑิตทำกาลกิริยา ในวันนี้ จึงได้รู้

ความแก่ความตาย แต่ก่อนหารู้ไม่ ความไม่มาแห่งมฤตยูย่อมไม่มี

สามบัณฑิตอันลูกศรกำซาบยาพิษซึมซาบแล้ว พูดกะเราอยู่ บัดนี้ ครั้นกาลล่วงไปอย่างนี้ในวันนี้ ไม่พูดอะไรๆ เลย เราจะต้องไปสู่นรกเป็นแน่เราไม่มีความสงสัยในข้อนี้เลย เพราะว่าบาปอันหยาบช้าอันทำแล้วตลอดราตรีนานในกาลนั้น คนทั้งหลายย่อมติเตียนเรา เพราะเราทำกรรมอันหยาบช้าในบ้านเมือง ก็ในป่าอันหามนุษย์มิได้ใครเล่าจะควรกล่าวติเตียนเรา คนทั้งหลายประชุมกันในบ้านเมือง จะยังกันและกันให้ระลึกถึงกรรมจะโจทนาว่ากล่าวเอาโทษเรา ก็ในป่าอันหามนุษย์มิได้ ใครเล่าหนอจะโจทนาว่ากล่าวเอาโทษเรา.

สา เทวตา อนฺตรหิตา ปพฺพเต คนฺธมาทเน

รญฺโญว อนุกมฺปาย อิมา คาถา อภาสถ ฯ

อาคุํ กิร มหาราช อกริ กมฺมทุกฺกฏํ

อทูสกา ปิตาปุตฺตา ตโย เอกูสุนา หตา ฯ

เอหิ ตํ อนุสิกฺขามิ ยถา เต สุคตี สิยา

ธมฺเมนนฺเธว เน โปส มญฺเญหํ สุคตี สิยา ๑ ฯ

นางเทพธิดานั้นหายไปจากภูเขาคันธมาทน์ ได้กล่าวคาถาเหล่านี้ เพื่ออนุเคราะห์พระราชาว่า ดูกรมหาราชา ได้ยินว่า พระองค์ได้ทรงทำความผิดอันเป็นกรรมชั่ว มารดาบิดาและบุตร รวม ๓ คนผู้หาความประทุษร้ายมิได้ พระองค์ฆ่าเสียด้วยลูกศรลูกเดียว เชิญเสด็จมานี่เถิด ดิฉันจะพร่ำสอนพระองค์ด้วยวิธีที่พระองค์จะพึงมีคติดี พระองค์จะทรงเลี้ยงดูมารดาบิดาทั้งสองนั้นผู้ตามืดโดยธรรม ดิฉันเข้าใจว่าสุคติจะพึงมีแก่พระองค์.

ส ราชา ปริเทวิตฺวา พหุํ การุญฺญสญฺหิตํ

อุทกกุมฺภมาทาย ปกฺกามิ ทกฺขิณามุโข ฯ

พระราชานั้นทรงคร่ำครวญอย่างน่าสงสารเป็นอันมาก ทรงถือหม้อน้ำมุ่งพระพักตร์เฉพาะทิศทักษิณเสด็จหลีกไป.

กสฺส นุ เอโส ปทสทฺโท มนุสฺสสฺเสว อาคโต

เนโส สามสฺส นิคฺโฆโส โก นุ ตฺวมสิ มาริส ฯ

สนฺตํ หิ สาโม วชติ สนฺตํ ปาทานิ เนยติ

เนโส สามสฺส นิคฺโฆโส โก นุ ตฺวมสิ มาริส ฯ

นั่นเสียงฝีเท้าของใครหนอ นี้เป็นเสียงฝีเท้ามนุษย์เดินมาเป็นแน่ เสียงฝีเท้าของสามบุตรเราไม่ดัง ดูกรท่านผู้นิรทุกข์ ท่านเป็นใครหนอ สามบุตรเดินเบา วางเท้าเบา เสียงฝีเท้าของสามบุตรเราไม่ดัง ดูกรท่านผู้นิรทุกข์ท่านเป็นใครหนอ.

ราชาหมสฺมิ กาสีนํ ปิลยกฺโขติ มํ วิทู

โลภา รฏฺฐํ ปหิตฺวาน มิคเมสํ จรามหํ ฯ

อิสฺสตฺเถ จสฺมิ กุสโล ทฬฺหธมฺโมติ วิสฺสุโต

นาโคปิ เม น มุญฺเจยฺย อาคโต อุสุปาตนํ ฯ

ข้าพเจ้าเป็นพระราชาของชนชาวกาสี ชนทั้งหลายรู้จักข้าพเจ้าว่า พระเจ้าปิลยักขราช ข้าพเจ้าละแว่นแคว้นมาเที่ยวแสวงหาเนื้อ เพราะความโลภข้าพเจ้าเป็นผู้ฉลาดในธนูศิลป์ ปรากฏว่าเป็นผู้แม่นยำหนักแน่น แม้ช้างมาสู่ที่ข้าพเจ้ายิงลูกศร ก็ไม่พึงพ้นไปได้.

สฺวาคตนฺเต มหาราช อโถ เต อทุราคตํ

อิสฺสโรสิ อนุปฺปตฺโต ยํ อิธตฺถิ ปเวทย ฯ

ติณฺฑุกานิ ปิยาลานิ มธุเก กาสมาริโย

ผลานิ ขุทฺทกปฺปานิ ภุญฺช ราช วรํ วรํ ฯ

อิทมฺปิ ปานียํ สีตํ อาภตํ คิริคพฺภรา

อิโต ๑ ปิว มหาราช สเจ ตฺวํ อภิกงฺขสิ ฯ

๑ ม. ตยา ฯ

ข้าแต่พระมหาราชเจ้า พระองค์เสด็จมาดีแล้ว อนึ่ง พระองค์มิได้เสด็จมาร้าย พระองค์เป็นผู้ใหญ่เสด็จมาถึงแล้ว ขอจงทราบสิ่งที่มีอยู่ในที่นี้ข้าแต่พระราชา เชิญเสวยผลมะพลับ ผลมะหาด ผลมะทราง และผลหมากเม่า อันเป็นผลไม้เล็กน้อย ขอได้ทรงเลือกเสวยแต่ที่ดีๆ เถิดข้าแต่พระมหาราชเจ้า ขอจงทรงดื่มน้ำซึ่งเป็นน้ำเย็น อันนำมาแต่แม่น้ำมิคสัมมตานที ซึ่งไหลออกจากซอกเขา ถ้าพระองค์ทรงหวัง.

นาลํ อนฺธา วเน ทฏฺฐุํ โก นุ โว ผลมาหริ

อนนฺธสฺเสวายํ สมฺมา นิวาโป มยฺห ขายติ ฯ

ท่านทั้งสองตามืดไม่สามารถจะเห็นไรๆ ในป่า ใครหนอนำผลไม้มาเพื่อท่านทั้งสอง การเก็บผลาผลไว้โดยเรียบร้อยนี้ ปรากฏแก่ข้าพเจ้าเหมือนการเก็บของคนตาดี.

ทหโร ยุวา นาติพฺรหา สาโม กลฺยาณทสฺสโน

ทีฆสฺส เกสา อสิตา อโถ สุนคฺคเวลฺลิตา ฯ

โส หเว ผลมาหริตฺวา อิโต อาทาย กมณฺฑลุํ

นทึ คโต อุทหาโร มญฺเญ น ทูรมาคโต ฯ

สามะหนุ่มน้อยรูปร่างสันทัดงดงามน่าดู ผมของเธอยาว ดำ เลื้อยลงไปปลายงอนช้อนขึ้นเบื้องบน เธอนั่นแหละนำผลไม้มา ถือหม้อน้ำมาเห็นจะกลับมาใกล้แล้ว ขอเดชะ.

อหนฺตํ อวธึ สามํ โย ตุยฺหํ ปริจารโก

ยํ กุมารํ ปเวเทถ สามํ กลฺยาณทสฺสนํ ฯ

ทีฆสฺส เกสา อสิตา อโถ สุนคฺคเวลฺลิตา

เตสุ โลหิตลิตฺเตสุ เสติ สาโม มยา หโต ฯ

ข้าพเจ้าได้ฆ่าสามกุมารผู้บำรุงบำเรอท่านเสียแล้ว พระคุณเจ้ากล่าวถึงสามกุมารผู้งดงามน่าดูใด ผมของสามกุมารนั้นยาว ดำ เลื้อยลงไปปลายงอนช้อนขึ้นเบื้องบน สามกุมารนั้นข้าพเจ้าฆ่าเสียแล้ว นอนอยู่หาดทราย เปรอะเปื้อนด้วยโลหิต.

เกน ทุกูล มนฺเตสิ หโต สาโมติ วาทินา

หโต สาโมติ สุตฺวาน หทยํ เม ปเวธติ ฯ

อสฺสตฺถสฺเสว ตรุณํ ปวาลํ มาลุเตริตํ

หโต สาโมติ สุตฺวาน หทยํ เม ปเวธติ ฯ

ข้าแต่ทุกูลบัณฑิต ท่านพูดอยู่กับใครซึ่งบอกว่า ข้าพเจ้าฆ่าสามกุมารเสียแล้ว ใจของดิฉันย่อมหวั่นไหวเพราะได้ยินว่า สามกุมารถูกฆ่าเสียแล้ว ใบอ่อนแห่งต้นโพบายอันลมพัดให้หวั่นไหว ฉันใด ใจของดิฉันย่อมหวั่นไหวเพราะได้ยินว่า สามกุมารถูกฆ่าเสียแล้ว ฉันนั้น.

ปาริเก กาสิราชายํ โส สามํ มิคสมฺมเต

โกธสา อุสุนา วิชฺฌิ ตสฺส มา ปาปมิจฺฉิมฺหา ฯ

ดูกรนางปาริกา ท่านผู้นี้ คือ พระเจ้ากาสี พระองค์ทรงยิงสามกุมารด้วยลูกศร ที่แม่น้ำมิคสัมมตานที เราทั้งสองอย่าปรารถนาบาปต่อพระองค์เลย.

กิจฺฉา ลทฺโธ ปิโย ปุตฺโต โย อนฺเธ อภรี วเน

ตเมกปุตฺตฆาติมฺหิ กถํ จิตฺตํ น โกปเย ฯ

๑ ม. ตโต ฯ

บุตรสุดสวาทที่รักอันหาได้ยาก ได้เลี้ยงเราทั้งสองผู้ตามืดอยู่ในป่า ไฉนจะไม่ยังจิตให้โกรธในบุคคลผู้ฆ่าบุตรสุดที่รักคนเดียวนั้นได้.

กิจฺฉา ลทฺโธ ปิโย ปุตฺโต โย อนฺเธ อภรี วเน

ตเมกปุตฺตฆาติมฺหิ อกฺโกธํ อาหุ ปณฺฑิตา ฯ

บุตรสุดที่รักอันหาได้ด้วยยาก ได้เลี้ยงเราทั้งสองผู้ตามืดอยู่ในป่า บัณฑิตทั้งหลายย่อมสรรเสริญบุคคลผู้ไม่โกรธในบุคคลผู้ฆ่าบุตรสุดที่รักคนเดียวนั้น.

มา พาฬฺหํ ปริเทเวถ หโต สาโมติ วาทินา

อหํ กมฺมกโร หุตฺวา ภริสฺสามิ พฺรหาวเน ฯ

อิสฺสตฺเถ จสฺมิ กุสโล ทฬฺหธมฺโมติ วิสฺสุโต

อหํ กมฺมกโร หุตฺวา ภริสฺสามิ พฺรหาวเน ฯ

มิคานํ วิฆาสมเนฺวสํ วนมูลผลานิ จ

อหํ กมฺมกโร หุตฺวา ภริสฺสามิ พฺรหาวเน ฯ

พระคุณเจ้าทั้งสองอย่าคร่ำครวญ เพราะข้าพเจ้ากล่าวว่า สามกุมารข้าพเจ้าฆ่าเสียแล้ว ให้มากไปเลย ข้าพเจ้าจักยอมทำงานเลี้ยงดูพระคุณเจ้าทั้งสองในป่าใหญ่ ข้าพเจ้าเป็นผู้ฉลาดในธนูศิลป์ ปรากฏว่าเป็นผู้แม่นยำหนักแน่น จักยอมทำการงานเลี้ยงดูพระคุณเจ้าทั้งสองในป่าใหญ่ ข้าพเจ้าจักแสวงหาสิ่งของที่เป็นเดนของฝูงเนื้อ และมูลมันผลไม้ในป่า ยอมทำการงานเลี้ยงพระคุณเจ้าทั้งสองในป่าใหญ่.

เนส ธมฺโม มหาราช เนตํ อเมฺหสุ กปฺปติ

ราชา ตฺวมสิ อมฺหากํ ปาเท วนฺทาม เต มยํ ฯ

ดูกรมหาราชเจ้า เหตุนั้นไม่สมควร การทรงทำการงานนั้นไม่สมควรในอาตมาทั้งสองพระองค์เป็นพระราชาของอาตมาทั้งสอง อาตมาทั้งสองขอถวายบังคมพระยุคลบาทของพระองค์.

ธมฺมํ เนสาท ภณถ กตา อปจิตี ตยา

ปิตา ตฺวมสิ อมฺหากํ มาตา ตฺวมสิ ปาริเก ฯ

ข้าแต่ท่านผู้เชื้อชาติเนสาท พระคุณเจ้ากล่าวเป็นธรรม พระคุณเจ้าบำเพ็ญการถ่อมตน ขอพระคุณเจ้าจงเป็นบิดาของข้าพเจ้า ข้าแต่นางปาริกาขอพระคุณเจ้าจงเป็นมารดาของข้าพเจ้า.

นโม เต กาสิราชตฺถุ นโม เต กาสิวฑฺฒน

อญฺชลินฺเต ปคฺคณฺหาม ยาว สามานุปาปย ฯ

ตสฺส ปาเท สมชฺชนฺตา ๑ มุขญฺจ ภุชทสฺสนํ

สํสุมฺภมานา อตฺตานํ กาลมาคมยามเส ฯ

ข้าแต่พระเจ้ากาสี อาตมาทั้งสองขอนอบน้อมแด่พระองค์ ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นมิ่งขวัญของชาวกาสี อาตมาทั้งสองขอนอบน้อมแด่พระองค์ อาตมาทั้งสองขอประคองอัญชลีแด่พระองค์ ขอพระองค์ได้โปรดพาอาตมาทั้งสองไปให้ถึงที่ที่สามกุมารนอนอยู่เถิด อาตมาทั้งสองจะสัมผัสเท้าทั้งสอง และดวงหน้าอันงดงามผุดผ่องของเธอและทรมานตนให้ถึงกาลกิริยา.

พฺรหา วาฬมิคากิณฺณํ อากาสนฺตํว ทิสฺสติ

ยตฺถ สาโม หโต เสติ จนฺโทว ปติโต ฉมา ฯ

พฺรหา วาฬมิคากิณฺณํ อากาสนฺตํว ทิสฺสติ

ยตฺถ สาโม หโต เสติ สุริโยว ปติโต ฉมา ฯ

พฺรหา วาฬมิคากิณฺณํ อากาสนฺตํว ทิสฺสติ

ยตฺถ สาโม หโต เสติ ปํสุนา ปริกุณฺฐิโต ๑ ฯ

พฺรหา วาฬมิคากิณฺณํ อากาสนฺตํว ทิสฺสติ

ยตฺถ สาโม หโต เสติ อิเธว วสถสฺสเม ฯ

๑ สิ. ยุ. ปวฏฺฏนฺตา ฯ

สามกุมารถูกฆ่านอนอยู่ที่ป่าใด ดุจดวงจันทร์ตกลงเหนือแผ่นดิน ป่านั้นเป็นป่าใหญ่ เกลื่อนกล่นด้วยพาลมฤค ปรากฏเหมือนที่สุดอากาศสามกุมารถูกฆ่านอนอยู่ในป่าใด ดุจดวงอาทิตย์ตกลงเหนือแผ่นดินป่านั้นเป็นป่าใหญ่ เกลื่อนกล่นด้วยพาลมฤค ปรากฏเหมือนที่สุดอากาศสามกุมารถูกฆ่านอนอยู่ในป่าใด เปื้อนด้วยฝุ่นละออง ป่านั้นเป็นป่าใหญ่เกลื่อนกล่นด้วยพาลมฤค ปรากฏเหมือนที่สุดอากาศ สามกุมารถูกฆ่านอนอยู่ที่ป่าใด ป่านั้นเป็นป่าใหญ่ ปรากฏเหมือนที่สุดอากาศ พระคุณเจ้าทั้งสองจงอยู่ในอาศรมนี้เถิด.

ยทิ ตตฺถ สหสฺสานิ สตานิ นหุตานิ ๒ จ

เนวมฺหากํ ภยํ โกจิ วเน วาเฬสุ วิชฺชติ ฯ

ถ้าในป่านั้นจะมีพาลมฤคนับด้วยร้อย นับด้วยพันและนับด้วยหมื่นไซร้อาตมาทั้งสองไม่มีความกลัวในพาลมฤคทั้งหลายในป่าไหนๆ เลย.

ตโต อนฺธานมาทาย กาสิราชา พฺรหาวเน

หตฺเถ คเหตฺวา ปกฺกามิ ยตฺถ สาโม หโต อหุ ฯ

ในกาลนั้น พระเจ้ากาสีทรงพาฤาษีทั้งสองผู้ตามืดไปในป่าใหญ่ ทรงจูงมือฤาษีทั้งสองไปในที่ที่สามกุมารถูกฆ่านั้น.

ทิสฺวาน ปติตํ สามํ ปุตฺตกํ ปํสุกุณฺฐิตํ

อปวิทฺธํ พฺรหารญฺเญ จนฺทํว ปติตํ ฉมา ฯ

ทิสฺวาน ปติตํ สามํ ปุตฺตกํ ปํสุกุณฺฐิตํ

อปวิทฺธํ พฺรหารญฺเญ สุริยํว ปติตํ ฉมา ฯ

ทิสฺวาน ปติตํ สามํ ปุตฺตกํ ปํสุกุณฺฐิตํ

อปวิทฺธํ พฺรหารญฺเญ กลูนํ ปริเทวยุํ ฯ

ทิสฺวาน ปติตํ สามํ ปุตฺตกํ ปํสุกุณฺฐิตํ

พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ อธมฺโม กิร โภ อิติ ฯ

พาฬฺหํ โข ตฺวํ ปมตฺโตสิ สาม กลฺยาณทสฺสน

โย อชฺเชวงฺคเต กาเล น กิญฺจิมภิภาสสิ ฯ

พาฬฺหํ โข ตฺวํ ปทิตฺโตสิ สาม กลฺยาณทสฺสน

โย อชฺเชวงฺคเต กาเล น กิญฺจิมภิภาสสิ

พาฬฺหํ โข ตฺวํ ปกุทฺโธสิ สาม กลฺยาณทสฺสน

โย อชฺเชวงฺคเต กาเล น กิญฺจิมภิภาสสิ ฯ

พาฬฺหํ โข ตฺวํ ปสุตฺโตสิ สาม กลฺยาณทสฺสน

โย อชฺเชวงฺคเต กาเล น กิญฺจิมภิภาสสิ ฯ

พาฬฺหํ โข ตฺวํ วิมโนสิ สาม กลฺยาณทสฺสน

โย อชฺเชวงฺคเต กาเล น กิญฺจิมภิภาสสิ ฯ

ชฏํ วลินํ ปํสุคตํ โกทานิ สณฺฐเปสฺสติ ๑

สาโม อยํ กาลกโต อนฺธานํ ปริจาริโก ฯ

โก โน ๒ สมฺมชฺชนาทาย สมฺมชฺชิสฺสติ อสฺสมํ

สาโม อยํ กาลกโต อนฺธานํ ปริจาริโก ฯ

โกทานิ นฺหาปยิสฺสติ สีเตนุโณฺหทเกน จ

สาโม อยํ กาลกโต อนฺธานํ ปริจาริโก ฯ

โกทานิ โภชยิสฺสติ วนมูลผลานิ จ

สาโม อยํ กาลกโต อนฺธานํ ปริจาริโก ฯ

๑ ม. ปติกุนฺถิโต ฯ ๒ ม. นิยุตานิ ฯ

ดาบสทั้งสองเห็นสามกุมารผู้เป็นบุตรนอนเปื้อนฝุ่นละออง ถูกทิ้งอยู่ในป่าใหญ่ ดังดวงจันทร์ตกอยู่เหนือแผ่นดิน ดาบสทั้งสองเห็นสามกุมารผู้เป็นบุตรนอนเปื้อนฝุ่นละออง ถูกทิ้งอยู่ในป่าใหญ่ ดังดวงอาทิตย์ตกอยู่เหนือแผ่นดิน ดาบสทั้งสองเห็นสามกุมารผู้เป็นบุตรนอนเปื้อนฝุ่นละออง ถูกทิ้งอยู่ในป่าใหญ่ ก็คร่ำครวญน่าสงสารนัก ดาบสทั้งสองเห็นสามกุมารผู้เป็นบุตรนอนเปื้อนฝุ่นละอองอยู่ ยกแขนทั้งสองขึ้นคร่ำครวญว่า ความไม่ควรย่อมเป็นไปในโลกนี้ ดูกรลูกสามะผู้งดงามน่าดู เจ้ามัวเมามากนักแล ไม่พูดอะไรๆ ในเมื่อกาลล่วงไปแล้วในวันนี้ ดูกรลูกสามะผู้งดงามน่าดู เจ้าเคลิบเคลิ้มมากนักแล ไม่พูดอะไรๆในเมื่อกาลล่วงไปแล้วในวันนี้

ดูกรสามะผู้งดงามน่าดู เจ้าขัดเคืองมากนักแล ไม่พูดอะไรๆ ในเมื่อกาลล่วงไปแล้วในวันนี้ ดูกรลูกสามะผู้งดงามน่าดู เจ้าช่างหลับเอาเสียจริงๆ ไม่พูดอะไรๆ ในเมื่อกาลล่วงไปแล้วในวันนี้ ดูกรลูกสามะผู้งดงามน่าดู เจ้าปราศจากใจเอาเสียจริงๆไม่พูดอะไรๆ ในเมื่อกาลล่วงไปแล้วในวัน บัดนี้ใครจักชำระชฎาอันหม่นหมองเปื้อนฝุ่นละออง ลูกสามะนี้เป็นผู้เลี้ยงดูเราทั้งสองผู้ตามืดมาทำกาลกิริยาเสียแล้ว ใครเล่าจักจับไม้กวาดกวาดอาศรมของเราทั้งสองลูกสามะนี้เลี้ยงดูเราทั้งสองผู้ตามืด มาทำกาลกิริยาเสียแล้ว บัดนี้ใครเล่าจักจัดน้ำร้อนมาให้เราทั้งสองอาบ ลูกสามะนี้เลี้ยงดูเราทั้งสองผู้ตามืดมากระทำกาลกิริยาเสียแล้ว บัดนี้ใครเล่าจักให้เราบริโภคมูลมันและผลไม้ในป่า ลูกสามะนี้เป็นผู้เลี้ยงดูเราทั้งสองผู้ตามืด มากระทำกาลกิริยาเสียแล้ว.

ทิสฺวาน ปติตํ สามํ ปุตฺตกํ ปํสุกุณฺฐิตํ

อฏฺฏิตา ปุตฺตโสเกน มาตา สจฺจํ อภาสถ ฯ

เยน สจฺเจนยํ สาโม ธมฺมจารี ปุเร อหุ

เอเตน สจฺจวชฺเชน วิสํ สามสฺส หญฺญตุ ฯ

เยน สจฺเจนยํ สาโม พฺรหฺมจารี ปุเร อหุ

เอเตน สจฺจวชฺเชน วิสํ สามสฺส หญฺญตุ ฯ

เยน สจฺเจนยํ สาโม สจฺจวาที ปุเร อหุ

เอเตน สจฺจวชฺเชน วิสํ สามสฺส หญฺญตุ ฯ

เยน สจฺเจนยํ สาโม มาตาเปติภโร อหุ

เอเตน สจฺจวชฺเชน วิสํ สามสฺส หญฺญตุ ฯ

เยน สจฺเจนยํ สาโม กุเล เชฏฺฐาปจายิโก

เอเตน สจฺจวชฺเชน วิสํ สามสฺส หญฺญตุ ฯ

เยน สจฺเจนยํ สาโม ปาณา ปิยตโร มม

เอเตน สจฺจวชฺเชน วิสํ สามสฺส หญฺญตุ ฯ

ยงฺกิญฺจิตฺถิ กตํ ปุญฺญํ มยฺหญฺเจว ปิตุจฺจ เต

สพฺเพน เตน กุสเลน วิสํ สามสฺส หญฺญตุ ฯ

๑ ม. สนฺตเปสฺสติ ฯ ๒ ม. เม ฯ

มารดาผู้สะอึกสะอื้นด้วยความโศกถึงบุตร ได้เห็นสามะผู้เป็นบุตรนอนเกลือกเปื้อนฝุ่นละอองอยู่ ได้กล่าวสัจจกิริยาว่า ลูกสามะนี้เป็นผู้มีปกติประพฤติธรรมมาแต่กาลก่อน ด้วยสัจจวาจานี้ ขอพิษของลูกสามะจงหายไป ลูกสามะนี้เป็นผู้มีปกติประพฤติเพียงดังพรหมมาแต่กาลก่อนด้วยสัจจวาจานี้ ขอพิษของลูกสามะจงหายไป ลูกสามะนี้เป็นผู้มีปกติกล่าวคำสัตย์มาแต่กาลก่อน ด้วยสัจจวาจานี้ ขอพิษของลูกสามะจงหายไป ลูกสามะนี้เป็นผู้เลี้ยงมารดาบิดา ด้วยสัจจวาจานี้ ขอพิษของลูกสามะจงหายไป ลูกสามะนี้มีปกติประพฤติอ่อนน้อมต่อบุคคลผู้เจริญในตระกูล ด้วยสัจจวาจานี้ ขอพิษของลูกสามะจงหายไป ลูกสามะนี้เป็นที่รักอย่างยิ่งปานชีวิตของเรา ด้วยสัจจวาจานี้ ขอพิษของลูกสามะจงหายไป บุญอย่างใดอย่างหนึ่งที่ลูกสามะได้ทำแล้ว มีอยู่แก่เราและบิดาของเธอ ด้วยบุญกุศลนั้นทั้งหมด ขอพิษของลูกสามะจงหายไป.

ทิสฺวาน ปติตํ สามํ ปุตฺตกํ ปํสุกุณฺฐิตํ

อฏฺฏิโต ปุตฺตโสเกน ปิตา สจฺจํ อภาสถ ฯ

เยน สจฺเจนยํ สาโม ธมฺมจารี ปุเร อหุ

เอเตน สจฺจวชฺเชน วิสํ สามสฺส หญฺญตุ ฯ

เยน สจฺเจนยํ สาโม พฺรหฺมจารี ปุเร อหุ

เอเตน สจฺจวชฺเชน วิสํ สามสฺส หญฺญตุ ฯ

เยน สจฺเจนยํ สาโม สจฺจวาที ปุเร อหุ

เอเตน สจฺจวชฺเชน วิสํ สามสฺส หญฺญตุ ฯ

เยน สจฺเจนยํ สาโม มาตาเปติภโร อหุ

เอเตน สจฺจวชฺเชน วิสํ สามสฺส หญฺญตุ ฯ

เยน สจฺเจนยํ สาโม กุเล เชฏฺฐาปจายิโก

เอเตน สจฺจวชฺเชน วิสํ สามสฺส หญฺญตุ ฯ

เยน สจฺเจนยํ สาโม ปาณา ปิยตโร มม

เอเตน สจฺจวชฺเชน วิสํ สามสฺส หญฺญตุ ฯ

ยงฺกิญฺจิตฺถิ กตํ ปุญฺญํ มยฺหญฺเจว มาตุจฺจ เต

สพฺเพน เตน กุสเลน วิสํ สามสฺส หญฺญตุ ฯ

บิดาผู้คร่ำครวญอยู่ ด้วยความโศกถึงบุตร เห็นสามะผู้บุตรนอนเกลือกเปื้อนฝุ่นละอองอยู่ ได้กล่าวสัจจกิริยาว่า ลูกสามะนี้เป็นผู้มีปกติประพฤติธรรมมาแต่กาลก่อน ... ด้วย บุญกุศลนั้นทั้งหมด ขอพิษของลูกสามะจงหายไป.

สา เทวตา อนฺตรหิตา ปพฺพเต คนฺธมาทเน

สามสฺส อนุกมฺปาย อิมํ สจฺจํ อภาสถ ฯ

ปพฺพตฺยาหํ คนฺธมาทเน จิรํ รตฺตํ นิวาสินี ๑

น เม ปิยตโร โกจิ อญฺโญ สาเมน วิชฺชติ

เอเตน สจฺจวชฺเชน วิสํ สามสฺส หญฺญตุ ฯ

สพฺเพ วนา คนฺธมยา ปพฺพเต คนฺธมาทเน

เอเตน สจฺจวชฺเชน วิสํ สามสฺส หญฺญตุ ฯ

เตสํ ลาลปฺปมานานํ พหุํ การุญฺญสญฺหิตํ

ขิปฺปํ สาโม สมุฏฺฐาสิ ยุวา กลฺยาณทสฺสโน ฯ

นางสุนทรีเทพธิดา หายไปจากภูเขาคันธมาทน์ ได้กล่าวสัจจวาจานี้ ด้วยความเอ็นดูสามกุมารว่า เราเคยอยู่ที่ภูเขาคันธมาทน์มานาน ไม่มีใครอื่นจะเป็นที่รักของเรายิ่งกว่าสามกุมาร ด้วยสัจจวาจานี้ ขอพิษของสามกุมารจงหายไป ป่าทั้งหมดที่ภูเขาคันธมาทน์ล้วนแต่เป็นไม้หอม ด้วยสัจจวาจานี้ ขอพิษของสามกุมารจงหายไป เมื่อดาบสทั้งสองบ่นเพ้อรำพันน่าสงสารเป็นอันมาก ขอสามกุมารผู้ยังหนุ่มแน่น งามน่าดู จงลุกขึ้นเร็วพลัน.

สาโมหมสฺมิ ภทฺทํ โว โสตฺถินามฺหิ สมุฏฺฐิโต

มา พาฬฺหํ ปริเทเวถ มญฺชุนาภิวเทถ มํ ฯ

ข้าพเจ้าผู้มีนามว่าสามะ ขอความเจริญจงมีแก่ท่านทั้งหลาย ข้าพเจ้าลุกขึ้นได้แล้วโดยสวัสดี ขอท่านทั้งหลายอย่าคร่ำครวญนักเลย จงพูดกับข้าพเจ้าด้วยเสียงอันไพเราะเถิด.

สฺวาคตนฺเต มหาราช อโถ เต อทุราคตํ

อิสฺสโรสิ อนุปฺปตฺโต ยํ อิธตฺถิ ปเวทย ฯ

ติณฺฑุกานิ ปิยาลานิ มธุเก กาสมาริโย

ผลานิ ขุทฺทกปฺปานิ ภุญฺช ราช วรํ วรํ ฯ

อตฺถิ เม ปานียํ สีตํ อาภตํ คิริคพฺภรา

ตโต ปิว มหาราช สเจ ตฺวํ อภิกงฺขสิ ฯ

๑ ม. จิรรตฺตนิวาสนี ฯ

ข้าแต่มหาราชเจ้า พระองค์เสด็จมาดีแล้ว อนึ่ง พระองค์มิได้เสด็จมาร้าย พระองค์ผู้เป็นใหญ่มาถึงแล้ว ขอจงทรงทราบสิ่งที่มีอยู่ในที่นี้ ข้าแต่พระราชา เชิญเสวยผลมะพลับ ผลมะหาด ผลมะทราง และผลหมากเม่า อันเป็นผลไม้เล็กน้อย ขอได้ทรงเสวยแต่ที่ดีๆ เถิด ข้าแต่มหาราชเจ้า น้ำเย็นที่ข้าพระองค์นำมาแต่น้ำมิคสัมมตานทีมีอยู่ เชิญพระองค์ดื่มเถิด ถ้าพระองค์ทรงพระประสงค์.

สมฺมุยฺหามิ ปมุยฺหามิ สพฺพา มุยฺหนฺติ เม ทิสา

เปตนฺตํ สามมทฺทกฺขึ โก นุ ตฺวํ สาม ชีวสิ ฯ

ฉันหลงเอามาก หลงเอาจริงๆ หลงไปทั่วทิศ ฉันได้เห็นสามะผู้กระทำกาลกิริยา ทำไมท่านจึงเป็นได้อีกหนอ.

อปิ ชีวํ มหาราช ปุริสํ คาฬฺหเวทนํ

อุปนีตมนสงฺกปฺปํ ชีวนฺตํ มญฺญเต มตํ ฯ

อปิ ชีวํ มหาราช ปุริสํ คาฬฺหเวทนํ

ตํ นิโรธคตํ สนฺตํ ชีวนฺตํ มญฺญเต มตํ ฯ

ข้าแต่มหาราชเจ้า โลกย่อมสำคัญบุรุษผู้ยังมีชีวิตอยู่ได้เสวยเวทนาอย่างหนัก มีความดำริในใจเข้าไปใกล้แล้ว ยังเป็นอยู่แท้ๆ ว่าตายแล้ว ข้าแต่มหาราชเจ้า โลกย่อมสำคัญบุรุษผู้ยังมีชีวิตอยู่เสวยเวทนากล้า ถึงความดับสนิท ยังเป็นอยู่แท้ๆ ว่าตายแล้ว.

โย มาตรํ ปิตรํ วา มจฺโจ ธมฺเมน โปสติ

เทวาปิ นํ ติกิจฺฉนฺติ มาตาเปติภรํ นรํ ฯ

โย มาตรํ ปิตรํ วา มจฺโจ ธมฺเมน โปสติ

อิเธว นํ ปสํสนฺติ เปจฺจ สคฺเค ปโมทติ ฯ

บุคคลใด เลี้ยงมารดาและบิดาโดยธรรม แม้เทวดาและมนุษย์ย่อมสรรเสริญผู้เลี้ยงมารดาและบิดานั้น บุคคลใดเลี้ยงมารดาและบิดาโดยธรรมนักปราชญ์ทั้งหลายย่อมสรรเสริญบุคคลผู้เลี้ยงมารดาและบิดานั้นในโลก

นี้ บุคคลนั้นละจากโลกนี้ไปแล้ว ย่อมบันเทิงในสวรรค์.

เอส ภิยฺโย ปมุยฺหามิ สพฺพา มุยฺหนฺติ เม ทิสา

สรณํ [๑] สาม คจฺฉามิ ตฺวญฺจ เม สรณํ ภว ฯ

ฉันหลงเอามากเหลือเกิน มืดไปทั่วทิศ ดูกรสามะ ฉันขอถึงท่านเป็นสรณะ และขอท่านจงเป็นสรณะของฉัน.

ธมฺมญฺจร ๒ มหาราช มาตาปิตูสุ ขตฺติย

อิธ ธมฺมํ จริตฺวาน ราช สคฺคํ คมิสฺสสิ ฯ

ธมฺมญฺจร มหาราช ปุตฺตทาเรสุ ขตฺติย

อิธ ธมฺมํ จริตฺวาน ราช สคฺคํ คมิสฺสสิ ฯ

ธมฺมญฺจร มหาราช มิตฺตามจฺเจสุ ขตฺติย

อิธ ธมฺมํ จริตฺวาน ราช สคฺคํ คมิสฺสสิ ฯ

ธมฺมญฺจร มหาราช วาหเนสุ พเลสุ จ

อิธ ธมฺมํ จริตฺวาน ราช สคฺคํ คมิสฺสสิ ฯ

ธมฺมญฺจร มหาราช คาเมสุ นิคเมสุ จ

อิธ ธมฺมํ จริตฺวาน ราช สคฺคํ คมิสฺสสิ ฯ

ธมฺมญฺจร มหาราช รฏฺเฐสุ ชนปเทสุ จ

อิธ ธมฺมํ จริตฺวาน ราช สคฺคํ คมิสฺสสิ ฯ

ธมฺมญฺจร มหาราช สมเณ ๑ พฺราหฺมเณสุ จ

อิธ ธมฺมํ จริตฺวาน ราช สคฺคํ คมิสฺสสิ ฯ

ธมฺมญฺจร มหาราช มิคปกฺขีสุ ขตฺติย

อิธ ธมฺมํ จริตฺวาน ราช สคฺคํ คมิสฺสสิ ฯ

ธมฺมญฺจร มหาราช ธมฺโม จิณฺโณ สุขาวโห

อิธ ธมฺมํ จริตฺวาน ราช สคฺคํ คมิสฺสสิ ฯ

ธมฺมญฺจร มหาราช อินฺทา เทวา สพฺรหฺมกา

สุจิณฺเณน ทิวํ ปตฺตา มา ธมฺมํ ราช ปามโทติ ฯ

สุวณฺณสามชาตกํ ๒ ตติยํ ฯ

_____________

๑ ม. ตํ ฯ ๒ ม. ธมฺมํ จร ฯ อิโต ปรํ อีทิสเมว ฯ

๑ ม. สมณพฺราหฺมเณสุ จ ฯ ๒ สี. ยุ. สามชาตกํ ฯ

ข้าแต่ขัตติยมหาราช ขอพระองค์จงทรงประพฤติธรรมในพระชนนีและ

พระชนกเถิด ครั้นพระองค์ทรงประพฤติธรรมในโลกนี้แล้วจักเสด็จสู่

สวรรค์ ข้าแต่ขัตติยมหาราช ขอพระองค์ทรงประพฤติธรรมในพระโอรสและพระมเหสี ... ในมิตรและอำมาตย์ ... ในพาหนะ ... และพลนิกาย ...

ในชาวบ้านและชาวนิคม ... ในชาวแว่นแคว้นและชาวชนบท ... ในสมณะและพราหมณ์ ... ในฝูงเนื้อและฝูงนกเถิด ครั้นพระองค์ทรงประพฤติธรรมในโลกนี้แล้วจักเสด็จสู่สวรรค์ ข้าแต่มหาราชเจ้า ขอพระองค์ทรงประพฤติธรรมเถิด ธรรมอันพระองค์ทรงประพฤติแล้ว ย่อมนำความสุขมาให้ ครั้นพระองค์ทรงประพฤติธรรมในโลกนี้แล้ว จักเสด็จสู่สวรรค์ข้าแต่มหาราชเจ้า ขอพระองค์ทรงประพฤติธรรมเถิด พระอินทร์ เทพเจ้าพร้อมทั้งพรหม ถึงแล้วซึ่งทิพยสถาน เพราะธรรมที่ประพฤติดีแล้วข้าแต่พระราชา ขอพระองค์อย่าทรงประมาทธรรม.

จบ สุวรรณสามชาดกที่ ๓

อจฺเฉรํ วต โลกสฺมึ อุปฺปชฺชนฺติ วิจกฺขณา

ยทา อหุ นิมิราชา ปณฺฑิโต กุสลตฺถิโก

ราชา สพฺพวิเทหานํ อทา ทานํ อรินฺทโม ฯ

ตสฺส ตํ ททโต ทานํ สงฺกปฺโป อุปปชฺชถ

ทานํ วา พฺรหฺมจริยํ วา กตมํ สุ มหปฺผลํ ฯ

น่าอัศจรรย์จริงหนอ เมื่อใด พระเนมิราชเจ้าผู้เป็นบัณฑิต เป็นพระราชาผู้ปราบอริราชศัตรู มีพระประสงค์ด้วยกุศล ทรงให้ทานแก่ชาววิเทหรัฐทั้งปวง เสด็จอุบัติขึ้นแล้ว เมื่อนั้นบุคคลผู้มีปัญญาทั้งหลายย่อมบังเกิดขึ้นในโลก เมื่อพระเจ้าเนมิราชทรงให้ทานนั้นอยู่ เกิดพระดำริขึ้นว่า ทานหรือพรหมจรรย์อย่างไหนมีผลมากหนอ.

ตสฺส สงฺกปฺปมญฺญาย มฆวา เทวกุญฺชโร

สหสฺสเนตฺโต ปาตุรหุ วณฺเณน วิหตนฺตมํ ฯ

สโลมหฏฺโฐ มนุชินฺโท วาสวํ อวจา นิมิ

เทวตา นุสิ คนฺธพฺโพ อาทู สกฺโก ปุรินฺทโท ฯ

น จ เมตาทิโส วณฺโณ ทิฏฺโฐ วา ยทิวา สุโต

อาจิกฺข เม ตฺวํ ภทฺทนฺเต กถํ ชาเนมุ ตํ มยํ ฯ

สโลมหฏฺฐํ ญตฺวาน วาสโว อวจา นิมึ

สกฺโกหมสฺมิ เทวินฺโท อาคโตสฺมิ ตวนฺติเก

อโลมหฏฺโฐ มนุชินฺท ปุจฺฉ ปญฺหํ ยมิจฺฉสิ ฯ

โส จ เตน กโตกาโส วาสวํ อวจา นิมิ

ปุจฺฉามิ ตํ มหาราช สพฺพภูตานมิสฺสร

ทานํ วา พฺรหฺมจริยํ วา กตมํ สุ มหปฺผลํ ฯ

โส ปุฏฺโฐ นรเทเวน วาสโว อวจา นิมึ

วิปากํ พฺรหฺมจริยสฺส ชานํ อกฺขาสิชานโต ฯ

หีเนน พฺรหฺมจริเยน ขตฺติเย อุปปชฺชติ

มชฺฌิเมน จ เทวตฺตํ อุตฺตเมน วิสุชฺฌติ ฯ

น เหเต สุลภา กายา ยาจโยเคน เกนจิ

เย กาเย อุปปชฺชนฺติ อนาคารา ตปสฺสิโน ฯ

๑ ม. นิมิชาตกํ ฯ

ท้าวมัฆวาฬเทพกุญชรสหัสสเนตร ทรงทราบพระดำริของพระเจ้าเนมิราชแล้ว ทรงกำจัดความมืดด้วยพระรัศมีปรากฏขึ้น พระเจ้าเนมิราชจอมมนุษย์มีพระโลมชาติชูชัน ได้ตรัสถามท้าววาสวะว่า ท่านเป็นเทวดาเป็นคนธรรพ์ หรือ เป็นท้าวสักกปุรินททะ รัศมีของท่านเช่นนั้นข้าพเจ้าไม่ได้เห็นหรือไม่ได้ยินมาเลย ขอท่านจงบอกแก่ข้าพเจ้า ขอความเจริญจงมีแก่ท่าน ข้าพเจ้าจะรู้จักท่านได้อย่างไร ท้าววาสวะทรงทราบว่า พระเจ้าเนมิราชมีพระโลมชาติชูชันได้ตรัสตอบว่า หม่อมฉันเป็นท้าวสักกรินทร์เทวราช มาในสำนักของพระองค์ ดูกรพระองค์ผู้เป็นจอมมนุษย์ พระองค์อย่าทรงมีพระโลมชาติชูชัน เชิญตรัสถามปัญหาตามที่ทรงพระประสงค์เถิด พระเจ้าเนมิราช ทรงได้โอกาสนั้นแล้ว จึงตรัสถามท้าววาสวะว่า

ข้าแต่พระมหาราชเจ้า ผู้เป็นใหญ่แห่งปวงภูตหม่อมฉันขอทูลถาม พระองค์ว่า ทานหรือพรหมจรรย์อย่างไหนมีผลมาก ท้าววาสวะอันพระเจ้าเนมิราชผู้ประเสริฐกว่านรชนตรัสถามแล้วทรงทราบวิบากแห่งพรหมจรรย์ จึงได้ตรัสบอกแก่พระเจ้าเนมิราชผู้ไม่ทรงทราบว่า บุคคลย่อมบังเกิดในขัตติยสกุลเพราะพรหมจรรย์อย่างเลวบุคคลย่อมเข้าถึงความเป็นเทวดาเพราะพรหมจรรย์ปานกลาง บุคคลย่อมบริสุทธิ์เพราะพรหมจรรย์อย่างสูงสุด หมู่พรหมเหล่านี้อันใครๆ จะพึงได้ง่ายๆ ด้วยประกอบการวิงวอนก็หาไม่ บุคคลต้องเป็นผู้ไม่มีเรือนบำเพ็ญตบธรรม จึงจะบังเกิดในหมู่พรหม.

ทุทีโป สาคโร เสโล มุจลินฺโท ภคีรโส ๑

อุสินฺนโร อตฺถโก จ อสฺสโก จ ปุถุทฺธโน ฯ

เอเต จญฺเญ จ ราชาโน ขตฺติยาย พฺราหฺมณา พหู

ปุถุยญฺญํ ยชิตฺวาน เปตตฺตํ นาติวตฺตึสุ ๒ ฯ

พระราชาเหล่านี้ คือ พระเจ้าทุทีปราช พระเจ้าสาครราช พระเจ้าเสลราช พระเจ้ามุจลินทราช พระเจ้าภคีรสราช พระเจ้าอุสินนรราชพระเจ้าอัตถกราช พระเจ้าอัสสกราช พระเจ้าปุถุทธนราช และกษัตริย์เหล่าอื่นทั้งพราหมณ์เป็นอันมาก บูชายัญมากมายแล้ว ไม่ล่วงพ้นความละโลกนี้ไป.

เย อทุติยา น รมนฺติ เอกิกา

วิเวกชํ เย น ลภนฺติ ปีตึ

กิญฺจาปิ เต อินฺทสมานโภคา

เต เว ปราธีนสุขา วรากา ฯ

ชนเหล่าใดไม่มีเพื่อนสอง อยู่คนเดียว ย่อมไม่รื่นรมย์ ย่อมไม่ได้ปีติอันเกิดแต่วิเวก ชนเหล่านั้นถึงจะมีโภคสมบัติเสมอด้วยทิพสมบัติของพระอินทร์ ถึงกระนั้นก็ชื่อว่าเป็นคนเข็ญใจเพราะความสุขที่ต้องอาศัยผู้อื่น.

อทฺธายิเม ๓ อติวตฺตึสุ อนาคารา ตปสฺสิโน

สตฺติสโย ยามหนุ โสมยาโค มโนชโว ฯ

สมุทฺโท มาโฆ ภรโต ๔ อิสิ กาลปุรกฺขิโต

องฺคีรโส กสฺสโป จ กีสวจฺโฉ อกนฺติ จ ฯ

ฤาษี ๗ ตนเหล่านั้น คือ ยามหนุฤาษี โสมยาคฤาษี มโนชฤาษีสมุททฤาษี มาฆฤาษี ภรตฤาษี และกาลปุรักขิตฤาษี และฤาษีอีก ๔ ตนคือ อังคีรสฤาษี กัสสปฤาษี กีสวัจฉฤาษี อกันติฤาษี ผู้ไม่มีเรือนบำเพ็ญตบะ ล่วงพ้นกามาวจรภพได้แล้ว.

อุตฺตเรน นที สีทา คมฺภีรา ทุรติกฺกมา

นฬคฺคิวณฺณา โชตนฺติ สทา กญฺจนปพฺพตา ฯ

ปรุฬฺหคจฺฉา ตคฺครา ปรุฬฺหคจฺฉา วนา นคา

ตตฺราสุํ ทสสหสฺสา โปราณา อิสโย ปุเร ฯ

อหํ เสฏฺโฐสฺมิ ทาเนน สญฺญเมน ทเมน จ

อนุตฺตรํ วตํ กตฺวา ปกีรจารี สมาหิเต ฯ

ชาติมนฺตํ อชจฺจญฺจ อหมุชุคตํ นรํ

อติเวลํ นมสฺสิสฺสํ กมฺมพนฺธู หิ มาณวา ฯ

สพฺเพ วณฺณา อธมฺมฏฺฐา ปตนฺติ นิรยํ อโธ

สพฺเพ วณฺณา วิสุชฺฌนฺติ จริตฺวา ธมฺมมุตฺตมํ ฯ

๑ ภคีรโถติ มญฺเญ ฯ ๒ ม. นาติวตฺติสุํ ฯ ๓ ม. อถ ยิเม ฯ ๔ ม. ภรโต จ ฯ

แม่น้ำชื่อสีทามีอยู่ทางด้านทิศอุดร เป็นแม่น้ำลึก ข้ามได้ยาก กัญจนบรรพตมีสีดังไฟไม้อ้อ โชติช่วงอยู่ในกาลทุกเมื่อ ที่ฝั่งแม่น้ำนั้นมีต้นกฤษณางอกงาม มีภูเขาอื่นอีกซึ่งมีป่าไม้งอกงาม มีฤาษีเก่าแก่ประมาณหมื่นตน อาศัยอยู่ที่ภูเขาภาคนั้น หม่อมฉันเป็นผู้ประเสริฐสุดด้วยทานสัญญมะและทมะ หม่อมฉันอุปัฏฐากดาบสเหล่านั้นผู้บำเพ็ญวัตรอันไม่มี

วัตรอื่นยิ่งกว่า ละหมู่คณะไปอยู่ผู้เดียว มีจิตมั่นคง หม่อมฉันจัก

นอบน้อมนรชนผู้ปฏิบัติตรง จะมีชาติก็ตาม ไม่มีชาติก็ตาม ตลอดกาลเป็นนิตย์ เพราะว่าสัตว์ทั้งหลายเป็นผู้มีกรรมเป็นเผ่าพันธุ์ ฉะนั้นวรรณะทั้งปวงผู้ตั้งอยู่ในอธรรม ย่อมตกนรกเบื้องต่ำ วรรณะทั้งปวงย่อมหมดจด เพราะประพฤติธรรมอันสูงสุด.

อิทํ วตฺวาน มาฆวา เทวราชา สุชมฺปติ

เวเทหมนุสาสิตฺวา สคฺคกายํ อปกฺกมิ ฯ

ท้าวมฆวาฬสุชัมบดีเทวราช ครั้นตรัสอย่างนี้แล้ว ทรงพร่ำสอนพระเจ้าเนมิราชผู้ครองวิเทหรัฐแล้ว ได้เสด็จกลับไปในหมู่สวรรค์.

อิมํ โภนฺโต นิสาเมถ ยาวนฺเตตฺถ สมาคตา

ธมฺมิกานํ มนุสฺสานํ วณฺณํ อุจฺจาวจํ พหุํ ฯ

ยถา อยํ นิมิราชา ปณฺฑิโต กุสลตฺถิโก

ราชา สพฺพวิเทหานํ อทา ทานํ อรินฺทโม ฯ

ตสฺส ตํ ททโต ทานํ สงฺกปฺโป อุปปชฺชถ

ทานํ วา พฺรหฺมจริยํ วา กตมํ สุ มหปฺผลํ ฯ

ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย ท่านทั้งหลายบรรดาที่มาประชุมกัน ณ ที่นี้

ประมาณเท่าใด จงตั้งใจฟังคุณทั้งสูงทั้งต่ำเป็นอันมากนี้ ขอมนุษย์ทั้ง

หลายผู้ตั้งอยู่ในธรรม เกิดความดำริเหมือนอย่างพระเจ้าเนมิราชผู้เป็นบัณฑิต มีพระประสงค์ด้วยกุศล เป็นพระราชาผู้ปราบอริราชศัตรู ทรงให้ทานแก่ชาววิเทหรัฐทั้งปวง เมื่อพระเจ้าเนมิราชทรงให้ทานนั้นอยู่เกิดพระดำริขึ้นว่า ทานหรือพรหมจรรย์อย่างไหน มีผลมากหนอ ฉะนั้นเถิด.

อพฺภูโต วต โลกสฺมึ อุปฺปชฺชิ โสมหํสโน

ทิพฺโพ รโถ ปาตุรหุ เวเทหสฺส ยสสฺสิโน ฯ

เกิดพิศวงขนพองซึ่งไม่เคยมีมามีขึ้นในโลกแล้วหนอ รถทิพย์ปรากฏแล้วแก่พระเจ้าวิเทหรัฐผู้เรืองพระยศ.

เทวปุตฺโต มหิทฺธิโก มาตลิ เทวสารถิ

นิมนฺตยิตฺถ ราชานํ เวเทหํ มิถิลคฺคหํ ฯ

เอหิมํ รถมารุยฺห ราช เสฏฺฐ ทิสมฺปติ

เทวา ทสฺสนกามา เต ตาวตึสา สอินฺทกา

สรมานา หิ เต เทวา สุธมฺมายํ สมจฺฉเร ฯ

เทพบุตรมาตลีเทพสารถีผู้มีฤทธิ์มาก เชื้อเชิญเสด็จพระเจ้าวิเทหรัฐ ผู้ทรงสงเคราะห์ชาวเมืองมิถิลาว่า ข้าแต่พระราชาผู้ประเสริฐ ผู้เป็นใหญ่ในทิศ ขอเชิญเสด็จมาขึ้นรถนี้ เทพเจ้าชาวดาวดึงส์พร้อมด้วยพระอินทร์ใคร่จะเห็นพระองค์ ก็เทพเจ้าเหล่านั้นระลึกถึงพระองค์ ประชุมกันอยู่ณ สุธรรมสภา.

ตโต ราชา ตรมาโน เวเทโห มิถิลคฺคโห

อาสนา วุฏฺฐหิตฺวาน ปมุโข รถมารุหิ ฯ

อภิรุฬฺหํ รถํ ทิพฺพํ มาตลิ เอตทพฺรวิ

เกน ตํ เนมิ มคฺเคน ราช เสฏฺฐ ทิสมฺปติ4

เยน วา ปาปกมฺมนฺตา ปุญฺญกมฺมา จ เย นรา ฯ

ลำดับนั้น พระเจ้าวิเทหรัฐผู้ทรงสงเคราะห์ชาวเมืองมิถิลาเป็นประมุขรีบเสด็จลุกจากอาสน์ขึ้นสู่รถ มาตลีเทพสารถีได้ทูลถามพระเจ้าเนมิราชผู้เสด็จขึ้นรถทิพย์แล้วว่า ข้าแต่พระราชาผู้ประเสริฐ ผู้เป็นใหญ่ในทิศข้าพระองค์จะนำเสด็จพระองค์ไปโดยทางไหน คือ โดยทางที่บุคคลไปแล้วสามารถเห็นสถานที่อยู่ของเหล่านรชนผู้มีกรรมอันเป็นบาป หรือโดยทางบุคคลไปแล้ว สามารถเห็นสถานที่อยู่ของเหล่านรชนผู้มีกรรมเป็นบุญ พระเจ้าข้า.

อุภเยเนว มํ เนหิ มาตลิ เทวสารถิ

เยน วา ปาปกมฺมนฺตา ปุญฺญกมฺมา จ เย นรา ฯ

ดูกรมาตลีเทพสารถี ขอให้ท่านนำรถเราไปโดยทางทั้งสอง คือ โดยทางที่บุคคลไปแล้ว สามารถเห็นสถานที่อยู่ของเหล่านรชนผู้มีกรรมเป็นบาปและโดยทางที่บุคคลไปแล้ว สามารถเห็นสถานที่อยู่ของเหล่านรชนผู้มีกรรมเป็นบุญ.

เกน ตํ ปฐมํ เนมิ ราช เสฏฺฐ ทิสมฺปติ

เยน วา ปาปกมฺมนฺตา ปุญฺญกมฺมา จ เย นรา ฯ

ข้าแต่พระราชาผู้ประเสริฐสุด ผู้เป็นใหญ่ในทิศ ข้าพระองค์จะนำเสด็จพระองค์ไปโดยทางไหนก่อน คือ โดยทางที่บุคคลไปแล้ว สามารถเห็นสถานที่อยู่ของเหล่านรชนผู้มีกรรมเป็นบาป หรือโดยทางที่บุคคลไปแล้วสามารถเห็นสถานที่อยู่ของเหล่านรชนผู้มีกรรมเป็นบุญ พระเจ้าข้า.

นิรยํ ๑ ตาว ปสฺสามิ อาวาสํ ๒ ปาปกมฺมินํ

ฐานานิ ลุทฺทกมฺมานํ ทุสฺสีลานญฺจ ยา คติ ฯ

เราจะดูนรกอันเป็นที่อยู่ของเหล่านรชนผู้มีกรรมอันเป็นบาป และสถานที่อยู่ของเหล่านรชนผู้มีกรรมอันหยาบช้า ทั้งคติของเหล่านรชนผู้ทุศีลก่อน.

ทสฺเสสิ มาตลิ รญฺโญ ทุคฺคํ เวตรณึ นทึ

กุฏฺฐิตํ ขารสํยุตฺตํ ตตฺตํ อคฺคิสิขูปมํ ฯ

มาตลีเทพสารถีได้ฟังพระดำรัสของพระราชาแล้ว จึงแสดงแม่น้ำเวตรณีที่ข้ามได้ยาก ประกอบด้วยน้ำแสบเผ็ดร้อนเดือดพล่าน เปรียบดังเปลวเพลิง.

เนมิ หเว มาตลิมชฺฌภาสิ ๓

ทิสฺวา ชนํ ปตมานํ วิทุคฺเค

ภยํ หิ มํ วินฺทติ สูต ทิสฺวา

ปุจฺฉามิ ตํ มาตลิ เทวสารถิ

อิเม นุ มจฺจา กิมกํสุ ปาปํ

เยเม ชนา เวตรณึ ปตนฺติ ฯ

๑ ม. นิรเย ฯ ๒ ม. อาวาเส ฯ ๓ ม. ...อชฺฌภาสถ ฯ

พระเจ้าเนมิราช ทอดพระเนตรเห็นสัตว์ผู้ตกอยู่ในแม่น้ำเวตรณีที่ข้ามได้ยาก จึงตรัสถามมาตลีเทพสารถีว่า ดูกรมาตลีเทพสารถี ความกลัวย่อมเกิดแก่เรา เพราะได้เห็นสัตว์นรกผู้ตกอยู่ในแม่น้ำเวตรณี เราขอถามท่าน สัตว์เหล่านี้ทำบาปกรรมอะไรไว้หนอ จึงตกลงอยู่ในแม่น้ำเวตรณี.

ตสฺส ปุฏฺโฐ วิยากาสิ มาตลิ เทวสารถิ

วิปากํ ปาปกมฺมานํ ชานํ อกฺขาสิชานโต ฯ

เย ทุพฺพเล พลวนฺโต ชีวโลเก

หึเสนฺติ โรเสนฺติ ๑ สุปาปธมฺมา

เต ลุทฺทกมฺมา ปสเวตฺว ปาปํ

เตเม ชนา เวตรณึ ปตนฺติ ฯ

มาตลีเทพสารถีอันพระเจ้าเนมิราชตรัสถามแล้ว ทูลพยากรณ์ตามที่ทราบวิบากของเหล่าสัตว์ผู้มีกรรมอันเป็นบาป แก่พระเจ้าเนมิราชผู้ไม่ทรงทราบว่า ชนเหล่าใด เมื่อยังอยู่ในมนุษยโลก เป็นผู้มีกำลัง มีกรรมอันเป็นบาป ย่อมเบียดเบียนด่าว่าผู้อื่นซึ่งหากำลังมิได้ ชนเหล่านั้นมีกรรมหยาบช้า กระทำบาปกรรม จึงตกลงในแม่น้ำเวตรณี พระเจ้าข้า.

สามา จ โสณา สวลา จ คิชฺฌา

กาโกลุสงฺฆา จ อเทนฺติ ๒ เภรวา

ภยํ หิ มํ วินฺทติ สูต ทิสฺวา

ปุจฺฉามิ ตํ มาตลิ เทวสารถิ

อิเม นุ มจฺจา กิมกํสุ ปาปํ

เยเม ชเน กาโกลุสงฺฆา อเทนฺติ ฯ

สุนัขแดง สุนัขด่าง ฝูงแร้ง ฝูงกา อันน่าหวาดเสียว ย่อมรุมกัดจิกกินสัตว์นรก ดูกรมาตลีเทพสารถี ความกลัวย่อมเกิดแก่เรา เพราะได้เห็นฝูงสัตว์รุมทึ้ง จิก กัด กิน สัตว์นรก เราขอถามท่าน สัตว์เหล่านี้ได้ทำบาปกรรมอะไรไว้หนอ จึงถูกฝูงการุมจิกกิน.

ตสฺส ปุฏฺโฐ วิยากาสิ มาตลิ เทวสารถิ

วิปากํ ปาปกมฺมานํ ชานํ อกฺขาสิชานโต ฯ

เยเกจิเม มจฺฉริโน กทริยา

ปริภาสกา สมณพฺราหฺมณานํ

หึเสนฺติ โรเสนฺติ สุปาปธมฺมา

เต ลุทฺทกมฺมา ปสเวตฺว ปาปํ

เตเม ชเน กาโกลุสงฺฆา อเทนฺติ ฯ

มาตลีเทพสารถีอันพระเจ้าเนมิราชตรัสถามแล้วทูลพยากรณ์ วิบากของเหล่าสัตว์ผู้มีกรรมอันเป็นบาปตามที่ได้ทราบ แก่พระเจ้าเนมิราชผู้ไม่ทรงทราบว่า ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่ง เป็นคนตระหนี่เหนียวแน่น มีธรรมอันลามก มักบริภาษเบียดเบียนด่าว่าสมณพราหมณ์ ชนเหล่านั้นผู้มีกรรมหยาบช้า กระทำบาปกรรมแล้วจึงถูกฝูงการุมจิกกิน พระเจ้าข้า.

สญฺโชติภูตา ปฐวึ กมนฺติ

ตตฺเตหิ ขนฺเธหิ จ โปถยนฺติ

ภยํ หิ มํ วินฺทติ สูต ทิสฺวา

ปุจฺฉามิ ตํ มาตลิ เทวสารถิ

อิเม นุ มจฺจา กิมกํสุ ปาปํ

เยเม ชนา ขนฺธหตา สยนฺติ ฯ

๑ ม. หึสนฺติ โรสนฺติ ฯ อิโต ปรํ อีทิสเมว ฯ ๒ ม. กาโกลสงฺฆา อทนฺติ ฯ

อิโต ปรํ อีทิสเมว ฯ

สัตว์นรกเหล่านี้มีร่างกายลุกโพลง เดินเหยียบแผ่นดินเหล็ก และนายนิรยบาลโบยด้วยท่อนเหล็กอันร้อน ดูกรมาตลีเทพสารถี ความกลัวย่อมเกิดแก่เรา เพราะได้เห็นสัตว์นรกเหล่านี้ถูกโบยด้วยท่อนเหล็ก เราขอถามท่าน สัตว์นรกเหล่านี้ได้ทำบาปกรรมอะไรไว้หนอ จึงถูกเบียดเบียนด้วยท่อนเหล็กนอนอยู่.

ตสฺส ปุฏฺโฐ วิยากาสิ มาตลิ เทวสารถิ

วิปากํ ปาปกมฺมานํ ชานํ อกฺขาสิชานโต ฯ

เย ชีวโลกสฺมึ สุปาปธมฺมิโน

นรญฺจ นาริญฺจ อปาปธมฺมํ

หึเสนฺติ โรเสนฺติ สุปาปธมฺมา

เต ลุทฺทกมฺมา ปสเวตฺว ปาปํ

เตเม ชนา ขนฺธหตา สยนฺติ ฯ

มาตลีเทพสารถี ... ผู้ไม่ทรงทราบว่า ชนเหล่าใดเมื่อยังอยู่ในมนุษยโลกมีธรรมอันลามก เบียดเบียนด่าว่าชายหญิงผู้มีธรรมเป็นกุศล ชนเหล่านั้นมีกรรมหยาบช้า กระทำบาปกรรมแล้ว จึงถูกเบียดเบียนด้วยท่อนเหล็กนอนอยู่ พระเจ้าข้า.

องฺคารกาสุํ อปเร ถุนนฺติ ๑

นรา รุทนฺตา ปริทฑฺฒคตฺตา

ภยํ หิ มํ วินฺทติ สูต ทิสฺวา

ปุจฺฉามิ ตํ มาตลิ เทวสารถิ

อิเม นุ มจฺจา กิมกํสุ ปาปํ

เยเม ชนา องฺคารกาสุํ ถุนนฺติ ๑ ฯ

สัตว์นรกเหล่าอื่นถูกไฟไหม้ทั่วสรรพางค์กายร้องไห้ครวญครางอยู่ในหลุมถ่านเพลิง ดูกรมาตลีเทพสารถี ความกลัวย่อมเกิดแก่เรา เพราะได้เห็นสัตว์นรกถูกไฟไหม้ทั่วสรรพางค์กาย เราขอถามท่าน สัตว์นรกเหล่านี้ได้กระทำบาปกรรมอะไรไว้หนอ จึงร้องครวญครางอยู่ในหลุมถ่านเพลิง.

ตสฺส ปุฏฺโฐ วิยากาสิ มาตลิ เทวสารถิ

วิปากํ ปาปกมฺมานํ ชานํ อกฺขาสิชานโต ฯ

เยเกจิ ปูคาย ธนสฺส ๑ เหตุ

สกฺขึ กริตฺวา อิณํ ชาปยนฺติ

เต ชาปยิตฺวา ชนตํ ชนินฺท

เต ลุทฺทกมฺมา ปสเวตฺว ปาปํ

เตเม ชนา องฺคารกาสุํ ถุนนฺติ ฯ

๑ ม. ผุณนฺติ ฯ ยุ. ผุนนฺติ ฯ

มาตลีเทพสารถี ... ผู้ไม่ทรงทราบว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมประชาชนชนเหล่าใดแต่งพยานเท็จ ก่อให้เกิดหนี้เพราะหลอกลวงเอาทรัพย์ของประชุมชน ชนเหล่านั้นครั้นก่อให้เกิดหนี้แก่ประชาชนแล้ว เป็นผู้มีกรรมหยาบช้า กระทำบาปกรรมแล้ว ต้องร้องครวญครางอยู่ในหลุมถ่านเพลิง พระเจ้าข้า.

สญฺโชติภูตา ชลิตา ปทิตฺตา

ปทิสฺสติ มหตี โลหกุมฺภี

ภยํ หิ มํ วินฺทติ สูต ทิสฺวา

ปุจฺฉามิ ตํ มาตลิ เทวสารถิ

อิเม นุ มจฺจา กิมกํสุ ปาปํ

เยเม ชนา (อวํสิรา) โลหกุมฺภึ ปตนฺติ ฯ

หม้อเหล็กใหญ่อันไฟติดทั่ว ลุกรุ่งเรืองโชติช่วง ย่อมปรากฏ ดูกรมาตลีเทพสารถี ความกลัวย่อมเกิดแก่เรา เพราะได้เห็นหม้อเหล็กใหญ่อันไฟติดทั่ว ลุกรุ่งเรืองโชติช่วง เราขอถามท่าน สัตว์นรกเหล่านี้ได้ทำบาปกรรมอะไรไว้หนอ จึงตกลงในโลหกุมภี.

ตสฺส ปุฏฺโฐ วิยากาสิ มาตลิ เทวสารถิ

วิปากํ ปาปกมฺมานํ ชานํ อกฺขาสิชานโต ฯ

เย สีลวนฺตํ สมณํ พฺราหฺมณํ วา

หึเสนฺติ โรเสนฺติ สุปาปธมฺมา

เต ลุทฺทกมฺมา ปสเวตฺว ปาปํ

เตเม ชนา (อวํสิรา) โลหกุมฺภึ ปตนฺติ ฯ

มาตลีเทพสารถี ... ผู้ไม่ทรงทราบว่า ชนเหล่าใดมีธรรมอันลามก เบียดเบียนด่าว่าสมณพราหมณ์ผู้มีศีล ชนเหล่านั้นมีกรรมอันหยาบช้า กระทำบาปกรรมแล้วจึงตกลงในโลหกุมภี พระเจ้าข้า.

ลุญฺจนฺติ คีวํ อถ เวฐยิตฺวา

อุโณฺหทกสฺมึ ปกิโลทยิตฺวา ๒

ภยํ หิ มํ วินฺทติ สูต ทิสฺวา

ปุจฺฉามิ ตํ มาตลิ เทวสารถิ

อิเม นุ มจฺจา กิมกํสุ ปาปํ

เยเม ชนา ลุตฺตสิรา สยนฺติ ฯ

๑ สี. ยุ. ปูคายตนสฺส ฯ ๒ ม. ปกิโลตยิตฺวา ฯ สี. ยุ. ปกิเลทยิตฺวา ฯ

นายนิรยบาลผูกคอสัตว์นรกด้วยพรวนเหล็กอันลุกโพลง แล้วตัดศีรษะโยนลงไปในน้ำร้อน ดูกรมาตลีเทพสารถี ความกลัวย่อมเกิดแก่เราเพราะได้เห็นความเป็นไปของสัตว์นรกเหล่านี้ เราขอถามท่าน สัตว์นรกเหล่านี้ได้ทำบาปกรรมอะไรหนอ จึงถูกตัดศีรษะนอนอยู่.

ตสฺส ปุฏฺโฐ วิยากาสิ มาตลิ เทวสารถิ

วิปากํ ปาปกมฺมานํ ชานํ อกฺขาสิชานโต ฯ

เย ชีวโลกสฺมึ สุปาปธมฺมิโน

ปกฺขี คเหตฺวาน วิเหฐยนฺติ

เต เหฐยิตฺวา สกุณํ ชนินฺท

เต ลุทฺทกมฺมา ปสเวตฺว ปาปํ

เตเม ชนา ลุตฺตสิรา สยนฺติ ฯ

มาตลีเทพสารถี ... ผู้ไม่ทรงทราบว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมประชาชนชนเหล่าใดเมื่อยังอยู่ในมนุษยโลก มีธรรมอันลามก จับนกมาฆ่าเลี้ยงชีพ ชนเหล่านั้นมีกรรมอันหยาบช้า ครั้นฆ่านกเลี้ยงชีพ กระทำกรรมแล้ว จึงต้องถูกตัดศีรษะนอนอยู่ พระเจ้าข้า.

พหุตโตยา อนิขาตกูลา ๑

นที อยํ สนฺทติ สุปฺปติตฺถา

ฆมฺมาภิตตฺตา มนุชา ปิวนฺติ

ปิวตญฺจ ๒ เตสํ ถุส ๓ โหติ ปานิ

ภยํ หิ มํ วินฺทติ สูต ทิสฺวา

ปุจฺฉามิ ตํ มาตลิ เทวสารถิ

อิเม นุ มจฺจา กิมกํสุ ปาปํ

ปิวตญฺจ เตสํ ถุส โหติ ปานิ ฯ

แม่น้ำนี้มีน้ำมาก ตลิ่งไม่สูง มีท่าน้ำราบเรียบไหลอยู่เสมอ สัตว์นรกผู้เร่าร้อนเพราะความร้อนแห่งไฟ จะดื่มน้ำ แต่เมื่อสัตว์นรกเหล่านั้นจะดื่ม น้ำย่อมกลายเป็นแกลบ ดูกรมาตลีเทพสารถี ความกลัวย่อมเกิดแก่เรา เพราะได้เห็นความเป็นไปของสัตว์เหล่านี้ เราขอถามท่าน สัตว์นรกเหล่านี้ได้ทำบาปกรรมอะไรไว้หนอ เมื่อจะดื่มน้ำ น้ำจึงกลายเป็นแกลบไป.

ตสฺส ปุฏฺโฐ วิยากาสิ มาตลิ เทวสารถิ

วิปากํ ปาปกมฺมานํ ชานํ อกฺขาสิชานโต ฯ

เย สุทฺธธญฺญํ ปลาเสน มิสฺสํ

อสุทฺธกมฺมา กยิโน ททนฺติ่

ฆมฺมาภิตตฺตาน ปิปาสิตานํ

ปิวตญฺจ เตสํ ถุส โหติ ปานิ ฯ

๑ ม. อนิคาธกูลา ฯ ๒ ม. ปีตญฺจ ฯ อิโต ปรํ อีทิสเมว ฯ ๓ ม. ภุส ฯ อิโต ปรํ

อีทิสเมว ฯ

มาตลีเทพสารถี ... ผู้ไม่ทรงทราบว่า สัตว์นรกเหล่าใด มีกรรมอันไม่บริสุทธิ์ เอาข้าวลีบแกลบ หรือทรายเป็นต้น ปนข้าวเปลือกขายให้แก่ผู้ซื้อ เมื่อสัตว์นรกเหล่านั้น มีความร้อนเพราะความร้อนแห่งไฟ กระหายน้ำ จะดื่มน้ำ น้ำจึงกลายเป็นแกลบไป พระเจ้าข้า.

อุสูหิ สตฺตีหิ จ โตมเรหิ

อุภยานิ ปสฺสานิ ตุทนฺติ กนฺทตํ

ภยํ หิ มํ วินฺทติ สูต ทิสฺวา

ปุจฺฉามิ ตํ มาตลิ เทวสารถิ

อิเม นุ มจฺจา กิมกํสุ ปาปํ

เยเม ชนา สตฺติหตา สยนฺติ ฯ

นายนิรยบาลเอาลูกศร หอกและโตมร แทงข้างทั้งสองของสัตว์นรกผู้คร่ำครวญอยู่ ดูกรมาตลีเทพสารถี ความกลัวย่อมเกิดขึ้นแก่เรา เพราะได้เห็นความเป็นไปของสัตว์นรกเหล่านี้ เราขอถามท่าน สัตว์นรกเหล่านี้ได้ทำบาปกรรมอะไรไว้หนอ จึงถูกแทงด้วยหอกนอนอยู่.

ตสฺส ปุฏฺโฐ วิยากาสิ มาตลิ เทวสารถิ

วิปากํ ปาปกมฺมานํ ชานํ อกฺขาสิชานโต ฯ

เย ชีวโลกสฺมึ อสาธุกมฺมิโน

อทินฺนมาทาย กโรนฺติ ชีวิตํ

ธญฺญํ ธนํ รชตํ ชาตรูปํ

อเชฬกญฺจาปิ ปสุํ มหึสํ ๑

เต ลุทฺทกมฺมา ปสเวตฺว ปาปํ

เตเม ชนา สตฺติหตา สยนฺติ ฯ

มาตลีเทพสารถี ... ผู้ไม่ทรงทราบว่า ชนเหล่าใด เมื่อยังอยู่ในมนุษยโลกเป็นผู้มีกรรมไม่ดี ลักทรัพย์ของผู้อื่น คือ ข้าวเปลือก ทรัพย์ เงิน ทองแพะ แกะ ปศุสัตว์ และกระบือ มาเลี้ยงชีวิต ชนเหล่านั้นผู้มีกรรมหยาบช้า กระทำบาปกรรมแล้ว ต้องถูกแทงด้วยหอกนอนอยู่ พระเจ้าข้า.

คีวาย พนฺธา กิสฺสิเม ปุเนเก

อญฺเญ วิกนฺตา ๑ วิลกตา สยนฺติ ๒

ภยํ หิ มํ วินฺทติ สูต ทิสฺวา

ปุจฺฉามิ ตํ มาตลิ เทวสารถิ

อิเม นุ มจฺจา กิมกํสุ ปาปํ

เยเม ชนา วิลกตา สยนฺติ ฯ

๑ สี. ยุ. มหีสํ ฯ

เพราะเหตุไร สัตว์นรกเหล่านี้จึงถูกนายนิรยบาลผูกคอไว้ สัตว์นรกอีกพวกหนึ่งถูกนายนิรยบาลตัดเป็นท่อนๆ นอนอยู่ ดูกรมาตลีเทพสารถีความกลัวย่อมเกิดขึ้นแก่เรา เพราะได้เห็นความเป็นไปของสัตว์นรกเหล่านี้ เราขอถามท่าน สัตว์นรกเหล่านี้ได้กระทำกรรมอะไรไว้หนอ จึงถูกตัดเป็นท่อนๆ นอนอยู่.

ตสฺส ปุฏฺโฐ วิยากาสิ มาตลิ เทวสารถิ

วิปากํ ปาปกมฺมานํ ชานํ อกฺขาสิชานโต ฯ

โอรพฺภิกา สูกริกา จ มจฺฉิกา

ปสุํ มหึสญฺจ อเชฬกญฺจ

หนฺตฺวาน สูเณสุ ปสารยึสุ

เต ลุทฺทกมฺมา ปสเวตฺว ปาปํ

เตเม ชนา วิลกตา สยนฺติ ฯ

มาตลีเทพสารถี ... ผู้ไม่ทรงทราบว่า สัตว์นรกเหล่านี้ เคยเป็นคนฆ่าแกะฆ่าสุกร ฆ่าปลา ครั้นฆ่าปศุสัตว์ กระบือ แพะ และแกะแล้ว เอาวางไว้ที่เขียง ขายเลี้ยงชีพเป็นผู้มีกรรมอันหยาบช้า กระทำบาปกรรมแล้วต้องตัดเป็นท่อนๆ นอนอยู่ พระเจ้าข้า.

รหโท อยํ มุตฺตกรีสปูโร

ทุคฺคนฺธรูโป อสุจิ ปูติ วาติ

ขุทฺทาปเรตา มนุชา อเทนฺติ

ภยํ หิ มํ วินฺทติ สูต ทิสฺวา

ปุจฺฉามิ ตํ มาตลิ เทวสารถิ

อิเม นุ มจฺจา กิมกํสุ ปาปํ

เยเม ชนา มุตฺตกรีสภกฺขา ฯ

ห้วงน้ำเต็มไปด้วยมูตและคูถ ไม่สะอาด เป็นน้ำเน่า มีกลิ่นเหม็นฟุ้งไปสัตว์นรกอันความหิวครอบงำแล้ว ย่อมกินมูตและคูถนั้น ดูกรมาตลีเทพสารถี ความกลัวย่อมเกิดขึ้นแก่เรา เพราะได้เห็นความเป็นไปของสัตว์นรกเหล่านี้ เราขอถามท่าน สัตว์นรกเหล่านี้ได้ทำบาปกรรมอะไรไว้หนอ จึงมีมูตและคูถเป็นอาหาร.

ตสฺส ปุฏฺโฐ วิยากาสิ มาตลิ เทวสารถิ

วิปากํ ปาปกมฺมานํ ชานํ อกฺขาสิชานโต ฯ

เยเกจิเม การณิกา วิโรสิกา ๑

ปเรสํ วิหึสาย สทา นิวิฏฺฐา

เต ลุทฺทกมฺมา ปสเวตฺว ปาปํ

มิตฺตทฺทุโน มิฬฺหมเทนฺติ พาลา ฯ

๑ สี. ยุ. วิกตฺตา ฯ ๒ สี. ยุ. ปุเนเก ฯ

มาตลีเทพสารถี ... ผู้ไม่ทรงทราบว่า สัตว์นรกเหล่าใด เคยก่อทุกข์เบียดเบียนมิตรสหายเป็นต้น ตั้งมั่นอยู่ในความเบียดเบียนผู้อื่นเป็นนิตย์สัตว์นรกเหล่านั้น มีกรรมอันหยาบช้า เป็นคนพาลประทุษร้ายมิตรกระทำบาปกรรมแล้ว จึงต้องมากินมูตและคูถ พระเจ้าข้า.

รหโท อยํ โลหิตปุพฺพปูโร

ทุคฺคนฺธรูโป อสุจิ ปูติ วาติ

ฆมฺมาภิตตฺตา มนุชา ปิวนฺติ

ภยํ หิ มํ วินฺทติ สูต ทิสฺวา

ปุจฺฉามิ ตํ มาตลิ เทวสารถิ

อิเม นุ มจฺจา กิมกํสุ ปาปํ

เยเม ชนา โลหิตปุพฺพภกฺขา ฯ

ห้วงน้ำนี้เต็มไปด้วยเลือดและหนอง ไม่สะอาดเป็นน้ำเน่า มีกลิ่นเหม็นฟุ้งไป สัตว์นรกถูกความร้อนเผาแล้ว ย่อมดื่มเลือดและหนองกินดูกรมาตลีเทพสารภี ความกลัวย่อมเกิดขึ้นแก่เรา เพราะได้เห็นความเป็นไปของสัตว์นรกเหล่านี้ เราขอถามท่าน สัตว์เหล่านี้ได้ทำบาปกรรมอะไรไว้หนอ จึงมีเลือดและหนองเป็นอาหาร.

ตสฺส ปุฏฺโฐ วิยากาสิ มาตลิ เทวสารถิ

วิปากํ ปาปกมฺมานํ ชานํ อกฺขาสิชานโต ฯ

เย มาตรํ วา ปิตรํ วา ชีวโลเก

ปาราชิกา อรหนฺเต หนนฺติ

เต ลุทฺทกมฺมา ปสเวตฺว ปาปํ

เตเม ชนา โลหิตปุพฺพภกฺขา ฯ

มาตลีเทพสารถี ... ผู้ไม่ทรงทราบว่า ชนเหล่าใด เมื่อยังอยู่ในมนุษยโลกฆ่ามารดาบิดาหรือพระอรหันต์ ชื่อว่าถึงปาราชิกในเพศคฤหัสถ์ ชนเหล่านั้น ผู้มีกรรมอันหยาบช้า กระทำบาปกรรมแล้ว จึงมีเลือดและหนองเป็นอาหาร พระเจ้าข้า.

ชิวฺหญฺจ ปสฺส พลิเสน วิทฺธํ

วิหตํ ยถา สงฺกุสเกน จมฺมํ

ผนฺทนฺติ มจฺฉาว ถลมฺหิ ขิตฺตา

มุญฺจนฺติ เขฬํ รุทมานา กิเมเต

ภยํ หิ มํ วินฺทติ สูต ทิสฺวา

ปุจฺฉามิ ตํ มาตลิ เทวสารถิ

อิเม นุ มจฺจา กิมกํสุ ปาปํ

เยเม ชนา วงฺกฆสฺตา สยนฺติ ฯ

๑ ม. วิโรสกา ฯ

ท่านจงดูลิ้นของสัตว์นรก อันนายนิรยบาลเกี่ยวด้วยเบ็ด และจงดูหนังของสัตว์นรกที่ถูกนายนิรยบาลลอกด้วยขอเหล็ก สัตว์นรกเหล่านี้ ย่อมดิ้นรนเหมือนปลาที่ถูกโยนขึ้นบนบก ร้องไห้น้ำลายไหลเพราะเหตุอะไรดูกรมาตลีเทพสารถี ความกลัวย่อมเกิดขึ้นแก่เรา เพราะได้เห็นความเป็นไปของสัตว์นรกเหล่านี้ เราขอถามท่าน สัตว์นรกเหล่านี้ได้ทำบาปกรรมอะไรไว้หนอ จึงกลืนเบ็ดนอนอยู่.

ตสฺส ปุฏฺโฐ วิยากาสิ มาตลิ เทวสารถิ

วิปากํ ปาปกมฺมานํ ชานํ อกฺขาสิชานโต ฯ

เยเกจิ สณฺฐานคตา ๑ มนุสฺสา

อคฺเฆน อคฺฆํ กยํ หาปยนฺติ

กูเฏน กูฏํ ธนโลภเหตุ

ฉนฺนํ ยถา วาริจรํ วธาย ฯ

น หิ กูฏการิสฺส ภวนฺติ ตาณา

สเกหิ กมฺเมหิ ปุรกฺขิตสฺส ๒

เต ลุทฺทกมฺมา ปสเวตฺว ปาปํ

เตเม ชนา วงฺกฆสฺตา สยนฺติ ฯ

มาตลีเทพสารถี ... ผู้ไม่ทรงทราบว่า สัตว์นรกเหล่านั้น เคยเป็นมนุษย์อยู่ในตำแหน่งตีราคาสิ่งของ ยังราคาซื้อให้เสื่อมด้วยราคาขาย ทำการโกงด้วยการโกงเหตุเพราะความโลภทรัพย์ ปกปิดความโกงไว้ด้วยวาจาอันอ่อนหวาน เปรียบเหมือนคนเข้าใกล้ปลาเพื่อจะฆ่า เอาเหยื่อเกี่ยวเบ็ดปิดเบ็ดไว้ ฉะนั้น บุคคลจะช่วยป้องกันคนทำการโกง ผู้อันกรรมของตนหุ้มห่อไว้ ไม่มีเลย สัตว์นรกเหล่านั้นผู้มีกรรมอันหยาบช้า กระทำบาปกรรมแล้วจึงต้องกลืนเบ็ดนอนอยู่ พระเจ้าข้า.

นาริโย อิมา สมฺปริภินฺนคตฺตา

ปคฺคยฺห กนฺทนฺติ ภุเช ทุชจฺจา

สมกฺขิตา โลหิตปุพฺพลิตฺตา

คาโว ยถา อาฆาตเน วิกนฺตา

ตา ภูมิภาคสฺมึ สทา นิขาตา

ขนฺธาติวตฺตนฺติ สโชติภูตา ฯ

ภยํ หิ มํ วินฺทติ สูต ทิสฺวา

ปุจฺฉามิ ตํ มาตลิ เทวสารถิ

อิมา นุ นาริโย กิมกํสุ ปาปํ

ยา ภูมิภาคสฺมึ สทา นิขาตา

ขนฺธาติวตฺตนฺติ สโชติภูตา ฯ

๑ ม. สนฺธานคตา ฯ สี. ยุ. สนฺถานคตา ฯ ๒ ม. ปุรกฺขตสฺส ฯ อิโต ปรํ

อีทิสเมว ฯ

หญิงนรกเหล่านี้มีร่างกายอันแตกทั่ว น่าเกลียด แมลงวันตอมเป็นกลุ่มเปรอะเปื้อนด้วยเลือดและหนอง มีศีรษะขาด เหมือนฝูงโคศีรษะขาดอยู่บนที่ฆ่า ประคองแขนทั้งสองคร่ำครวญอยู่ หญิงนรกเหล่านั้นจมอยู่ในภูมิภาคเพียงเอวทุกเมื่อ ภูเขาไฟตั้งขึ้นแต่ ๔ ทิศ ลุกโพลงกลิ้งมาบดหญิงนรกเหล่านั้นให้แหลกละเอียด ดูกรมาตลีเทพสารถี ความกลัวย่อมเกิดขึ้นแก่เรา เพราะได้เห็นความเป็นไปของหญิงนรกเหล่านั้น เราขอถามท่าน หญิงเหล่านี้ได้ทำบาปกรรมอะไรไว้หนอ จึงต้องมาจมอยู่ในภูมิภาคเพียงเอวทุกเมื่อ ภูเขาไฟลุกโพลงตั้งขึ้นแต่ ๔ ทิศ บดหญิงนรกเหล่านั้นให้แหลกละเอียด.

ตสฺส ปุฏฺโฐ วิยากาสิ มาตลิ เทวสารถิ

วิปากํ ปาปกมฺมานํ ชานํ อกฺขาสิชานโต ฯ

โกลิตฺถิยาโย ๑ อิธ ชีวโลเก

อสุทฺธกมฺมา อสตํ ๒ อจารุํ

ตา ทิตฺตรูปา ปติ วิปฺปหาย

อญฺญํ อจารุํ รติขิฑฺฑเหตุ

ตา ชีวโลกสฺมึ รมาปยิตฺวา

ขนฺธาติวตฺตนฺติ สโชติภูตา ฯ

มาตลีเทพสารถี ... ผู้ไม่ทรงทราบว่า หญิงเหล่านั้นเป็นกุลธิดา เมื่ออยู่ในมนุษยโลกมีการงานไม่บริสุทธิ์ ได้ประพฤติไม่น่ายินดี เป็นหญิงนักเลงละสามีของตนเสีย คบหาชายอื่นเพราะเหตุแห่งความยินดีและการเล่นหญิงเหล่านั้นเมื่อยังอยู่ในโลกนี้ ยังจิตของตนให้รื่นรมย์อยู่กับชายอื่นจึงถูกภูเขาไฟอันลุกโพลงตั้งขึ้นแต่ ๔ ทิศ บดให้แหลกละเอียด พระเจ้าข้า.

ปาเท คเหตฺวา กิสฺสิเม ปุเนเก

อวํสิรา นรเก ปาตยนฺติ

ภยํ หิ มํ วินฺทติ สูต ทิสฺวา

ปุจฺฉามิ ตํ มาตลิ เทวสารถิ

อิเม นุ มจฺจา กิมกํสุ ปาปํ

เยเม ชนา (อวํสิรา) นรเก ปาตยนฺติ ฯ

๑ สี. ยุ. โกลีนิยาโย ฯ ๒ อยุตฺตนฺติปิ ฯ

เพราะเหตุไร พวกนายนิรยบาลจึงจับสัตว์นรกอีกพวกหนึ่งที่เท้าเอาหัวลงโยนลงไปในนรก ดูกรมาตลีเทพสารภี ความกลัวย่อมเกิดขึ้นแก่เราเพราะได้เห็นความเป็นไปของสัตว์นรกเหล่านี้ เราขอถามท่าน สัตว์นรกเหล่านี้ได้ทำบาปกรรมอะไรไว้หนอ จึงถูกนายนิรยบาลจับโยนไปในนรก

ตสฺส ปุฏฺโฐ วิยากาสิ มาตลิ เทวสารถิ

วิปากํ ปาปกมฺมานํ ชานํ อกฺขาสิชานโต ฯ

เย ชีวโลกสฺมึ อสาธุกมฺมิโน

ปรสฺส ทารานิ อติกฺกมนฺติ

เต ตาทิสา อุตฺตมภณฺฑเถนา

เตเม ชนา (อวํสิรา) นรเก ปาตยนฺติ ฯ

เต วสฺสปูคานิ พหูนิ ตตฺถ

นิรเยสุ ทุกฺขํ เวทนํ เวทยนฺติ

น หิ ปาปการิสฺส ภวนฺติ ตาณา

สเกหิ กมฺเมหิ ปุรกฺขิตสฺส

เต ลุทฺทกมฺมา ปสเวตฺว ปาปํ

เตเม ชนา (อวํสิรา) นรเก ปาตยนฺติ ฯ

มาตลีเทพสารถี ... ผู้ไม่ทรงทราบว่า สัตว์นรกเหล่านี้ เมื่อยังอยู่ในมนุษยโลก เป็นผู้กรรมไม่ดี ลวงภรรยาของชายอื่น ชื่อว่าเป็นผู้ลักภัณฑะอันสูงสุด จึงถูกนายนิรยบาลจับโยนลงในนรก ต้องเสวยทุกขเวทนา ในนรกนั้นสิ้นปีเป็นอันมาก บุคคลผู้ที่จะช่วยป้องกันบุคคลผู้มักกระทำบาปกรรม ผู้อันกรรมของตนหุ้มห่อไว้ ไม่มีเลย สัตว์นรกเหล่านั้น มีกรรมอันหยาบช้า ทำบาปกรรมแล้ว ต้องถูกนายนิรยบาลจับโยนลงในนรก พระเจ้าข้า.

อุจฺจาวจาเม วิวิธา อุปกฺกมา

นิรเยสุ ทิสฺสนฺติ สุโฆรรูปา

ภยํ หิ มํ วินฺทติ สูต ทิสฺวา

ปุจฺฉามิ ตํ มาตลิ เทวสารถิ

อิเม นุ มจฺจา กิมกํสุ ปาปํ

เยเม ชนา อธิมตฺตา ทุกฺขา ติปฺปา ๑

ขรา กฏุกา เวทนา เวทยนฺติ ฯ

๑ ม. ติพฺพา ฯ อิโต ปรํ อีทิสเมว ฯ

สัตว์นรกต่างๆ ทั้งเล็กทั้งใหญ่เหล่านี้ ประกอบเหตุการณ์ มีรูปร่างพิลึกปรากฏอยู่ในนรก ดูกรมาตลีเทพสารถี ความกลัวย่อมเกิดขึ้นแก่เราเพราะได้เห็นความเป็นไปของสัตว์นรกเหล่านี้ เราขอถามท่าน สัตว์นรกเหล่านี้ได้ทำบาปกรรมอะไรไว้หนอ จึงต้องได้เสวยทุกขเวทนาอันกล้าแสบเผ็ดร้อนเหลือเกิน.

ตสฺส ปุฏฺโฐ วิยากาสิ มาตลิ เทวสารถิ

วิปากํ ปาปกมฺมานํ ชานํ อกฺขาสิชานโต ฯ

เย ชีวโลกสฺมึ สุปาปทิฏฺฐิโน

วิสฺสาสกมฺมานิ กโรนฺติ โมหา

ปรญฺจ ทิฏฺฐีสุ สมาทเปนฺติ

เต ปาปทิฏฺฐี ๑ ปสเวตฺว ปาปํ

เตเม ชนา อธิมตฺตา ทุกฺขา ติปฺปา

ขรา กฏุกา เวทนา เวทยนฺติ ฯ

มาตลีเทพสารถี ... ผู้ไม่ทรงทราบว่า สัตว์นรกเหล่านี้ เมื่อยังอยู่ในมนุษยโลกเป็นผู้มีทิฏฐิอันลามก หลงทำกรรมด้วยความคุ้นเคย และชักชวนผู้อื่นในทิฏฐิเช่นนั้น ทำบาปกรรมแล้ว จึงต้องได้เสวยทุกขเวทนาอันกล้าแสบเผ็ดร้อนเหลือเกิน พระเจ้าข้า.

วิทิตานิ เต มหาราช อาวาสํ ปาปกมฺมินํ

ฐานานิ ลุทฺทกมฺมานํ ทุสฺสีลานญฺจ ยา คติ

อุยฺยาหิทานิ ราชิสิ เทวราชสฺส สนฺติเก ฯ

ข้าแต่มหาราชเจ้า พระองค์ทรงทราบสถานที่อยู่ของเหล่าสัตว์ผู้มีกรรมอันหยาบช้า และทรงทราบคติของเหล่าสัตว์ผู้ทุศีล เพราะได้ทอดพระเนตรเห็นนิรยบาล อันเป็นที่อยู่ของเหล่าสัตว์นรกผู้มีบาปกรรมแล้วข้าแต่พระราชาผู้แสวงหาคุณอันยิ่ง บัดนี้ ขอเชิญขึ้นไปในสำนักของท้าวสักกเทวราชเถิด พระเจ้าข้า.

ปญฺจถูปํ ทิสฺสติทํ วิมานํ

มาลาปิลนฺธา สยนสฺส มชฺเฌ

ตตฺถจฺฉตี นาริ มหานุภาวา

อุจฺจาวจํ อิทฺธิ วิกุพฺพมานา

วิตฺตี หิ มํ วินฺทติ สูต ทิสฺวา

ปุจฺฉามิ ตํ มาตลิ เทวสารถิ

อยํ นุ นารี กิมกาสิ สาธุํ

ยา โมทตี สคฺคปฺปตฺตา วิมาเน ฯ

๑ ยุ. ปาปทิฏฺฐีสุ ฯ

วิมาน ๕ ยอดนี้ปรากฏอยู่ นางเทพธิดาผู้มีอานุภาพมาก ประดับอาภรณ์ทุกอย่างมีดอกไม้เป็นต้น นั่งอยู่ท่ามกลางที่ไสยาสน์ แสดงฤทธิ์ได้ต่างๆสถิตอยู่ในวิมานนั้น ดูกรมาตลีเทพสารถี ความปลื้มใจเกิดขึ้นแก่เราเพราะได้เห็นความเป็นไปของเทพธิดาผู้อยู่ในวิมานนี้ เราขอถามท่านนางเทพธิดานี้ได้ทำกรรมดีอะไรไว้หนอ จึงได้ถึงสวรรค์บันเทิงอยู่ในวิมาน.

ตสฺส ปุฏฺโฐ วิยากาสิ มาตลิ เทวสารถิ

วิปากํ ปุญฺญกมฺมานํ ชานํ อกฺขาสิชานโต ฯ

ยทิ เต สุตา พิรณี ๑ ชีวโลเก

อามายทาสี อหุ พฺราหฺมณสฺส

สา ปตฺตกาลํ ๒ อติถึ วิทิตฺวา

มาตาว ปุตฺตํ สกิมาภินนฺที

สญฺญมา สํวิภาคา จ สา วิมานสฺมิ โมทติ ฯ

มาตลีเทพสารถีอันพระเจ้าเนมิราชตรัสถามแล้ว ทูลพยากรณ์วิบากของเทวดาทั้งหลาย ผู้มีกรรมอันเป็นกุศลตามที่ได้ทราบแก่พระเจ้าเนมิราชผู้ไม่ทรงทราบว่า ก็นางเทพธิดาที่พระองค์ทรงหมายถึงนั้น ชื่อนางพิรณีเมื่อยังอยู่ในมนุษยโลก เกิดในครรภ์ของนางทาสีในเรือนของพราหมณ์นางรู้ซึ้งแขกคือภิกษุผู้มีภัตกาลอันถึงแล้ว นิมนต์ให้นั่งในเรือนของพราหมณ์ยินดีต่อภิกษุนั้นเป็นนิตย์ ดังมารดายินดีต่อบุตรผู้จากไปนานกลับมาถึง ฉะนั้น นางอังคาสภิกษุนั้นโดยเคารพ ได้ถวายสิ่งของของตนเล็กน้อย เป็นผู้สำรวมและจำแนกทานจึงมาบันเทิงอยู่ในวิมานพระเจ้าข้า.

ททฺทลฺลมานา อาภนฺติ ๓ วิมานา สตฺต นิมฺมิตา

ตตฺถ ยกฺโข มหิทฺธิโก สพฺพาภรณภูสิโต

สมนฺตา อนุปริยายติ นารีคณปุรกฺขิโต ฯ

วิตฺตี หิ มํ วินฺทติ สูต ทิสฺวา

ปุจฺฉามิ ตํ มาตลิ เทวสารถิ

อยํ นุ มจฺโจ กิมกาสิ สาธุํ

โย โมทติ สคฺคปฺปตฺโต วิมาเน ฯ

วิมานทั้ง ๗ อันบุญญานุภาพตกแต่ง ส่องสว่างโชติช่วง เทพบุตรผู้หนึ่งมีฤทธิ์มาก ประดับประดาด้วยสรรพาภรณ์อันหมู่เทพธิดาแวดล้อมผลัดเปลี่ยนเวียนวนอยู่โดยรอบในวิมานทั้ง ๗ นั้น ดูกรมาตลีเทพสารถีความปลื้มใจเกิดขึ้นแก่เรา เพราะได้เห็น ความเป็นไปของเทพบุตรผู้อยู่ในวิมานนี้ เราขอถามท่าน เทพบุตรผู้นี้ได้ทำกรรมดีอะไรไว้หนอ

จึงถึงสวรรค์บันเทิงอยู่ในวิมาน.

ตสฺส ปุฏฺโฐ วิยากาสิ มาตลิ เทวสารถิ

วิปากํ ปุญฺญกมฺมานํ ชานํ อกฺขาสิชานโต ฯ

โสณทินฺโน คหปติ เอส ทานปตี อหุ

เอส ปพฺพชิตุทฺทิสฺส วิหาเร สตฺต การยิ ฯ

สกฺกจฺจนฺเต อุปฏฺฐาสิ ภิกฺขโว ตตฺถ วาสิเก

อจฺฉาทนญฺจ ภตฺตญฺจ เสนาสนํ ปทีปยํ

อทาสิ อุชุภูเตสุ วิปฺปสนฺเนน เจตสา ฯ

จาตุทฺทสึ ปญฺจทสึ ยา จ ปกฺขสฺส อฏฺฐมี

ปาฏิหาริยปกฺขญฺจ อฏฺฐงฺคสุสมาหิตํ

อุโปสถํ อุปวสิ สทา สีเลสุ สํวุโต

สญฺญโม สํวิภาโค จ โส วิมานสฺมิ โมทติ ฯ

๑ วรุณีติปิ ฯ ๒ ม. ปตฺตกาเล ฯ ๓ ม. อาเภนฺติ ฯ

มาตลีเทพสารถี ... ผู้ไม่ทรงทราบว่า เทพบุตรผู้นี้เป็นคฤหบดี ชื่อโสณทินนะ เป็นทานบดี ให้สร้างวิหาร ๗ หลังอุทิศต่อบรรพชิต ได้อุปฐากภิกษุผู้อยู่ในวิหาร ๗ หลังนั้นโดยเคารพ ได้บริจาคผ้านุ่งผ้าห่ม อาหารเสนาสนะ เครื่องประทีป ในท่านผู้ปฏิบัติซื่อตรง ด้วยจิตอันเลื่อมใสรักษาอุโบสถศีลอันประกอบด้วยองค์ ๘ ในดิถีที่ ๑๔ ที่ ๑๕ ที่ ๘ แห่งปักษ์ และในวันปาฏิหาริยปักษ์ เป็นผู้สังวรในศีล เป็นผู้สำรวมและบริจาคทานเป็นนิตย์ จึงมาบันเทิงอยู่ในวิมาน พระเจ้าข้า.

ปภาสติมิทํ พฺยมฺหํ ผลิกาสุ สุนิมฺมิตํ

นารีวรคณากิณฺณํ กูฏาคารวิโรจิตํ

อุเปตํ อนฺนปาเนหิ นจฺจคีเตหิ จูภยํ ฯ

วิตฺตี หิ มํ วินฺทติ สูต ทิสฺวา

ปุจฺฉามิ ตํ มาตลิ เทวสารถิ

อิมา นุ นารี ๑ กิมกํสุ สาธุํ

ยา ๒ โมทเร สคฺคปฺปตฺตา วิมาเน ฯ

วิมานอันบุญญานุภาพตบแต่งดีแล้วนี้ เกลื่อนกล่นไปด้วยนางเทพอัปสรผู้ประเสริฐ รุ่งเรืองด้วยยอด บริบูรณ์ด้วยข้าวและน้ำ งดงามด้วยการฟ้อนรำขับร้อง สว่างไสวออกจากแก้วผลึก ดูกรมาตลีเทพสารถี ความปลื้มใจย่อมเกิดแก่เรา เพราะได้เห็นความเป็นไปแห่งวิมานนี้ เราขอถามท่าน นางอัปสรเหล่านี้ ได้ทำกรรมดีอะไรไว้หนอ จึงมาถึงสวรรค์บันเทิงอยู่ในวิมาน.

ตสฺส ปุฏฺโฐ วิยากาสิ มาตลิ เทวสารถิ

วิปากํ ปุญฺญกมฺมานํ ชานํ อกฺขาสิชานโต ฯ

ยากาจิ นารี อิธ ชีวโลเก

สีลวนฺติโย อุปาสิกา

ทาเน รตา นิจฺจปสนฺนจิตฺตา

สจฺเจ ฐิตา อุโปสเถ อปฺปมตฺตา

สญฺญมา สํวิภาคา จ ตา วิมานสฺมิ โมทเร ฯ

มาตลีเทพสารถี ... ผู้ไม่ทรงทราบว่า นางอัปสรเหล่านั้น เมื่อยังอยู่ในมนุษยโลกนี้เป็นอุบาสิกาผู้มีศีล ยินดีในทาน มีจิตเลื่อมใสเป็นนิตย์ ตั้งอยู่ในสัจจะ ไม่ประมาทในการรักษาอุโบสถ เป็นผู้สำรวมและจำแนกแจกทาน จึงมาบันเทิงอยู่ในวิมาน พระเจ้าข้า.

ปภาสติมิทํ พฺยมฺหํ เวฬุริยาสุ นิมฺมิตํ

อุเปตํ ภูมิภาเคหิ วิภตฺตํ ภาคโส มิตํ ฯ

อาลมฺพรา มุทิงฺคา จ นจฺจคีตา สุวาทิตา

ทิพฺพา สทฺทา นิจฺฉรนฺติ สวนียา มโนรมา ฯ

นาหํ เอวํ คตํ ชาตุ เอวํ สุรุจิรํ ปุเร

สทฺทํ สมภิชานามิ ทิฏฺฐํ วา ยทิยา สุตํ ฯ

วิตฺตี หิ มํ วินฺทติ สูต ทิสฺวา

ปุจฺฉามิ ตํ มาตลิ เทวสารถิ

อิเม นุ มจฺจา กิมกํสุ สาธุํ

เย โมทเร สคฺคปฺปตฺตา วิมาเน ฯ

๑ ม. อิเม นุ มจฺจา ฯ ๒ ม. เย ฯ

วิมานอันบุญญานุภาพตบแต่งแล้วนี้ ประกอบด้วยภูมิภาคอันน่ารื่นรมย์จัดสรรไว้เป็นส่วนๆ สว่างไสวออกจากฝาแก้วไพฑูรย์ เสียงทิพย์ คือเสียงเปิงมาง เสียงตะโพน การฟ้อนรำขับร้อง และเสียงประโคมดนตรีย่อมเปล่งออกน่าฟัง เป็นที่รื่นรมย์ใจ เราไม่รู้สึกว่าได้เห็นหรือได้ฟังเสียงอันเป็นอย่างนี้ อันไพเราะอย่างนี้ ในกาลก่อนเลย ดูกรมาตลีเทพสารถี ความปลื้มใจย่อมเกิดแก่เรา เพราะได้เห็นความเป็นไปในวิมานนี้ เราขอถามท่าน เทพบุตรเหล่านี้ได้ทำกรรมดีอะไรไว้หนอ จึง

มาถึงสวรรค์บันเทิงอยู่ในวิมาน.

ตสฺส ปุฏฺโฐ วิยากาสิ มาตลิ เทวสารถิ

วิปากํ ปุญฺญกมฺมานํ ชานํ อกฺขาสิชานโต ฯ

เยเกจิ มจฺจา อิธ ชีวโลเก สีลวนฺตา ๑ อุปาสกา

อาราเม อุทปาเน จ ปปา สงฺกมนานิ จ

อรหนฺเต สีติภูเต สกฺกจฺจํ ปฏิปาทยุํ

จีวรํ ปิณฺฑปาตญฺจ ปจฺจยํ สยนาสนํ

อทํสุ อุชุภูเตสุ วิปฺปสนฺเนน เจตสา ฯ

จาตุทฺทสึ ปญฺจทสึ ยา จ ปกฺขสฺส อฏฺฐมี

ปาฏิหาริยปกฺขญฺจ อฏฺฐงฺคสุสมาหิตํ

อุโปสถํ อุปวสุํ สทา สีเลสุ สํวุตา

สญฺญมา สํวิภาคา จ เต วิมานสฺมิ โมทเร ฯ

๑ สี. ยุ. สีลวนฺโต ฯ

มาตลีเทพสารถี ... ผู้ไม่ทรงทราบว่า เทพบุตรเหล่านี้ เมื่อยังอยู่ในมนุษยโลก เป็นอุบาสกผู้มีศีล ได้ก่อสร้างอาราม บ่อน้ำ สระน้ำ และสะพาน ได้ปฏิบัติพระอรหันต์ผู้เยือกเย็นโดยเคารพ ได้ถวายจีวรบิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัย ในท่านผู้ปฏิบัติซื่อตรงด้วยจิตอันเลื่อมใส ได้รักษาอุโบสถศีลอันประกอบด้วยองค์ ๘ ในดิถีที่ ๑๔ที่ ๑๕ ที่ ๘ แห่งปักษ์ และในวันปาฏิหาริยปักษ์ เป็นผู้สังวรในศีล เป็นผู้สำรวมและบริจาคทานเป็นนิตย์ จึงมาบันเทิงอยู่ในวิมาน.

ปภาสติมิทํ พฺยมฺหํ ผลิกาสุ สุนิมฺมิตํ

นารีวรคณากิณฺณํ กูฏาคารวิโรจิตํ

อุเปตํ อนฺนปาเนหิ นจฺจคีเตหิ จูภยํ

นชฺโช อนุปริยายติ ๑ นานาปุปฺผทุมายุตา ฯ

วิตฺตี หิ มํ วินฺทติ สูต ทิสฺวา

ปุจฺฉามิ ตํ มาตลิ เทวสารถิ

อยํ นุ มจฺโจ กิมกาสิ สาธุํ

โย โมทติ สคฺคปฺปตฺโต วิมาเน ฯ

วิมานอันบุญญานุภาพตกแต่งดีแล้วนี้ เกลื่อนกล่นไปด้วยหมู่นางอัปสรผู้ประเสริฐ รุ่งเรืองด้วยยอด บริบูรณ์ด้วยข้าวและน้ำ งดงามด้วยการฟ้อนรำขับร้อง สว่างไสวออกจากฝาแก้วผลึก มีแม่น้ำอันประกอบไปด้วยไม้ดอกนานาชนิดล้อมรอบวิมานนั้น ดูกรมาตลีเทพสารถี ความปลื้มใจย่อมเกิดแก่เรา เพราะได้เห็นความเป็นไปในวิมานนี้ เราขอถามท่าน เทพบุตรนี้ได้ทำกรรมดีอะไรไว้หนอ จึงมาถึงสวรรค์บันเทิงอยู่ในวิมาน.

ตสฺส ปุฏฺโฐ วิยากาสิ มาตลิ เทวสารถิ

วิปากํ ปุญฺญกมฺมานํ ชานํ อกฺขาสิชานโต ฯ

มิถิลายํ คหปติ เอส ทานปตี อหุ

อาราเม อุทปาเน จ ปปา สงฺกมนานิ จ

อรหนฺเต สีติภูเต สกฺกจฺจํ ปฏิปาทยิ

จีวรํ ปิณฺฑปาตญฺจ ปจฺจยํ สยนาสนํ

อทาสิ อุชุภูเตสุ วิปฺปสนฺเนน เจตสา ฯ

จาตุทฺทสึ ปญฺจทสึ ยา จ ปกฺขสฺส อฏฺฐมี

ปาฏิหาริยปกฺขญฺจ อฏฺฐงฺคสุสมาหิตํ

อุโปสถํ อุปวสิ สทา สีเลสุ สํวุโต

สญฺญโม สํวิภาโค จ โส วิมานสฺมิ โมทติ ฯ

มาตลีเทพสารถี ... ผู้ไม่ทรงทราบว่า เทพบุตรนี้เป็นคฤหบดีอยู่ในเมืองมิถิลา เป็นทานบดีได้สร้างอาราม บ่อน้ำ สระน้ำและสะพาน ได้ปฏิบัติต่อพระอรหันต์ผู้เยือกเย็นโดยเคารพ ได้ถวายจีวร บิณฑบาต เสนาสนะและคิลานปัจจัย ในท่านผู้ปฏิบัติซื่อตรง ด้วยจิตอันเลื่อมใส ได้รักษาอุโบสถศีลอันประกอบด้วยองค์ ๘ ในดิถีที่ ๑๔ ที่ ๑๕ ที่ ๘ แห่งปักษ์และในวันปาฏิหาริยปักษ์ เป็นผู้สังวรในศีล เป็นผู้สำรวมและบริจาคทานเป็นนิตย์ จึงมาบันเทิงอยู่ในวิมาน พระเจ้าข้า.

ปภาสติมิทํ พฺยมฺหํ ผลิกาสุ สุนิมฺมิตํ ๒

นารีวรคณากิณฺณํ กูฏาคารวิโรจิตํ

อุเปตํ อนฺนปาเนหิ นจฺจคีเตหิ จูภยํ

นชฺโช อนุปริยายติ ๑ นานาปุปฺผทุมายุตา

ราชายตนา กปิฏฺฐา จ อมฺพา สาลา จ ชมฺพุโย

ติณฺฑุกา จ ปิยาลา จ ทุมา นิจฺจผลา พหู ฯ

วิตฺตี หิ มํ วินฺทติ สูต ทิสฺวา

ปุจฺฉามิ ตํ มาตลิ เทวสารถิ

อยํ นุ มจฺโจ กิมกาสิ สาธุํ

โย โมทติ สคฺคปฺปตฺโต วิมาเน ฯ

๑ ม. จานุปริยาติ ฯ ๒ ยุ. เวฬุริยาสุ นิมฺมิตํ ฯ

วิมานอันบุญญานุภาพตบแต่งดีแล้วนี้ เกลื่อนกล่นไปด้วยหมู่นางเทพอัปสรผู้ประเสริฐ รุ่งเรืองด้วยยอด บริบูรณ์ด้วยข้าวและน้ำ งดงามด้วยการฟ้อนรำขับร้อง สว่างไสวออกจากฝาแก้วผลึก มีแม่น้ำอันประกอบด้วยไม้ดอกนานาชนิด ล้อมรอบวิมานนั้น และมีไม้เกตุ ไม้มะขวิด ไม้มะม่วง ไม้สาละ ไม้ชมพู่ ไม้มะพลับ และไม้มะหาดเป็นอันมาก มีผลเป็นนิตย์ ดูกรมาตลีเทพสารถี ความปลื้มใจย่อมเกิดแก่เรา เพราะได้เห็นความเป็นไปในวิมานนี้ เราขอถามท่าน เทพบุตรนี้ได้ทำกรรม

ดีอะไรไว้หนอ จึงมาถึงสวรรค์บันเทิงอยู่ในวิมานนี้.

ตสฺส ปุฏฺโฐ วิยากาสิ มาตลิ เทวสารถิ

วิปากํ ปุญฺญกมฺมานํ ชานํ อกฺขาสิชานโต ฯ

มิถิลายํ คหปติ เอส ทานปตี อหุ

อาราเม อุทปาเน จ ปปา สงฺกมนานิ จ

อรหนฺเต สีติภูเต สกฺกจฺจํ ปฏิปาทยิ

จีวรํ ปิณฺฑปาตญฺจ ปจฺจยํ สยนาสนํ

อทาสิ อุชุภูเตสุ วิปฺปสนฺเนน เจตสา ฯ

จาตุทฺทสึ ปญฺจทสึ ยา จ ปกฺขสฺส อฏฺฐมี

ปาฏิหาริยปกฺขญฺจ อฏฺฐงฺคสุสมาหิตํ

อุโปสถํ อุปวสิ สทา สีเลสุ สํวุโต

สญฺญโม สํวิภาโค จ โส วิมานสฺมิ โมทติ ฯ

๑ ม. จานุปริยาติ ฯ

มาตลีเทพสารถี ... ผู้ไม่ทรงทราบว่า เทพบุตรนี้เป็นคฤหบดีอยู่ในเมืองมิถิลา เป็นทานบดี ได้สร้างอาราม บ่อน้ำ สระน้ำ และสะพาน ได้ปฏิบัติพระอรหันต์ผู้เยือกเย็นโดยเคารพ ได้ถวายจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัย ในท่านผู้ปฏิบัติซื่อตรง ด้วยจิตอันเลื่อมใส ได้รักษาอุโบสถศีลอันประกอบด้วยองค์ ๘ ในดิถีที่ ๑๔ ที่ ๑๕ ที่ ๘แห่งปักษ์ และในวันปาฏิหาริยปักษ์ เป็นผู้สังวรในศีล เป็นผู้สำรวมและบริจาคทานเป็นนิตย์ จึงมาบันเทิงอยู่ในวิมาน พระเจ้าข้า.

ปภาสติมิทํ พฺยมฺหํ เวฬุริยาสุ นิมฺมิตํ

อุเปตํ ภูมิภาเคหิ วิภตฺตํ ภาคโส มิตํ

อาลมฺพรา มุทิงฺคา จ นจฺจคีตา สุวาทิตา

ทิพฺพา สทฺทา นิจฺฉรนฺติ สวนียา มโนรมา

นาหํ เอวํ คตํ ชาตุ เอวํ สุรุจิรํ ปุเร

สทฺทํ สมภิชานามิ ทิฏฺฐํ วา ยทิวา สุตํ ฯ

วิตฺตี หิ มํ วินฺทติ สูต ทิสฺวา

ปุจฺฉามิ ตํ มาตลิ เทวสารถิ

อยํ นุ มจฺโจ กิมกาสิ สาธุํ

โย โมทติ สคฺคปฺปตฺโต วิมาเน ฯ

วิมานอันบุญญานุภาพตบแต่งดีแล้วนี้ ประกอบด้วยภูมิภาคอันน่ารื่นรมย์จัดสรรไว้เป็นส่วนๆ สว่างไสวออกจากฝาแก้วไพฑูรย์ เสียงทิพย์ คือเสียงเปิงมาง เสียงตะโพน การฟ้อนรำขับร้อง และเสียงประโคมดนตรีย่อมเปล่งออกน่าฟัง เป็นที่รื่นรมย์ใจ เราไม่รู้สึกว่าได้เห็นหรือได้ฟังเสียงอันเป็นอย่างนี้ อันไพเราะอย่างนี้ ในกาลก่อนเลย ดูกรมาตลีเทพสารถี ความปลื้มใจย่อมเกิดแก่เรา เพราะได้เห็นความเป็นไปในวิมานนี้เราขอถามท่าน เทพบุตรเหล่านี้ได้ทำกรรมดีอะไรไว้หนอ จึงมาถึงสวรรค์บันเทิงอยู่ในวิมาน.

ตสฺส ปุฏฺโฐ วิยากาสิ มาตลิ เทวสารถิ

วิปากํ ปุญฺญกมฺมานํ ชานํ อกฺขาสิชานโต ฯ

พาราณสิยํ คหปติ เอส ทานปตี อหุ

อาราเม อุทปาเน จ ปปา สงฺกมนานิ จ

อรหนฺเต สีติภูเต สกฺกจฺจํ ปฏิปาทยิ

จีวรํ ปิณฺฑปาตญฺจ ปจฺจยํ สยนาสนํ

อทาสิ อุชุภูเตสุ วิปฺปสนฺเนน เจตสา ฯ

จาตุทฺทสึ ปญฺจทสึ ยา จ ปกฺขสฺส อฏฺฐมี

ปาฏิหาริยปกฺขญฺจ อฏฺฐงฺคสุสมาหิตํ

อุโปสถํ อุปวสิ สทา สีเลสุ สํวุโต

สญฺญโม สํวิภาโค จ โส วิมานสฺมิ โมทติ ฯ

มาตลีเทพสารถี ... ผู้ไม่ทรงทราบว่า เทพบุตรนี้เป็นคฤหบดีอยู่ในเมืองพาราณสี เป็นทานบดี ได้สร้างอาราม บ่อน้ำ สระน้ำ และสะพานได้ปฏิบัติพระอรหันต์ผู้เยือกเย็นโดยเคารพ ได้ถวายจีวร บิณฑบาตเสนาสนะ และคิลานปัจจัย ให้ท่านผู้ปฏิบัติซื่อตรง ด้วยจิตอันเลื่อมใสได้รักษาอุโบสถศีลอันประกอบด้วยองค์ ๘ ในดิถีที่ ๑๔ ที่ ๑๕ ที่ ๘ แห่งปักษ์ และในวันปาฏิหาริยปักษ์ เป็นผู้สังวรในศีล เป็นผู้สำรวมและบริจาคทานเป็นนิตย์ จึงมาบันเทิงอยู่ในวิมาน พระเจ้าข้า.

ยถา อุทยมาทิจฺโจ โหติ โลหิตโก มหา

ตถูปมํ อิทํ พฺยมฺหํ ชาตรูปสฺส นิมฺมิตํ ฯ

วิตฺตี หิ มํ วินฺทติ สูต ทิสฺวา

ปุจฺฉามิ ตํ มาตลิ เทวสารถิ

อยํ นุ มจฺโจ กิมกาสิ สาธุํ

โย โมทติ สคฺคปฺปตฺโต วิมาเน ฯ

วิมานอันบุญญานุภาพตบแต่งดีแล้วนี้ รุ่งเรืองสุกใส ดุจอาทิตย์อุทัยดวงใหญ่สีแดง ฉะนั้น ดูกรมาตลีเทพสารถี ความปลื้มใจย่อมเกิดแก่เรา เพราะได้เห็นความเป็นไปในวิมานนี้ เราขอถามท่าน เทพบุตรนี้ได้ทำกรรมดีอะไรไว้หนอ จึงมาถึงสวรรค์บันเทิงอยู่ในวิมาน.

ตสฺส ปุฏฺโฐ วิยากาสิ มาตลิ เทวสารถิ

วิปากํ ปุญฺญกมฺมานํ ชานํ อกฺขาสิชานโต ฯ

สาวตฺถิยํ คหปติ เอส ทานปตี อหุ

อาราเม อุทปาเน จ ปปา สงฺกมนานิ จ

อรหนฺเต สีติภูเต สกฺกจฺจํ ปฏิปาทยิ

จีวรํ ปิณฺฑปาตญฺจ ปจฺจยํ สยนาสนํ

อทาสิ อุชุภูเตสุ วิปฺปสนฺเนน เจตสา ฯ

จาตุทฺทสึ ปญฺจทสึ ยา จ ปกฺขสฺส อฏฺฐมี

ปาฏิหาริยปกฺขญฺจ อฏฺฐงฺคสุสมาหิตํ

อุโปสถํ อุปวสิ สทา สีเลสุ สํวุโต

สญฺญโม สํวิภาโค จ โส วิมานสฺมิ โมทติ ฯ

มาตลีเทพสารถี ... ผู้ไม่ทรงทราบว่า เทพบุตรนี้เป็นคฤหบดีอยู่ในเมืองสาวัตถี เป็นทานบดี ได้สร้างอาราม บ่อน้ำ สระน้ำ และสะพานได้ปฏิบัติพระอรหันต์ผู้เยือกเย็นโดยเคารพ ได้ถวายจีวร บิณฑบาตเสนาสนะ และคิลานปัจจัย ในท่านผู้ปฏิบัติซื่อตรง ด้วยจิตอันเลื่อมใสได้รักษาอุโบสถศีลอันประกอบด้วยองค์ ๘ ในดิถีที่ ๑๔ ที่ ๑๕ ที่ ๘แห่งปักษ์ และในวันปาฏิหาริยปักษ์ เป็นผู้สังวรในศีล เป็นผู้สำรวมและบริจาคทานเป็นนิตย์ จึงมาบันเทิงในวิมาน พระเจ้าข้า.

เวหายสาเม พหุกา ชาตรูปสฺส นิมฺมิตา

ททฺทลฺลมานา อาภนฺติ วิชฺชุวพฺภฆนนฺตเร

ตตฺถ ๑ ยกฺขา มหิทฺธิกา สพฺพาภรณภูสิตา

สมนฺตา อนุปริยายนฺติ นารีคณปริวุตา ๑ ฯ

วิตฺตี หิ มํ วินฺทติ สูต ทิสฺวา

ปุจฺฉามิ ตํ มาตลิ เทวสารถิ

อิเม นุ มจฺจา กิมกํสุ สาธุํ

เย โมทเร สคฺคปฺปตฺตา วิมาเน ฯ

วิมานทองเป็นอันมากนี้ อันบุญญานุภาพตบแต่งดีแล้ว ลอยอยู่ในนภากาศรุ่งเรืองสว่างไสว ดังสายฟ้าในระหว่างก้อนเมฆ ฉะนั้น เทพบุตรผู้มีฤทธิ์มาก ประดับประดาด้วยสรรพาภรณ์ อันหมู่เทพอัปสรแวดล้อม ผลัดเปลี่ยนเวียนอยู่ในวิมานเหล่านั้นโดยรอบ ดูกรมาตลีเทพสารถี ความปลื้มใจย่อมเกิดแก่เรา เพราะได้เห็นความเป็นไปในวิมานนี้ เราขอถามท่านเทพบุตรเหล่านี้ ได้ทำกรรมดีอะไรไว้หนอ จึงมาถึงสวรรค์บันเทิงอยู่ในวิมาน.

ตสฺส ปุฏฺโฐ วิยากาสิ มาตลิ เทวสารถิ

วิปากํ ปุญฺญกมฺมานํ ชานํ อกฺขาสิชานโต ฯ

สทฺธาย สุนิวิฏฺฐาย สทฺธมฺเม สุปฺปเวทิเต

อกํสุ สตฺถุ วจนํ สมฺมาสมฺพุทฺธสาวกา ๒

เตสํ เอตานิ ฐานานิ ยานิ ตฺวํ ราช ปสฺสสิ ฯ

มาตลีเทพสารถี ... ผู้ไม่ทรงทราบว่า เทพบุตรเหล่านี้เป็นสาวกของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า มีศรัทธาอันตั้งมั่น เมื่อพระสัทธรรมอันพระศาสดาทรงประกาศดีแล้ว ได้กระทำตามคำสั่งสอนของพระศาสดา ข้าแต่พระราชา เชิญพระองค์ทอดพระเนตรสถานที่สถิตของเทพบุตรเหล่านั้น.

วิทิตานิ เต มหาราช อาวาสํ ปาปกมฺมินํ

อโถ กลฺยาณกมฺมานํ ฐานานิ วิทิตานิ เต

อุยฺยาหิทานิ ราชิสิ เทวราชสฺส สนฺติเก ฯ

ข้าแต่พระมหาราชเจ้า พระองค์ทรงทราบสถานที่อยู่ของสัตว์ ผู้มีกรรมอันเป็นบาป และได้ทรงทราบสถานที่สถิตของเหล่าเทพเจ้าผู้มีกรรมงามแล้ว ข้าแต่พระราชาผู้แสวงหาคุณอันใหญ่ เชิญพระองค์เสด็จขึ้นไปในสำนักของท้าวสักกเทวราช ณ บัดนี้เถิด พระเจ้าข้า.

สหสฺสยุตฺตํ หยวาหึ ทิพฺพยานมธิฏฺฐิโต

ยายมาโน มหาราชา อทฺทา สีทนฺตเร นเค

ทิสฺวานามนฺตยิ สูตํ อิเม เก นาม ปพฺพตา ฯ

[๓]

พระมหาราชาประทับอยู่บนทิพยาน อันเทียมด้วยม้าสินธพประมาณ ๑,๐๐๐เสด็จไปอยู่ ได้ทอดพระเนตรเห็นภูเขาหลายเทือกในระหว่างมหาสมุทรสีทันดร ครั้นแล้ว ได้ตรัสถามมาตลีเทพสารถีว่า ภูเขาเหล่านี้ชื่ออะไร.

สุทสฺสโน กรวีโก อิสินฺธโร ๔ ยุคนฺธโร

เนมินฺธโร วินตโก อสฺสกณฺโณ คิริพฺรหา

เอเต สีทนฺตเร นคา อนุปุพฺพสมุคฺคตา

มหาราชานมาวาสา ยานิ ตฺวํ ราช ปสฺสสิ ฯ

๑-๑ ม. อยํ คาถา นตฺถิ ฯ ๒ สี. ยุ. สมฺมาสมฺพุทฺธสาสนํ ฯ

๓ ม. ตสฺส ปุฏฺโฐ วิยากาสิ มาตลิ เทวสารถิ

วิปากํ ปุญฺญกมฺมานํ ชานํ อกฺขาสิชานโต ฯ

๔ ม. อีสธโร ฯ

ภูเขาเหล่านี้ ชื่อภูเขาสุทัศนะ ภูเขากรวิก ภูเขาอิสินธร ภูเขายุคันธรภูเขาเนมินทร ภูเขาวินตกะ และภูเขาอัสสกรรณ สูงกว่ากันขึ้นไปเป็นลำดับๆ มีมหาสมุทรหนึ่ง ชื่อสีทันดร อยู่ในระหว่างภูเขาทั้ง ๗ นั้นภูเขาเหล่านี้เป็นทิพสถานของท้าวจาตุมหาราช ข้าแต่พระราชา เชิญพระองค์ทอดพระเนตรภูเขาเหล่านั้น พระเจ้าข้า.

อเนกรูปํ รุจิรํ นานาจิตฺตํ ปกาสติ

อากิณฺณํ อินฺทสทิเสหิ พฺยคฺเฆเหว สุรกฺขิตํ ฯ

วิตฺตี หิ มํ วินฺทติ สูต ทิสฺวา

ปุจฺฉามิ ตํ มาตลิ เทวสารถิ

อิมํ นุ ทฺวารํ กิมภญฺญมาหุ ๑

มโนรมํ ทิสฺสติ ทูรโตว ฯ

ประตูมีรูปต่างๆ รุ่งเรือง วิจิตรด้วยรูปต่างๆ เช่น รูปพระอินทร์ แวดล้อมดีแล้ว ปรากฏเหมือนป่าอันเสือโคร่งทั้งหลายรักษาดีแล้ว ดูกรมาตลีเทพสารถี ความปลื้มใจย่อมเกิดแก่เรา เพราะได้เห็นประตูนี้เราขอถามท่าน ประตูนี้เขาเรียกชื่อว่าอะไร เป็นประตูน่ารื่นรมย์ใจปรากฏแต่ไกลเทียว.

ตสฺส ปุฏฺโฐ วิยากาสิ มาตลิ เทวสารถิ

วิปากํ ปุญฺญกมฺมานํ ชานํ อกฺขาสิชานโต ฯ

จิตฺตกูโฏติ ยํ อาหุ เทวราชปฺปเวสนํ

สุทสฺสนสฺส คิริโน ทฺวารํ เหตํ ปกาสติ

อเนกรูปํ รุจิรํ นานาจิตฺตํ ปกาสติ

อากิณฺณํ อินฺทสทิเสหิ พฺยคฺเฆเหว สุรกฺขิตํ

ปวิเสเตน ราชิสิ อรุชํ ภูมิ ปกฺกม ฯ

มาตลีเทพสารถี ... ผู้ไม่ทรงทราบว่า ประตูนี้เขาเรียกชื่อว่าจิตรกูฏ เป็นที่เสด็จเข้าออกแห่งท้าวสักกรินทรเทวราช ก็ประตูนี้เป็นประตูแห่งเทพนครตั้งอยู่ในที่สุดแห่งเขาสิเนรุราชอันงามน่าดู ปรากฏอยู่ มีรูปต่างๆ งามวิจิตรด้วยรูป เช่น รูปพระอินทร์ แวดล้อมดีแล้ว ปรากฏเหมือนป่าอันเสือโคร่งทั้งหลายรักษาดีแล้ว ข้าแต่พระราชาผู้แสวงหาคุณอันใหญ่

ขอเชิญพระองค์เสด็จเข้าไปทางประตูนี้ เชิญเสด็จเหยียบภูมิภาคอัน

ราบรื่นเถิด พระเจ้าข้า.

สหสฺสยุตฺตํ หยวาหึ ทิพฺพยานมธิฏฺฐิโต

ยายมาโน มหาราชา อทฺทา เทวสภํ อิทํ ฯ

ยถา สรเท อากาโส ๒ นีโลภาโส ปทิสฺสติ

ตถูปมํ อิทํ พฺยมฺหํ เวฬุริยาสุ นิมฺมิตํ ฯ

วิตฺตี หิ มํ วินฺทติ สูต ทิสฺวา

ปุจฺฉามิ ตํ มาตลิ เทวสารถิ

อิมํ นุ พฺยมฺหํ กิมภญฺญมาหุ ๑ ฯ

๑ สี. ยุ. กิมภิญฺญมาหุ ฯ ๒ ม. อากาเส ฯ

พระมหาราชาประทับอยู่บนทิพยาน อันเทียมด้วยม้าสินธพประมาณ ๑,๐๐๐เสด็จไปอยู่ ได้ทอดพระเนตรเห็นเทวสภาวิมาน อันบุญญานุภาพตบแต่งดีแล้วนี้ สว่างไสวออกจากฝาแก้วไพฑูรย์ ดังอากาศส่องแสงเขียวสดปรากฏในสรทกาล ฉะนั้น ดูกรมาตลีเทพสารถี ความปลื้มใจย่อมเกิดแก่เรา เพราะได้เห็นความเป็นไปในวิมานนี้ เราขอถามท่าน วิมานนี้เขาเรียกชื่อว่าอะไร.

ตสฺส ปุฏฺโฐ วิยากาสิ มาตลิ เทวสารถิ

วิปากํ ปุญฺญกมฺมานํ ชานํ อกฺขาสิชานโต

สุธมฺมาอิติ ยํ อาหุ เอเสสา ๒ ทิสฺสเต สภา

เวฬุริยารุจิรา จิตฺรา ธารยนฺติ สุนิมฺมิตา

อฏฺฐํสา สุกตา ถมฺภา สพฺเพ เวฬุริยามยา

ยตฺถ เทวา ตาวตึสา สพฺเพ อินฺทปุโรหิตา

อตฺถํ เทวมนุสฺสานํ จินฺตยนฺตา สมจฺฉเร

ปวิเสเตน ราชิสิ เทวานํ อนุโมทนํ ฯ

มาตลีเทพสารถี ... ผู้ไม่ทรงทราบว่า วิมานนี้เป็นเทวสภา เขาเรียกชื่อปรากฏว่าสุธรรมา งามวิจิตรรุ่งเรืองด้วยแก้วไพฑูรย์ อันบุญญานุภาพตบแต่งดีแล้ว มีเสาทั้งหลาย ๘ เหลี่ยม อันบุญกรรมกระทำดีแล้วล้วนแล้วด้วยแก้วไพฑูรย์ทุกๆ เสา รองรับไว้ เทพเจ้าชาวดาวดึงส์ทั้งปวงแวดล้อมท้าวสักกรินทรเทวราช ประชุมคิดความเจริญของเทวดาและมนุษย์กันอยู่ในวิมานนั้น ข้าแต่พระราชาผู้แสวงหาคุณใหญ่ ขอเชิญพระองค์เสด็จเข้าไปยังทิพสถาน อันเป็นที่อนุโมทนากันและกันของเทวดาทั้งหลาย โดยทางนี้พระเจ้าข้า.

ตํ เทวา ปฏินนฺทึสุ ทิสฺวา ราชานมาคตํ

สฺวาคตนฺเต มหาราช อโถ เต อทุราคตํ

นิสีททานิ ราชิสิ เทวราชสฺส สนฺติเก ฯ

สกฺโก ตํ ๓ ปฏินนฺทิตฺถ เวเทหํ มิถิลคฺคหํ

นิมนฺตยิตฺถ ๔ กาเมหิ อาสเนน จ วาสโว ฯ

สาธุ โขสิ อนุปฺปตฺโต อาวาสํ วสวตฺตินํ

วส เทเวสุ ราชิสิ สพฺพกามสมิทฺธิสุ

ตาวตึเสสุ เทเวสุ ภุญฺช กาเม อมานุเส ฯ

เทพเจ้าทั้งหลายเห็นพระเจ้าเนมิราชนั้นเสด็จมาถึง ก็พากันยินดีต้อนรับว่าข้าแต่มหาราชเจ้าผู้แสวงหาคุณอันใหญ่ พระองค์เสด็จมาดีแล้ว อนึ่งพระองค์มิได้เสด็จมาร้าย ขอเชิญประทับนั่งในที่ใกล้ท้าวสักกรินทรเทวราชณ บัดนี้เถิด ท้าวสักกรินทรเทวราชทรงยินดีต้อนรับพระองค์ ผู้เป็นพระราชาแห่งชาววิเทหรัฐ ผู้ทรงสงเคราะห์ชาวกรุงมิถิลา ท้าววาสวะทรงเชื้อเชิญด้วยทิพกามารมณ์ และอาสนะว่า ข้าแต่พระราชาผู้แสวงหาคุณอันใหญ่ เป็นความดีแล้ว ที่พระองค์เสด็จมาถึงทิพสถานอันเป็นที่อยู่ของเทพยดาทั้งหลาย ผู้ยังสิ่งที่ตนประสงค์ให้เป็นไปตามอำนาจ ขอเชิญพระองค์ประทับอยู่ในหมู่เทพเจ้า ผู้ประกอบด้วยความสำเร็จแห่งทิพกามารมณ์ทั้งมวล เชิญพระองค์เสวยทิพกามารมณ์อยู่ในหมู่เทพเจ้าชาวดาวดึงส์เถิด พระเจ้าข้า.

ยถา ยาจิตกํ ยานํ ยถา ยาจิตกํ ธนํ

เอวํ สมฺปทเมเวตํ ยํ ปรโต ทานปจฺจยา ฯ

น จาหเมตมิจฺฉามิ ยํ ปรโต ทานปจฺจยา

สยํ กตานิ ปุญฺญานิ ตํ เม อาเวนิยํ ๑ ธนํ ฯ

โสหํ คนฺตฺวา มนุสฺเสสุ กาหามิ กุสลํ พหุํ

ทาเนน สมจริยาย สญฺญเมน ทเมน จ

ยํ กตฺวา สุขิโต โหติ น จ ปจฺฉานุตปฺปติ ฯ

๑ สี.ยุ. กิมภิญฺญมาหุ ฯ ๒ ม. ปสฺเสสา ฯ ๓ ม. สกฺโกปิ ฯ ๔ สี.ยุ. นิมนฺตยี จ ฯ

สิ่งใดที่ได้มาเพราะผู้อื่นให้ สิ่งนั้นเปรียบเหมือนยวดยาน หรือทรัพย์ที่ยืมเขามา ฉะนั้น หม่อมฉันไม่ปรารถนาสิ่งนั้น เพราะเป็นสิ่งที่ผู้อื่นให้บุญทั้งหลายที่หม่อมฉันได้ทำเอง ย่อมเป็นทรัพย์ที่จะติดตามหม่อมฉันไปหม่อมฉันจักกลับไปทำกุศลให้มากในหมู่มนุษย์ ด้วยการบริจาคทาน การประพฤติสม่ำเสมอ ความสำรวม และการฝึกอินทรีย์ (เพราะ) บุคคลทำบุญแล้ว ย่อมได้รับความสุข และย่อมไม่เดือดร้อนในภายหลัง.

พหูปกาโร โน ภวํ มาตลิ เทวสารถิ

โย เม กลฺยาณกมฺมานํ ปาปานํ ปฏิทสฺสยิ ๒ ฯ

ท่านมาตลีเทพสารถี ได้แสดงสถานที่อยู่ของทวยเทพผู้มีกรรมอันงามและสถานที่อยู่ของสัตว์นรกผู้มีกรรมอันลามกแก่เรา ชื่อว่า เป็นผู้มีอุปการะมากแก่เรา.

อิทํ วตฺวา นิมิราชา เวเทโห มิถิลคฺคโห

ปุถุยญฺญํ ยชิตฺวาน สญฺญมํ อชฺฌุปาคมีติ ฯ

เนมิราชชาตกํ จตุตฺถํ ฯ

พระเจ้าเนมิราชพระราชาของชนชาววิเทหรัฐ ผู้ทรงสงเคราะห์ชาวเมืองมิถิลา ครั้นตรัสพระคาถานี้ว่า ผมหงอกงอกขึ้นบนศีรษะของเราแล้วย่อมนำความหนุ่มไป เทวทูตปรากฏแล้ว สมัยนี้เป็นกาลสมควรที่เราจะบวชดังนี้แล้ว ทรงบริจาคทานเป็นอันมาก ทรงเข้าถึงความเป็นผู้สำรวมในศีล.

จบ เนมิราชชาดกที่ ๔

ปญฺจาโล สพฺพเสนาย พฺรหฺมทตฺโตยมาคโต ฯ

สายํ ปญฺจาลิยา เสนา อปฺปเมยฺยา มโหสธ ฯ

วิทฺธิมตี ๔ ปตฺติมตี สพฺพสงฺคามโกวิทา

โอหารินี สทฺทวตี เภรีสงฺขปฺปโพธนา ฯ

โลหวิชฺชา อลงฺการา ธชินี วามโรหินี

สิปฺปิเยหิ สุสมฺปนฺนา สูเรหิ สุปฺปติฏฺฐิตา ฯ

ทเสตฺถ ปณฺฑิตา อาหุ ภูริปญฺญา รโหคตา ๕

มาตา เอกาทสี รญฺโญ ปญฺจาลิยํ ปสาสติ ฯ

อเถตฺเถกสตํ ขตฺยา อนุยนฺตา ยสสฺสิโน

อจฺฉินฺนรฏฺฐา พฺยถิตา ปญฺจาลีนํ ๑ วสํ คตา ฯ

ยํ วทา ตกฺกรา รญฺโญ อกามา ปิยภาณิโน

ปญฺจาลมนุยายนฺติ อกามา วสิโน คตา ฯ

ตาย เสนาย มิถิลา ติสนฺธิปริวาริตา

ราชธานี วิเทหานํ สมนฺตา ปริชญฺญติ ฯ

อุทฺธํ ตารกชาตาว สมนฺตา ปริวาริตา

มโหสธ วิชานาหิ กถํ โมกฺโข ภวิสฺสติ ฯ

๑ ม. อาเวณิกํ ฯ ๒ ยุ. ปฏิทํสยิ ฯ ๓ ม. อุมงฺคชาตกํ ฯ ๔ ม. วีถิมตี ฯ

สี. ยุ. ปิฏฺฐิมตี ฯ ๕ ม. รโหคมา ฯ

ดูกรพ่อมโหสถ พระเจ้าพรหมทัตต์ผู้ครองกรุงปัญจาละ เสด็จยาตราทัพมาพร้อมด้วยกองทัพทุกหมู่เหล่า กองทัพของพระเจ้าปัญจาลราชนั้นพึงประมาณไม่ได้ มีกองช่างโยธา กองราบ ล้วนแต่ฉลาดในสงครามทั้งปวงสามารถจะนำข้าศึกมาได้ มีเสียงอื้ออึง ยังกันและกันให้รู้ด้วยเสียงกลองและเสียงสังข์ มีวิทยาทางโลหธาตุ มีเครื่องประดับครบครัน ธงทิวสลอนเกลื่อนกล่นด้วยช้างประมาณมิได้ สมบูรณ์ด้วยคนมีศิลป์ กองทัพนั้นตั้งมั่นอยู่ด้วยทหารผู้แกล้วกล้า กล่าวกันว่าในกองทัพนี้ มีราชบุรุษ๑๐ นาย เป็นผู้ฉลาด มีปัญญากว้างขวาง มีการประชุมปรึกษากันในที่ลับพระชนนีของพระเจ้าปัญจาลราชเป็นที่ ๑๑ ย่อมทรงสั่งสอนชาวปัญจาลนครที่นั้น

ในชนเหล่านี้ กษัตริย์ร้อยเอ็ดพระนครผู้เรืองยศ ตามเสด็จพระเจ้าปัญจาลราช ถูกชิงแว่นแคว้น กลัวภัยจึงตกอยู่ในอำนาจของชาวปัญจาลนคร เป็นผู้สามารถทำตามที่พระราชารับสั่ง ไม่มีความปรารถนาก็จำต้องกล่าวคำเป็นที่รัก ต้องตามเสด็จพระเจ้าปัญจาลราช เป็นผู้มีอำนาจมาก่อน ไม่ปรารถนาก็ต้องอยู่ในอำนาจของพระเจ้าปัญจาลราช มิถิลานครอันแวดล้อมด้วยกองทัพนั้น เป็นสามชั้น ราชธานีของชาววิเทหรัฐถูกขุดเป็นคูโดยรอบ ดูกรพ่อมโหสถ กองทัพที่แวดล้อมโดยรอบมิถิลานครนั้น ปรากฏเหมือนดาวบนท้องฟ้า พ่อจงรู้ว่า จักมีความพ้นได้อย่างไร.

ปาเท เทว ปสาเรหิ ภุญฺช กาเม รมสฺสุ จ

หิตฺวา ปญฺจาลิยํ เสนํ พฺรหฺมทตฺโต ปลายติ ๒ ฯ

ขอเดชะ ขอเชิญพระองค์ทรงเหยียดพระบาทตามพระสำราญ เชิญเสวยและรื่นรมย์อยู่ในกามสมบัติเถิด พระเจ้าพรหมทัตต์จะต้องละกองทัพชาวปัญจาลนครเสด็จหนีไป พระเจ้าข้า.

ราชา สนฺถวกาโม เต รตนานิ ปเวจฺฉติ

อาคจฺฉนฺตุ อิโต ทูตา มญฺชุกา ปิยภาณิโน ฯ

ภาสนฺตุ มุทุกา วาจา ยา วาจา ปฏินนฺทิตา

ปญฺจาโล จ วิเทโห จ ๓ อุโภ เอกา ภวนฺตุ เต ฯ

พระราชามีพระราชประสงค์จะทรงทำสัมพันธมิตรกับพระองค์ จะพระราชทานรัตนะทั้งหลายแก่พระองค์ตั้งแต่นี้ไป ราชทูตทั้งหลายผู้มีวาจาไพเราะ กล่าวคำที่น่ารัก จงคุมเครื่องบรรณาการแต่ปัญจาลนครมายังกรุงมิถิลานคร จงกล่าววาจาอันอ่อนหวาน เป็นวาจาที่น่ายินดี ปัญจาลนครกับวิเทหรัฐทั้งสองนั้น จงเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน.

กถนฺนุ เกวฏฺฏ มโหสเธน

สมาคโม อาสิ ตทิงฺฆ พฺรูหิ

กจฺจิ เต ปฏินิชฺฌตฺโต กจฺจิ ตุฏฺโฐ มโหสโธ ฯ

ดูกรอาจารย์เกวัฏ ท่านได้พบกับมโหสถเป็นอย่างไรหนอ เชิญกล่าวต่อไปเถิด มโหสถกับท่านต่างงดโทษกันแล้วกระมัง มโหสถยินดีแล้วกระมัง.

อนริยรูโป ปุริโส ชนินฺท

อสมฺโมทโก ถทฺโธ อสพฺภิรูโป

ยถา มูโค จ พธิโร จ น กิญฺจิตฺถํ อภาสถ ฯ

๑ ม. ปญฺจาลิยํ ฯ ๒ ม. ปลายิติ ฯ ๓ สี. ยุ. ปญฺจาลา จ วิเทหา จ ฯ

ข้าแต่พระจอมประชาชน บุรุษชื่อมโหสถเป็นคนเลว ไม่น่าชื่นชมเป็นคนกระด้าง ไม่ใช่สัตบุรุษ ไม่กล่าวข้อความอะไรๆ เหมือนคนใบ้และคนหนวกฉะนั้น พระเจ้าข้า.

อทฺธา อิทํ มนฺตปทํ สุทุทฺทสํ

อตฺโถ สุทฺโธ นรวีเรน ทิฏฺโฐ

ตถา หิ กาโย มม สมฺปเวธติ

หิตฺวา สยํ โก ปรหตฺถเมสฺสติ ฯ

บทมนต์นี้อันมโหสถบุตรของเราเห็นแล้วโดยแท้ คนอื่นก็เห็นได้โดยง่ายข้อความอันดี อันนรชนผู้มีความเพียรเห็นแล้ว ความจริง กายของเราก็หวั่นไหว ใคร่จักละแคว้นของตนไปสู่เงื้อมมือของผู้อื่นเล่า.

ฉนฺนญฺหิ เอกาว มตี สเมติ

เย ปณฺฑิตา อุตฺตมภูริปญฺญา

ยานํ อยานํ อถวาปิ ฐานํ

มโหสธ ตฺวํปิ มตึ กโรหิ ฯ

ก็ความคิดของเราทั้งหกคนผู้เป็นบัณฑิต มีปัญญากว้างขวางสูงสุด สมเป็น

อันหนึ่งอันเดียวกัน ดูกรมโหสถ แม้เธอก็จงลงมติว่าไปหรือไม่ไป

หรือว่าจะอยู่ในที่นี้.

ชานาสิ โข ราช มหานุภาโว

มหพฺพโล จูฬนีพฺรหฺมทตฺโต

ราชา จ ตํ อิจฺฉติ มารณตฺถํ

มิคํ ยถา โอกจเรน ลุทฺโท ฯ

ยถาปิ มจฺโฉ พลิสํ วงฺกํ มํเสน ฉาทิตํ

อามคิทฺโธ น ชานาติ มจฺโฉ มรณมตฺตโน ฯ

เอวเมว ตุวํ ราช จูฬเนยฺยสฺส ธีตรํ

กามคิทฺโธ น ชานาสิ มจฺโฉว มรณมตฺตโน ฯ

สเจ คจฺฉสิ ปญฺจาลํ ขิปฺปมตฺตํ ชหิสฺสสิ

มิคํ ปนฺถานุปนฺนํว มหนฺตํ ภยเมสฺสสิ ฯ

ข้าแต่พระราชา พระองค์จงทรงทราบพระเจ้าจุลนี้พรหมทัตต์ ทรงมีอานุภาพมาก มีพลมาก ปรารถนาเพื่อปลงพระชนม์พระองค์ ดุจนายพรานฆ่าเนื้อด้วยนางเนื้อฉะนั้น ปลาอยากกินของสดคือเหยื่อ ย่อมกลืนเบ็ดที่คดอันปิดไว้ด้วยเหยื่อ มันย่อมไม่รู้จักความตายของตน ฉันใด ข้าแต่พระราชา พระองค์ทรงปรารถนากาม ย่อมไม่ทรงทราบพระราชธิดาของพระเจ้าจุลนี เหมือนปลาไม่รู้จักความตายของตนฉะนั้น ถ้าพระองค์จะเสด็จไปยังปัญจาลนคร จักต้องทรงละเสียทันที ภัยใหญ่จักถึงแก่พระองค์ เหมือนภัยคือความตายถึงแก่มฤคผู้ตามไปถึงทางที่ประตูบ้านฉะนั้น ขอเดชะ.

มยเมว พาลามฺหเส เอลมูคา

เย อุตฺตมตฺถานิ ตยี ลปิมฺหา

กิเมว ตฺวํ นงฺคลโกฏิวฑฺโฒ

อตฺถานิ ชานาสิ ยถาปิ อญฺเญ ฯ

พวกเราทั้งนั้น ซึ่งกล่าวถึงเหตุที่จะให้ได้รัตนะอันสูงสุดในสำนัก เจ้าเป็นคนเขลา บ้าน้ำลาย เจ้าเป็นบุตรคฤหบดีถือหางไถเจริญมาตั้งแต่เยาว์เจ้าจะรู้เหตุที่ให้ได้รัตนะเหมือนคนอื่นเขาละหรือ.

อิมํ คเล คเหตฺวาน นาเสถ วิชิตา มม

โย เม รตนลาภสฺส อนฺตรายาย ภาสติ ฯ

ท่านทั้งหลายจงไสคอมโหสถนี่ ซึ่งเขาพูดเป็นอันตรายแก่การได้รัตนะของเรา ให้หายไปเสียจากแว่นแคว้นของเรา.

ตโต จ โส อปกฺกมฺม เวเทหสฺส อุปนฺติกา

อถ อามนฺตยี ทูตํ มาธุรํ ๑ สุวปณฺฑิตํ ฯ

เอหิ สมฺม หริตปกฺข เวยฺยาวจฺจํ กโรหิ เม

อตฺถิ ปญฺจาลราชสฺส สาลิกา สยนปาลิกา ฯ

ตํ สนฺถเวน ๒ ปุจฺฉสฺสุ สา หิ สพฺพสฺส โกวิทา

สา เนสํ สพฺพํ ชานาติ รญฺโญ จ โกสิยสฺส จ ฯ

อาโมติ โส ปฏิสุตฺวา มาธุโร ๓ สุวปณฺฑิโต

อคมาสิ หริตปกฺโข สาลิกาย อุปนฺติกํ ฯ

ตโต จ โข โส คนฺตฺวาน มาธุโร สุวปณฺฑิโต

อถ อามนฺตยี สุฆรํ สาลิกํ มญฺชุภาณิกํ ฯ

กจฺจิ เต สุฆเร ขมนียํ กจฺจิ เวเส ๔ อนามยํ

กจฺจิ เต มธุนา ลาชํ ลพฺภเต สุฆเร ตุวํ ฯ

กุสลญฺเจว เม สมฺม อโถ สมฺม อนามยํ

อโถ เม มธุนา ลาชา ลพฺภเต สุวปณฺฑิต ฯ

กุโต นุ สมฺม อาคมฺม กสฺส วา ปหิโต ตุวํ

น จ เมสิ อิโต ปุพฺเพ ทิฏฺโฐ วา ยทิ วา สุโต ฯ

๑ ม. มาธรํ ฯ ยุ. มาฐรํ ฯ ๒ ปตฺถเรนาติปิ ปาโฐ ฯ ม. พนฺธเนน ฯ

๓ ม. มาธโร ฯ อิโต ปรํ อีทิสเมว ฯ ๔ ม. เวสฺเส ฯ

แต่นั้นมโหสถบัณฑิต ได้หลีกไปจากราชสำนัก ของพระเจ้าวิเทหราชที่นั้นได้เรียกนกสุวบัณฑิตชื่อมาธุระผู้เป็นทูตมาสั่งว่า ดูกรนกผู้มีขนปีกเขียวผู้สหาย เจ้าจงมากระทำความขวนขวายเพื่อเรา นางนกสาลิกาที่เขาเลี้ยงไว้ใกล้ที่บรรทมของพระเจ้าปัญจาลราชมีอยู่ ก็นางนกสาลิกานั้นเป็นผู้ฉลาดในสิ่งทั้งปวง เจ้าจงถามนางนกสาลิกานั้นโดยพิสดาร นางนกสาลิกานั้นรู้ความลับทุกอย่างของพระเจ้าปัญจาลราช และของเกวัฏพราหมณ์ผู้โกสิยโคตร นกสุวบัณฑิตชื่อมาธุระ มีขนปีกเขียว รับคำมโหสถบัณฑิต แล้วได้ไปสู่สำนักนางนกสาลิกา แต่นั้น นกมาธุรสุวบัณฑิตครั้นไปถึงแล้ว ได้ถามนางนกสาลิกาผู้มีกรงอันงาม พูดเพราะว่าเธอสบายดีอยู่ในกรงงามแลหรือ เธอมีความผาสุกในเพศแลหรือ เธอได้ข้าวตอกกับน้ำผึ้งในกรงงามของเจ้าและหรือ.

นางนกสาลิกาตอบว่า ดูกรสุวบัณฑิตผู้สหาย ฉันมีความสุขดี ฉันสบายดี อนึ่ง ฉันได้ข้าวตอกกับน้ำผึ้งเพียงพอ ดูกรสหาย ท่านมาแต่ไหนหรือใครใช้ให้มา ก่อนแต่นี้เราไม่เคยเห็นท่านหรือไม่เคยได้ยินเลย.

อโหสึ สิวิราชสฺส ปาสาเท สยนปาลโก

ตโต โส ธมฺมิโก ราชา พนฺเธ โมเจติ พนฺธนา ฯ

ตสฺส เมกา ทุติยาสิ สาลิกา มญฺชุภาณิกา

ตํ ตตฺถ อวธิ เสโน เปกฺขโต สุฆเร มม ฯ

ตสฺสา กามา หิ สมฺมตฺโต อาคโตสฺมิ ตวนฺติเก

สเจ กเรยุ ๑ โอกาสํ อุภเยว วเสมฺหเส ๒ ฯ

ฉันเป็นผู้ที่เขาเลี้ยงอยู่ใกล้ที่บรรทมบนปราสาท ของพระเจ้าสีวิราชพระราชาพระองค์นั้นทรงตั้งอยู่ในธรรม โปรดให้ปล่อยสัตว์ทั้งหลายผู้ถูกขังอยู่จากที่ขังนั้นๆ นางนกสาลิกาตัวหนึ่งพูดอ่อนหวาน เป็นภรรยาของฉัน เหยี่ยวได้ฆ่านางนกสาลิกานั้นเสียในห้องที่บรรทม ต่อหน้าของฉันผู้อยู่ในกรงงามซึ่งเห็นอยู่ ฉันรักใคร่ต่อเธอจึงมาในสำนักของเธอถ้าเธอพึงให้โอกาส เราทั้งสองก็จะได้อยู่ร่วมกัน.

สุโว จ สุวึ กาเมยฺย สาลิโก ปน สาลิกํ

สุวสฺส สาลิกาเยว สํวาโส โหติ กีทิโส ฯ

ก็นกแขกเต้าพึงรักใคร่กับนางนกแขกเต้า และนกสาลิกาก็พึงรักใคร่กับนางนกสาลิกา การที่นกแขกเต้าจะอยู่ร่วมกันกับนางนกสาลิกาจะเป็นเช่นไร.