ปัญญาสนิบาต

อุทฺทยฺหเต ๑ ชนปโท รฏฺฐญฺจาปิ วินสฺสติ

เอหิ นฬินิเก คจฺฉ ตํ เม พฺราหฺมณมานย ฯ

ชนบทเร่าร้อนอยู่ แม้รัฐก็จะพินาศ ดูกรลูกนฬินิกา มานี่เถิด เจ้าจงไปนำพราหมณ์ผู้นั้นมาให้เรา.

นาหํ ทุกฺขกฺขมา ราช นาหํ อทฺธานโกวิทา

กถํ อหํ คมิสฺสามิ วนํ กุญฺชรเสวิตํ ฯ

ข้าแต่พระราชบิดา หม่อมฉันทนความลำบากไม่ได้ ทั้งไม่รู้จักหนทางจะไปยังป่าที่ช้างอยู่ อาศัยได้อย่างไรเล่า เพคะ.

ผีตํ ชนปทํ คนฺตฺวา หตฺถินา จ รเถน จ

ทารุสงฺฆาฏยาเนน เอวํ คจฺฉ นฬินิเก ฯ

หตฺถี อสฺสา รถา ๒ ปตฺตี คจฺเฉวาทาย ขตฺติเย

ตเวว วณฺณรูเปน วสํ ตมานยิสฺสสิ ฯ

ดูกรลูกนฬินิกา เจ้าจงไปอยู่ชนบทที่เจริญด้วยช้าง ด้วยรถ ด้วยยานที่ต่อด้วยไม้ เจ้าจงไปด้วยอาการอย่างนี้เถิด ลูกเจ้าจงพากองช้าง กองม้า กองรถ กองพลราบไปแล้วจักนำพราหมณ์ผู้นั้นมาสู่อำนาจได้ด้วยผิวพรรณ และรูปสมบัติของเจ้า.

กทลิทฺธชปญฺญาโณ อาภุชิปริวาริโต

เอโส ปทิสฺสติ รมฺโม อิสิสิงฺคสฺส อสฺสโม ฯ

เอโส อคฺคิสฺส สงฺขาโต เอโส ธูโม ปทิสฺสติ

มญฺเญ โน อคฺคึ หาเปติ อิสิสิงฺโค มหิทฺธิโก ฯ

๑ สี. ยุ. อุฑฺฑยฺหเต ฯ ๒ ม. หตฺถิอสฺสรเถ ฯ

อาศรมของอิสิสิงคดาบสนั้น ปรากฏด้วยธง คือ ต้นกล้วยแวดล้อมด้วยต้นสมอ เป็นที่น่ารื่นรมย์ นั่นคือแสงไฟ นั่นคือควัน เห็นปรากฏอยู่อิสิสิงคดาบสผู้มีฤทธิ์มากเห็นจะไม่ทำให้ไฟเสื่อม.

ตญฺจ ทิสฺวาน อายนฺตึ อามุตฺตมณิกุณฺฑลํ

อิสิสิงฺโค ปาวิสิ ภีโต อสฺสมํ ปณฺณฉาทนํ ฯ

อสฺสมสฺส จ สา ทฺวาเร เคณฺฑุเกนสฺส กีฬติ

วิทํสยนฺตี องฺคานิ คุยฺหํ ปกาสิตานิ จ ฯ

ตญฺจ ทิสฺวาน กีฬนฺตึ ปณฺณสาลคโต ชฏี

อสฺสมา นิกฺขมิตฺวาน อิทํ วจนมพฺรวิ ฯ

อิสิสิงคดาบสเห็นพระราชธิดา ผู้สวมใส่กุณฑลแก้วมณีเสด็จมาอยู่ กลัวแล้ว เข้าไปสู่อาศรมที่มุงด้วยใบไม้ ส่วนพระราชธิดาแสดงอวัยวะอันซ่อนเร้น และอวัยวะที่ปรากฏเล่นลูกข่างอยู่ที่ประตูอาศรมของดาบสนั้นฝ่ายดาบสผู้อยู่ในบรรณศาลา เห็นพระนางกำลังเล่นลูกข่างอยู่ จึงออกจากอาศรมแล้วได้กล่าวคำนี้ว่า

อมฺโภ โก นาม โส รุกฺโข ยสฺส เตวํ คตํ ผลํ

ทูเรปิ ขิตฺตํ ปจฺเจติ น ตํ โอหาย คจฺฉติ ฯ

ดูกรท่านผู้เจริญ ต้นไม้ของท่านที่มีผลเป็นไปอย่างนี้ มีชื่อว่าอะไร แม้ท่านขว้างไปไกลก็กลับมา มิได้ละท่านไป.

อสฺสมสฺส มม พฺรหฺเม สมีเป คนฺธมาทเน

พหโว ๑ ตาทิสา รุกฺขา ยสฺส เตวํ คตํ ผลํ

ทูเรปิ ขิตฺตํ ปจฺเจติ น มํ โอหาย คจฺฉติ ฯ

ข้าแต่ท่านพราหมณ์ ต้นไม้ที่มีผลเป็นไปอย่างนี้นั้น มีอยู่มากที่เขาคันธมาทน์ ณ ที่ใกล้อาศรมของข้าพเจ้า ผลไม้นั้นแม้ข้าพเจ้าขว้างไปไกลก็กลับมา ไม่ละข้าพเจ้าไปเลย.

เอตุ ภวํ อสฺสมิมํ อเทตุ

ปชฺชญฺจ ภกฺขญฺจ ปฏิจฺฉ ทมฺมิ

อิทมาสนํ อตฺร ภวํ นิสีทตุ

อิโต ภวํ มูลผลานิ ภุญฺชตุ ๒ ฯ

เชิญท่านผู้เจริญจงเข้ามาสู่อาศรมนี้ จงบริโภค จงรับน้ำมันและภักษาเราจักให้ นี้อาสนะ เชิญท่านนั่งบนอาสนะนี้ เชิญบริโภคเหง้ามันและผลไม้แต่ที่นี้เถิด.

กินฺเต อิทํ อูรูนมนฺตรสฺมึ

สุปิจฺฉิตํ กณฺหริวปฺปกาสติ

อกฺขาหิ เม ปุจฺฉิโต เอตมตฺถํ

โกเส นุ เต อุตฺตมงฺคํ ปวิฏฺฐํ ฯ

ที่ระหว่างขาอ่อนทั้งสองของท่านนี้เป็นอะไร มีสัณฐานเรียบร้อย ปรากฏดุจสีดำ เราถามท่านแล้ว ขอท่านจงบอกเนื้อความนั้นแก่ข้าพเจ้าอวัยวะสูงของท่านเข้าไปอยู่ในฝักหรือหนอ.

อหํ วเน มูลผเลสนํ จรํ

อสาทยึ อจฺฉํ สุโฆรรูปํ

โส มํ ปติตฺวา สหสชฺฌปฺปตฺโต

ปนุชฺช มํ อพฺพุหิ อุตฺตมงฺคํ ฯ

สฺวายํ วโณ ขชฺชติ กณฺฑุวายติ

สพฺพญฺจ กาลํ น ลภามิ สาตํ

ปโห ภวํ กณฺฑุมิมํ วิเนตุํ

กุรุตํ ภวํ ยาจิโต พฺราหฺมณตฺถํ ฯ

๑ สี. ปพฺพเต ฯ ๒ สี. ขาทตุ ฯ

ข้าพเจ้านี้เที่ยวแสวงหามูลผลาหารในป่า ได้พบหมีมีรูปร่างน่ากลัวยิ่งนักมันวิ่งไล่ข้าพเจ้ามาโดยเร็ว มาทันเข้าแล้ว ทำให้ข้าพเจ้าล้มลงแล้ว มันกัดอวัยวะสูงของข้าพเจ้า แผลนั้นก็เหวอะหวะ และเกิดคันขึ้น ข้าพเจ้าไม่ได้ความสบายตลอดกาลทั้งปวง ท่านคงสามารถกำจัดความคันนี้ได้ข้าพเจ้าวิงวอนแล้ว ขอท่านได้โปรดกระทำประโยชน์ให้แก่ข้าพเจ้าผู้เป็นพราหมณ์เถิด.

คมฺภีรรูโป เต วโณ สโลหิโต

อปูติโก ปนฺนคนฺโธ ๑ มหา จ

กโรมิ เต กิญฺจิ กสายโยคํ

ยถา ภวํ ปรมสุขี ภเวยฺย ฯ

แผลของท่านลึก มีสีแดง ไม่เน่าเปื่อย มีกลิ่นเหม็น และเป็นแผลใหญ่ เราจะประกอบกระสายยาหน่อยหนึ่งให้ท่าน ตามที่ท่านจะพึงมีความสุขอย่างยิ่ง.

น มนฺตโยคา น กสายโยคา

น โอสธา พฺรหฺมจาริ กมนฺติ

ฆฏฺเฏ มุทุเกน องฺเคน ๒ วิเนหิ กณฺฑฑ ๓

ยถา อหํ ปรมสุขี ภเวยฺยํ ฯ

ดูกรท่านผู้ประพฤติพรหมจรรย์ การประกอบมนต์ก็ดี การประกอบกระสายยาก็ดี โอสถก็ดี ย่อมแก้ไม่ได้ ขอท่านจงเอาองคชาตอันอ่อนนุ่มของท่านเสียดสีกำจัดความคัน ตามที่ข้าพเจ้าจะพึงมีความสุขอย่างยิ่งเถิด.

อิโต นุ โภโต กตเมน อสฺสโม

กจฺจิ ภวํ อภิรมสิ อรญฺเญ

กจฺจิ นุ เต มูลผลํ ปหูตํ

กจฺจิ ภวนฺตํ น วิหึสนฺติ วาฬา ฯ

๑ สี. ปกฺกคนฺโธ ฯ ม. วณคนฺโธ ฯ ๒ สี. ยํ เต มุทุ เตน ฯ ๓ ยุ. กณฺฑูกํ ฯ

อาศรมของท่านอยู่ทางทิศไหนแต่ที่นี้หนอ ท่านย่อมรื่นรมย์อยู่ในป่าแลหรือ มูลผลาหารของท่านมีเพียงพอแลหรือ สัตว์ร้ายไม่เบียดเบียนท่านแลหรือ.

อิโต อุชุํ อุตฺตรายํ ทิสายํ

เขมา นที หิมวนฺตา ปภาติ

ตสฺสา ตีเร อสฺสโม มยฺห รมฺโม

อโห ภวํ อสฺสมํ มยฺห ปสฺเส ฯ

อมฺพา จ สาลา ติลกา ๑ จ ชมฺพุโย

อุทฺทาลกา ปาฏลิโย จ ผุลฺลา

สมนฺตโต กึปุริสาภิคีตํ

อโห ภวํ อสฺสมํ มยฺห ปสฺเส ฯ

ตาลา จ มูลา จ ผลา จ เมตฺถ

วณฺเณน คนฺเธน อุเปตรูปํ

ตํ ภูมิภาเคหิ อุเปตรูปํ

อโห ภวํ อสฺสมํ มยฺห ปสฺเส ฯ

ผลา จ มูลา จ ปหูตเมตฺถ

วณฺเณน คนฺเธน รเสนุเปตา

อายนฺติ จ ลุทฺทกา ตํ ปเทสํ

มา เม ตโต มูลผลํ อหาสุํ ฯ

แม่น้ำชื่อเขมาย่อมปรากฏแต่ป่าหิมพานต์ ในทิศเหนือตรงไปแต่ที่นี้อาศรมอันน่ารื่นรมย์ของข้าพเจ้าอยู่ที่ฝั่งแม่น้ำนั้น ท่านควรไปดูอาศรมของข้าพเจ้าบ้าง ต้นมะม่วง ต้นรัง ต้นหมากเม่า ต้นหว้า ต้นราชพฤกษ์ต้นแคฝอย มีดอกบานสะพรั่ง ท่านควรไปดูอาศรมของข้าพเจ้า ซึ่งมีกินนรขับร้องอยู่โดยรอบ ต้นตาลมูลมัน ผลไม้ที่อาศรมของเรานั้น มีผลประกอบด้วยสีและกลิ่น ท่านควรไปดูอาศรมของข้าพเจ้า อันประกอบด้วยภูมิภาคสวยงามนั้นบ้าง ผลไม้ เหง้าไม้ ที่อาศรมของข้าพเจ้ามีมากประกอบด้วยสี กลิ่น และรส พวกพรานย่อมมาสู่ประเทศนั้น อย่าได้มาลักมูลผลาหารไปจากอาศรมของข้าพเจ้านั้นเลย.

ปิตา มม มูลผเลสนํ คโต

อิทานิ อาคจฺฉติ สายกาเล

อุโภว คจฺฉามเส อสฺสมนฺตํ

ยาว ปิตา มูลผลโต เอตุ ฯ

๑ ติณฺฑุกาติปิ ฯ

บิดาของเราแสวงหามูลผลาหาร จะกลับมาในเย็นวันนี้ เราทั้งสองจะไปสู่อาศรมนั้น ต่อเมื่อบิดากลับมาจากการแสวงหามูลผลาหาร.

อญฺเญ พหู อิสโย สาธุรูปา

ราชีสโย อนุมคฺเค วสนฺติ

เตเยว ปุจฺเฉสิ มมสฺสมนฺตํ

เต ตํ นยิสฺสนฺติ มมํ สกาเส ฯ

พราหมณ์ ฤาษี และราชฤาษี ผู้มีรูปสวยเหล่าอื่นเป็นอันมาก ย่อมอยู่ใกล้ทางโดยลำดับ ท่านพึงถามถึงอาศรมของข้าพเจ้ากะท่านพวกนั้นเถิดท่านพวกนั้นจะพาท่านไปในสำนักของข้าพเจ้า.

น เต กฏฺฐานิ ภินฺนานิ น เต อุทกมาภตํ

อคฺคิปิ เต น หาปิโต กินฺนุ มนฺโทว ฌายสิ ฯ

ภินฺนานิ กฏฺฐานิ หุโต จ อคฺคิ

ตปนีปิ เต สมิตา พฺรหฺมจารี

ปีฐญฺจ มยฺหํ อุทกญฺจ โหติ

รมสิ ตุวํ พฺรหฺมภูโต ปุรตฺถา ฯ

อภินฺนกฏฺโฐสิ อนาภโตทโก

อหาสิตคฺคีสิ อสิทฺธโภชโน

น เม ตุวํ อาลปสิ มมชฺช

นฏฺฐํ นุ กึ เจตสิกญฺจ ทุกฺขํ ฯ

ฟืนเจ้าก็ไม่หัก น้ำเจ้าก็ไม่ตัก แม้ไฟเจ้าก็ไม่ติด เจ้าอ่อนใจ ซบเซาอยู่ทำไมหนอ ดูกรเจ้าผู้ประพฤติพรหมจรรย์ เมื่อก่อนฟืนเจ้าก็หักไฟเจ้าก็ติด แม้ไฟสำหรับผิงเจ้าก็จัดไว้ ตั่งเจ้าก็ตั้ง น้ำเจ้าก็ตักไว้ให้เราวันอื่นๆ เจ้าเป็นผู้ประเสริฐดีอยู่ วันนี้เจ้าไม่หักฟืน ไม่ตักน้ำ ไม่ติดไฟไม่จัดเครื่องบริโภคไว้ ไม่ทักทายเรา ของอะไรของเจ้าหายไปหรือ หรือว่าเจ้ามีทุกข์ในใจอะไร.

อิธาคมา ชฏิโล พฺรหฺมจารี

สุทสฺสเนยฺโย สุตนู วิเนติ

เนวาติทีโฆ น ปนาติรสฺโส

สุกณฺหกณฺหจฺฉทเนหิ โภโต ฯ

อมสฺสุชาโต อปุราณวณฺณี

อาธารรูปญฺจ ปนสฺส กณฺเฐ

เทฺว ยมา ๑ คณฺฑา อุเร สุชาตา ๒

สุวณฺณติณฺฑุสนฺนิภา ๓ ปภสฺสรา ฯ

มุขญฺจ ตสฺส ภุสทสฺสเนยฺยํ

กณฺเณสุ ลมฺพนฺติ จ กุญฺจิตคฺคา

เต โชตเร จรโต มาณวสฺส

สุตฺตญฺจ ยํ สํยมานํ ชฏานํ

อญฺญา จ ตสฺส สํยมานิ จตสฺโส

นีลา ปีตา โลหิตกา จ เสตา

ตา สํสเร จรโต มาณวสฺส

ติริฏิสงฺฆาริว ปาวุสมฺหิ ฯ

น เมขลํ มุญฺชมยํ ธาเรติ

น สนฺถเร โน ปน ปพฺพชสฺส

ตา โชตเร ชงฺฆนนฺตเร ๔ วิลคฺคา

สเตริตา ๕ วิชฺชุริวนฺตลิกฺเข ฯ

อขิลกานิ จ อวณฺฏกานิ

เหฏฺฐา นภฺยา กฏิสโมหิตานิ

อฆฏฺฏิตา นิจฺจกีฬํ กโรนฺติ

หนฺตาต กึ รุกฺขผลานิ ตานิ ฯ

ชฏา จ ตสฺส ภุสทสฺสเนยฺยา

ปโรสตํ เวลฺลิตคฺคา สุคนฺธา

เทฺวธาสิโร สาธุวิภตฺตรูโป

อโห นุโข มยฺห ตถา ชฏาสฺสุ ฯ

ยทา จ โส ปกิรติ ตา ชฏาโย

วณฺเณน คนฺเธน อุเปตรูปา

นีลุปฺปลํ วาตสเมริตํว

ตเถว สํวายติ ๑ ปนสฺสโม อยํ ฯ

ปงฺโก จ ตสฺส ภุสทสฺสเนยฺโย

เนตาทิโส ยาทิโส มยฺห กาโย ๒

โส วายติ เอริโต มาลุเตน

วนํ ยถา อคฺคคิมฺเห สุผุลฺลํ ฯ

นิหนฺติ โส รุกฺขผลํ ปฐพฺยา

สุจิตฺตรูปํ รุจิรํ ทสฺสเนยฺยํ

ขิตฺตญฺจ ตสฺส ปุนเรติ หตฺถํ

หนฺตาต กึ รุกฺขผลํ นุโข ตํ ฯ

ทนฺตา จ ตสฺส ภุสทสฺสเนยฺยา

สุทฺธา สมา สงฺขวรูปปนฺนา

มโน ปสาเทนฺติ วิวริยมานา

น หิ ๓ นูน โส สากมขาทิ เตหิ ฯ

อกกฺกสํ อคฺคฬิตํ มุหุํ มุทุํ

อุชุํ อนุทฺธตํ อจปลมสฺส ภาสิตํ

รุทํ มนุญฺญํ กรวีกสุสฺสรํ

หทยงฺคมํ รญฺชยเตว เม มโน ฯ

พินฺทุสฺสโร นาติวิสฺสฏฺฐวาโกฺย ๑

น นูน สชฺฌายมติปฺปยุตฺโต

อิจฺฉามิ โข ๒ ตํ ปุนเทว ทฏฺฐุํ

มิตฺตญฺหิ ๓ เม มาณวาหุ ๔ ปุรตฺถา ฯ

สุสนฺธิ สพฺพตฺถ วิมฏฺฐิมํ วณํ

ปุถุ สุชาตํ ขรปตฺตสนฺนิภํ

เตเนว มํ อุตฺตริยาน มาณโว

วิวริย อูรํ ชฆเนน ปีฬยิ ฯ

ตปนฺติ อาภนฺติ วิโรจเร จ

สเตริตา ๕ วิชฺชุริวนฺตลิกฺเข

พาหา มุทู อญฺชนโลมสทิสา

วิจิตฺรวฏฺฏงฺคุลิกสฺส โสภเร ฯ

อกกฺกสงฺโค น จ ทีฆโลโม

นขสฺส ทีฆา อปิ โลหิตคฺคา

มุทูหิ พาหาหิ ปลิสฺสชนฺโต

กลฺยาณรูโป รมยํ อุปฏฺฐหิ ฯ

ทุมสฺส ตูลูปนิภา ปภสฺสรา

สุวณฺณกมฺพูตลวฏฺฏสุจฺฉวี

หตฺถา มุทู เตหิ มํ สํผุสิตฺวา

อิโต คโต เตน มํ ทหนฺติ ตาต ฯ

น นูน โส ขาริวิธํ อหาสิ

น นูน โส กฏฺฐานิ สยํ อภญฺชิ

น นูน โส หนฺติ ทุเม กุฐาริยา

นปิสฺส หตฺเถสุ ขิลานิ อตฺถิ ฯ

อจฺโฉว โข ตสฺส วณํ อกาสิ

โส มํ พฺรวี สุขิตํ มํ กโรหิ

ตาหํ กรึ เตน มมาปิ ๑ โสขฺยํ

โส จ พฺรวี สุขิโตสฺมีติ พฺรหฺเม ฯ

อยญฺจ เต มาลุวปณฺณสนฺถตา

วิกิณฺณรูปาว มยา จ เตน จ

กิลนฺตรูปา อุทเก รมิตฺวา

ปุนปฺปุนํ ปณฺณกุฏึ วชาม ฯ

น มชฺช มนฺตา ปฏิภนฺติ ตาต

น อคฺคิหุตฺตํ นปิ ยญฺญ ตตฺร ๒

น จาปิ เต มูลผลานิ ภุญฺเช

ยาว น ปสฺสามิ ตํ พฺรหฺมจารึ ฯ

อทฺธา ปชานาสิ ตุวํปิ ตาต

ยสฺสํ ทิสายํ ๑ วสเต พฺรหฺมจารี

ตํ มํ ทิสํ ปาปย ตาต ขิปฺปํ

มา เต อหํ อมริมสฺสมมฺหิ ฯ

วิจิตฺรผุลฺลญฺหิ ๒ วนํ สุตํ มยา

ทิชาภิฆุฏฺฐํ ทิชสงฺฆเสวิตํ

ตํ มํ วนํ ปาปย ตาต ขิปฺปํ

ปุรา เต ปาณํ วิชหามิ อสฺสเม ฯ

๑ สี. เทฺวปสฺส ฯ ยุ. ทฺวาสฺส ฯ ๒ ม. อุเรสุ ชาตา ฯ ๓ ม. สุวณฺณตินฺทุกนิภา ฯ

ย. โสวณฺณปิณฺฑูปนิภา ฯ ๔ ม. ชฆนนฺตเร ฯ ๕ ม. สเตรตา ฯ

๑ ม. สํวาติ ฯ ๒ ม. มยฺหํ กาเย ฯ ๓ สี. ยุ. สพฺพตฺถ น ห... ฯ

๑ ม. นาติวิสฬวาโกฺย ฯ ๒ ม. โภ ฯ ๓ ม. มิตฺโต หิ ฯ ๔ ม. มาณโวหุ ฯ

๕ ม. สเตรตา ฯ

๑ ม. มมาสิ ฯ ๒ สี. ยญฺญตนฺตฺรํ ฯ ม. ยญฺญตนฺตํ ฯ

ชฎิลผู้ประพฤติพรหมจรรย์มาในอาศรมนี้ มีรูปร่างน่าดู น่าชม เอวเล็กเอวบาง ไม่สูงนัก ไม่ต่ำนัก รัศมีสวยงาม มีศรีษะปกคลุมด้วยผมอันดำเป็นเงางาม ไม่มีหนวด บวชไม่นาน มีเครื่องประดับเป็นรูปเชิงบาตรอยู่ที่คอ มีปุ่มสองปุ่มงามเปล่งปลั่งดังก้อนทองคำ เกิดดีแล้วที่อก หน้าของชฎิลนั้นน่าดูยิ่งนัก มีกันเจียกจอนห้อยอยู่ที่หูทั้งสองข้าง กันเจียกเหล่านั้นย่อมแวววาว เมื่อชฎิลนั้นเดินไปมาสายพันชฎาก็งามแพรวพราวเครื่องประดับเหล่าอื่นอีกสี่อย่างของชฎิลนั้น มีสีเขียว เหลือง แดงและขาว เมื่อชฎิลนั้นเดินไปมา เครื่องประดับเหล่านั้นย่อมดังกริ่งกร่างเหมือนฝูงนกติริฏิร้องในเวลาฝนตก ฉะนั้น

ชฎิลนั้นไม่ได้คาดเครื่องรัดเอวที่ทำด้วยหญ้าปล้อง ไม่ได้นุ่งผ้าที่ทำด้วยเปลือกไม้ เหมือนของพวกเรา ผ้าเหล่านั้นพันอยู่ที่ระหว่างแข้งงามโชติช่วง ปลิวสะบัดดังสายฟ้าแลบอยู่ในอากาศ ข้าแต่ท่านพ่อ ชฎิลนั้นมีผลไม้ไม่สุก ไม่มีขั้วติดอยู่ที่สะเอวภายใต้นาภี ไม่กระทบกัน กระดกเล่นอยู่เป็นนิตย์ อนึ่งชฎิลนั้นมีชฎาน่าดูยิ่งนัก มีปลายงอนมากกว่าร้อย มีกลิ่นหอม มีศีรษะอันแบ่งด้วยดีเป็นสองส่วน โอ ขอให้ชฎาของเราจงเป็นเช่นนั้นเถิดหนอและในคราวใด ชฎิลนั้นขยายชฎาอันประกอบด้วยสี และกลิ่นในคราวนั้น อาศรมก็หอมฟุ้งไปเหมือนดอกอุบลเขียวที่ถูกลมรำเพยพัด ฉะนั้นผิวพรรณของชฎิลนั้นน่าดูยิ่งนัก

ไม่เป็นเช่นกับผิวพรรณที่กายของข้าพเจ้าผิวกายของชฎิลนั้นถูกลมรำเพยพัดแล้ว ย่อมหอมฟุ้งไป ดุจป่าไม้ อันมีดอกบานในฤดูร้อน ฉะนั้น ชฎิลนั้นตีผลไม้อันวิจิตรงามน่าดูลงบนพื้นดิน และผลไม้ที่ขว้างไปแล้วย่อมกลับมาสู่มือของเขาอีก ข้าแต่ท่านพ่อผลไม้นั้นชื่อผลอะไรหนอ อนึ่ง ฟันของชฎิลนั้นน่าดูยิ่งนัก ขาวสะอาดเรียบเสมอกันดังสังข์อันขัดดีแล้ว เมื่อชฎิลเปิดปากอยู่ย่อมยังใจให้ผ่องใส ชฎิลนั้นไม่ได้เคี้ยวผักด้วยฟันเหล่านั้นเป็นแน่ คำพูดของเขาไม่หยาบคาย ไม่เคลื่อนคลาด ไพเราะ อ่อนหวาน ตรง ไม่ฟุ้งซ่าน ไม่คลอนแคลน เสียงของเขาเป็นเครื่องฟูใจจับใจดังเสียงนกการเวก นำใจของข้าพเจ้าให้กำหนัดยิ่งนัก

เสียงของเขาหยดย้อย เป็นถ้อยคำไม่สะบัดสะบิ้ง ไม่ประกอบด้วยเสียงพึมพำ ข้าพเจ้าปรารถนาจะได้เห็นเขาอีกเพราะชฎิลนั้นเป็นมิตรของข้าพเจ้ามาก่อน แผลที่ต่อสนิทดีเกลี้ยงเกลาในที่ทั้งปวง ใหญ่ เกิดดีแล้ว คล้ายกับกลีบบัว ชฎิลนั้นให้ข้าพเจ้าคร่อมตรงแผลนั้น แหวกขาเอาแข้งบีบไว้รัศมีซ่านออกจากกายของชฎิลนั้นย่อมเปล่งปลั่งสว่างไสวรุ่งเรือง ดังสายฟ้าอันแลบแปลบปลาบอยู่ในอากาศ ฉะนั้น อนึ่ง แขนทั้งสองของชฎิลนั้นอ่อนนุ่ม มีขนเหมือนขนดอกอัญชัน แม้มือทั้งสองของชฎิลนั้นก็ประกอบด้วยนิ้วมืออันเรียววิจิตรงดงาม ชฎิลนั้นมีอวัยวะไม่ระคาย มีขนไม่ยาว เล็บยาว ปลายเป็นสีแดง ชฎิลนั้นมีรูปงาม กอดรัดข้าพเจ้าด้วยแขนทั้งสองอันอ่อนนุ่มบำเรอให้รื่นรมย์

ข้าแต่ท่านพ่อ มือทั้งสองของชฎิลนั้นอ่อนนุ่มคล้ายสำลี งามเปล่งปลั่งพื้นฝ่ามือเกลี้ยงเกลาเหมือนแว่นทอง ชฎิลนั้นกอดรัดข้าพเจ้าด้วยมือทั้งสองนั้นแล้ว ไปจากที่นี้ ย่อมทำให้ข้าพเจ้าเร่าร้อนด้วยสัมผัสนั้น ชฎิลนั้นมิได้นำหาบมา มิได้หักฟืนเอง มิได้ฟันต้นไม้ด้วยขวาน แม้มือทั้งสองของชฎิลนั้นก็ไม่มีความกระด้าง หมีได้กัดชฎิลนั้นเป็นแผล เธอจึงกล่าวกะข้าพเจ้าว่า ขอท่านช่วยทำให้ข้าพเจ้ามีความสุขเถิด ข้าพเจ้าจึงช่วยทำให้เธอมีความสุข และความสุขก็เกิดมีแก่ข้าพเจ้าด้วย

ข้าแต่ท่านผู้เป็นพรหม เธอได้บอกข้าพเจ้าว่า ข้าพเจ้ามีความสุขแล้ว ก็ที่อันปูลาดด้วยใบเถาย่างทรายของท่านนี้กระจุยกระจายแล้ว เพราะข้าพเจ้าและชฎิลนั้น เราทั้งสองเหน็ดเหนื่อยแล้ว ก็รื่นรมย์กันในน้ำ แล้วเข้าสู่กุฏีอันมุงบังด้วยใบไม้บ่อยๆ ข้าแต่ท่านพ่อ วันนี้มนต์ทั้งหลายย่อมไม่แจ่มแจ้งแก่ข้าพเจ้าเลย การบูชาไฟข้าพเจ้าไม่ชอบใจเลย แม้การบูชายัญ ในที่นั้นข้าพเจ้าก็ไม่ชอบใจ ตราบใดที่ข้าพเจ้ายังมิได้พบเห็นชฎิล ผู้ประพฤติพรหมจรรย์ ข้าพเจ้าจะไม่บริโภคมูลผลาหารของท่านพ่อเลย ข้าแต่ท่านพ่อ แม้ท่านพ่อย่อมรู้เป็นแน่แท้ว่าชฎิลผู้ประพฤติพรหมจรรย์อยู่ทิศใด ขอท่านพ่อจงพาข้าพเจ้าไปให้ถึงทิศนั้นโดยเร็วเถิด ข้าพเจ้าอย่าได้ตายเสียในอาศรมของท่านเลย ข้าแต่ท่านพ่อ ข้าพเจ้าได้ฟังถึงป่าไม้อันวิจิตรมีดอกบาน กึกก้องไปด้วยเสียงนกร้อง มีฝูงนกอาศัยอยู่ ขอท่านพ่อช่วยพาข้าพเจ้าไปให้ถึงป่าไม้นั้นโดยเร็วเถิด ข้าพเจ้าจะต้องละชีวิตเสียก่อนในอาศรมของท่านพ่อเป็นแน่.

อิมสฺมาหํ โชติรเส วนมฺหิ

คนฺธพฺพเทวจฺฉรสงฺฆเสวิเต

อิสีนมาวาเส สนนฺตนมฺหิ

เนตาทิสํ อรตึ ปาปุเณถ ฯ

ภวนฺติ มิตฺตานิ อโถ น โหนฺติ

ญาตีสุ มิตฺเตสุ กโรนฺติ เปมํ

อยญฺจ ชมฺโม กิสฺส ทิวา ๓ นิวิฏฺโฐ

โย เนว ชานาติ กุโตมฺหิ อาคโต ฯ

สํวาเสน หิ มิตฺตานิ สนฺธิยนฺติ ปุนปฺปุนํ

เสฺวว มิตฺโต ๔ อสงฺคนฺตุ อสํวาเสน ชีรติ ฯ

สเจ ตุวํ ทกฺขสิ พฺรหฺมจารึ

สเจ ตุวํ สลฺลเป ๑ พฺรหฺมจารินา

สมฺปนฺนสสฺสํว มโหทเกน

ตโปคุณํ ขิปฺปมิมํ ปหสฺสสิ ฯ

ปุนปิ เจ ทกฺขสิ พฺรหฺมจารึ

ปุนปิ เจ สลฺลเป ๒ พฺรหฺมจารินา

สมฺปนฺนสสฺสํว มโหทเกน

อุสฺมาคตํ ขิปฺปมิมํ ปหสฺสสิ ฯ่

ภูตานิ เหตานิ จรนฺติ ตาต

วิรูปรูเปน มนุสฺสโลเก

น ตานิ เสเวถ นโร สปญฺโญ

อาสชฺชนํ ๓ นสฺสติ พฺรหฺมจารีติ ฯ

นฬินิกาชาตกํ ปฐมํ ฯ

๑ ม. ทิสํ ฯ ๒ สี.ยุ. วิจิตรปุปฺผํ ฯ ๓ สี. ริวา ฯ ม. วา ฯ ๔ ยุ. สา จ เมตฺติ ฯ

เราไม่ควรให้เจ้าผู้ยังเป็นเด็กเช่นนี้ ถึงความกระสันในป่าเป็นโชติรส ที่หมู่คนธรรพ์และเทพอัปสรส้องเสพเป็นที่อยู่อาศัยแห่งฤาษีทั้งหลาย ในกาลก่อน พวกมิตรย่อมมีบ้างไม่มีบ้าง ชนทั้งหลายย่อมทำความรักในพวกญาติและพวกมิตร กุมารใดย่อมไม่รู้ว่า เราเป็นผู้มาแต่ไหน กุมารนี้เป็นผู้ลามก อยู่ในกลางวันเพราะเหตุอะไร มิตรสหายย่อมสนิทกันบ่อยๆ เพราะความอยู่ร่วมกัน มิตรนั้นนั่นแหละย่อมเสื่อมไป เพราะความไม่อยู่ร่วมของบุรุษที่ไม่สมาคม ถ้าเจ้าได้เห็นพรหมจารีได้พูดกับพรหมจารี เจ้าจักละคุณคือตปธรรมนี้เร็วไว ดุจข้าวกล้าที่สมบูรณ์แล้วเสียไปเพราะน้ำมาก ฉะนั้น หากเจ้าได้เห็นพรหมจารีอีก ได้พูดกับพรหมจารีอีก เจ้าจักละสมณเดชนี้เร็วไว ดุจข้าวกล้าที่สมบูรณ์แล้วเสียไปเพราะน้ำมาก ฉะนั้น ดูกรลูกรัก พวกยักษ์นั้นย่อมเที่ยวไปในมนุษยโลกโดยรูปแปลก ๆ นรชนผู้มีปัญญาไม่พึงคบพวกยักษ์นั้นพรหมจารีย่อมฉิบหายไป เพราะความเกาะเกี่ยวกัน.

จบ นฬินิกาชาดกที่ ๑

นิเวสนํ กสฺส นุทํ สุนนฺท

ปากาเรน ปณฺฑุมเยน คุตฺตํ

กา ทิสฺสติ อคฺคิสิขาว ทูเร

เวหายสํ ๔ ปพฺพตคฺเคว อจฺจิ ฯ

ธีตา นฺวายํ กสฺส สุนนฺท โหติ

สุณิสา นฺวายํ กสฺส อโถปิ ภริยา

อกฺขาหิ เม ขิปฺปมิเธว ปุฏฺโฐ

อวาวตา ยทิ วา อตฺถิ ภตฺตา ฯ

๑-๒ ยุ. สลฺลปิ ฯ ๓ ม. อาสชฺช นํ ฯ ๔ สี. ยุ. เวหาสยํ ฯ

ดูกรนายสุนันทสารถี นี่เรือนของใครหนอล้อมด้วยกำแพงสีเหลือง ใครหนอปรากฏอยู่ในที่ไกล เหมือนเปลวไฟอันลุกโพลงอยู่บนเวหาส และเหมือนเปลวไฟบนยอดภูเขา ฉะนั้น ดูกรนายสุนันทสารถี หญิงคนนี้เป็นธิดาของใครหนอ เป็นลูกสะใภ้หรือเป็นภรรยาของใคร ไม่มีผู้หวงแหนหรือผัวของนางมีหรือไม่ เราถามแล้วขอท่านจงบอกแก่เราโดยเร็ว.

อหํ หิ ชานามิ ชนินฺท เอตํ

มตฺยา จ เปตฺยา จ อโถปิ อสฺสา

ตเวว โส ปุริโส ภูมิปาล

รตฺตินฺทิวํ อปฺปมตฺโต ตวตฺเถ ฯ

อิทฺโธ จ ผีโต จ สุวฑฺฒิโต จ

อมจฺโจ จ เต อญฺญตโร ชนินฺท

ตทฺเสว สา ภริยา อภิปารกสฺส

อุมฺมาทนฺตีติ นามเธยฺเยน ราช ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมประชานิกร ก็ข้าพระองค์ย่อมรู้จักหญิงนั้นพร้อมทั้งมารดา บิดา และสามีของนาง ข้าแต่พระจอมภูมิบาล บุรุษนั้นเป็นผู้ไม่ประมาทในประโยชน์ของพระองค์ทั้งกลางคืนกลางวัน สามีของนางเป็นผู้มีอิทธิพลกว้างขวางและมั่งคั่ง ทั้งเป็นอำมาตย์คนหนึ่งของพระองค์ข้าแต่พระราชา หญิงนั้นเป็นภรรยาของอภิปารกเสนาบดี มีชื่อว่าอุมมาทันตี พระเจ้าข้า.

อมฺโภ อมฺโภ นามมิทํ อิมิสฺสา

มตฺยา จ เปตฺยา จ กตํ สุสาธุ

ตถาหิ มยฺหํ อวโลกยนฺตี

อุมฺมตฺตกํ อุมฺมาทนฺตี อกาสิ ฯ

ดูกรท่านผู้เจริญๆ ชื่อที่มารดาและบิดาตั้งให้หญิงนี้ เป็นชื่อเหมาะสมดีจริงอย่างนั้นเมื่อนางมองดูเรา ย่อมทำให้เราหลงใหลคล้ายคนบ้า.

ยา ปุณฺณมาเส มิคมนฺทโลจนา

อุปาวิสี ปุณฺฑรีกตฺตจงฺคี

เทฺว ปุณฺณมาโย ตทหู อมญฺญึ

ทิสฺวาน ปาราวฏรตฺตวาสินึ ฯ

อฬารปมฺเหหิ สุเภหิ วคฺคุภิ

ปโลภยนฺตี มํ ยทา อุทิกฺขติ

วิชมฺหมานา ๑ หรเตว เม มโน

ชาตา วเน กึปุริสีว ปพฺพเต ฯ

ตทา หิ พฺรหตี สามา อามุตฺตมณิกุณฺฑลา

เอกจฺจวสนา นารี มิคี ภนฺตาวุทิกฺขติ ฯ

กทาสฺสุ มํ ตมฺพนขา สุโลมา

พาหามุทู จนฺทนสารลิตฺตา

วฏฺฏงฺคุลี สนฺนตธีรกุตฺติยา

นารี อุปญฺญิสฺสติ สีสโต สุภา ฯ

กทาสฺสุ มํ กาญฺจนชาลุรจฺฉทา

ธีตา ติรีฏิสฺส วิลากมชฺฌา ๒

มุทูหิ พาหาหิ ปลิสฺสชิสฺสติ

พฺรหาวเน ชาตทุมํว มาลุวา ฯ

กทาสฺสุ มํ ๓ ลาขารสรตฺตสุจฺฉวี

พินฺทุตฺถนี ปุณฺฑรีกตฺตจงฺคี

มุขํ มุเขน อุปนามยิสฺสติ

โสณฺโฑว โสณฺฑสฺส สุราย ถาลํ ฯ

ยทาทฺทสํ ตํ ติฏฺฐนฺตึ สพฺพคตฺตํ ๔ มโนรมํ

ตโต สกสฺส จิตฺตสฺส นาวโพธามิ กญฺจิ นํ ฯ

อุมฺมาทนฺตี มยา ทิฏฺฐา ๑ อามุตฺตมณิกุณฺฑลา

น สุปฺปามิ ทิวารตฺตึ สหสฺสํว ปราชิโต ฯ

สกฺโก เจ ๒ เม วรํ ทชฺชา โส จ ลพฺเภถ เม วโร

เอกรตฺตํ ทฺวิรตฺตํ วา ภเวยฺย ๓ อภิปารโก

อุมฺมาทนฺตฺยา รมิตฺวาน สีวิราชา ตโต สิยา ๔ ฯ

๑ ม. วิชฺมฺภมานา ฯ ๒ ม. วิลคฺคมชฺฌา ฯ ๓ ม. อยํ ปาโฐ นตฺถิ ฯ ๔ ม. สพฺพภทฺทํ ฯ

ในคืนเดือนเพ็ญ นางผู้มีนัยน์ตาชะม้ายคล้ายเนื้อทราย ร่างกายมีสีเหมือนดอกปุณฑริกนั่งอยู่ใกล้หน้าต่าง ในคืนนั้น เราได้เห็นนางนุ่งห่มผ้าสีแดงเหมือนเท้านกพิราบ สำคัญว่าพระจันทร์ขึ้นสองดวง คราวใด นางมีหน้ากว้าง ขาวสะอาด ประเล้าประโลมอยู่ด้วยอาการอันงดงาม ชะม้อยชะม้ายชำเลืองดูเรา ดังจะปล้นเอาดวงใจของเราไปเสียเลย เหมือนนางกินนรเกิดบนภูเขาในป่า ฉะนั้น ก็คราวนั้นนางผู้พริ้งเพรา มีตัวเป็นสีทองสวมกุณฑลแก้วมณี ผ้านุ่งผ้าห่มท่อนเดียวชำเลืองดูเราประดุจนางเนื้อทรายมองดูนายพราน ฉะนั้น เมื่อไรหนอ นางผู้มีเล็บแดง มีขนงาม มีแขนนุ่มนิ่มลูบไล้ด้วยแก่นจันทน์ มีนิ้วมือกลมเกลี้ยง

มีกระบวนชดช้อยงามตั้งแต่ศีรษะจักได้ยั่วยวนเรา เมื่อไรหนอ ธิดาของท่านเศรษฐีติรีวัจฉะผู้มีทับทรวงอันกระทำด้วยข่ายทอง เอวกลมจักกอดรัดเราด้วยแขนทั้งสองอันนุ่มนิ่ม ประดุจเถาย่านทรายรวบรัดต้นไม้ที่เกิดในป่าใหญ่ ฉะนั้นเมื่อไรหนอ นางผู้มีผิวงามแดงดังน้ำครั่ง มีถันเป็นปริมณฑลดังฟองน้ำมีอวัยวะฉาบด้วยผิวหนังเปล่งปลั่งดังดอกปุณฑริก จัดจรดปากด้วยปากกะเรา เหมือนดังนักเลงสุราจรดจอกสุราให้แก่นักเลงสุรา ฉะนั้น ในกาลใด เราได้เห็นนางผู้มีร่างกายทุกส่วนอันน่ารื่นรมย์ใจยืนอยู่ ในกาลนั้น เราไม่รู้สึกอะไรๆ แก่จิตของตนเลย เราได้เห็นนางอุมมาทันตีผู้สวมสอดกุณฑลมณีแล้ว นอนไม่หลับทั้งกลางวันและกลางคืน เหมือนแพ้ข้าศึกมาตั้งพันครั้ง ถ้าท้าวสักกะพึงประทานพรให้แก่เรา ขอให้เราพึงได้พรนั้นเถิด อภิปารกเสนาบดีพึงรื่นรมย์อยู่กับนางอุมมาทันตีคืนหนึ่งหรือสองคืน ต่อจากนั้นพระเจ้าสีวิราชพึงได้รื่นรมย์บ้าง.

ภูตานิ เม ภูตปตี นมสฺสโต

อาคมฺม ยกฺโข อิทเมตทพฺรวิ

รญฺโญ มโน อุมฺมาทนฺตฺยา นิวิฏฺโฐ

ททามิ เต ตํ ปริจารยสฺสุ ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นภูตบดี เมื่อข้าพระองค์นมัสการเทวดาทั้งหลายอยู่เทวดามาบอกเนื้อความนี้แก่ข้าพระองค์ว่า พระทัยของพระราชาใฝ่ฝันในนางอุมมาทันตี ข้าพระองค์ขอถวายนางแด่พระองค์ ขอพระองค์จงให้นางบำเรอเถิด ฯ

ปุญฺญา จ ธํเส ๕ อมโร น จมฺหิ

ชโน จ เม ปาปมิทญฺจ ชญฺญา

ภุโส จ ตฺยสฺส มนโส วิฆาโต

ทตฺวา ปิยํ อุมฺมาทนฺตึ อทิฏฺฐา ๖ ฯ

ก็เราพึงพรากเสียจากบุญและไม่เป็นเทวดา อนึ่ง คนพึงรู้ความชั่วของเรานี้ และเมื่อท่านให้นางอุมมาทันตีภรรยาที่รักแล้วไม่เห็นนาง ความแค้นใจอย่างร้ายแรงจะพึงมีแก่ท่าน.

ชนินฺท นาญฺญตฺร ตยา มยา วา

สพฺพาปิ กมฺมสฺส กตสฺส ชญฺญา

ยนฺเต มยา อุมฺมาทนฺตี ปทินฺนา

ภุเสหิ ราชา วนถํ สชาหิ ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมประชานิกร ประชาชนแม้ทั้งสิ้นนอกจากข้าพระบาทและพระองค์ ไม่พึงรู้กรรมที่ทำกัน ข้าพระบาทยอมถวายนางอุมมาทันตีแก่พระองค์ พระองค์จงทรงอภิรมย์อยู่กับนางเต็มพระหฤทัยปรารถนาแล้ว จงทรงสลัดเสีย.

โย ปาปกํ กมฺม กรํ มนุสฺโส

โส มญฺญติ มายิทํ ๑ มญฺญึสุ อญฺเญ

ปสฺสนฺติ ภูตานิ กโรนฺตเมตํ

ยุตฺตา จ เย โหนฺติ นรา ปฐพฺยา ฯ

อญฺโญ นุ เต โกจิ นโร ปฐพฺยา

สทฺเธยฺย ๒ โลกสฺมิ น เม ปิยาติ

ภุโส จ ตฺยสฺส มนโส วิฆาโต

ทตฺวา ปิยํ อุมฺมาทนฺตึ อทิฏฺฐา ฯ

๑ ม. อุมฺมาทนฺติมหํ ทิฏฺฐา ฯ ๒ สี. ยุ. จ ฯ ๓ ม. ภเวยฺยํ ฯ ๔ ม. สิยํ ฯ

๕ ม. ยุ. ปุญฺญา วิธํเส ฯ ๖ ม. อทฏฺฐา ฯ อิโต ปรํ อีทิสเมว ฯ

มนุษย์ใดผู้กระทำกรรมอันลามก มนุษย์นั้นย่อมสำคัญว่าคนอื่นไม่รู้การกระทำนี้ เพราะว่านรชนเหล่าใดประกอบแล้วบนพื้นปฐพี นรชนเหล่านั้นย่อมเห็นการกระทำนี้ คนอื่นใครเล่าในแผ่นดินนี้ทั้งโลกพึงเชื่อท่านหรือว่า นางอุมมาทันตีไม่เป็นที่รักแห่งเรา เมื่อท่านให้นางอุมมาทันตีภรรยายอดรักแล้ว ไม่เห็นนางภายหลัง ความคับแค้นใจอย่างร้ายแรงจะพึงมีแก่ท่าน.

อทฺธา ปิยา มยฺห ชนินฺท เอสา

น สา มมํ อปฺปิยา ภูมิปาล

คจฺเฉว ตฺวํ อุมฺมาทนฺตึ ภทฺทนฺเต ๓

สีโหว เสลสฺส คุหํ อุเปติ ฯ

ข้าแต่พระจอมประชาชน นางอุมมาทันตีนั้นเป็นที่รักของข้าพระบาทโดยแท้ ข้าแต่พระภูมิบาล นางไม่เป็นที่รักของข้าพระบาทก็หาไม่ ขอความเจริญจงมีแด่พระองค์ เชิญพระองค์เสด็จไปหานางอุมมาทันตีเถิด เหมือนดังราชสีห์เข้าสู่ถ้ำสิลา ฉะนั้น.

น ปีฬิตา อตฺตทุกฺเขน ธีรา

สุขปฺผลํ กมฺม ปริจฺจชนฺติ

สมฺโมหิตา วาปิ สุเขน มตฺตา

น ปาปกมฺมญฺจ สมาจรนฺติ ฯ

นักปราชญ์ทั้งหลายถูกความทุกข์ของตนบีบคั้นแล้ว ย่อมไม่ละกรรมที่มีผลเป็นสุข แม้จะเป็นผู้หลงมัวเมาด้วยความสุข ก็ย่อมไม่ประพฤติบาปกรรม.

ตุวญฺหิ มาตา จ ปิตา จ มยฺหํ

ภตฺตา ปตี โปสโก เทวตา จ

ทาโส อหํ ตุยฺห สปุตฺตทาโร

ยถาสุขํ สีวิ ๔ กโรหิ กามํ ฯ

ก็พระองค์เป็นทั้งพระมารดาพระบิดา เป็นผู้เลี้ยงดู เป็นเจ้านาย เป็นผู้พอกเลี้ยง และเป็นเทวดาของข้าพระองค์ ข้าพระองค์พร้อมด้วยบุตรและภรรยาเป็นทาสของพระองค์ ขอพระองค์ทรงบริโภคกามตามความสุขเถิด.

โย อิสฺสโรมฺหีติ กโรติ ปาปํ

กตฺวา จ โส นุตฺตปเต ๑ ปเรสํ

น เตน โส ชีวติ ทีฆมายุํ ๒

เทวาปิ ปาเปน สเมกฺขเร นํ ฯ

๑ ม. มายิท ฯ ๒ สี. ม. สทฺทเหยฺย ฯ อิโต ปรํ อีทิสเมว ฯ ๓ ม. ภทนฺเต ฯ

๔ ม. สามิ ฯ

ผู้ใดย่อมทำบาปด้วยความสำคัญว่า เราเป็นผู้ยิ่งใหญ่ และครั้นกระทำแล้วก็ไม่สะดุ้งกลัวต่อชนเหล่าอื่น ผู้นั้นย่อมไม่เป็นอยู่ตลอดอายุยืนยาวเพราะกรรมนั้น แม้เทวดาก็มองดูผู้นั้นด้วยนัยน์ตาอันเหยียดหยาม.

อญฺญาตกํ สามิเกหิ ปทินฺนํ

ธมฺเม ฐิตา เย ปฏิจฺฉนฺติ ทานํ

ปฏิจฺฉกา ทายกา จาปิ ตตฺถ

สุขปฺผลญฺเญว กโรนฺติ กมฺมํ ฯ

ชนเหล่าใดตั้งอยู่ในธรรม ย่อมรับทานที่เป็นของผู้อื่นอันเจ้าของมอบให้แล้ว ชนเหล่านั้นเป็นผู้รับด้วย เป็นผู้ให้ในทานนั้นด้อย ได้ชื่อว่าทำกรรมอันมีผลเป็นสุขในเพราะทานนั้นแท้จริง.

อญฺโญ นุ เต โกจิ นโร ปฐพฺยา

สทฺเธยฺย โลกสฺมิ น เม ปิยาติ

ภุโส จ ตฺยสฺส มนโส วิฆาโต

ทตฺวา ปิยํ อุมฺมาทนฺตึ อทิฏฺฐา ฯ

คนอื่นใครเล่าในแผ่นดินทั้งโลก จะพึงเชื่อท่านหรือว่า นางอุมมาทันตีไม่เป็นที่รักของเรา เมื่อท่านให้นางอุมมาทันตีภรรยายอดรักแล้ว ไม่เห็นนางภายหลัง ความคับแค้นใจอย่างร้ายแรงจะพึงมีแก่ท่าน.

อทฺธา ปิยา มยฺห ชนินฺท เอสา

น สา มมํ อปฺปิยา ภูมิปาล

ยนฺเต มยา อุมฺมาทนฺตี ปทินฺนา

ภุเสหิ ราชา วนถํ สชาหิ ฯ

ข้าแต่พระจอมประชาชน นางอุมมาทันตีนั้นเป็นที่รักของข้าพระบาทโดยแท้ ข้าแต่พระภูมิบาล นางไม่เป็นที่รักของข้าพระบาทก็หาไม่ข้าพระบาทยอมถวายนางอุมมาทันตีแก่พระองค์ พระองค์จงทรงอภิรมย์อยู่กับนางเต็มพระหฤทัยปรารถนาแล้ว จงทรงสลัดเสีย.

โย อตฺตทุกฺเขน ปรสฺส ทุกฺขํ

สุเขน วา อตฺตสุขํ ทหติ ๓

ยเถวิทํ มยฺห ตถา ปเรสํ

โย เอวํ ปชานาติ ส เวทิ ธมฺมํ ฯ

ผู้ใดก่อทุกข์ให้แก่ผู้อื่นด้วยทุกข์ของตน หรือก่อความสุขของตนด้วยความสุขของผู้อื่น ผู้ใดรู้อย่างนี้ว่า ความสุขและความทุกข์ของเรานี้ก็เหมือนของผู้อื่น ผู้นั้นชื่อว่ารู้ธรรม ฯ

อญฺโญ นุ เต โกจิ ปโร ปฐพฺยา

สทฺเธยฺย โลกสฺมิ น เม ปิยาติ

ภุโส จ ตฺยสฺส มนโส วิฆาโต

ทตฺวา ปิยํ อุมฺมาทนฺตึ อทิฏฺฐา ฯ

๑ นุตฺตสเตติปิ ฯ ๒ ม. ทีฆมายุ ฯ ๓ ม. ทหาติ ฯ

คนอื่นใครเล่าในแผ่นดินทั้งโลก จะพึงเชื่อท่านหรือว่านางอุมมาทันตีไม่เป็นที่รักของเรา เมื่อท่านให้นางอุมมาทันตีภรรยายอดรักแล้ว ไม่เห็นนางภายหลัง ความคับแค้นใจอย่างร้ายแรงจะพึงมีแก่ท่าน

ชนินฺท ชานาสิ ปิยา มเมสา

น สา มมํ อปฺปิยา ภูมิปาล

ปิเยน เต ทมฺมิ ปิยํ ชนินฺท

ปิยทายิโน เทว ปิยํ ลภนฺติ ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้จอมประชาชน พระองค์ย่อมทรงทราบว่า นางอุมมาทันตีนี้เป็นที่รักของข้าพระบาท ข้าแต่พระจอมภูมิบาล นางนั้นไม่เป็นที่รักของข้าพระบาทก็หาไม่ ข้าพระบาทขอถวายสิ่งอันเป็นที่รักแก่พระองค์ด้วยสิ่งอันเป็นที่รัก ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐ ผู้ให้สิ่งอันเป็นที่รักย่อมได้สิ่งอันเป็นที่รัก.

โส นูนาหํ วธิสฺสามิ อตฺตานํ กามเหตุกํ

น หิ ธมฺมํ อธมฺเมน อหํ วธิตุมุสฺสเห ฯ

เรานั้นจักฆ่าตนอันมีกามเป็นเหตุโดยแท้ เราไม่อาจฆ่าธรรมด้วยอธรรมได้เลย.

สเจ ตุวํ มยฺห สตึ ชนินฺท

น กามยาสิ นรวีร เสฏฺฐ

จชามิ นํ สพฺพชนสฺส มชฺเฌ ๑

มยา ปมุตฺตํ ตโต อวฺหเยสิ นํ ฯ

ข้าแต่พระจอมประชาชน ผู้แกล้วกล้ากว่านรชน ผู้ประเสริฐ ถ้าพระองค์ไม่ต้องพระประสงค์นางอุมมาทันตี ผู้เป็นของข้าพระบาทไซร้ ข้าพระบาทจะสละนางในท่ามกลางชนทั้งปวง พระองค์พึงรับสั่งให้นำนางผู้พ้นจากข้าพระบาทแล้วมาจากที่นั้นเถิด พระเจ้าข้า.

อทูสิยญฺเจ อภิปารก ตุวํ

จชาสิ กตฺเต อหิตาย ตฺยสฺส

มหา จ เต อุปวาโทปิ อสฺส

น จาปิ ตฺยสฺส นครมฺหิ ปกฺโข ฯ

ดูกรอภิปารกเสนาบดีผู้กระทำประโยชน์ ถ้าท่านจะสละนางอุมมาทันตีผู้หาประโยชน์มิได้ เพื่อสิ่งอันไม่เป็นประโยชน์แก่ท่าน ความค่อนว่าอย่างใหญ่หลวงจะพึงมีแก่ท่าน อนึ่ง แม้การใส่ร้ายในพระนครก็จะพึงมีแก่ท่าน.

อหํ สหิสฺสํ อุปวาทเมตํ

นินฺทํ ปสํสํ ครหญฺจ สพฺพํ

มเมตมาคจฺฉตุ ภูมิปาล

ยถาสุขํ สีวิ ๑ กโรหิ กามํ ฯ

โย เนว นินฺทํ น ปุนปฺปสํสํ ๒

อาทิยติ ครหํ โนปิ ปูชํ

สิรี จ ลกฺขี จ อเปติ ตมฺหา

อาโป สุวุฏฺฐีว ยถา ถลมฺหา ฯ

ยงฺกิญฺจิ ทุกฺขญฺจ สุขญฺจ เอตฺโต

ธมฺมาติสารญฺจ มโนวิฆาตํ

อุรสา อหํ ปฏิจฺฉิสฺสามิ ๓ สพฺพํ

ปฐวี ยถา ถาวรานํ ตสานํ ฯ

๑ ยุ. สิพฺพยา ฯ

ข้าแต่พระจอมภูมิบาล ข้าพระบาทจักอดกลั้นความค่อนว่าคำนินทา คำสรรเสริญ และคำติเตียนทั้งหมด ความค่อนว่าเป็นต้นนั้นจงตกอยู่แก่ข้าพระบาท ข้าแต่พระจอมแห่งชนชาวสีพี ขอพระองค์ทรงบริโภคกามตามความสำราญเถิด ผู้ใดไม่ถือเอาความนินทา ความสรรเสริญ ความติเตียน และแม้การบูชา สิริและปัญญาย่อมปราศไปจากผู้นั้น เหมือนดังน้ำฝนปราศไปจากดอน ฉะนั้น ข้าพระบาทจักยอมรับความทุกข์ความสุข สิ่งที่ล่วงธรรมดาและความคับแค้นใจทั้งหมดเพราะเหตุแห่งการสละนี้ด้วยอก เหมือนดังแผ่นดินรองรับสิ่งของทั้งของคนมั่นคงและคนสะดุ้งฉะนั้น.

ธมฺมาติสารญฺจ มโนวิฆาตํ

ทุกฺขญฺจ นิจฺฉามิ อหํ ปเรสํ

เอโกปิมํ ตารยิสฺสามิ ๔ ภารํ

ธมฺเม ฐิโต กิญฺจิ อหาปยนฺโต ฯ

เราไม่ปรารถนาสิ่งที่ล่วงธรรมดา ความคับแค้นใจและความทุกข์ของชนเหล่าอื่น เราแม้ผู้เดียวจักเป็นผู้ตั้งอยู่ในธรรม ไม่ยังประโยชน์หน่อยหนึ่งให้เสื่อม ข้ามภาระนี้ไป.

สคฺคูปคํ ปุญฺญกมฺมํ ชนินฺท

มา เม ตุวํ อนฺตรายํ อกาสิ

ททามิ เต อุมฺมาทนฺตึ ปสนฺโน

ราชาว ยญฺเญ ธนํ พฺราหฺมณานํ ฯ

ข้าแต่จอมประชาชน บุญกรรมย่อมให้เข้าถึงสวรรค์ พระองค์อย่าได้ทรงทำอันตรายแก่ข้าพระบาทเสียเลย ข้าพระบาทมีใจเลื่อมใสขอถวายนางอุมมาทันตีแด่พระองค์ ดังพระราชาทรงประทานทรัพย์สำหรับบูชายัญแก่พราหมณ์ทั้งหลาย ฉะนั้น.

อทฺธา ตุวํ กตฺเต หิโตสิ มยฺหํ

สขา มมํ อุมฺมาทนฺตี ตุวญฺจ

นินฺเทยฺยุ เทวา ปิตโร จ สพฺเพ

ปาปญฺจ ปสฺสํ อภิสมฺปรายํ ฯ

๑ ยุ. สิพฺพ ฯ ๒ ม. ปนปฺปสํสํ ฯ ๓ ม. ปจฺจุตฺตริสฺสามิ ฯ ยุ. ปจฺจุปทิสฺสามิ ฯ

๔ ม. หารยิสฺสามิ ฯ

ท่านเป็นผู้เกื้อกูลแก่เราในการกระทำประโยชน์แน่แท้ นางอุมมาทันตีและท่านเป็นสหายของเรา เทวดาและพรหมทั้งหมดเห็นความชั่วอันเป็นไปในภายหน้า พึงติเตียนได้

น เหตํ ธมฺมํ ๑ สีวิราช วชฺชุํ

สเนคมา ชานปทา จ สพฺเพ

ยนฺเต มยา อุมฺมาทนฺตี ปทินฺนา

ภุเสหิ ราชา วนถํ สชาหิ ฯ

ข้าแต่พระเจ้าสีวิราช ชาวนิคมและชาวชนบททั้งหมด ไม่พึงคัดค้านกรรมอันเป็นธรรมนั้นเลย ข้าพระบาทขอถวายนางอุมมาทันตีแก่พระองค์พระองค์จงทรงอภิรมย์อยู่กับนางเต็มพระหฤทัยปรารถนาแล้ว จงทรงสลัดเสีย.

อทฺธา ตุวํ กตฺเต หิโตสิ มยฺหํ

สขา มมํ อุมฺมาทนฺตี ตุวญฺจ

สตญฺจ ธมฺมานิ สุกิตฺติตานิ

สมุทฺทเวลาว ทุรจฺจยานิ ฯ

ท่านเป็นผู้เกื้อกูลแก่เราในการทำประโยชน์แน่แท้ นางอุมมาทันตีและท่านเป็นสหายของเรา ธรรมของสัตบุรุษที่ประกาศดีแล้ว ยากที่จะละได้ เหมือนเขตแดนของสมุทรฉะนั้น.

อาหุเนยฺโย เมสิ หิตานุกมฺปี

ธาตา วิธาตา จสิ กามปาโล

ตยี หุตา ราช มหปฺผลา หิ ๒

กาเมน เม อุมฺมาทนฺตึ ปฏิจฺฉ ฯ

ข้าแต่พระราชา พระองค์เป็นผู้ควรของคำนับของข้าพระองค์ เป็นผู้หวังประโยชน์เกื้อกูล เป็นผู้ทรงไว้ เป็นผู้ประทานความสุข และทรงรักษาความปรารถนาไว้ ยัญที่บูชาในพระองค์ย่อมมีผลมาก ขอพระองค์ทรงรับนางอุมมาทันตีตามความปรารถนาของข้าพระองค์เถิด.

อทฺธา หิ สพฺพํ อภิปารก ตุวํ

ธมฺมํ อจารี มม กตฺตุปุตฺต

อญฺโญ นุ เต โก อิธ โสตฺถิกตฺตา

ทฺวิปโท นโร อรุเณ ชีวโลเก ฯ

ดูกรอภิปรารกเสนาบดีผู้เป็นบุตรแห่งท่านผู้กระทำประโยชน์ ท่านได้ประพฤติแล้วซึ่งธรรมทั้งปวงแก่เราโดยแท้ นอกจากท่าน มนุษย์อื่นใครเล่าหนอจักเป็นผู้กระทำความสวัสดีในเวลาอรุณขึ้น ในชีวโลกนี้.

ตฺวํ นุ เสฏฺโฐ ตฺวมนุตฺตโรสิ

ตฺวํ ธมฺมคู ธมฺมวิทู สุเมโธ

โส ธมฺมคุตฺโต จิรเมว ชีว

ธมฺมญฺจ เม เทสย ธมฺมปาล ฯ

๑ ม. น เหตธมฺมํ ฯ ๒ ยุ. มหปฺผลา หิ เม ฯ

พระองค์เป็นผู้ประเสริฐ เป็นผู้เยี่ยม พระองค์ทรงดำเนินโดยธรรม ทรงรู้แจ้งธรรม มีพระปัญญาดี ขอพระองค์ผู้อันธรรมคุ้มครองแล้วจงทรงพระชนม์ยั่งยืนนาน ข้าแต่พระองค์ผู้รักษาธรรม ขอพระองค์โปรดแสดงธรรมแก่ข้าพระองค์เถิด.

ตทิงฺฆ อภิปารก สุโณหิ วจนํ มม

ธมฺมนฺเต เทสยิสฺสามิ สตํ อาเสวิตํ อหํ ฯ

สาธุ ธมฺมรุจี ราชา สาธุ ปญฺญาณวา นโร

สาธุ มิตฺตานมทฺทุพฺโภ ปาปสฺสากรณํ สุขํ ฯ

อกฺโกธนสฺส วิชิเต ฐิตธมฺมสฺส ราชิโน

สุขํ มนุสฺสา อาเสถ สีตจฺฉายาย สงฺฆเร ฯ

น จาหเมตํ อภิโรจยามิ

กมฺมํ อสเมกฺขกตํ อสาธุ

เยวาปิ ญตฺวาน สยํ กโรนฺติ

อุปมา อิมา มยฺห ตุวํ สุโณหิ ฯ

ควญฺเจ ตรมานานํ ชิมฺหํ คจฺฉติ ปุงฺคโว

สพฺพา ตา ชิมฺหํ คจฺฉนฺติ เนตฺเต ชิมฺหํ คเต สติ ฯ

เอวเมว มนุสฺเสสุ โย โหติ เสฏฺฐสมฺมโต

โส เจ อธมฺมํ จรติ ปเคว อิตรา ปชา

สพฺพํ รฏฺฐํ ทุกฺขํ เสติ ราชา เจ โหติ อธมฺมิโก ฯ

ควญฺเจ ตรมานานํ อุชุํ คจฺฉติ ปุงฺคโว

สพฺพา ตา อุชุํ คจฺฉนฺติ เนตฺเต อุชุํ คเต สติ ฯ

เอวเมว มนุสฺเสสุ โย โหติ เสฏฺฐสมฺมโต

โส เจปิ ๑ ธมฺมํ จรติ ปเคว อิตรา ปชา

สพฺพํ รฏฺฐํ สุขํ เสติ ราชา เจ โหติ ธมฺมิโก ฯ

น จาปาหํ อธมฺเมน อมรตฺตมภิปตฺถเย

อิมํ วา ปฐวึ สพฺพํ วิเชตุํ อภิปารก ฯ

ยญฺหิ กิญฺจิ มนุสฺเสสุ รตนํ อิธ วิชฺชติ

คาโว ทาโส หิรญฺญญฺจ วตฺถิยํ หริจนฺทนํ ฯ

อสฺสิตฺถิโย จ รตนํ มณิกญฺจ

ยญฺจาปิเม จนฺทสุริยา อภิปาลยนฺติ

น ตสฺส เหตุ วิสมํ จเรยฺย

มชฺเฌ สิวีนํ อุสโภสฺมิ ชาโต ฯ

เนตา หิตา ๑ อุคฺคโต รฏฺฐปาโล

ธมฺมํ สิวีนํ อปจายมาโน

โส ธมฺมเมวานุวิจินฺตยนฺโต

ตสฺมา สเก จิตฺตวเส น วตฺโต ฯ

๑ ม. สเจ ฯ

ดูกรอภิปารกเสนาบดี เชิญท่านฟังคำของเราเถิด เราจักแสดงธรรมที่สัตบุรุษส้องเสพแก่ท่าน พระราชาชอบใจธรรมจึงจะดีงาม นรชนผู้มีความรู้รอบจึงจะดีงาม ความไม่ประทุษร้ายต่อมิตรเป็นความดี การไม่กระทำบาปเป็นสุข มนุษย์ทั้งหลายพึงอยู่เป็นสุข ในแว่นแคว้นของพระราชาผู้ไม่ทรงกริ้วโกรธ ทรงตั้งอยู่ในธรรม เหมือนเรือนของตนอันมีร่มเงาเย็นฉะนั้น เราย่อมไม่ชอบใจกรรมที่ทำด้วยความไม่พิจารณาอันเป็นกรรมไม่ดีนั้นเลย แม้พระราชาเหล่าใดทรงทราบแล้วไม่ทรงทำเอง เราชอบใจกรรมของพระราชาเหล่านั้น ขอท่านจงฟังอุปมาของเราต่อไปนี้ ถ้าเมื่อฝูงโคว่ายข้ามฟากไปอยู่ โคผู้นำฝูงว่ายไปคด โคทั้งหมดนั้นก็ว่ายไปคด

ในเมื่อโคนำฝูงว่ายคด ฉันใด ในหมู่มนุษย์ก็ฉันนั้น ผู้ใดได้รับยกย่องว่าเป็นผู้ประเสริฐ ถ้าผู้นั้นประพฤติอธรรมจะป่วยกล่าวไปไยถึงประชาชนนอกนี้ รัฐทั้งหมดย่อมอยู่เป็นทุกข์ ถ้าพระราชาไม่ทรงตั้งอยู่ในธรรมเมื่อฝูงโคว่ายข้ามไปอยู่ ถ้าโคผู้นำฝูงว่ายไปตรง โคทั้งหมดนั้นก็ว่ายไปตรง ในเมื่อโคนำฝูงว่ายไปตรง ฉันใด ในหมู่มนุษย์ก็ฉันนั้น ผู้ใดได้รับยกย่องว่าเป็นผู้ประเสริฐ ถ้าผู้นั้นประพฤติธรรม จะป่วยกล่าวไปไยถึงประชาชนนอกนี้ รัฐทั้งหมดย่อมอยู่เป็นสุข ถ้าพระราชาทรงตั้งอยู่ในธรรม

ดูกรอภิปารกเสนาบดี เราไม่พึงปรารถนาเพื่อความเป็นเทวดาและเพื่อครอบครองแผ่นดินทั้งหมดนี้ โดยอธรรม รัตนะอย่างใดอย่างหนึ่งคือ โค ทาส เงิน ผ้า และจันทน์เทศ มีอยู่ในมนุษย์นี้ เราจะไม่ประพฤติผิดธรรมเพราะความปรารถนารัตนะเหล่านั้น บุคคลไม่พึงประพฤติผิดธรรมเพราะเหตุแห่งสมบัตินั้น เป็นต้นว่า ม้า หญิง แก้วมณีหรือแม้พระจันทร์และพระอาทิตย์ที่รักษาอยู่ เราเป็นผู้องอาจ เกิดในท่ามกลางแห่งชาวสีพีทั้งหลาย ฉะนั้น เราจะไม่ประพฤติผิดธรรมเพราะเหตุแห่งสมบัตินั้น เราจะเป็นผู้นำ จะเป็นผู้เกื้อกูล เป็นผู้เฟื่องฟูปกครองแว่นแคว้น จักเป็นผู้เคารพธรรม ของชาวสีพี จะเป็นผู้คิดค้นซึ่งธรรม เพราะฉะนั้น เราจะไม่เป็นไปในอำนาจแห่งจิตของตน

อทฺธา ตุวํ มหาราช นิจฺจํ อพฺยสนํ สิวํ

กริสฺสสิ จิรํ รชฺชํ ปญฺญา หิ ตว ตาทิสี ฯ

เอตนฺเต อนุโมทาม ยํ ธมฺมํ นปฺปมชฺชสิ

ธมฺมํ ปมชฺช ขตฺติโย รฏฺฐา ๒ จวติ อิสฺสโร ฯ

ธมฺมญฺจร ๓ มหาราช มาตาปิตูสุ ขตฺติย

อิธ ธมฺมํ จริตฺวาน ราช สคฺคํ คมิสฺสสิ ฯ

ธมฺมญฺจร มหาราช ปุตฺตทาเรสุ ขตฺติย

อิธ ธมฺมํ จริตฺวาน ราช สคฺคํ คมิสฺสสิ ฯ

ธมฺมญฺจร มหาราช มิตฺตามจฺเจสุ ขตฺติย

อิธ ธมฺมํ จริตฺวาน ราช สคฺคํ คมิสฺสสิ ฯ

ธมฺมญฺจร มหาราช วาหเนสุ พเลสุ จ

อิธ ธมฺมํ จริตฺวาน ราช สคฺคํ คมิสฺสสิ ฯ

ธมฺมญฺจร มหาราช คาเมสุ นิคเมสุ จ

อิธ ธมฺมํ จริตฺวาน ราช สคฺคํ คมิสฺสสิ ฯ

ธมฺมญฺจร มหาราช รฏฺเฐสุ ชนปเทสุ จ

อิธ ธมฺมํ จริตฺวาน ราช สคฺคํ คมิสฺสสิ ฯ

ธมฺมญฺจร มหาราช สมเณ พฺราหฺมเณสุ จ

อิธ ธมฺมํ จริตฺวาน ราช สคฺคํ คมิสฺสสิ ฯ

ธมฺมญฺจร มหาราช มิคปกฺขีสุ ขตฺติย

อิธ ธมฺมํ จริตฺวาน ราช สคฺคํ คมิสฺสสิ ฯ

ธมฺมญฺจร มหาราช ธมฺโม จิณฺโณ สุขาวโห

อิธ ธมฺมํ จริตฺวาน ราช สคฺคํ คมิสฺสสิ ฯ

ธมฺมญฺจร มหาราช อินฺทา เทวา สพฺรหฺมกา

สุจิณฺเณน ทิวํ ปตฺตา มา ธมฺมํ ราช ปามโทติ ฯ

อุมฺมาทนฺตีชาตกํ ทุติยํ ฯ

๑ ยุ. ปิตา ฯ ๒ สี. ฐานา ฯ ๓ ม. สพฺพตฺถ ธมฺมํ จเร... ฯ

ข้าแต่พระมหาราชเจ้า พระองค์ทรงประพฤติธรรมอันไม่มีความฉิบหายเป็นแดนเกษมอยู่เป็นนิจแน่แท้ พระองค์จักดำรงราชสมบัติอยู่ยั่งยืนนาน เพราะพระปัญญาของพระองค์เป็นเช่นนั้น พระองค์ไม่ทรงประมาทธรรมใด ข้าพระองค์ขออนุโมทนาธรรมนั้นของพระองค์ กษัตริย์ผู้เป็นอิสระทรงประมาทธรรมแล้ว ย่อมเคลื่อนจากรัฐ ข้าแต่พระมหากษัตริย์ขัตติยราช ขอพระองค์จงทรงประพฤติธรรมในพระชนนีและพระชนกครั้นทรงประพฤติธรรมในโลกนี้แล้วจักเสด็จสู่สวรรค์ พระองค์จงทรงประพฤติธรรมในพระราชบุตรและพระมเหสี ครั้นทรงประพฤติธรรมในโลกนี้แล้วจักเสด็จสู่สวรรค์ ขอพระองค์จงทรงประพฤติธรรมในมิตรและอำมาตย์ ... ในราชพาหนะและทะแกล้วทหาร ... ในบ้านและนิคม ...

ในแว่นแคว้นและชนบท ... ในสมณะและพราหมณ์ ... ในเนื้อและนกทั้งหลาย ... ครั้นพระองค์ทรงประพฤติธรรมในโลกนี้แล้วจักเสด็จสู่สวรรค์ข้าแต่พระมหาราชเจ้า ขอพระองค์จงประพฤติธรรมเถิด เพราะว่าธรรมที่ประพฤติแล้วย่อมนำสุขมาให้ ครั้นพระองค์ทรงประพฤติธรรมในโลกนี้แล้ว จักเสด็จสู่สวรรค์ ข้าแต่พระมหาราชเจ้า ขอพระองค์จงทรงประพฤติธรรมเถิด ด้วยว่าพระอินทร์ เทวดา พร้อมทั้งพรหม เป็นผู้ถึงทิพยสถานเพราะธรรมที่ประพฤติแล้ว ข้าแต่พระราชา พระองค์อย่าทรงประมาทธรรมเลย.

จบ อุมมาทันตีชาดกที่ ๒

กินฺนุ ทณฺฑํ กิมาชินํ กึ ฉตฺตํ กึ อุปาหนํ

กึ องฺกุสญฺจ ปตฺตญฺจ สงฺฆาฏิญฺจาปิ พฺราหฺมณ

ตรมานรูโป คณฺหาสิ กินฺนุ ปตฺถยเส ทิสํ ฯ

ข้าแต่ท่านพราหมณ์ เพราะเหตุไรหนอ ท่านจึงรีบร้อนถือเอาไม้เท้าหนังเสือ ร่ม รองเท้า ไม้ขอ บาตร และผ้าพาด ท่านปรารถนาจะไปยังทิศไหนหนอ.

ทฺวาทเสตานิ วสฺสานิ วสิตานิ ตวนฺติเก

นาภิชานามิ โสเณน ปิงฺคเลนาภิกูชิตํ ฯ

สฺวายํ ทิตฺโตว นทติ สุกฺกทาฐํ วิทํสยํ

ตว สุตฺวา สภริยสฺส วีตสทฺธสฺส มํ ปติ ฯ

ตลอด ๑๒ ปีที่อาตมภาพอยู่ในสำนักของมหาบพิตรนี้ อาตมภาพมิได้รู้สึกถึงเสียงที่สุนัขเหลืองมันคำรามด้วยหูเลย ดูกรพระองค์ผู้เป็นใหญ่เพราะมหาบพิตรพร้อมด้วยพระมเหสีปราศจากความเชื่อถือในเขา มาทรงเชื่อฟังอาตมภาพ มันจึงแยกเขี้ยวขาวเห่าอยู่ คล้ายกับว่าไม่เคยรู้จักกัน ฉะนั้น.

อหุ เอส กโต โทโส ยถา ภาสสิ พฺราหฺมณ

เอส ภิยฺโย ปสีทามิ วส พฺราหฺมณ มา คมา ฯ

ข้าแต่ท่านพราหมณ์ โทษที่ข้าพเจ้าทำแล้วนั้น จริงตามที่ท่านกล่าว ข้าพเจ้านี้ย่อมเลื่อมใสยิ่งนัก ขอท่านจงอยู่เถิด อย่าเพิ่งไปเสียเลย ท่านพราหมณ์.

สพฺพเสโต ปุเร อาสิ ตโตปิ สพโล อหุ

สพฺพโลหิตโกทานิ กาโล ปกฺกมิตุํ มม ฯ

อพฺภนฺตรํ ปุเร อาสิ ตโต มชฺเฌ ตโต พหิ

ปุรา นิทฺธมนา โหติ สยเมว วชามหํ ฯ

วีตสทฺธํ น เสเวยฺย อุทปานํวโนทกํ

สเจปิ นํ อนุขเณ วาริกทฺทมคนฺธิกํ ฯ

ปสนฺนเมว เสเวยฺย อปฺปสนฺนํ วิวชฺชเย

ปสนฺนํ ปยิรุปาเสยฺย รหทํวุทกตฺถิโก ฯ

ภเช ภชนฺตํ ปุริสํ อภชนฺตํ น ภชฺชเย

อสปฺปุริสธมฺโม โส โย ภชนฺตํ น ภชฺชติ ฯ

โย ภชนฺตํ น ภชติ เสวมานํ น เสวติ

สเว มนุสฺสปาปิฏฺโฐ มิโค สาขสฺสิโต ยถา ฯ

อจฺจาภิกฺขณสํสคฺคา อสโม สรเณน จ

เอเตน มิตฺตา ชีรนฺติ อกาเล ยาจนาย จ ฯ

ตสฺมา นาภิกฺขณํ คจฺเฉ น จ คจฺเฉ จิราจิรํ

กาเลน ยาจํ ยาเจยฺย เอวํ มิตฺตา น ชิรเร ๑ ฯ

อติจิรํ นิวาเสน ปิโย ภวติ อปฺปิโย

อามนฺต โข ตํ คจฺฉาม ปุรา เต โหม อปฺปิยา ฯ

เมื่อก่อนข้าวสุขขาวล้วน ภายหลังก็มีสิ่งอื่นเจือปน บัดนี้ แดงล้วนเวลานี้เป็นเวลาสมควรที่อาตมภาพจะหลีกไป อนึ่ง เมื่อก่อนอาสนะมีในภายใน ต่อมามีในท่ามกลาง ต่อมามีข้างนอก ต่อมาก็จะถูกขับไล่ออกจากพระราชนิเวศน์ อาตมภาพจะขอไปเสียเองละ บุคคลไม่ควรคบหาคนที่ปราศจากศรัทธา เหมือนบ่อที่ไม่มีน้ำ ฉะนั้น ถ้าแม้บุคคลจะพึงขุดบ่อน้ำนั้น บ่อนั้นก็จะมีน้ำที่มีกลิ่นโคลนตม บุคคลควรคบคนที่เลื่อมใสเท่านั้น ควรเว้นคนที่ไม่เลื่อมใส ควรเข้าไปนั่งใกล้คนที่เลื่อมใส เหมือนคนผู้ต้องการน้ำเข้าไปหาห้วงน้ำ ฉะนั้น ควรคบคนผู้คบด้วย ไม่ควรคบคนผู้ไม่คบด้วย ผู้ใดไม่คบคนผู้คบด้วย ผู้นั้นชื่อว่ามีธรรมของอสัตบุรุษ

ผู้ใดไม่คบคนผู้คบด้วย ไม่ซ่องเสพคนผู้ซ่องเสพด้วย ผู้นั้นแล เป็นมนุษย์ชั่วช้าที่สุด เหมือนลิง ฉะนั้น มิตรทั้งหลายย่อมแหนงหน่ายกันด้วยเหตุ ๓ ประการนี้ คือ ด้วยการคลุกคลีกันเกินไป ๑ ด้วยการไม่ไปมาหากัน ๑ ด้วยการขอในเวลาไม่สมควร ๑เพราะฉะนั้น บุคคลจึงไม่ควรไปมาหากันให้พร่ำเพรื่อนัก ไม่ควรเหินห่างไปให้เนิ่นนาน และควรขอสิ่งที่ควรขอตามเหตุกาลที่สมควร ด้วยอาการอย่างนี้ มิตรทั้งหลายจึงจะไม่แหนงหน่ายกัน คนที่รักกันย่อมไม่เป็นที่รักกันได้เพราะการอยู่ร่วมกันนานเกินควร อาตมภาพมิได้เป็นที่รักของมหาบพิตรมาก่อน เพราะฉะนั้น อาตมภาพจึงขอลาพระองค์ไปก่อนละ.

เอวํ เจ ยาจมานานํ อญฺชลึ นาวพุชฺฌสิ

ปริจาริกานํ สตฺตานํ ๒ วจนํ น กโรสิ โน

เอวนฺตํ อภิยาจาม ปุน กยิราสิ ปริยายํ ฯ

ถ้าพระคุณเจ้าไม่รับอัญชลี ของสัตว์ผู้เป็นบริวารมาอ้อนวอนอยู่อย่างนี้ไม่กระทำตามคำขอร้องของข้าพเจ้า ข้าพเจ้าวิงวอนพระคุณเจ้า ขอพระคุณเจ้าโปรดกลับมาเยี่ยมอีก.

เอวญฺเจ โน วิหรตํ อนฺตราโย น เหสฺสติ

ตุยฺห วาปิ ๓ มหาราช มยฺห วา ๔ รฏฺฐวฑฺฒน

อปฺเปว นาม ปสฺเสม อโหรตฺตานมจฺจเย ฯ

ดูกรมหาบพิตรผู้ผดุงรัฐ ถ้าเมื่อเราทั้งหลายอยู่อย่างนี้ อันตรายจักไม่มีแม้ไฉนเราทั้งหลายพึงเห็นการล่วงไปแห่งวันและคืนของมหาบพิตรและของอาตมภาพ.

อุทีรณา เจ สงฺคตฺยา ภาวายมนุวตฺตติ ฯ

อกามา อกรณียํ วา กรณียํ วาปิ กฺรุพฺพติ ๕

อกามกรณียสฺมึ กวิธ ปาเปน ลิมฺปติ ๖ ฯ

โส เจ อตฺโถ จ ธมฺโม จ กลฺยาโณ น จ ปาปโก

โภโต เจ วจนํ สจฺจํ สุหโต วานโร มยา ฯ

อตฺตโน เจ หิ วาทสฺส อปราธํ วิชานิย ๗

น มํ ตฺวํ ครเหยฺยาสิ โภโต วาโท หิ ตาทิโส ฯ

๑ ม. ชียเร ฯ ๒ ม. ปริจารกานํ สตํ ฯ ๓ สี. ตุมฺหญฺจาปิ ฯ ยุ. ตุยฺหญฺจาปิ ฯ

๔ สี. อมฺหํ วา ฯ ยุ. มยฺหญฺจ ฯ ๕ ม. กุพฺพติ ฯ ๖ ม. ลิปฺปติ ฯ อิโต ปรํ

อีทิสเมว ฯ ๗ ม. วิชานิยา ฯ

ถ้าถ้อยคำของท่านเป็นไปตามคติที่ดีและตามสุภาพ สัตว์กระทำกรรมที่ไม่ควรทำบ้าง ที่ควรทำบ้าง เพราะความไม่ใคร่ในกรรมที่สัตว์กระทำ สัตว์อะไรในโลกนี้จะเปื้อนด้วยบาปเล่า ถ้าเนื้อความแห่งภาษิตของท่านนั้นเป็นอรรถเป็นธรรมและเป็นถ้อยคำงาม ไม่ชั่วช้า ถ้าถ้อยคำของท่านเป็นความจริง ลิงก็เป็นอันเราฆ่าดีแล้ว ถ้าท่านรู้ความผิดแห่งวาทะของตนก็จะไม่พึงติเตียนเราเลย เพราะว่าวาทะของท่านเป็นเช่นนั้น.

อิสฺสโร สพฺพโลกสฺส สเจ กปฺเปติ ชีวิตํ

อิทฺธึ พฺยสนภาวญฺจ กมฺมํ กลฺยาณปาปกํ

นิทฺเทสการี ปุริโส อิสฺสโร เตน ลิมฺปติ ฯ

โส เจ อตฺโถ จ ธมฺโม จ กลฺยาโณ น จ ปาปโก

โภโต เจ วจนํ สจฺจํ สุหโต วานโร มยา ฯ

อตฺตโน เจ หิ วาทสฺส อปราธํ วิชานิย ๑

น มํ ตฺวํ ครเหยฺยาสิ โภโต วาโท หิ ตาทิโส ฯ

ถ้าว่าพระเป็นเจ้าสร้างชีวิต สร้างฤทธิ์ สร้างความพินาศ สร้างกรรมดีและกรรมชั่ว ให้แก่โลกทั้งหมดไซร้ บุรุษผู้กระทำตามคำสั่งของพระเป็นเจ้าก็ย่อมทำบาปได้ พระเป็นเจ้าย่อมเปื้อนด้วยบาปนั้นเอง ถ้าเนื้อความแห่งภาษิตของท่านเป็นอรรถเป็นธรรม ... เพราะว่าวาทะท่านเป็นเช่นนั้น.

สเจ ปุพฺเพกตเหตุ สุขทุกฺขํ นิคจฺฉติ

โปราณกํ กตํ ปาปํ ตเมโส มุญฺจเต อิณํ

โปราณกอิณโมกฺโข กฺวิธ ปาเปน ลิมฺปติ ฯ

โส เจ อตฺโถ จ ธมฺโม จ กลฺยาโณ น จ ปาปโก

โภโต เจ วจนํ สจฺจํ สุหโต วานโร มยา ฯ

อตฺตโน เจ หิ วาทสฺส อปราธํ วิชานิย

น มํ ตฺวํ ครเหยฺยาสิ โภโต วาโท หิ ตาทิโส ฯ

ถ้าสัตว์ย่อมเข้าถึงสุขและทุกข์ เพราะเหตุแห่งกรรมที่กระทำไว้แล้วในปางก่อน กรรมเก่าที่กระทำไว้แล้ว เขาย่อมเปลื้องหนี้นั้นได้ ทางพ้นจากหนี้เก่ามีอยู่ ใครเล่าในโลกนี้จะเปื้อนด้วยบาป ถ้าเนื้อความแห่งภาษิตของท่าน เป็นอรรถเป็นธรรม ... เพราะว่าวาทะของท่านเป็นเช่นนั้น.

จตุนฺนํเยวุปาทาย รูปํ สมฺโภติ ปาณินํ

ยโต จ รูปํ สมฺโภติ ตตฺเถวานุปคจฺฉติ ฯ

อิเธว ชีวติ ชีโว เปจฺจ เปจฺจ วินสฺสติ

อุจฺฉิชฺชติ อยํ โลโก เย พาลา เย จ ปณฺฑิตา

อุจฺฉิชฺชมาเน โลกสฺมึ กฺวิธ ปาเปน ลิมฺปติ ฯ

โส เจ อตฺโถ จ ธมฺโม จ กลฺยาโณ น จ ปาปโก

โภโต เจ วจนํ สจฺจํ สุหโต วานโร มยา ฯ

อตฺตโน เจ หิ วาทสฺส อปราธํ วิชานิย

น มํ ตฺวํ ครเหยฺยาสิ โภโต วาโท หิ ตาทิโส ฯ

๑ ม. วิชานิยา ฯ อิโต ปรํ อีทิสเมว ฯ

รูปของสัตว์ทั้งหลาย ย่อมเป็นอยู่ได้เพราะอาศัยธาตุ ๔ เท่านั้น ก็รูปเกิดจากสิ่งใด ย่อมเข้าถึงในสิ่งนั้นอย่างเดิม ชีพย่อมเป็นอยู่ในโลกนี้เท่านั้นละไปแล้วย่อมพินาศในโลกหน้า โลกนี้ขาดสูญ เมื่อโลกขาดสูญอยู่อย่างนี้ ชนเหล่าใดทั้งที่เป็นพาลทั้งที่เป็นบัณฑิต ชนเหล่านั้นย่อมขาดสูญทั้งหมด ใครเล่าในโลกนี้จะเปื้อนด้วยบาป ถ้าเนื้อความแห่งภาษิตของท่านเป็นอรรถเป็นธรรม ... เพราะว่าวาทะของท่านเป็นเช่นนั้น.

อาหุ ขตฺตวิธา ๑ โลเก พาลา ปณฺฑิตมานิโน

มาตรํ ปิตรํ หญฺเญ อโถ เชฏฺฐํปิ ภาตรํ

หเนยฺย ปุตฺตทาเร จ อตฺโถ เจ ตาทิโส สิยา ฯ

อาจารย์ทั้งหลายผู้มีวาทะว่า การฆ่ามารดาบิดา เป็นกิจที่ควรทำ ได้กล่าวไว้แล้วในโลก พวกคนพาลผู้สำคัญตนว่าเป็นบัณฑิต พึงฆ่ามารดาบิดา พึงฆ่าพี่ ฆ่าน้อง ฆ่าบุตร และภรรยา ถ้าประโยชน์เช่นนั้นพึงมี.

ยสฺส รุกฺขสฺส ฉายาย นิสีเทยฺย สเยยฺย วา

น ตสฺส สาขํ ภญฺเชยฺย มิตฺตทุพฺโภ ๒ หิ ปาปโก ฯ

อถ อตฺเถ สมุปฺปนฺเน สมูลมปิ อพฺภุเห

อตฺโถ เม สมฺพเลนาปิ สุหโต วานโร มยา ฯ

โส เจ อตฺโถ จ ธมฺโม จ กลฺยาโณ น จ ปาปโก

โภโต เจ วจนํ สจฺจํ สุหโต วานโร มยา ฯ

อตฺตโน เจ หิ วาทสฺส อปราธํ วิชานิย

น มํ ตฺวํ ครเหยฺยาสิ โภโต วาโท หิ ตาทิโส ฯ

บุคคลพึงนั่งหรือนอนที่ร่มไม้ใด ไม่ควรหักกิ่งไม้นั้น เพราะว่าผู้ประทุษร้ายมิตรเป็นคนเลวทราม ถ้าเมื่อมีความต้องการเกิดขึ้นก็ควรถอนไปแม้ทั้งราก แม้ประโยชน์ที่จะมีต่อเรามาก วานรเป็นอันเราฆ่าดีแล้ว ถ้าเนื้อความแห่งภาษิตของท่านเป็นอรรถเป็นธรรม ... เพราะวาทะของท่านเป็นเช่นนั้น.

อเหตุวาโท ปุริโส โย จ อิสฺสรกุตฺติโก

ปุพฺเพกตี จ อุจฺเฉที โย จ ขตฺตวิโธ ๓ นโร ฯ

เอเต อสปฺปุริสา โลเก พาลา ปณฺฑิตมานิโน

กเรยฺย ตาทิโส ปาปํ อโถ อญฺญมฺปิ การเย

อสปฺปุริสสํสคฺโค ทุกฺขนฺโต ๑ กฏุกุทฺรโย ฯ

๑ ม. ขตฺตวิทา ฯ ๒ ยุ. มิตฺตทูภี ฯ ๓ ม. ขตฺตวิโท ฯ

บุรุษผู้มีวาทะว่าหาเหตุมิได้ ๑ ผู้มีวาทะว่าพระเจ้าสร้างโลก ๑ ผู้มีวาทะว่าสุขและทุกข์เกิดเพราะกรรมที่ทำมาก่อน ๑ ผู้มีวาทะว่าขาดสูญ ๑คนที่มีวาทะว่าฆ่าบิดามารดาเป็นกิจที่ควรทำ ๑ ทั้ง ๕ คนนี้ เป็นอสัตบุรุษ เป็นคนพาล แต่มีความสำคัญว่าตนเป็นบัณฑิตในโลก คนเช่นนั้นพึงกระทำบาปเองก็ได้ พึงชักชวนผู้อื่นให้กระทำก็ได้ ความคลุกคลีด้วยอสัตบุรุษมีทุกข์เป็นที่สุด มีผลเผ็ดร้อนเป็นกำไร.

อุรพฺภรูเปน พกาสุ ๒ ปุพฺเพ

อสงฺกิโต อชยูถํ อุเปติ

หนฺตฺวา อุรณึ อชิยํ ๓ อชญฺจ

หนฺตฺวา สยิตฺวา ๔ เยนกามํ ปเลติ ฯ

ตถาวิเธเก สมณพฺราหฺมณาเส

ฉทนํ กตฺวา วญฺจยนฺติ มนุสฺเส

อนาสกา ถณฺฑิลเสยฺยกา จ

รโชชลฺลํ อุกฺกุฏิกปฺปธานํ

ปริยายภตฺตญฺจ อปานกตฺตา

ปาปาจารา อรหนฺโต วทานา ฯ

เอเต อสปฺปุริสา โลเก พาลา ปณฺฑิตมานิโน

กเรยฺย ตาทิโส ปาปํ อโถ อญฺญมฺปิ การเย

อสปฺปุริสสํสคฺโค ทุกฺขนฺโต กฏุกุทฺรโย ฯ

ยมาหุ นตฺถิ วีริยนฺติ เหตุญฺจ อปวทนฺติ ๕ เย

ปรการํ อตฺตการญฺจ เย ตุจฺฉํ สมวณฺณยุํ ฯ

เอเต อสปฺปุริสา โลเก พาลา ปณฺฑิตมานิโน

กเรยฺย ตาทิโส ปาปํ อโถ อญฺญมฺปิ การเย

อสปฺปุริสสํสคฺโค ทุกฺขนฺโต กฏุกุทฺรโย ฯ

สเจ หิ วีริยํ นาสฺส กมฺมํ กลฺยาณปาปกํ

น ภเร วฑฺฒกึ ราชา นปิ ยนฺตานิ การเย ฯ

ยสฺมา จ วีริยํ อตฺถิ กมฺมํ กลฺยาณปาปกํ

ตสฺมา ยนฺตานิ กาเรติ ราชา ภรติ วฑฺฒกึ ฯ

ยทิ วสฺสสตํ เทโว น วสฺเส น หิมํ ปเต

อุจฺฉิชฺเชยฺย อยํ โลโก วินสฺเสยฺย อยํ ปชา ฯ

ยสฺมา จ วสฺสตี เทโว หิมญฺจานุผุสียติ ๑

ตสฺมา สสฺสานิ ปจฺจนฺติ รฏฺฐญฺจ ปาลยเต จิรํ ฯ

ควญฺเจ ตรมานานํ ชิมฺหํ คจฺฉติ ปุงฺคโว

สพฺพา ตา ชิมฺหํ คจฺฉนฺติ เนตฺเต ชิมฺหํ คเต สติ ฯ

เอวเมว มนุสฺเสสุ โย โหติ เสฏฺฐสมฺมโต

โส เจ อธมฺมํ จรติ ปเคว อิตรา ปชา

สพฺพํ รฏฺฐํ ทุกฺขํ เสติ ราชา เจ โหติ อธมฺมิโก ฯ

ควญฺเจ ตรมานานํ อุชุํ คจฺฉติ ปุงฺคโว

สพฺพา ตา ๒ อุชุํ คจฺฉนฺติ ๓ เนตฺเต อุชุํ คเต สติ ฯ

เอวเมว มนุสฺเสสุ โย โหติ เสฏฺฐสมฺมโต

โส เจปิ ธมฺมํ จรติ ปเคว อิตรา ปชา

สพฺพํ รฏฺฐํ สุขํ เสติ ราชา เจ โหติ ธมฺมิโก ฯ

มหารุกฺขสฺส ผลิโน อามํ ฉินฺทติ โย ผลํ

รสญฺจสฺส น ชานาติ พีชญฺจสฺส วินสฺสติ ฯ

มหารุกฺขูปมํ รฏฺฐํ อธมฺเมน โย ปสาสติ

รสญฺจสฺส น ชานาติ รฏฺฐญฺจสฺส วินสฺสติ ฯ

มหารุกฺขสฺส ผลิโน ปกฺกํ ฉินฺทติ โย ผลํ

รสญฺจสฺส วิชานาติ พีชญฺจสฺส น นสฺสติ ฯ

มหารุกฺขูปมํ รฏฺฐํ ธมฺเมน โย ปสาสติ

รสญฺจสฺส วิชานาติ รฏฺฐญฺจสฺส น นสฺสติ ฯ

โย จ ราชา ชนปทํ อธมฺเมน ปสาสติ

สพฺโพสธีภิ โส ราชา วิรุทฺโธ โหติ ขตฺติโย ฯ

ตเถว เนคเม หึสํ เย ยุตฺตา กยวิกฺกเย

โอชทานพลีกาเร ส โกเสน วิรุชฺฌติ ฯ

ปหารวรเขตฺตญฺญู สงฺคาเม กตนิสฺสเม

อุสฺสิเต หึสยํ ราชา ส พเลน วิรุชฺฌติ ฯ

ตเถว อิสโย หึสํ สํยเม พฺรหฺมจาริเย ๑

อธมฺมจารี ขตฺติโย โส สคฺเคน วิรุชฺฌติ ฯ

โย จ ราชา อธมฺมฏฺโฐ ภริยํ หนฺติ อทูสกํ ๒

ลุทฺทํ ปสวเต ฐานํ ๓ ปุตฺเตหิ จ วิรุชฺฌติ

ธมฺมํ จเร ชานปเท เนคเมสุ ๔ พเลสุ จ

อิสโย จ น หึเสยฺย ปุตฺตทาเร สมญฺจเร ฯ

ส ตาทิโส ภูมิปติ รฏฺฐปาโล อโกธโน

สามนฺเต ๑ สมฺปกมฺเปติ อินฺโทว อสุราธิโปติ ฯ

มหาโพธิชาตกํ ตติยํ ฯ

_______________

ตสฺสุทฺทานํ ฯ

สนิฬีนิกมวฺหยโน ปฐโม

ทุติโย ปน สอุมฺมทนฺตีวโร

ตติโย ปน โพธิสิรีวฺหยโน

กถิตา ปน ตีณิ ชิเนน สุภา ฯ

ปญฺญาสนิปาตํ นิฏฺฐิตํ ฯ

____________

๑ สี. ทุกฺกโฏ ฯ อิโต ปรํ อีทิสเมว ฯ ๒ ม. วกสฺสุ ฯ ยุ. วกาสุ ฯ ๓ ม.

อชิกํ ฯ ๔ ม. อุตฺราสยิตฺวา ฯ ๕ ม. อเหตุญฺจ ปวทนฺติ ฯ

๑ ม. หิมญฺจานุผุสายติ ฯ ๒ ม. คาวี ฯ ๓ ม. ยนฺติ ฯ

๑ สี. พฺรหฺมจาริโน ฯ ม. สญฺญเต พฺรหฺมจาริโย ฯ ๒ ม. อทูสิกํ ฯ ๓ สี. ปาปํ ฯ

๔ สี. นิคเมสุ ฯ

๑ ม. สปตฺเต ฯ

ในปางก่อน นกยางตัวหนึ่งมีรูปเหมือนแกะ พวกแกะไม่รังเกียจ เข้าไปยังฝูงแกะ ฆ่าแกะทั้งตัวเมียตัวผู้ ครั้นฆ่าแล้ว ก็บินหนีไปด้วยอาการอย่างใด สมณพราหมณ์บางพวกก็มีอาการเหมือนอย่างนั้น กระทำการปิดบังตัว เที่ยวหลอกลวงมนุษย์ บางพวกประพฤติไม่กินอาหาร บางพวกนอนบนแผ่นดิน บางพวกทำกริยาขัดถูธุลีในตัว บางพวกตั้งความเพียรเดินกระโหย่ง บางพวกงดกินอาหารชั่วคราว บางพวกไม่ดื่มน้ำเป็นผู้มีอาจาระเลวทราม เที่ยวพูดอวดว่าเป็นพระอรหันต์ คนเหล่านี้เป็นอสัตบุรุษ เป็นคนพาลแต่มีความสำคัญว่าตนเป็นบัณฑิต คนเช่นนั้นพึงกระทำบาปเองก็ได้ พึงชักชวนผู้อื่นให้กระทำก็ได้ ความคลุกคลีด้วยอสัตบุรุษมีทุกข์เป็นที่สุด

มีผลเผ็ดร้อนเป็นกำไร พวกคนที่กล่าวว่าความเพียรไม่มี และพวกที่กล่าวหาเหตุติเตียนการกระทำของผู้อื่นบ้าง กล่าวสรรเสริญการกระทำของตนบ้าง และพูดเปล่าๆ บ้าง คนเหล่านี้เป็นอสัตบุรุษ เป็นคนพาล แต่มีความสำคัญตนว่า เป็นบัณฑิต คนเช่นนั้นพึงกระทำบาปเองก็ได้ พึงชักชวนให้ผู้อื่นกระทำก็ได้ ความคลุกคลีด้วยอสัตบุรุษมีทุกข์เป็นที่สุด มีผลเผ็ดร้อนอันเป็นกำไร ก็ถ้าความเพียรไม่พึงมี กรรมดีกรรมชั่วไม่มีไซร้ พระราชาก็จะไม่ทรงชุบเลี้ยงพวกช่างไม้แม้นายช่างก็ไม่พึงกระทำยนต์ทั้งหลาย แต่เพราะความเพียรมีอยู่ กรรมดีกรรมชั่วมีอยู่ ฉะนั้น นายช่างพึงกระทำยนต์ทั้งหลาย พระราชาก็ทรงชุบเลี้ยงนายช่าง

ถ้าฝนไม่ตก น้ำค้างไม่ตกตลอดร้อยปี โลกนี้ก็พึงขาดสูญ หมู่สัตว์ก็พึงพินาศ แต่เพราะฝนก็ตกและน้ำค้างก็ยังโปรยอยู่ฉะนั้น ข้าวกล้าจึงสุกและเลี้ยงชาวเมืองให้ดำรงอยู่ได้นาน ถ้าเมื่อฝูงโคข้ามฟากไปอยู่ โคผู้นำฝูงไปคด เมื่อมีโคผู้นำฝูงไปคด โคทั้งหมดนี้ก็ย่อมไปคด ฉันใด ในหมู่มนุษย์ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ผู้ใดได้รับยกย่องว่าเป็นผู้ประเสริฐสุด ถ้าผู้นั้นประพฤติไม่เป็นธรรม จะป่วยกล่าวไปไยถึงประชาชนนอกนี้ ชาวเมืองทั้งปวงย่อมอยู่เป็นทุกข์ ถ้าพระราชาไม่ทรงดำรงอยู่ในธรรม ถ้าเมื่อฝูงโคข้ามฟากไปอยู่ โคผู้นำฝูงไปตรง เมื่อมีโคผู้นำฝูงไปตรง โคทั้งหมดนั้นก็ไปตรง ฉันใด ในหมู่มนุษย์ก็ฉันนั้นเหมือนกันผู้ใดได้รับสมมติว่าเป็นผู้ประเสริฐสุด

ถ้าแม้ผู้นั้นประพฤติเป็นธรรม ไม่จำต้องกล่าวถึงประชาชนนอกนี้ ชาวเมืองทั้งปวงย่อมอยู่เป็นสุข ถ้าพระราชาทรงดำรงอยู่ในธรรม เมื่อต้นไม้ใหญ่มีผล ผู้ใดเก็บผลดิบมา ผู้นั้นย่อมไม่รู้รสแห่งผลไม้นั้น ทั้งพืชพันธุ์ แห่งต้นไม้นั้นก็ย่อมพินาศ รัฐเปรียบด้วยต้นไม้ใหญ่ พระราชาใดทรงปกครองโดยไม่เป็นธรรม พระราชานั้นย่อมไม่รู้จักรสแห่งรัฐนั้น และรัฐของพระราชานั้นก็ย่อมพินาศ เมื่อต้นไม้ใหญ่มีผล ผู้ใดเก็บเอาผลสุกๆ มา ผู้นั้นย่อมรู้รสแห่งผลไม้นั้น และพืชพันธุ์แห่งต้นไม้นั้นก็ไม่พินาศ รัฐเปรียบด้วยต้นไม้ใหญ่ พระราชาใดปกครองโดยธรรม พระราชานั้นย่อมทรงทราบรสแห่งรัฐนั้น และรัฐของพระราชานั้นก็ไม่พินาศ

อนึ่ง ขัตติยราชพระองค์ใด ทรงปกครองชนบทโดยไม่เป็นธรรม ขัตติยราชพระองค์นั้นย่อมคลาดจากโอชะทั้งปวง อนึ่ง พระราชาพระองค์ใด ทรงเบียดเบียนชาวนิคมผู้ประกอบการซื้อขาย กระทำการถวายโอชะและพลีกรรมพระราชาพระองค์นั้นย่อมคลาดจากส่วนพระราชทรัพย์ พระราชาพระองค์ใด ทรงเบียดเบียนนายพรานผู้รู้เขตแห่งการประหารอย่างดี และเบียดเบียนทหารผู้กระทำความชอบในสงคราม เบียดเบียนอำมาตย์ผู้รุ่งเรืองพระราชาพระองค์นั้นย่อมคลาดจากพลนิกาย อนึ่ง กษัตริย์ผู้ไม่ประพฤติธรรม เบียดเบียนบรรพชิตผู้แสวงหาคุณ ผู้สำรวมประพฤติพรหมจรรย์กษัตริย์พระองค์นั้นย่อมคลาดจากสวรรค์ อนึ่ง พระราชาผู้ไม่ดำรงอยู่ในธรรม ฆ่าพระชายาผู้ไม่ประทุษร้าย ย่อมได้ประสบเหตุแห่งทุกข์อย่างหนัก และย่อมผิดพลาดด้วยพระราชบุตรทั้งหลาย พระราชาพึงประพฤติธรรมในชาวชนบท ชาวนิคม พลนิกาย ไม่พึงเบียดเบียนบรรพชิต พึงประพฤติสม่ำเสมอในพระโอรสและพระชายา พระราชาผู้เป็นภูมิบดีเช่นนั้น เป็นผู้ปกครองบ้านเมือง ไม่ทรงพิโรธ ย่อมทรงทำให้ผู้อยู่ใกล้เคียงหวั่นไหว เหมือนพระอินทร์ผู้เป็นเจ้าแห่งอสูร ฉะนั้น.

จบ มหาโพธิชาดกที่ ๓

--------------

รวมชาดกในปัญญาสนิบาตนั้นมี ๓ ชาดก คือ

๑. นฬินิกาชาดก ๒. อุมมาทันตีชาดก ๓. มหาโพธิชาดก สุภกถาพระชินเจ้าตรัสแล้วเป็น ๓ ชาดก.

จบ ปัญญาสนิบาตชาดก.