๑. เตมิยชาดก เล่ม ๒๘

๒๒. มหานิบาต

๑. เตมิยชาดก (๕๓๘)

ว่าด้วยพระเจ้าเตมีย์ทรงบำเพ็ญเนกขัมมบารมี

(เทพธิดาผู้เคยเป็นมารดาของพระเตมีย์โพธิสัตว์ปลอบพระเตมีย์โพธิสัตว์ให้สบายพระทัยแล้วตรัสว่า)

{๓๙๔} [๑๐๐๘] ท่านจงอย่าแสดงตนว่าเป็นคนฉลาด จงให้คนทั้งปวงรู้ว่าตนเป็นคนโง่ คนทั้งหมดนั้นจะได้ดูหมิ่นท่านว่าเป็นคนกาฬกัณณี ความประสงค์ของท่านจักสำเร็จด้วยอาการอย่างนี้(พระเตมีย์โพธิสัตว์ได้ความสบายพระทัยตามคำแนะนำนั้นแล้วตรัสว่า)

{๓๙๕} [๑๐๐๙] ดูก่อนแม่เทพธิดา ข้าพเจ้าจะทำตามคำที่ท่านแนะนำข้าพเจ้า ดูก่อนแม่เทพธิดา ท่านเป็นผู้หวังประโยชน์ เป็นผู้หวังเกื้อกูลแก่ข้าพเจ้า(พระเตมีย์โพธิสัตว์ถูกนำไปทิ้งนอกพระนคร ทรงได้กำลังคืนแล้ว ตรัสถามนายสารถีซึ่งกำลังขุดหลุมฝังพระองค์อยู่ว่า)

{๓๙๖} [๑๐๑๐] ดูก่อนท่านสารถี ท่านจะรีบขุดหลุมไปทำไม สหายเอ๋ย เราถามแล้ว ขอท่านจงบอก ท่านจักทำอะไรด้วยหลุม

(สุนันทสารถีเงยหน้าขึ้นทูลว่า)

{๓๙๗} [๑๐๑๑] พระราชโอรสของพระราชากลายเป็นใบ้ เป็นง่อยเปลี้ย เหมือนคนไม่มีวิญญาณ พระราชาตรัสสั่งข้าพเจ้าว่า ‘จงฝังลูกเราเสียในป่า’(พระเตมีย์โพธิสัตว์ตรัสกะสุนันทสารถีว่า)

{๓๙๘} [๑๐๑๒] ดูก่อนท่านสารถี เรามิได้เป็นคนหนวก มิได้เป็นคนใบ้ มิได้เป็นคนง่อยเปลี้ย มิได้มีอินทรีย์วิกลวิการ ถ้าท่านฝังเราเสียในป่า ก็ชื่อว่าทำสิ่งที่ไม่เป็นธรรม[๑๐๑๓] เชิญท่านดูขาและแขนของเรา และเชิญฟังคำพูดของเรา ถ้าท่านฝังเราเสียในป่า ก็ชื่อว่าทำสิ่งที่ไม่เป็นธรรม

(สุนันทสารถีไม่รู้จักพระโพธิสัตว์จึงทูลถามว่า)

{๓๙๙} [๑๐๑๔] ท่านเป็นเทวดา เป็นคนธรรพ์ หรือเป็นท้าวสักกปุรินททะ ท่านเป็นใคร หรือว่าเป็นบุตรของใคร เราจะรู้จักท่านได้อย่างไร(พระเตมีย์โพธิสัตว์เมื่อแสดงตัว จึงตรัสว่า)

{๔๐๐} [๑๐๑๕] เราไม่ใช่เป็นเทวดา ไม่ใช่เป็นคนธรรพ์ ไม่ใช่เป็นท้าวสักกปุรินททะ เราคือโอรสของพระเจ้ากาสีซึ่งท่านจะฝังในหลุม[๑๐๑๖] เราคือโอรสของพระราชาองค์ที่ท่านพึ่งพระบารมีเลี้ยงชีพอยู่ ดูก่อนท่านสารถี ถ้าท่านฝังเราเสียในป่า ก็ชื่อว่าทำสิ่งที่ไม่เป็นธรรม

(พระเตมีย์โพธิสัตว์เมื่อแสดงธรรมเรื่องไม่ประทุษร้ายมิตร จึงตรัสว่า)

[๑๐๑๗] บุคคลอาศัยนั่งหรือนอนที่ร่มเงาของต้นไม้ใด ไม่พึงหักรานแม้กิ่งใบของต้นไม้นั้น เพราะคนที่ประทุษร้ายมิตรเป็นคนบาป

[๑๐๑๘] พระราชาเป็นเหมือนต้นไม้ เราเป็นเหมือนกิ่งไม้ ท่านสารถีเป็นเหมือนคนอาศัยร่มเงา ดูก่อนท่านสารถี ถ้าท่านฝังเราเสียในป่า ก็ชื่อว่าทำสิ่งที่ไม่เป็นธรรม{๔๐๑} [๑๐๑๙] บุคคลใดไม่ประทุษร้ายมิตร บุคคลนั้นออกจากเรือนของตนไปในที่ไหน ๆ ย่อมมีอาหารมากมาย คนเป็นอันมากย่อมอาศัยผู้นั้นเป็นอยู่[๑๐๒๐] บุคคลใดไม่ประทุษร้ายมิตร บุคคลนั่นจะไปยังที่ใด ๆ ไม่ว่าจะเป็นชนบท นิคม หรือเมืองหลวง ย่อมได้รับการบูชาในทุก ๆ แห่ง

[๑๐๒๑] บุคคลใดไม่ประทุษร้ายมิตร บุคคลนั้นพวกโจรก็ไม่ข่มเหงพระมหากษัตริย์กไม่ทรงดูหมิ่น และผู้นั้นย่อมข้ามพ้นศัตรูทั้งปวงได้

[๑๐๒๒] บุคคลใดไม่ประทุษร้ายมิตร บุคคลนั้นย่อมไม่ขุ่นเคืองกลับมาบ้านของตน ย่อมเป็นผู้อันมหาชนยินดีต้อนรับในสภา ทั้งเป็นผู้สูงสุดในหมู่ญาติ[๑๐๒๓] บุคคลใดไม่ประทุษร้ายมิตร บุคคลนั้นสักการะคนอื่นแล้วย่อมเป็นผู้อันคนอื่นสักการะตอบ เคารพคนอื่นแล้วย่อมเป็นผู้อันคนอื่นเคารพตอบทั้งเป็นผู้อันบุคคลกล่าวสรรเสริญเกียรติคุณ[๑๐๒๔] บุคคลใดไม่ประทุษร้ายมิตร บุคคลนั่นเป็นผู้บูชาผู้อื่น ย่อมได้รับการบูชาตอบ ไหว้ผู้อื่น ย่อมได้รับการไหว้ตอบ ทั้งได้รับอิสริยยศและเกียรติยศ

[๑๐๒๕] บุคคลใดไม่ประทุษร้ายมิตร บุคคลนั้นย่อมรุ่งเรืองเหมือนกองไฟ ย่อมไพโรจน์เหมือนเทวดา เป็นผู้อันสิริไม่ละไปแล้ว

[๑๐๒๖] บุคคลใดไม่ประทุษร้ายมิตร โคของบุคคลนั้นย่อมตกลูกมาก พืชผลที่หว่านในนาย่อมงอกงาม เขาย่อมได้บริโภคพืชผลที่หว่านลงแล้ว

[๑๐๒๗] บุคคลใดไม่ประทุษร้ายมิตร บุคคลนั้นพลาดลงจากภูเขาหรือพลัดตกจากต้นไม้ย่อมได้ที่พึ่ง

[๑๐๒๘] บุคคลใดไม่ประทุษร้ายมิตร ศัตรูทั้งหลายย่อมรังควานบุคคลนั้นไม่ได้ เหมือนต้นไทรที่มีรากหยั่งลงนั้นแล้ว ลมก็รังควานไม่ได้ฉะนั้น

(สุนันทสารถีประคองอัญชลีทูลอ้อนวอนว่า)

{๔๐๒} [๑๐๒๙] ข้าแต่พระโอรส เชิญเสด็จเถิด กระหม่อมจักนำพระองค์เสด็จกลับพระราชมณเฑียร เชิญพระองค์เสวยราชสมบัติขอพระองค์จงทรงพระเจริญ จะทรงทำอะไรอยู่ในป่าเล่า(พระเตมีย์โพธิสัตว์ตรัสว่า)

{๔๐๓} [๑๐๓๐] ดูก่อนท่านสารถี เราไม่ต้องการราชสมบัติ พระประยูรญาติหรือทรัพย์สมบัติที่เราจะพึงได้ด้วยการประพฤติไม่เป็นธรรม

(สุนันทสารถีกราบทูลว่า)

{๔๐๔} [๑๐๓๑] ข้าแต่พระราชโอรส พระองค์เสด็จกลับจากที่นี้แล้วจะทำให้กระหม่อมได้รางวัลที่น่ายินดี เมื่อพระองค์เสด็จกลับแล้วพระชนกและพระชนนีจะพระราชทานรางวัลแก่กระหม่อม

[๑๐๓๒] ข้าแต่พระราชโอรส เมื่อพระองค์เสด็จกลับแล้ว พวกนางสนมพวกกุมาร พวกพ่อค้า และพวกพราหมณ์จะพึงดีใจให้รางวัลแก่กระหม่อม[๑๐๓๓] ข้าแต่พระราชโอรส เมื่อพระองค์เสด็จกลับแล้ว กองพลช้าง กองพลม้า กองพลรถ และกองพลราบจะพึงดีใจให้รางวัลแก่เกล้ากระหม่อม[๑๐๓๔] ข้าแต่พระราชโอรส เมื่อพระองค์เสด็จกลับแล้ว ชาวชนบทและชาวนิคมผู้มีธัญญาหารมากมายจะมาชุมนุมกันให้เครื่องบรรณาการแก่กระหม่อม(พระเตมีย์โพธิสัตว์ตรัสว่า)

{๔๐๕} [๑๐๓๕] เราเป็นผู้ที่ถูกพระชนกและพระชนนี ชาวแว่นแคว้น ชาวนิคมและกุมารทั้งปวงทอดทิ้งแล้ว เราไม่มีเรือนของตน[๑๐๓๖] เราอันพระชนนีทรงอนุญาตแล้ว และพระชนกก็ทรงทอดทิ้งเราแล้ว เราขอบวชอยู่ในป่าแต่ผู้เดียว ไม่ปรารถนากามทั้งหลาย(พระเตมีย์โพธิสัตว์เมื่อทรงเปล่งอุทานค้วยความปีติ ได้ตรัสว่า)

{๔๐๖} [๑๐๓๗] ความปรารถนาผลของบุคคลผู้ไม่รีบร้อนย่อมสำเร็จแน่นอน เราเป็นผู้มีพรหมจรรย์สุกงอม แล้ว ดูก่อนท่านสารถี ท่านจงรู้อย่างนี้[๑๐๓๘] ประโยชน์โดยชอบของบุคคลผู้ไม่รีบร้อนย่อมผลิผลโดยแท้ เราเป็นผู้มีพรหมจรรย์สุกงอมแล้ว เราออกบวชแล้ว ย่อมเป็นผู้ไม่มีภัยแต่ที่ไหน ๆ

(สุนันทสารถีกราบทูลว่า)

{๔๐๗} [๑๐๓๙] พระองค์เป็นผู้มีพระวาจาไพเราะสละสลวยอย่างนี้ เพราะเหตุไร พระองค์จึงไม่ตรัสในสำนักพระชนกและพระชนนีในกาลนั้น

(พระเตมีย์โพธิสัตว์ตรัสว่า)

{๔๐๘} [๑๐๔๐] เราจะเป็นคนง่อยเปลี้ยเพราะไม่มีเส้นเอ็นก็หาไม่ จะเป็นคนหนวกเพราะไม่มีประสาทหูก็หาไม่ จะเป็นคนใบ้เพราะไม่มีลิ้นก็หาไม่ ท่านอย่าเข้าใจว่าเราเป็นใบ้

[๑๐๔๑] เราระลึกชาติก่อนที่เราเสวยราชสมบัติได้ เราได้เสวยราชสมบัติในกาลนั้นแล้ว ต้องไปตกนรกที่แสนสาหัส

[๑๐๔๒] เราได้เสวยราชสมบัติในกาลนั้น ๒๐ ปี แต่ต้องตกนรกหมกไหม้อยู่ถึง ๘๐,๐๐๐ ปี

[๑๐๔๓] เรากลัวที่จะต้องเสวยราชสมบัตินั้นจึงตั้งจิตอธิษฐานว่า ‘ขออย่าได้อภิเษกเราไว้ในราชสมบัติเลย’ เพราะเหตุนั้น เราจึงไม่พูดในสำนักของพระชนกและพระชนนีในกาลนั้น

[๑๐๔๔] พระชนกทรงอุ้มเราใหันั่งบนพระเพลาแล้วทรงตัดสินคดีความว่า ‘จงฆ่าโจรคนหนึ่ง จงขังโจรคนหนึ่งไว้ในเรือนจำ จงใช้หอกแทงโจรคนหนึ่งแล้วราดด้วยน้ำกรด จงเสียบโจรคนหนึ่งบนหลาว’ พระชนกทรงตัดสินคดีความแก่โจรนั้น ๆ ด้วยประการดังนี้[๑๐๔๕] เราได้ฟังพระวาจาอันหยาบคายที่พระชนกตรัสนั้น จึงกลัวต่อการเสวยราชสมบัติ เรามิได้เป็นใบ้ก็แสร้งทำเหมือนใบ้ มิได้เป็นง่อยเปลี้ยก็แสร้งทำเหมือนเป็นง่อยเปลี้ย เราแกล้งนอนเกลือกกลิ้งอยู่ในกองอุจจาระปัสสาวะของตน

[๑๐๔๖] ชีวิตนั้นทั้งฝืดเคือง ทั้งมีน้อย ทั้งประกอบไปด้วยทุกข์ ใครเล่าควรจะอาศัยชีวิตนี้แล้วไปก่อเวรกับใคร ๆ

[๑๐๔๗] เพราะไม่ได้ปัญญาและเพราะไม่เห็นธรรม ใครเล่าควรจะอาศัยชีวิตนี้แล้วไปก่อเวรกับใคร ๆ

[๑๐๔๘] ความปรารถนาผลของบุคคลผู้ไม่รีบร้อนย่อมสำเร็จแน่นอน เราเป็นผู้มีพรหมจรรย์สุกงอมแล้ว ดูก่อนท่านสารถี ท่านจงรู้อย่างนี้

[๑๐๔๙] ประโยชน์โดยชอบของบุคคลผู้ไม่รีบร้อนย่อมผลิผลโดยแท้ เราเป็นผู้มีพรหมจรรย์สุกงอมแล้ว เราออกบวชแล้ว ย่อมเป็นผู้ไม่มีภัยแต่ที่ไหน ๆ(สุนันทสารถีกราบทูลว่า)

{๔๐๙} [๑๐๕๐] ข้าแต่พระราชโอรส แม้กระหม่อมก็จักบวชในสำนักของพระองค์ขอพระองค์ได้โปรดตรัสอนุญาตให้กระหม่อมบวชด้วยเถิด ขอพระองค์จงทรงพระเจริญ การบวชกระหม่อมก็ชอบใจอยู่(พระเตมีย์โพธิสัตว์ตรัสว่า)

{๔๑๐} [๑๐๕๑] ดูก่อนท่านสารถี ท่านจงมอบรถคืนแล้วเป็นผู้ไม่มีหนี้มาเถิดจริงอยู่ การบวชของบุคคลผู้ไม่มีหนี้อันพระฤๅษีทั้งหลายสรรเสริญแล้ว

(สุนันทสารถีได้ฟังดังนั้น จึงกราบทูลว่า)

{๔๑๑} [๑๐๕๒] ขอพระองค์จงทรงพระเจริญ กระหม่อมได้ทำตามพระดำรัสของพระองค์แล้ว กระหม่อมทูลขอร้อง ขอพระองค์ได้ทรงโปรดทำตามคำของกระหม่อมบ้าง

[๑๐๕๓] ขอพระองค์จงประทับรออยู่ ณ ที่นี้จนกว่ากระหม่อมจะเชิญเสด็จพระราชามา เมื่อพระชนกของพระองค์ทอดพระเนตรเห็นแล้วจะทรงมีพระปีติโสมนัสเป็นแน่(พระเตมีย์โพธิสัตว์ตรัสว่า)

{๔๑๒} [๑๐๕๔] ดูก่อนท่านสารถี เราจะทำตามคำที่ท่านกล่าวกะเรา แม้เราก็ปรารถนาจะได้เห็นพระชนกของเราเสด็จมา ณ ที่นี้

[๑๐๕๕] เชิญท่านกลับไปเถิด สหายรัก พึงทูลข่าวดีแก่พระประยูรญาติทั้งหลาย ท่านเป็นผู้อันเราสั่งความแล้ว พึงกราบทูลว่า ‘เราขอถวายบังคมพระชนนีและพระชนกมาด้วย’(พระบรมศาสดาเมื่อทรงประกาศความข้อนั้นจึงตรัสเล่าตอไปว่า)

{๔๑๓} [๑๐๕๖] นายสารถีจับพระบาทของพระโพธิสัตว์และทำประทักษิณแล้วขึ้นรถบ่ายหน้าเข้าไปยังประตูพระราชวัง

{๔๑๔} [๑๐๕๗] พระราชชนนีทอดพระเนตรเห็นรถเปล่า มีนายสารถีกลับมาแต่ผู้เดียว ก็ทรงกันแสงพระเนตรชุ่มด้วยนํ้าอัสสุชล ทอดพระเนตรดูนายสารถีนั้นอยู่[๑๐๕๘] ทรงเข้าพระทัยว่า ‘นายสารถีฝังลูกของเราเสร็จแล้วกลับมา ลูกของเราคงถูกนายสารถีฝังในปฐพีถมแผ่นดินไว้แล้วเป็นแน่[๑๐๕๙] พวกศัตรูย่อมพากันยินดี พวกคนมีเวรต่อกันย่อมพากันอิ่มใจแน่แท้ เพราะเห็นนายสารถีฝังลูกของเราแล้วกลับมา’

[๑๐๖๐] พระราชชนนีทอดพระเนตรเห็นรถเปล่า และนายสารถีกลับมาแต่ผู้เดียวก็ทรงกันแสง พระเนตรชุ่มด้วยนํ้าอัสสุชล ตรัสถามนายสารถีว่า

[๑๐๖๑] ‘ลูกของเราเป็นใบ้จริงหรือ เป็นง่อยเปลี้ยจริงหรือ ลูกของเราขณะเมื่อท่านจะฝังในปฐพีพูดอะไรบ้างหรือเปล่า ดูก่อนนายสารถี ขอท่านจงบอกเนื้อความนั้นแก่เราเถิด[๑๐๖๒] ลูกของเราเป็นใบ้ง่อยเปลี้ย เมื่อท่านจะฝังลงในปฐพี ได้กระดิกมือและเท้าพูดว่าอย่างไรบ้าง เราถามแล้ว ขอท่านจงบอกเนื้อความนั้นแก่เราเถิด’(สุนันทสารถีกราบทูลว่า)

{๔๑๕} [๑๐๖๓] ขอเดชะพระแม่เจ้า ขอได้โปรดพระราชทานอภัยโทษแก่ข้าพระพุทธเจ้าด้วย ข้าพระพุทธเจ้าจะขอกราบทูลตามที่ได้ยินและได้เห็นมาในสำนักของพระราชโอรส(พระนางจันทาเทวีตรัสว่า)

{๔๑๖} [๑๐๖๔] นายสารถีผู้สหายเอ๋ย เราให้อภัยโทษแก่ท่าน อย่ากลัวไปเลยจงพูดไปตามที่ท่านได้ฟังหรือได้เห็นมาในสำนักพระราชโอรสเถิด(นายสารถีจึงกราบทูลความจริงว่า)

{๔๑๗} [๑๐๖๕] พระราชโอรสนั้นมิได้ทรงเป็นใบ้ มิได้เป็นง่อยเปลี้ย มีพระวาจาสละสลวย นัยว่าพระองค์ทรงกลัวแต่การครองราชย์สมบัติ จึงได้ทรงทำการลวงเป็นอันมาก[๑๐๖๖] พระองค์ทรงระลึกถึงชาติก่อนที่พระองค์ได้เสวยราชสมบัติ พระองค์ได้เสวยราชสมบัติในกาลนั้นแล้วต้องไปตกนรกที่แสนสาหัส[๑๐๖๗] พระองค์ได้เสวยราชสมบัติในกาลนั้น ๒๐ ปี แต่ต้องตกนรกหมกไหม้อยู่ถึง ๘๐,๐๐๐ ปี

[๑๐๖๘] พระองค์ทรงกลัวที่จะต้องเสวยราชสมบัตินั้น จึงทรงตั้งพระทัยอธิษฐานว่า ‘ขออย่าอภิเษกเราไว้ในราชสมบัติเลย’ เพราะฉะนั้น พระองค์จึงไม่ตรัสในราชสำนักของพระชนกและพระชนนีในกาลนั้น[๑๐๖๙] พระราชโอรสทรงสมบูรณ์ด้วยอังคาพยพ มีพระรูปสมบัติงดงามสมส่วน มีพระวาจาสละสลวย มีพระปัญญาเฉียบแหลม ทรงสถิตอยู่ในทางสวรรค์

[๑๐๗๐] ถ้าพระแม่เจ้าทรงปรารถนาจะเห็นพระราชโอรสของพระองค์ ข้าพระพุทธเจ้าขอทูลเชิญเสด็จพระแม่เจ้าไปให้ถึงสถานที่ซึ่งพระเตมีย์ราชโอรสประทับอยู่ พระพุทธเจ้าข้า(ฝ่ายพระเจ้ากาสีครั้นได้ทรงสดับเรื่องราวแล้วได้ตรัสสั่งให้ตระเตรียมการเสด็จโดยเร็วว่า)

{๔๑๘} [๑๐๗๑] เจ้าหน้าที่ทั้งหลายจงเทียมรถ จงเทียมม้า จงผูกเครื่องประดับช้าง จงประโคมสังข์และบัณเฑาะว์ จงตีกลองหน้าเดียว

[๑๐๗๒] จงตีกลองสองหน้าและรำมะนาอันไพเราะ ขอชาวนิคมจงตามเรามา เราจักไปให้โอวาทพระโอรส

[๑๐๗๓] พวกนางสนม พวกกุมาร พวกพ่อค้า และพวกพราหมณ์ จงรีบตระเตรียมยานพาหนะ เราจักไปให้โอวาทพระโอรส

[๑๐๗๔] พวกกองพลช้าง กองพลม้า กองพลรถ และกองพลราบ จงรีบเทียมยานพาหนะ เราจักไปให้โอวาทพระโอรส

[๑๐๗๕] ชาวชนบทและชาวนิคมจงมาพร้อมกัน จงรีบตระเตรียมยานพาหนะ เราจักไปให้โอวาทพระโอรส

(พระบรมศาสดาเมื่อทรงประกาศความข้อนั้น ได้ตรัสเล่าต่อไปว่า)

{๔๑๙} [๑๐๗๖] พวกสารถีจูงม้าที่เทียมรถและม้าสินธพซึ่งเป็นราชพาหนะที่ว่องไวมายังประตูพระราชวังแล้วกราบทูลว่า ‘ม้าทั้งสองนี้เทียมไว้เสร็จแล้ว พระพุทธเจ้าข้า’{๔๒๐} [๑๐๗๗] (พระราชาตรัสว่า) ‘ม้าอ้วนไม่มีความว่องไว ม้าผอมก็ไม่มีเรี่ยวแรง จงเว้นม้าผอมและม้าอ้วนเสีย เลือกเทียมแต่ม้าที่สมบูรณ์’{๔๒๑} [๑๐๗๘] ลำดับนั้น พระราชารีบเสด็จขึ้นประทับม้าสินธพอันเทียมแล้วได้ตรัสกับนางชาววังว่า ‘จงตามเรามาทุกคน’

[๑๐๗๙] พระราชาตรัสสั่งว่า ‘จงตระเตรียมเครื่องเบญจราชกกุธภัณฑ์ คือ พัดวาลวีชนี อุณหิส พระขรรค์ เศวตฉัตร และฉลองพระบาททอง ให้ขนขึ้นรถไปด้วย’[๑๐๘๐] ลำดับนั้นแล พระราชาตรัสสั่งให้นายสารถีนำทางเสด็จเคลื่อนขบวนเข้าไปถึงสถานที่ที่พระเตมีย์ราชฤๅษีประทับอยู่โดยพลัน{๔๒๒} [๑๐๘๑] ส่วนพระเตมีย์ราชฤๅษีทอดพระเนตรเห็นพระชนกกำลังเสด็จมาทรงรุ่งเรืองด้วยพระเดชานุภาพ ทรงแวดล้อมด้วยหมู่อำมาตย์ จึงถวายพระพรว่า[๑๐๘๒] ‘ขอถวายพระพร มหาบพิตรทรงปราศจากพระโรคาพาธหรือทรงพระสำราญดีหรือ ราชกัญญาทั้งปวงและโยมพระมารดาของอาตมภาพไม่มีพระโรคาพาธหรือ’{๔๒๓} [๑๐๘๓] (พระราชาตรัสว่า) ‘ดูก่อนพระลูกรัก โยมไม่มีโรคาพาธ สุขสำราญดี พระราชกัญญาทั้งปวงและโยมมารดาของพระลูกรักก็ไม่มีโรคาพาธ’

{๔๒๔} [๑๐๘๔] (พระเตมีย์โพธิสัตว์ตรัสว่า) ‘ขอถวายพระพร มหาบพิตรไม่เสวยนํ้าจัณฑ์หรือ ไม่ทรงโปรดปรานนํ้าจัณฑ์หรือ พระหฤทัยของมหาบพิตรทรงยินดีในสัจจะ ในธรรม และในทานหรือ’{๔๒๕} [๑๐๘๕] (พระราชาตรัสตอบว่า) ‘ดูก่อนพระลูกรัก โยมไม่ดื่มนํ้าจัณฑ์ ไม่โปรดปรานนํ้าจัณฑ์ ใจของโยมยินดีในสัจจะ ในธรรม และในทาน’

{๔๒๖} [๑๐๘๖] (พระเตมีย์โพธิสัตว์ตรัสว่า) ‘ขอถวายพระพร พาหนะมีม้าเป็นต้นของมหาบพิตรที่เขาเทียมแล้วไม่มีโรคหรือ ขนอะไร ๆ ไปได้ดีอยู่หรือ มหาบพิตรไม่มีพยาธิที่เข้าไปแผดเผาพระสรีระแลหรือ’{๔๒๗} [๑๐๘๗] (พระราชาตรัสตอบว่า) ดูก่อนพระลูกรัก พาหนะมีม้าเป็นต้นของโยมที่เทียมแล้วไม่มีโรค ขนอะไร ๆ ไปได้ดี โยมไม่มีพยาธิเข้าไปแผดเผาสรีระ’

{๔๒๘} [๑๐๘๘] (พระเตมีย์โพธิสัตว์ตรัสว่า) ‘ขอถวายพระพร ปัจจันตชนบทของมหาบพิตรยังเจริญดีอยู่หรือ คามนิคมในท่ามกลางรัฐสีมาของมหาบพิตรยังแน่นหนาดีหรือ ฉางหลวงและท้องพระคลังของมหาบพิตรยังบริบูรณ์ดีอยู่หรือ’{๔๒๙} [๑๐๘๙] (พระราชาตรัสตอบว่า) ‘ดูก่อนพระลูกรัก ปัจจันตชนบทของโยมยังเจริญดีอยู่ คามนิคมในท่ามกลางรัฐสีมาของโยมยังแน่นหนาดี ฉางหลวงและท้องพระคลังของโยมทั้งหมดก็ยังบริบูรณ์ดี

(พระเตมีย์โพธิสัตว์ตรัสว่า)

{๔๓๐} [๑๐๙๐] ‘ขอถวายพระพร มหาบพิตรเสด็จมาดีแล้ว มหาบพิตรมิได้เสด็จมาร้าย ขอราชบุรุษทั้งหลายจงจัดตั้งบัลลังก์ถวายให้พระราชาประทับเถิด{๔๓๑} [๑๐๙๑] ขอเชิญประทับนั่ง ณ เครื่องลาดใบไม้ที่ปูลาดไว้ถวายมหาบพิตร ณ ที่นี้ จงทรงตักนํ้าจากภาชนะนี้ล้างพระบาทของมหาบพิตรเถิด{๔๓๒} [๑๐๙๒] ขอถวายพระพร ใบหมากเม่าของอาตมภาพนี้เป็นของสุกแล้วไม่มีรสเค็ม มหาบพิตรผู้เป็นแขกของอาตมภาพเสด็จมาถึงแล้วเชิญเสวยเถิด ขอถวายพระพร(พระราชาตรัสว่า)

{๔๓๓} [๑๐๙๓] โยมไม่บริโภคใบหมากเม่า ใบหมากเม่านี้ไม่ใช่อาหารสำหรับโยม โยมบริโภคข้าวสุกแห่งข้าวสาลีซึ่งปรุงด้วยมังสะอันสะอาด{๔๓๔} [๑๐๙๔] ความอัศจรรย์ย่อมแจ่มแจ้งกะโยม เพราะได้เห็นพระลูกรักอยู่ในที่ลับแต่ผู้เดียว บริโภคอาหารเช่นนี้ได้ เหตุอะไรผิวพรรณของผู้บริโภคอาหารเช่นนี้จึงผ่องใส(พระเตมีย์โพธิสัตว์ถวายพระพรว่า)

{๔๓๕} [๑๐๙๕] ขอถวายพระพร อาตมภาพนอนผู้เดียวบนเครื่องลาดใบไม้ที่ปูลาดไว้แล้ว เพราะการนอนผู้เดียวนั้น ผิวพรรณของอาตมภาพจึงผ่องใส[๑๐๙๖] การอารักขาเป็นทางการที่ต้องผูกเหน็บดาบสำหรับอาตมภาพก็ไม่ต้องวางไว้ เพราะการนอนผู้เดียวนั้น ผิวพรรณของอาตมภาพจึงผ่องใส

[๑๐๙๗] ขอถวายพระพร อาตมภาพไม่ได้เศร้าโศกถึงอารมณ์ที่ล่วงไปแล้ว ไม่ปรารถนาอารมณ์ที่ยังไม่มาถึง ยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยสิ่งที่เกิดขึ้นเฉพาะหน้า เพราะเหตุนั้น ผิวพรรณของอาตมภาพจึงผ่องใส[๑๐๙๘] คนพาลทั้งหลายยอมแห้งเหี่ยวเพราะปรารถนาสิ่งที่ยังไม่มาถึง เพราะเศร้าโศกถึงสิ่งที่ล่วงไปแล้ว เปรียบเหมือนไม้อ้อที่เขียวสดซึ่งถูกถอนขึ้นทิ้งไว้กลางแดดฉะนั้น(พระราชาเมื่อจะทูลเชิญพระโพธิสัตว์ให้ครองราชสมบัติ จึงตรัสว่า)

{๔๓๖} [๑๐๙๙] ดูก่อนพระลูกรัก กองพลช้าง กองพลม้า กองพลรก กองพลราบ กองพลโล่ และพระราชนิเวศน์อันเป็นสถานที่รื่นรมย์ โยมขอมอบให้แก่พระลูกรัก[๑๑๐๐] นางสนมกำนัลผู้ประดับด้วยเครื่องอสังการทุกอย่างโยมขอมอบให้แก่พระลูกรัก ขอพระลูกรักจงปกครองนางสนมกำนัลเหล่านั้น จงเป็นพระราชาของโยมทั้งหลาย[๑๑๐๑] หญิง ๔ คนเป็นผู้ฉลาดในการฟ้อนรำและการขับร้อง ศึกษามาดีแล้วในหน้าที่ของหญิง จักทำพระลูกรักให้รื่นรมย์ในกามคุณ พระลูกรักจักทำอะไรในป่า[๑๑๐๒] โยมจักนำราชกัญญาจากพระราชาเหล่าอื่นผู้ประดับประดาดีแล้วมาให้พระลูกรัก พระลูกรักให้กำเนิดพระโอรสในหญิงเหล่านั้นหลาย ๆ องค์แล้วออกบวชในภายหลังก็ได้[๑๑๐๓] พระลูกรักยังเยาว์ ยังหนุ่มแน่นอยู่ในปฐมวัย พระเกศายังดำสนิท จงเสวยราชสมบัติก่อนเถิด พระลูกรักจงทรงพระเจริญอยู่ในป่าจักทำอะไรได้

(พระเตมีย์โพธิสัตว์แสดงธรรมโปรดพระราชาว่า)

{๔๓๗} [๑๑๐๔] ขอถวายพระพร คนหนุ่มควรประพฤติพรหมจรรย์ ผู้ประพฤติพรหมจรรย์ควรจะเป็นคนหนุ่ม เพราะว่าการบวชของคนหนุ่มพระฤๅษีทั้งหลายสรรเสริญแล้ว[๑๑๐๕] คนหนุ่มควรประพฤติพรหมจรรย์ ผู้ประพฤติพรหมจรรย์ควรจะเป็นคนหนุ่ม อาตมภาพจักประพฤติพรหมจรรย์ อาตมภาพไม่ต้องการราชสมบัติ[๑๑๐๖] อาตมภาพเห็นเด็กชายของพวกท่านเรียกว่า ‘คุณพ่อ คุณแม่’ อยู่ ซึ่งเป็นบุตรที่รัก ได้มาด้วยยากยิ่งนัก ยังไม่ทันแก่เลยก็ตายเสียแล้ว[๑๑๐๗] อาตมภาพเห็นเด็กหญิงของพวกท่านซึ่งเป็นสาวรุ่น กำลังน่าดู น่าชม ถูกมัจจุราชคร่าถึงสิ้นชีวิตไปเหมือนหน่อไม้ไผ่ที่ถูกถอน ฉะนั้น[๑๑๐๘] จริงอยู่ ทั้งชายและหญิงแม้จะยังหนุ่มยังสาวอยู่ก็ตายเหมือนกัน เพราะเหตุนั้น ใครเล่าควรจะวางใจในชีวิตนั้นว่าเรายังเป็นหนุ่มเป็นสาวอยู่[๑๑๐๙] อายุของคนนี้สั้นนัก เพราะวันคืนลวงไปเรื่อย ๆ เปรียบเหมือน อายุของฝูงปลาในปลักที่มีน้ำน้อย ความเป็นหนุ่มสาวในวัยนั้นจักทำอะไรได้[๑๑๑๐] สัตว์โลกถูกครอบงำและถูกห้อมล้อมอยู่เป็นนิจ เมื่อสิ่งที่ว่างเปล่าจากประโยชน์ล่วงไปอยู่ มหาบพิตรจะอภิเษกอาตมภาพในราชสมบัติไปทำไม

(พระราชาตรัสถามว่า)

{๔๓๘} [๑๑๑๑] สัตว์โลกถูกอะไรครอบงำไว้และถูกอะไรห้อมล้อมไว้เล่า อะไรชื่อว่าสิ่งที่ว่างเปล่าจากประโยชน์ล่วงไปอยู่ โยมขอถาม ขอพระลูกเจ้าจงบอกความข้อนั้นแก่โยม(พระเตมีย์โพธิสัตว์ถวายพระพรว่า)

{๔๓๙} [๑๑๑๒] สัตว์โลกถูกความตายครอบงำไว้ ถูกความแก่ห้อมล้อมไว้ วันคืนชื่อว่าสิ่งที่ว่างเปล่าจากประโยชน์ล่วงไปอยู่ มหาบพิตรจงทรงทราบอย่างนี้ ขอถวายพระพร[๑๑๑๓] ในด้ายที่เขากำลังทอ ช่างหูกทอไปได้เท่าใด ส่วนที่จะต้องทอต่อไปก็ยังเหลืออยู่น้อยเท่านั้น แม้ฉันใด ชีวิตของสัตว์ทั้งหลายก็ฉันนั้น[๑๑๑๔] แม่น้ำที่เต็มฝั่งย่อมไหลเรื่อยไป ไม่หวนกลับ ฉันใด อายุของมวลมนุษย์ก็ผ่านไปเรื่อย ไม่หวนกลับ ฉันนั้น

[๑๑๑๕] แม่น้ำที่เต็มฝั่งย่อมพัดพาเอาต้นไม้ที่เกิดอยู่ริมฝั่งให้หักโค่นไป ฉันใด สัตว์ทั้งปวงย่อมลูกชราและมรณะพัดพาไป ฉันนั้น

(พระราชาตรัสเชิญให้พระเตมีย์โพธิสัตว์ครองราชสมบัติอีกว่า)

{๔๔๐} [๑๑๑๖] ดูก่อนพระลูกรัก กองพลช้าง กองพลม้า กองพลรถ กองพลราบ กองพลโล่ และพระราชนิเวศน์อันเป็นสถานที่รื่นรมย์ โยมขอมอบให้แก่พระลูกรัก[๑๑๑๗] นางสนมกำนัลผู้ประดับด้วยเครื่องอลังการทุกอย่าง โยมก็ขอมอบให้พระลูกรัก ขอพระลูกรักจงปกครองนางสนมกำนัลเหล่านั้น จงเป็นพระราชาของโยมทั้งหลาย

[๑๑๑๘] หญิง ๔ คนเป็นผู้ฉลาดในการฟ้อนรำและการขับร้อง ศึกษามาดีแล้วในหน้าที่ของหญิง จักยังพระลูกรักให้รื่นรมย์ในกามคุณพระลูกรักจักทำอะไรในป่า

[๑๑๑๙] โยมจักน่าราชกัญญาจากพระราชาเหล่าอื่นผู้ประดับประดาดีแล้วมาให้พระลูกรัก พระลูกรักให้พระโอรสเกิดในหญิงเหล่านั้น หลาย ๆ คนแล้วออกบวชในภายหลังก็ได้

[๑๑๒๐] พระลูกรักยังเยาว์ ยังหนุ่มแน่นอยู่ในปฐมวัย พระเกศายังดำสนิท จงเสวยราชสมบัติก่อนเถิด พระลูกรักจงทรงพระเจริญอยู่ในป่าจักทำอะไรได้

[๑๑๒๑] ดูก่อนพระลูกรัก โยมขอมอบฉางหลวง พระคลังหลวง พาหนะพลนิกาย และนิเวศน์อันน่ารื่นรมย์ให้แก่พระลูกรัก

[๑๑๒๒] พระลูกรักจงล้อมรอบด้วยแวดวงแห่งราชกัญญาอันงดงาม จงห้อมล้อมด้วยหมู่นางทาสี เสวยราชสมบัติก่อนเกิด พระลูกรักจงทรงพระเจริญ อยู่ในป่าจักทำอะไรได้

(พระเตมีย์โพธิสัตว์ประกาศถึงความไม่ปรารถนาราชสมบัติว่า)

{๔๔๑} [๑๑๒๓] มหาบพิตรจะให้อาตมภาพเสื่อมเพราะทรัพย์ทำไม บุคคลจักตายเพราะภรรยาทำไม ประโยชน์อะไรด้วยความเป็นหนุ่มสาวซึ่งต้องแก่ ทำไมจะต้องให้ชราครอบงำด้วย

[๑๑๒๔] ในโลกสันนิวาสอันมีชราและมรณะเป็นธรรมดานั้น จักเพลิดเพลินไปทำไม จะเล่นหัวไปทำไม จะยินดีไปทำไม จะมีประโยชน์อะไรด้วยการแสวงหาทรัพย์ จะมีประโยชน์อะไรด้วยลูกและเมียแก่อาตมภาพ อาตมภาพหลุดพ้นแล้วจากเครื่องผูก ขอถวายพระพร

[๑๑๒๕] มัจจุราชไม่ยอมเผลอที่จะเข่นฆ่าอาตมภาพซึ่งรู้ชัดอย่างนี้เลย เมื่อถูกมัจจุราชคอยครอบงำอยู่ จะยินดีไปทำไม จะประโยชน์อะไรด้วยการแสวงหาทรัพย์[๑๑๒๖] ผลไม้ที่สุกแล้วย่อมมีภัยเป็นนิจจากการที่จะต้องหล่นไป ฉันใด สัตว์ทั้งหลายที่เกิดมาแล้วก็มีภัยเป็นนิจจากการที่จะต้องตายไป ฉันนั้น[๑๑๒๗] คนเป็นอันมากได้พบกันในเวลาเช้า พอเวลาเย็นก็ไม่เห็นกันเสียแล้ว คนเป็นอันมากได้พบกันในเวลาเย็น พอถึงเวลาเช้าก็ไม่ได้เห็นกันเสียแล้ว[๑๑๒๘] ควรรีบทำความเพียรเสียแต่ในวันนี้ทีเดียว ใคร่เล่าจะพึงรู้ว่าความตายจะมีในวันพรุ่งนี้ เพราะการผ่อนผันกับมัจจุราชผู้มีเสนามากนั้นไม่มีเลย[๑๑๒๙] โจรทั้งหลายย่อมปรารถนาทรัพย์ อาตมภาพหลุดพ้นจากเครื่องผูกได้แล้ว ขอถวายพระพร เชิญมหาบพิตรเสด็จกลับเถิดอาตมภาพไม่มีความต้องการด้วยราชสมบัติ

จบ เตมิยชาดกที่ ๑

๒. มหาชนกชาดก (๕๓๙)

ว่าด้วยพระมหาชนกทรงบำเพ็ญวิริยบารมี

(เทพธิดานามว่ามณิเมขลาผู้อันท้าวจตุโลกบาลให้ทำหน้าที่อารักขาสมทุรตรวจดูสมุทรเห็นพระมหาชนกโพธิสัตว์กำลังว่ายนํ้าอยู่ จึงเหาะเข้าไปใกล้ ๆ พร้อมกับกล่าวทดสอบว่า){๔๔๒} [๑๑๓๐] ใครนี่ ทั้งที่มองไม่เห็นฝั่ง ก็ยังพากเพียรว่ายอยู่ในท่ามกลางมหาสมุทร ท่านรู้อำนาจประโยชน์อะไร จึงสู้พยายามว่ายอยู่อย่างขะมักเขม้นเช่นนี้(พระมหาชนกโพธิสัตว์ตอบว่า)

{๔๔๓} [๑๑๓๑] ดูก่อนแม่เทพธิดา เราพิจารณาเห็นธรรมเนียมของโลกและอานิสงส์แห่งความพยายามอยู่ เพราะฉะนั้น ถึงจะมองไม่เห็นฝั่ง เราก็พากเพียรว่ายอยู่ในท่ามกลางมหาสมุทร(เทพธิดานั้นฟังธรรมกถานั้นแล้วต้องการจะฟังยิ่งขื้น จึงถามต่อไปว่า)

{๔๔๔} [๑๑๓๒] ฝั่งมหาสมุทรที่ลึกหาประมาณมิได้ก็ไม่ปรากฏ ความพยายามอย่างลูกผู้ชายของท่านจะเปล่าประโยชน์ ท่านยังไม่ทันจะถึงฝั่งเลยก็จักตายเสียก่อน