๑. เตมิยชาดก เล่ม ๒๘

มา ปณฺฑิจฺจยํ วิภาวย พาลมโต ภว สพฺพปาณินํ

สพฺโพ ตญฺชโน โอจินายตุ เอวํ ตว อตฺโถ ภวิสฺสติ.

ท่านจงอย่าเปิดเผยตนว่าเป็นบัณฑิต

จงให้คนทั้งปวงรู้ว่าเป็นคนโง่

ขอให้คนทั้งหมดจงดูหมิ่นท่านเถิด

ความประสงค์ของท่าน

จักสำเร็จได้ด้วยอาการอย่างนี้

(พระเตมีย์โพธิสัตว์กลับได้ความสบายพระทัยตามคำของเทพธิดานั้น จึงตรัส ว่า)

กโรมิ เต ตํ วจนํ ยํ มํ ภณสิ เทวเต

อตฺถกามาสิ เม อมฺม หิตกามาสิ เทวเต.

แม่เทพธิดา ข้าพเจ้าจะทำตามคำของท่าน

ที่ได้กล่าวกับข้าพเจ้า

แม่เทพธิดา ท่านเป็นผู้ปรารถนาประโยชน์

มุ่งประโยชน์เกื้อกูลแก่ข้าพเจ้า

(พระโพธิสัตว์ตรัสถามนายสารถีว่า)

กินฺนุ สนฺตรมาโนว กาสุํ ขณสิ สารถิ

ปุฏฺโฐ เม สมฺม อกฺขาหิ กึ กาสุยา กริสฺสสิ.

นายสารถี ท่านจะรีบขุดหลุมไปทำไมหนอ

สหายเอ๋ย เราถามท่านแล้ว ท่านจงบอกเรา

ท่านจักทำประโยชน์อะไรกับหลุมเล่า

(สุนันทสารถีได้ฟังคำนั้น ขุดหลุมมิได้เงยหน้าดู จึงกราบทูลว่า)

รญฺโญ มูโค จ ปกฺโข จ ปุตฺโต ชาโต อเจตโส

โสมฺหิ รญฺญา สมชฺฌิตฺโถ ปุตฺตํ เม นิกฺขณํ วเน.

พระโอรสของพระราชาเป็นใบ้

และเป็นง่อยเปลี้ยขาดความสำนึก

พระราชาตรัสสั่งข้าพเจ้าว่า ควรฝังลูกเราไว้ในป่าช้า

(พระเตมีย์โพธิสัตว์ ตรัสกับสุนันทสารถีว่า)

น พธิโร น มูโคสฺมิ น ปกฺโข น จ ปิงฺคุโล (๑)

อธมฺมํ สารถิ กยิรา มญฺเจ ตฺวํ นิขณํ วเน.

นายสารถี เรามิได้เป็นคนหนวก

คนใบ้ คนเปลี้ย และมิได้เป็นคนบกพร่อง

ถ้าท่านพึงฝังเราไว้ในป่า ชื่อว่าพึงทำสิ่งที่ไม่เป็นธรรม

อุรู พาหู (๑) จ เม ปสฺส ภาสิตญฺจ สุโณหิ เม

อธมฺมํ สารถิ กยิรา มญฺเจ ตฺวํ นิขณํ วเน.

ท่านจงดูขา แขน และฟังภาษิตของเรา

ถ้าท่านพึงฝังเราไว้ในป่า ชื่อว่าพึงทำสิ่งที่ไม่เป็นธรรม

(สุนันทสารถีไม่รู้ จึงกราบทูลว่า)

เทวตา นุสิ คนฺธพฺโพ อาทุ สกฺโก ปุรินฺทโท

โก วา ตฺวํ กสฺส วา ปุตฺโต กถํ ชาเนมุ ตํ มยํ.

ท่านเป็นเทวดา คนธรรพ์

หรือเป็นท้าวสักกปุรินททะ

ท่านเป็นใครหรือเป็นบุตรของใคร

พวกเราจักรู้จักท่านได้อย่างไร

(พระเตมีย์โพธิสัตว์เมื่อแสดงตนให้ปรากฏ แสดงธรรมแก่สุนันทสารถีนั้น จึง ตรัสว่า)

นมฺหิ เทโว น คนฺธพฺโพ นาปิ สกฺโก ปุรินฺทโท

กาสิรญฺโญ อหํ ปุตฺโต ยํ กาสุยา นิขญฺญสิ.

เรามิใช่เทวดา มิใช่คนธรรพ์

ทั้งมิใช่ท้าวสักกปุรินททะ

เราเป็นผู้ที่ท่านจะฝังในหลุม

เป็นโอรสของพระเจ้ากาสี

ตสฺส รญฺโญ อหํ ปุตฺโต ยํ ตฺวํ สมฺมูปชีวสิ

อธมฺมํ สารถิ กยิรา มญฺเจ ตฺวํ นิกฺขณํ วเน.

เราเป็นโอรสของพระราชา

องค์ที่ท่านเข้าไปพึ่งบารมีเลี้ยงชีพอยู่เสมอ

นายสารถี ถ้าท่านพึงฝังเราไว้ในป่า

ชื่อว่าพึงทำสิ่งที่ไม่เป็นธรรม

ยสฺส รุกฺขสฺส ฉายาย นิสีเทยฺย สเยยฺย วา

น ตสฺส สาขํ ภญฺเชยฺย มิตฺตทุพฺโภ หิ ปาปโก.

บุคคลพึงนั่งหรือนอนที่ร่มแห่งต้นไม้ใด

ไม่พึงหักรานกิ่งของต้นไม้นั้น

เพราะคนผู้ประทุษร้ายมิตร ชื่อว่าเป็นคนเลวทราม

ยถา รุกฺโข ตถา ราชา ยถา สาขา ตถา อหํ

ยถา ฉายูปโค โปโส เอวํ ตฺวมสิ สารถิ

อธมฺมํ สารถิ กยิรา มญฺเจ ตฺวํ นิกฺขณํ วเน.

พระราชาก็เหมือนต้นไม้ เราก็เป็นเหมือนกิ่งไม้

ข้าแต่มหาราช นายสารถีเป็นเหมือนคนผู้อาศัยร่มไม้

นายสารถี ถ้าท่านฝังเราไว้ในป่า

ชื่อว่าพึงทำสิ่งที่ไม่เป็นธรรม

(พระเตมีย์โพธิสัตว์ปรารภคาถาบูชามิตร ๑๐ คาถาว่า)

ปหูตพฺภกฺโข (๑) ภวติ วิปฺปวุตฺโถ สกงฺฆรา

พหู นํ อุปชีวนฺติ โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติ.

ผู้ใดไม่ประทุษร้ายมิตร

ผู้นั้นพรากจากเรือนของตนแล้ว

ย่อมมีอาหารสมบูรณ์

คนเป็นอันมากย่อมเข้าไปพึ่งพาผู้นั้นเลี้ยงชีพ

ยํ ยํ ชนปทํ ยาติ นิคเม ราชธานิโย

สพฺพตฺถ ปูชิโต โหติ โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติ.

คนผู้ไม่ประทุษร้ายมิตร

จะไปสู่ชนบท นิคม และราชธานีใด ๆ

ก็เป็นผู้อันชนทั้งหลายในชนบท นิคม

และราชธานีนั้น ๆ บูชาไปทุกแห่งหน

นาสฺส โจรา ปสหนฺติ นาติมญฺเญติ ขตฺติโย (๑)

สพฺเพ อมิตฺเต ตรติ โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติ.

คนผู้ไม่ประทุษร้ายมิตร ไม่มีพวกโจรข่มเหง

พระมหากษัตริย์ก็ไม่ทรงดูหมิ่น ย่อมข้าม(ชนะ)ศัตรูทั้งปวงได้

อกุทฺโธ สฆรํ เอติ สภาย ปฏินนฺทิโต

ญาตีนํ อุตฺตโม โหติ โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติ.

คนผู้ไม่ประทุษร้ายมิตร

ไม่โกรธเคืองใคร ๆ มาสู่เรือนของตน

ย่อมเป็นผู้ที่มหาชนยินดีต้อนรับในที่ประชุม

และเป็นคนชั้นสูงของหมู่ญาติ

สกฺกตฺวา สกฺกโต โหติ ครุ โหติ สคารโว

วณฺณกิตฺติภโฏ โหติ โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติ.

คนผู้ไม่ประทุษร้ายมิตร สักการะคนอื่นแล้ว

ย่อมเป็นผู้ที่คนอื่นสักการะตอบ

เคารพคนอื่นแล้วก็มีคนอื่นเคารพตอบ

เป็นผู้อันเขาสรรเสริญเกียรติคุณ

ปูชโก ลภเต ปูชํ วนฺทโก ปฏิวนฺทนํ

ยโสกิตฺติญฺจ ปปฺโปติ โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติ.

คนผู้ไม่ประทุษร้ายมิตร

บูชาผู้อื่น ย่อมได้รับการบูชาตอบ

ไหว้ผู้อื่น ย่อมได้รับการไหว้ตอบ

ทั้งได้รับอิสริยยศและเกียรติ

อคฺคิ ยถา ปชฺชลติ เทวตาว วิโรจติ

สิริยา อชฺชหิโต โหติ โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติ.

คนผู้ไม่ประทุษร้ายมิตร ย่อมรุ่งเรือง เหมือนไฟ

ย่อมรุ่งโรจน์เหมือนเทวดา เป็นผู้อันสิริไม่ทอดทิ้ง

คาโว ตสฺส ปชายนฺติ เขตฺเต วุตฺตํ วิรูหติ

วุตฺตานํ ผลมสฺนาติ โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติ.

คนผู้ไม่ประทุษร้ายมิตร ย่อมมีโคทั้งหลายตกลูกมาก

พืชที่หว่านลงในนาย่อมงอกงาม

ย่อมได้บริโภคผลของพืชทั้งหลายที่หว่านไว้แล้ว

ทริโต ปพฺพตาโต วา รุกฺขโต ปติโต นโร

จุโต ปติฏฺฐํ ลภติ โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติ.

คนผู้ไม่ประทุษร้ายมิตร พลัดตกจากเหว ภูเขา

พลาดตกต้นไม้หรือเคลื่อนจากภพ ย่อมได้ที่พึ่ง

วิรูฬฺหมูลสนฺตานํ นิโคฺรธมิว มาลุโต

อมิตฺตา นปฺปสหนฺติ โย มิตฺตานํ น ทุพฺภติ.

คนผู้ไม่ประทุษร้ายมิตร ศัตรูทั้งหลายจะระรานไม่ได้

เหมือนลมระรานต้นไทรที่มีรากและลำต้นงอกงามแล้วไม่ได้

(สุนันทสารถีประคองอัญชลี ทูลวิงวอนว่า)

เอหิ ตํ ปฏิเนสฺสามิ ราชปุตฺต สกํ ฆรํ

รชฺชํ กาเรหิ ภทฺทนฺเต กึ อรญฺเญ กริสฺสสิ.

ข้าแต่พระราชโอรส เชิญเสด็จเถิด

กระหม่อมจักนำพระองค์เสด็จกลับ

ไปยังพระราชมณเฑียรของพระองค์

เชิญพระองค์เถลิงถวัลยราชสมบัติเถิด พระเจ้าข้า

พระองค์จักทรงทำอะไรในป่าได้เล่า

(ลำดับนั้น พระเตมีย์โพธิสัตว์จึงตรัสกับนายสุนันทสารถีนั้นว่า)

อลํ เม เตน รชฺเชน ญาตเกหิ ธเนน วา

ยํ เม อธมฺมจริยาย รชฺชํ ลพฺเภถ สารถิ.

นายสารถี พอทีสำหรับเราด้วยราชสมบัตินั้น

พระญาติทั้งหลายหรือทรัพย์ทั้งหลาย

ที่เราจะพึงได้ด้วยการประพฤติอันไม่ชอบธรรม

(สุนันทสารถีกราบทูลว่า)

ปุณฺณปตฺตํ มํ ลาเภหิ ราชปุตฺต อิโต คโต

ปิตา มาตา จ เม ทชฺชุํ ราชปุตฺต ตยี คเต.

ข้าแต่พระราชโอรส พระองค์เสด็จไปจากที่นี้แล้ว

ทำให้ข้าพระองค์ได้รับรางวัล เมื่อพระองค์เสด็จกลับไป

พระบิดาและพระมารดาพึงพระราชทานรางวัลให้แก่ข้าพระองค์

โอโรธา จ กุมารา จ เวสิยานา จ พฺราหฺมณา

เตปิ อตฺตมนา ทชฺชุํ ราชปุตฺต ตยี คเต.

ข้าแต่พระราชโอรส เมื่อพระองค์เสด็จกลับไปแล้ว

พระสนมกำนัลใน พระกุมาร แพศย์ และพราหมณ์เหล่านั้น

จะพึงดีใจ ให้รางวัลแก่ข้าพระองค์

หตฺถาโรหา อนีกฏฺฐา รถิกา ปตฺติการกา

เตปิ อตฺตมนา ทชฺชุํ ราชปุตฺต ตยี คเต.

ข้าแต่พระราชโอรส เมื่อพระองค์เสด็จกลับไปแล้ว

กองพลช้าง กองพลม้า กองพลรถ และกองพลราบ

แม้เหล่านั้นจะพากันดีใจ ให้รางวัลแก่ข้าพระองค์

พหุธญฺญา ชานปทา เนคมา จ สมาคตา

อุปยานานิ (๑) เม ทชฺชุํ ราชปุตฺต ตยี คเต.

ข้าแต่พระราชโอรส เมื่อพระองค์เสด็จกลับไปแล้ว

ชาวชนบทและชาวนิคมผู้มีธัญญาหารมาก

จะมาประชุมกัน ให้เครื่องบรรณาการแก่ข้าพระองค์

(พระเตมีย์โพธิสัตว์ตรัสว่า)

ปิตุ มาตุ จหํ จตฺโต รฏฺฐสฺส นิคมสฺส จ

อโถ สพฺพกุมารานํ นตฺถิ มยฺหํ สกํ ฆรํ.

เราเป็นผู้อันพระบิดาและพระมารดา

ชาวแคว้น ชาวนิคม และกุมารทั้งปวงสละแล้ว

เราไม่มีเรือนของตน

อนุญฺญาโต อหํ มตฺยา สญฺจตฺโต ปิตรา มหํ

เอโก อรญฺเญ ปพฺพชิโต น กาเม อภิปตฺถเย.

เราเป็นผู้อันพระมารดาทรงอนุญาตแล้ว

และพระบิดาก็ทรงสละขาดแล้ว

ออกไปบวชอยู่ในป่าแต่ลำพัง

เราไม่พึงปรารถนากามทั้งหลาย

(พระเตมีย์โพธิสัตว์เมื่อจะเปล่งอุทานด้วยกำลังปีติ จึงตรัสว่า)

อปิ อตรมานานํ ผลาสาว สมิชฺฌติ

วิปกฺกพฺรหฺมจริโยสฺมิ เอวํ ชานาหิ สารถิ.

ความหวังผลของเหล่าชนผู้ไม่รีบร้อนย่อมสำเร็จแน่

เรามีพรหมจรรย์เผล็ดผลแล้ว

นายสารถี ท่านจงรู้ไว้อย่างนี้เถิด

อปิ อตรมานานํ สมฺมทตฺโถ วิปจฺจติ

วิปกฺกพฺรหฺมจริโยสฺมิ นิกฺขนฺโต อกุโตภโย.

อนึ่ง ประโยชน์โดยชอบของเหล่าชน

ผู้ไม่รีบร้อน ย่อมเผล็ดผลโดยแท้

เรามีพรหมจรรย์เผล็ดผลแล้ว

ออกบวชแล้วย่อมไม่มีภัยแต่ที่ไหน ๆ

(นายสุนันทสารถีกราบทูลว่า)

เอวํ วคฺคุกโถ สนฺโต วิสฏฺฐวจโน จสิ

กสฺมา ปิตุ จ มาตุจฺจ สนฺติเก น ภณี ตทา.

พระองค์เป็นผู้มีพระวาจาไพเราะ

มีพระดำรัสสละสลวยอย่างนี้

เพราะเหตุไร พระองค์จึงไม่ตรัสในสำนัก

ของพระบิดาและพระมารดาในเวลานั้น

(ลำดับนั้น พระเตมีย์โพธิสัตว์ จึงตรัสว่า)

นาหํ อสนฺธิตา ปกฺโข น พธิโร อโสตตา

นาหํ อชิวฺหตา มูโค มา มํ มูคมธารยิ.

เราเป็นคนง่อยเปลี้ย เพราะไม่มีข้อต่อก็หามิได้

เป็นคนหนวก เพราะไม่มีโสตประสาทก็หามิได้

เป็นคนใบ้ เพราะไม่มีชิวหาประสาทก็หามิได้

ท่านอย่าเข้าใจว่า เราเป็นใบ้

ปุริมํ สรามหํ ชาตึ ยตฺถ รชฺชมการยึ

การยิตฺวา ตหึ รชฺชํ ปาปตฺถํ นิรยํ ภุสํ.

เราระลึกชาติก่อนที่เราเสวยราชสมบัติได้

เราได้เสวยราชสมบัติในครั้งนั้นแล้ว

ต้องไปตกนรกอันแสนสาหัส

วีสติญฺเจว วสฺสานิ ตหึ รชฺชมการยึ

อสีติวสฺสสหสฺสานิ นิรยมฺหิ อปจฺจสึ. (๑)

เราได้เสวยราชสมบัติในกาลนั้น ๒๐ ปี

แล้วต้องไปหมกไหม้อยู่ในนรกถึง ๘๐,๐๐๐ ปี

ตสฺส รชฺชสฺสหํ ภีโต มา มํ รชฺเชภิเสจยุํ (๑)

ตสฺมา ปิตุ จ มาตุจฺจ สนฺติเก น ภณึ ตทา.

เรากลัวจะต้องได้เสวยราชสมบัตินั้น

จึงตั้งจิตอธิษฐานว่า

ขอชนทั้งหลายอย่าได้อภิเษกเราไว้ในราชสมบัติเลย

เพราะฉะนั้น เราจึงไม่พูดในสำนัก

ในสำนักของพระบิดาและพระมารดาในกาลนั้น

อุจฺฉงฺเค มํ นิสีเทตฺวา ปิตา อตฺถานุสาสติ

เอกํ หนถ พนฺธถ เอกํ ขาราปตจฺฉิกํ

เอกํ สูลสฺมิ อุพฺเพถ (๑) อิจฺจสฺส อนุสาสติ.

พระบิดาทรงอุ้มเราให้นั่งบนพระเพลาแล้ว

ตรัสพิพากษาว่า ท่านทั้งหลายจงฆ่าโจรคนหนึ่ง

จงจองจำโจรอีกคนหนึ่งไว้ในเรือนจำ

จงเอาหอกแทงโจรคนหนึ่งแล้ว ราดด้วยน้ำกรด

จงเสียบโจรคนหนึ่งบนหลาว

พระบิดาตรัสพิพากษาอรรถคดีแก่มหาชนนั้นด้วยประการฉะนี้

ตายาหํ ผรุสํ สุตฺวา วาจาโย สมุทีริตา

อมูโค มูควณฺเณน อปกฺโข ปกฺขสมฺมโต

สเก มุตฺตกรีสสฺมึ อจฺฉาหํ สํปริปฺลุโต.

เราได้ฟังพระวาจาอันหยาบคายที่พระบิดาตรัสนั้น

จึงกลัวต่อการเสวยราชสมบัติ

เรามิได้เป็นคนใบ้ ก็ทำเหมือนเป็นคนใบ้

มิได้เป็นคนง่อยเปลี้ย ก็ทำเป็นเหมือนคนง่อยเปลี้ย

เรากลิ้งเกลือกนอนจมอยู่ในอุจจาระและปัสสาวะของตน

กสิรญฺจ ปริตฺตญฺจ ตญฺจ ทุกฺเขน สํยุตํ

โกมํ ชีวิตมาคมฺม เวรํ กยิราถ เกนจิ.

ชีวิตเป็นของยาก เป็นของเล็กน้อย

ซ้ำประกอบไปด้วยทุกข์

ใครเล่าอาศัยชีวิตนี้แล้วพึงก่อเวรกับใคร ๆ

ปญฺญาย จ อลาเภน ธมฺมสฺส จ อทสฺสนา

โกมํ ชีวิตมาคมฺม เวรํ กยิราถ เกนจิ.

ใครเล่าอาศัยชีวิตนี้แล้วพึงก่อเวรกับใคร ๆ

เพราะไม่ได้ปัญญาและเพราะไม่ได้เห็นธรรม

อปิ อตรมานานํ ผลาสาว สมิชฺฌติ

วิปกฺกพฺรหฺมจริโยสฺมิ เอวํ ชานาหิ สารถิ.

ความหวังผลของเหล่าคนผู้ไม่รีบร้อนย่อมสำเร็จแน่

เรามีพรหมจรรย์เผล็ดผลแล้ว

นายสารถี ท่านจงรู้ไว้อย่างนี้เถิด

อปิ อตรมานานํ สมฺมทตฺโถ วิปจฺจติ

วิปกฺกพฺรหฺมจริโยสฺมิ นิกฺขนฺโต อกุโตภโย.

อนึ่ง ประโยชน์โดยชอบของเหล่าชน

ผู้ไม่รีบร้อน ย่อมเผล็ดผลโดยแท้

เรามีพรหมจรรย์เผล็ดผลแล้ว

ออกบวชแล้วย่อมไม่มีภัยแต่ที่ไหน ๆ

(นายสุนันทสารถีได้ฟังดังนั้น จึงกราบทูลว่า)

อหมฺปิ ปพฺพชิสฺสามิ ราชปุตฺต ตวนฺติเก

อวฺหายสฺสุ มํ ภทฺทนฺเต ปพฺพชฺชา มม รุจฺจติ.

ข้าแต่พระราชโอรส

แม้ข้าพระองค์ก็จักบวชในสำนักของพระองค์

ขอพระองค์โปรดตรัสอนุญาตให้ข้าพระองค์บวชด้วยเถิด

ข้าพระองค์พอใจจะบวช พระเจ้าข้า

(พระเตมีย์โพธิสัตว์ตรัสว่า)

รถํ นิยฺยาทยิตฺวาน อนโณ เอหิ สารถิ

อนณสฺส หิ ปพฺพชฺชา เอตํ อิสีหิ วณฺณิตํ.

นายสารถี เรามอบรถให้ท่านแล้ว ท่านจงเป็นผู้ไม่มีหนี้

มาเถิด เพราะคนที่ไม่มีหนี้ จึงจะบวชได้

พวกฤๅษีทั้งหลายกล่าวสรรเสริญการบวชนั้น

(สุนันทสารถีได้ฟังดังนั้น จึงกราบทูลว่า)

ยเทว ตฺยาหํ วจนํ อกรํ ภทฺทมตฺถุ เต

ตเทว เม ตฺวํ วจนํ ยาจิโต กตฺตุมรหสิ.

ขอพระองค์จงทรงพระเจริญ

ข้าพระองค์ได้ทำตามพระดำรัสที่พระองค์ได้ตรัสไว้แล้ว

ข้าพระองค์ทูลวิงวอนแล้ว

ขอพระองค์ควรทรงโปรดกระทำตามคำของข้าพระองค์เถิด

อิเธว ตาว อจฺฉสฺสุ ยาว ราชานมานเย

อปฺเปว เต ปิตา ทิสฺวา ปตีโต สุมโน สิยา.

ขอพระองค์จงประทับอยู่ ณ ที่นี้

จนกว่าข้าพระองค์จะทูลเชิญเสด็จพระราชามา

พระบิดาของพระองค์ทอดพระเนตรแล้ว

จะพึงมีพระทัยเอิบอิ่มเป็นแน่

(พระเตมีย์โพธิสัตว์ตรัสว่า)

กโรมิ เต ตํ วจนํ ยํ มํ ภณสิ สารถิ

อหมฺปิ ทฏฺฐุกาโมสฺมิ ปิตรํ เม อิธาคตํ.

นายสารถี เราจะทำตามคำของท่านที่กล่าวกับเรา

แม้เราก็ปรารถนาจะเฝ้าพระบิดาของเราซึ่งเสด็จมา ณ ที่นี้

เอหิ สมฺม นิวตฺตสฺสุ กุสลํ วชฺชาสิ ญาตินํ

มาตรํ ปิตรํ มยฺหํ วุตฺโต วชฺชาสิ วนฺทนํ.

ท่านจงกลับไปเถิด สหาย

การที่ท่านได้ทูลพระญาติทั้งหลายด้วยเป็นการดี

ท่านรับคำสั่งเราแล้ว

พึงกราบทูลการถวายบังคมพระมารดาและพระบิดาของเรา

(พระศาสดาเมื่อจะทรงประกาศข้อความนั้น จึงตรัสว่า)

ตสฺส ปาเท คเหตฺวาน กตฺวา จ นํ ปทกฺขิณํ

สารถิ รถมารุยฺห ราชทฺวารํ อุปาคมิ.

นายสารถีจับพระบาททั้ง ๒ ของพระโพธิสัตว์นั้น

และทำประทักษิณพระองค์แล้ว

ก็ขึ้นรถบ่ายหน้าเข้าไปยังทวารพระราชวัง

สุญฺญํ มาตา รถํ ทิสฺวา เอกํ สารถิมาคตํ

อสฺสุปุณฺเณหิ เนตฺเตหิ โรทนฺตี นํ อุทิกฺขติ.

พระมารดาทอดพระเนตรเห็นรถว่างเปล่า

กลับมาแต่นายสารถีคนเดียว

จึงทรงกันแสง มีพระเนตรนองด้วยพระอัสสุชล

ทอดพระเนตรดูนายสารถีนั้นอยู่

อยํ โส สารถิ เอติ นิหนฺตฺวา มม อตฺรชํ

นิหโต นูน เม ปุตฺโต ปฐพฺยา ภูมิวฑฺฒโน.

พระนางทรงเข้าพระทัยว่า

นายสารถีฝังลูกของเราแล้วจึงกลับมา

ลูกของเราถูกนายสารถีฝังไว้ในแผ่นดิน

กลบดินแล้วเป็นแน่

อมิตฺตา นูน นนฺทนฺติ ปตีตา นูน เวริโน

อาคตํ สารถึ ทิสฺวา นิหนฺตฺวา มม อตฺรชํ.

พวกศัตรูย่อมพากันยินดี

พวกคนจองเวรต่างก็เอิบอิ่มเป็นแน่

เพราะเห็นนายสารถีฝังลูกของเรากลับมาแล้ว

สุญฺญํ มาตา รถํ ทิสฺวา เอกํ สารถิมาคตํ

อสฺสุปุณฺเณหิ เนตฺเตหิ โรทนฺตี นํ ปริปุจฺฉติ. (๑)

พระมารดาทอดพระเนตรเห็นรถอันว่างเปล่า

กลับมาแต่นายสารถีคนเดียว

มีพระเนตรนองด้วยพระอัสสุชล

ทรงกันแสงอยู่ ตรัสถามนายสารถีนั้นว่า

กินฺนุ มูโค กินฺนุ ปกฺโข กินฺนุ โส วิลปี ตทา

นิหญฺญมาโน ภูมิยา ตํ เม อกฺขาหิ สารถิ.

ลูกของเราเป็นคนใบ้จริงหรือ เป็นคนง่อยเปลี้ยจริงหรือ

ลูกของเราขณะที่ท่านจะฝังดิน พูดอะไรบ้างหรือเปล่า

นายสารถี ขอท่านจงบอกเนื้อความนั้นแก่เราด้วยเถิด

กถํ หตฺเถหิ ปาเทหิ มูโค ปกฺโข (๑) วิวชฺชยิ

นิหญฺญมาโน ภูมิยา ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต.

ลูกของเราเป็นคนใบ้ เป็นคนง่อยเปลี้ย

เมื่อท่านจะฝังลงดิน กระดิกมือและเท้าอย่างไร

เราถามแล้ว ขอท่านจงบอกเนื้อความนั้นแก่เราเถิด

(ลำดับนั้น นายสุนันทสารถีกราบทูลว่า)

อกฺเขยฺยนฺเต อหํ อยฺเย ทชฺชาสิ อภยํ มม

ยํ เม สุตํ วา ทิฏฺฐํ วา ราชปุตฺตสฺส สนฺติเก.

ข้าแต่พระแม่เจ้า

ขอได้โปรดพระราชทานอภัยโทษแก่ข้าพระพุทธเจ้าด้วยเถิด

ข้าพระพุทธเจ้าขอกราบทูล

ตามที่ได้ยินและได้เห็นมาในสำนักของพระราชโอรส

(พระนางจันทาเทวีตรัสกับนายสุนันทสารถีนั้นว่า)

อภยํ สมฺม เต ทมฺมิ อภีโต ภณ สารถิ

ยนฺเต สุตํ วา ทิฏฺฐํ วา ราชปุตฺตสฺส สนฺติเก.

นายสารถีผู้สหาย เราให้อภัยโทษแก่ท่าน

อย่าได้กลัวเลย จงพูดไปเถิด

ตามที่ท่านได้ยินหรือได้เห็นมาในสำนักของพระราชโอรส

(นายสุนันทสารถีกราบทูลว่า)

น โส มูโค น โส ปกฺโข วิสฏฺฐวจโน จ โส

รชฺชสฺส กิร โส ภีโต อกรา อาลเย พหู.

พระราชโอรสนั้นมิได้เป็นคนใบ้ มิได้เป็นคนง่อยเปลี้ย

ยังมีพระดำรัสสละสลวยไพเราะ ได้ทราบว่า

พระองค์ทรงกลัวต่อการครองราชสมบัติ

จึงได้ทำการลวงอย่างมากมาย

ปุริมํ สรติ โส ชาตึ ยตฺถ รชฺชมการยิ

การยิตฺวา ตหึ รชฺชํ ปาปตฺถํ นิรยํ ภุสํ.

พระองค์ทรงระลึกถึงชาติก่อน

ที่พระองค์เคยได้เสวยราชสมบัติ

ครั้นได้เสวยราชสมบัติในกาลนั้นแล้ว

ต้องไปตกนรกอย่างแสนสาหัส

วีสตึ เจว วสฺสานิ ตหึ รชฺชมการยิ

อสีติวสฺสสหสฺสานิ นิรยมฺหิ อปจฺจิ โส.

พระองค์ได้เสวยราชสมบัติในกาลนั้น ๒๐ ปี

แล้วต้องไปหมกไหม้อยู่ในนรกถึง ๘๐,๐๐๐ ปี

ตสฺส รชฺชสฺส โส ภีโต มา มํ รชฺเชภิเสจยุํ (๑)

ตสฺมา ปิตุ จ มาตุจฺจ สนฺติเก น ภณี ตทา.

พระองค์ทรงกลัวต่อการเสวยราชสมบัติ

จึงทรงตั้งจิตอธิษฐานว่า

ขอชนทั้งหลายอย่าได้อภิเษกเราในราชสมบัติเลย

เพราะฉะนั้น พระองค์จึงไม่ตรัส

ในสำนักของพระบิดาและพระมารดาในกาลนั้น

องฺคปจฺจงฺคสมฺปนฺโน อาโรหปริณาหวา

วิสฏฺฐวจโน ปญฺโญ มคฺเค สคฺคสฺส ติฏฺฐติ.

พระราชโอรสทรงถึงพร้อมด้วยองคาพยพ

มีพระรูปสมบัติงดงามสมส่วน

มีพระวาจาสละสลวย มีพระปัญญา

ทรงดำรงอยู่ในทางสวรรค์

สเจ ตฺวํ ทฏฺฐุกามาสิ ราชปุตฺตํ ตวตฺรชํ

เอหิ ตํ ปาปยิสฺสามิ ยตฺถ สมฺมติ เตมิโย.

ถ้าพระแม่เจ้าทรงพระประสงค์จะทอดพระเนตร

พระราชโอรสของพระองค์

ข้าพระพุทธเจ้าขอทูลเชิญเสด็จพระแม่เจ้าไปให้ถึงสถานที่

ซึ่งเป็นที่ประทับของพระเตมีย์

(ฝ่ายพระเจ้ากาสีทรงสดับคำของนายสุนันทสารถี จึงดำรัสสั่งให้เรียกมหา- เสนคุตมา รีบให้ตระเตรียมเสด็จ ตรัสว่า)

โยชยนฺตุ รเถ อสฺเส กจฺฉํ นาคาน พนฺธถ

อุทีรยนฺตุ สงฺขปณฺฑวา นทนฺตุ (๑) เอกโปกฺขรา.

เจ้าหน้าที่ทั้งหลายจงเทียมรถ เทียมม้า

ผูกเครื่องประคับช้าง จงประโคมสังข์และบัณเฑาะว์

ตีกลองหน้าเดียวเถิด

วาทนฺตุ เภรีสนฺนทฺธา วคฺคู วาทนฺตุ ทุนฺทุภี

เนคมา จ มํ อเนฺวนฺตุ คจฺฉํ ปุตฺตนิวาทโก. (๑)

จงตีกลองสองหน้าและรำมะนาอันไพเราะ

ขอชาวนิคมจงตามเรามา

เราจะไปให้โอวาทแก่พระโอรส

โอโรธา จ กุมารา จ เวสิยานา จ พฺราหฺมณา

ขิปฺปํ ยานานิ โยเชนฺตุ คจฺฉํ ปุตฺตนิวาทโก.

ขอพระสนมกำนัลใน พระกุมาร แพศย์

และพราหมณ์ทั้งหลายจงรีบเทียมยาน

เราจะไปให้โอวาทแก่พระโอรส

หตฺถาโรหา อนีกฏฺฐา รถิกา คตฺติการกา

ขิปฺปํ ยานานิ โยเชนฺตุ คจฺฉํ ปุตฺตนิวาทโก.

ขอพวกกองพลช้าง กองพลม้า กองพลรถ

และกองพลราบจงรีบเทียมยาน

เราจะไปให้โอวาทแก่พระโอรส

สมาคตา ชานปทา เนคมา จ สมาคตา

ขิปฺปํ ยานานิ โยเชนฺตุ คจฺฉํ ปุตฺตนิวาทโก.

ชาวชนบทและชาวนิคมมาประชุมพร้อมกันแล้ว

จงรีบเทียมยานเถิด

เราจะไปให้โอวาทแก่พระโอรส

(พระบรมศาสดาเมื่อจะทรงประกาศข้อความนั้น จึงตรัสว่า)

อสฺเส จ สารถี ยุตฺเต สินฺธเว สีฆวาหเน

ราชทฺวารํ อุปาคจฺฉุํ ยุตฺตา เทว อิเม หยา.

พวกนายสารถีจูงม้าสินธพที่มีฝีเท้าเร็ว

เทียมเข้ากับราชรถขับมายังทวารพระราชวัง

และกราบทูลว่า ม้าเหล่านี้เทียมแล้ว พระเจ้าข้า

(พระราชาตรัสว่า)

ถูลา ชเวน หายนฺติ กิสา หายนฺติ ถามุนา (๑)

กิเส ถูเล วิวชฺเชตฺวา สํสฏฺฐา โยชิตา หยา.

ม้าอ้วนก็ไม่มีฝีเท้าเร็ว ม้าผอมก็ไม่มีเรี่ยวแรง

จงเว้นทั้งม้าผอมและม้าอ้วนเสีย

เลือกเทียมแต่ม้าที่สมบูรณ์

(พระบรมศาสดาเมื่อจะทรงประกาศข้อความนั้น จึงตรัสว่า)

ตโต ราชา ตรมาโน ยุตฺตมารุยฺห สนฺทนํ

อิตฺถาคารํ อชฺฌภาสิ สพฺพาว อนุยาถ มํ.

ลำดับนั้น พระราชารีบเสด็จขึ้นประทับม้าสินธพที่เทียมแล้ว

ได้ตรัสกับนางชาววังว่า พวกเจ้าทั้งหมดจงตามเรามาเถิด

วาลวีชนิมุณฺหีสํ ขคฺคํ ฉตฺตญฺจ ปณฺฑรํ

อุปาธึ รถมารุยฺห สุวณฺเณหิ อลงฺกตา.

พระราชาตรัสสั่งว่า จงตระเตรียมเครื่องราชกกุธภัณฑ์ ๕ อย่าง

คือ พัดวาลวีชนี อุณหิส พระขรรค์ เศวตฉัตร

และฉลองพระบาทที่ประดับตกแต่งด้วยทองคำขึ้นรถไปด้วย

ตโต จ (๑) ราชา ปายาสิ ปุรกฺขตฺวาน สารถึ

ขิปฺปเมว อุปาคจฺฉิ ยตฺถ สมฺมติ เตมิโย.

และต่อจากนั้น พระราชาตรัสสั่งให้นายสารถีนำทาง

เสด็จเคลื่อนขบวนเข้าไปถึงสถานที่

ซึ่งเป็นที่ประทับของพระเตมีย์

ตญฺจ ทิสฺวาน อายนฺตํ ชลนฺตมิว เตชสา

ขตฺตสงฺฆปริพฺยูฬฺหํ (๑) เตมิโย เอตทพฺรวิ.

ส่วนพระเตมีย์ทอดพระเนตรเห็นพระบิดา

กำลังเสด็จมา ทรงรุ่งเรืองด้วยพระเดชานุภาพ

ทรงแวดล้อมด้วยหมู่อำมาตย์ จึงถวายพระพรว่า

กจฺจิ นุ ตาต กุสลํ กจฺจิ ตาต อนามยํ

สพฺพา จ ราชกญฺญาโย อโรคา มยฺห มาตโร.

ขอถวายพระพรเสด็จพ่อ

พระองค์ทรงสุขสบายดีหรือ ทรงพระสำราญดีหรือ

ราชกัญญาทั้งปวงและพระมารดาของอาตมภาพ

ไม่มีพระโรคาพาธหรือ

(พระราชาตรัสตอบว่า)

กุสลญฺเจว เม ปุตฺต อโถ ปุตฺต อนามยํ

สพฺพา จ ราชกญฺญา อโรคา ตุยฺห มาตโร.

ลูกรัก โยมสุขสบายดี

ไม่มีโรคเบียดเบียน

พระราชกัญญาทั้งปวงและพระมารดา

ของลูกรักก็ไม่มีโรคาพาธ

(ลำดับนั้น พระเตมีย์โพธิสัตว์ทูลถามพระราชาว่า)

กจฺจิ อมชฺชโป ตาต กจฺจิ เต สุรมปฺปิยํ

กจฺจิ สจฺเจ จ ธมฺเม จ ทาเน เต รมติ (๑) มโน.

ขอถวายพระพรเสด็จพ่อ

มหาบพิตรไม่ทรงเสวยน้ำจัณฑ์หรือ

ไม่ทรงโปรดปรานการเสวยน้ำจัณฑ์หรือ

พระทัยของพระองค์ทรงยินดีในสัจจะ

ในธรรม และในทานหรือ

(พระราชาตรัสตอบว่า)

อมชฺชโป อหํ ปุตฺต อโถ เม สุรมปฺปิยํ

อโถ สจฺเจ จ ธมฺเม จ ทาเน เม รมติ๑ มโน.

ลูกรัก โยมไม่ดื่มน้ำจัณฑ์

และไม่โปรดปรานการดื่มน้ำจัณฑ์

ใจของโยมยังยินดีในสัจจะ ในธรรม และในทาน

(พระเตมีย์โพธิสัตว์ทูลถามว่า)

กจฺจิ อโรคํ โยคฺคนฺเต กจฺจิ วหติ วาหนํ

กจฺจิ เต พฺยาธโย นตฺถิ สรีรสฺสุปตาปิยา. (๑)

ขอถวายพระพรเสด็จพ่อ

ราชพาหนะของพระองค์ที่เขาเทียมแล้วมั่นคงหรือ

ราชพาหนะยังนำภาระไปได้ดีอยู่หรือ

มหาบพิตร พยาธิที่จะเข้าไปแผดเผาพระสรีระของพระองค์ไม่มีหรือ

(พระราชาตรัสตอบว่า)

อโถ อโรคํ โยคฺคํ เม อโถ วหติ วาหนํ

อโถ เม พฺยาธโย นตฺถิ สรีรสฺสุปตาปิยา.๒

พาหนะมีม้าและโคเป็นต้นของโยมที่เทียมแล้วมั่นคง

ราชพาหนะก็ยังนำภาระไปได้

พยาธิที่เข้าไปแผดเผาสรีระของโยมก็ไม่มี

(พระเตมีย์โพธิสัตว์ทูลถามว่า)

กจฺจิ อนฺตา จ เต ผีตา มชฺเฌ จ พหลา ตว

โกฏฺฐาคารญฺจ โกสญฺจ กจฺจิ เต ปฏิสนฺถตํ.

ชุมชนแถบชายแดนของพระองค์ยังมั่งคั่งหรือ

คามนิคมในท่ามกลางรัฐของพระองค์

ยังเป็นที่อยู่แน่นหนามั่งคั่งอยู่หรือ

ฉางหลวงและท้องพระคลังของพระองค์ยังบริบูรณ์ดีอยู่หรือ

(พระราชาตรัสตอบว่า)

อโถ อนฺตา จ เม ผีตา มชฺเฌ จ พหลา มม

โกฏฺฐาคารญฺจ โกสญฺจ สพฺพํ เม ปฏิสนฺถตํ.

ชุมชนแถบชายแดนของโยมยังมั่งคั่ง

คามนิคมในท่ามกลางแคว้นก็ยังอยู่แน่นหนาดี

ฉางหลวงและท้องพระคลังของโยม

ก็ยังคงบริบูรณ์ดีทุกอย่าง

(พระเตมีย์โพธิสัตว์ตรัสว่า)

สฺวาคตนฺเต มหาราช อโถ เต อทุราคตํ

ปติฏฺฐาเปนฺตุ ปลฺลงฺกํ ยตฺถ ราชา นิสกฺกติ.

ข้าแต่มหาราช พระองค์เสด็จมาดีแล้ว มิได้เสด็จมาร้าย

ขอมหาดเล็กทั้งหลายจงจัดตั้งบัลลังก์

ซึ่งเป็นที่ประทับนั่งถวายพระราชาเถิด

อิเธว เต นิสีทสฺสุ นิยเต ปณฺณสนฺถเร

เอตฺโต อุทกมาทาย ปาเท ปกฺขาลยสฺสุ เต.

เชิญประทับนั่ง ณ เครื่องลาดใบไม้ที่เขาปูไว้เรียบร้อย

ถวายมหาบพิตร ณ ที่นี้เถิด

จงทรงตักน้ำจากภาชนะนี้ล้างพระบาทของพระองค์เถิด

อิทมฺปิ ปณฺณกํ มยฺหํ รนฺธํ ราช อโลณกํ

ปริภุญฺช มหาราช ปาหุโน เมสิ อาคโต.

ขอถวายพระพรมหาบพิตร

ใบหมากเม่าของอาตมภาพนี้เป็นของสุกไม่เค็ม

พระองค์มาเป็นแขกของอาตมภาพแล้ว เชิญเสวยเถิด

(พระราชาตรัสว่า)

น จาหํ ปณฺณํ ภุญฺชามิ น เหตํ มยฺห โภชนํ

สาลีนํ โอทนํ ภุญฺเช สุจิมํสูปเสจนํ.

โยมไม่บริโภคใบหมากเม่า

เพราะใบหมากเม่านี้มิใช่อาหารของโยม

โยมบริโภคข้าวสุกแห่งข้าวสาลีที่ปรุงด้วยเนื้ออันสะอาด

(พระราชาตรัสกับพระเตมีย์โพธิสัตว์แล้ว จึงตรัสคาถาว่า)

อจฺเฉรกํ มํ ปฏิภาติ เอกกมฺปิ รโหคตํ

เอทิสํ ภุญฺชมานานํ เกน วณฺโณ ปสีทติ.

ความน่าอัศจรรย์ปรากฏชัดเจนกับโยม

เพราะได้เห็นลูกรักอยู่ในที่ลับแต่ผู้เดียว

เพราะเหตุไร ผิวพรรณของผู้บริโภคอาหารเช่นนี้จึงผ่องใสเล่า

(พระเตมีย์โพธิสัตว์เมื่อจะทูลพระราชานั้น จึงตรัสว่า)

เอโก ราช นิปชฺชามิ นิยเต ปณฺณสนฺถเร

ตาย เม เอกเสยฺยาย ราช วณฺโณ ปสีทติ.

ขอถวายพระพรมหาบพิตร

อาตมภาพจำวัดตามลำพังบนเครื่องลาดใบไม้

เพราะการจำวัดตามลำพังนั้น

ผิวพรรณของอาตมภาพจึงผ่องใส

น จ เนตฺตึ สพนฺธา เม ราชรกฺขา อุปฏฺฐิตา

ตาย เม เอกเสยฺยาย (๑) ราช วณฺโณ ปสีทติ.

อนึ่ง อาตมภาพไม่มีราชองครักษ์คาดกระบี่คอยป้องกัน

เพราะการจำวัดตามลำพังของอาตมภาพนั้น

ผิวพรรณจึงผ่องใส ขอถวายพระพร

อตีตํ นานุโสจามิ นปฺปชปฺปามินาคตํ

ปจฺจุปฺปนฺเนน ยาเปมิ เตน วณฺโณ ปสีทติ.

อาตมภาพมิได้เศร้าโศกถึงอารมณ์ที่ล่วงไปแล้ว

มิได้ปรารถนาอารมณ์ที่ยังไม่มาถึง

ยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยสิ่งที่เกิดขึ้นเฉพาะหน้า

เพราะฉะนั้น ผิวพรรณของอาตมภาพจึงผ่องใส

อนาคตปฺปชปฺปาย อตีตสฺสานุโสจนา

เอเตน พาลา สุสฺสนฺติ นโฬว หริโต ลุโต.

เพราะการปรารถนาอารมณ์ที่ยังไม่มาถึง

เพราะเศร้าโศกถึงอารมณ์ที่ล่วงไปแล้ว

ทั้ง ๒ อย่างนี้ พวกคนพาลซูบซีดเหี่ยวแห้ง

เหมือนไม้อ้อที่เขียวสดถูกถอนทิ้งไว้

(ลำดับนั้น พระราชาทรงเชิญพระเตมีย์โพธิสัตว์ให้ครองราชสมบัติ จึงตรัสว่า)

หตฺถานีกํ รถานีกํ อสฺเส ปตฺติญฺจ (๑) วมฺมิโน

นิเวสนานิ รมฺมานิ อหํ ปุตฺต ททามิ เต.

ลูกรัก โยมขอมอบกองพลช้าง กองพลม้า

กองพลรถ กองพลราบ เหล่าทหารผูกโล่

และพระนิเวศน์ที่น่ารื่นรมย์แก่ลูก

อิตฺถาคารญฺจ เต ทมฺมิ สพฺพาลงฺการภูสิตํ

ตา ปุตฺต ปฏิปชฺชสฺสุ ตฺวํ โน ราชา ภวิสฺสสิ.

โยมขอมอบพระสนมกำนัลในผู้ประดับด้วยเครื่องอลังการทุกอย่าง

ลูกรักจงปกครองพระสนมกำนัลในเหล่านั้น

จงเป็นพระราชาของโยมทั้งหลาย

กุสลา นจฺจคีตสฺส สิกฺขิตา จาตุริตฺถิโย

กาเม ตํ รมยิสฺสนฺติ กึ อรญฺเญ กริสฺสสิ.

หญิงทั้ง ๔ คนผู้ฉลาดในการฟ้อนรำและการขับร้อง

ศึกษาดีแล้วในหน้าที่ของหญิงแม้อื่น ๆ

จักทำลูกรักให้รื่นรมย์ในกามได้ ลูกจักทำอะไรในป่าเล่า

ปฏิราชูหิ เต กญฺญา อานยิสฺสํ อลงฺกตา

ตาสุ ปุตฺเต ชเนตฺวาน อถ ปจฺฉา ปพฺพชิสฺสสิ.

โยมจักนำราชกัญญาจากพระราชาอื่น ๆ ผู้ประดับดีแล้วมา

ขอลูกรักให้กำเนิดพระโอรสในหญิงเหล่านั้นแล้ว

จึงบวชในภายหลังเถิด

ยุวา จ ทหโร จาสิ ปฐมุปฺปตฺติโต (๑) สุสู

รชฺชํ กาเรหิ ภทฺทนฺเต กึ อรญฺเญ กริสฺสสิ.

ลูกรักยังหนุ่มแน่นอยู่ในปฐมวัย ผมดำสนิท

จงครอบครองราชสมบัติก่อนเถิด

ขอลูกจงมีความเจริญ ลูกจักทำอะไรในป่าเล่า

(พระเตมีย์โพธิสัตว์แสดงธรรมโปรดพระราชาว่า)

ยุวา จเร พฺรหฺมจริยํ พฺรหฺมจารี ยุวา สิยา

ทหรสฺส หิ ปพฺพชฺชา เอตํ อิสีภิ วณฺณิตํ.

คนหนุ่มควรประพฤติพรหมจรรย์

ผู้ประพฤติพรหมจรรย์ควรจะเป็นคนหนุ่ม

เพราะการบวชของคนหนุ่ม ฤๅษีทั้งหลายสรรเสริญแล้ว

ยุวา จเร พฺรหฺมจริยํ พฺรหฺมจารี ยุวา สิยา

พฺรหฺมจริยํ จริสฺสามิ นาหํ รชฺเชนมตฺถิโก.

คนหนุ่มควรประพฤติพรหมจรรย์

ผู้ประพฤติพรหมจรรย์ควรเป็นคนหนุ่ม

อาตมภาพจักประพฤติพรหมจรรย์

อาตมภาพไม่ต้องการราชสมบัติ

ปสฺสามิ โวหํ ทหรํ อมฺม ตาต วทนฺตรํ (๑)

กิจฺฉาลทฺธํ ปิยํ ปุตฺตํ อปตฺวาว ชรํ มตํ.

อาตมภาพเห็นเด็กหนุ่มของท่านทั้งหลาย

ผู้เรียกมารดาและบิดา ซึ่งเป็นบุตรที่รักได้มาโดยยาก

ยังไม่ทันถึงความแก่เลยก็ตายเสียแล้ว

ปสฺสามิ โวหํ ทหรึ กุมารึ จารุทสฺสนึ

นววํสกฬีรํว ปลุคฺคํ ชีวิตกฺขยํ.

อาตมภาพเห็นเด็กสาวของท่านทั้งหลาย

ที่สวยสดงดงาม สิ้นชีวิต เหมือนหน่อไม้ไผ่ที่ถูกถอน

ทหราปิ หิ มิยนฺติ นรา จ อถ นาริโย

ตตฺถ โก วิสฺสเส โปโส ทหโรมฺหีติ ชีวิเต.

จริงอยู่ จะเป็นชายหรือหญิงก็ตาม

แม้ยังหนุ่มสาวก็ตาย เพราะฉะนั้น

ใครเล่าจะพึงวางใจในชีวิตนั้นได้ว่า เรายังเป็นหนุ่มสาว

ยสฺส รตฺยา วิวสาเน อายุ อปฺปตรํ สิยา

อปฺโปทเกว มจฺฉานํ กินฺนุ โกมารกํ ตหึ.

อายุของคนเป็นของน้อย เพราะวันคืนล่วงไป ๆ

เปรียบเหมือนอายุของฝูงปลาในน้ำน้อย

ความเป็นหนุ่มสาวในวัยนั้นจักทำอะไรได้

นิจฺจมพฺภาหโต โลโก นิจฺจญฺจ ปริวาริโต

อโมฆาสุ วชนฺตีสุ กึ มํ รชฺเชภิสิญฺจสิ.

สัตวโลกถูกครอบงำและถูกรุมล้อมอยู่เป็นนิตย์

เมื่อราตรีทั้งหลายทำอายุ วรรณะ และกำลัง

ของเหล่าสัตว์ให้สิ้นไปเป็นไปอยู่

มหาบพิตรจะอภิเษกอาตมภาพในราชสมบัติทำไม

(พระราชาตรัสว่า)

เกนมพฺภาหโต โลโก เกน จ ปริวาริโต

กาโย อโมฆา คจฺฉนฺติ ตํ เม อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต.

สัตวโลกถูกอะไรครอบงำ และถูกอะไรรุมล้อมไว้

อะไรชื่อว่าราตรีที่ทำอายุ วรรณะ

และกำลังของเหล่าสัตว์ให้สิ้นไปเป็นไปอยู่

โยมถามแล้ว ขอลูกรักจงบอกข้อนั้นแก่โยมเถิด

(พระเตมีย์โพธิสัตว์ทูลว่า)

มจฺจุนาพฺภาหโต โลโก ชราย ปริวาริโต

รโตฺย อโมฆา คจฺฉนฺติ เอวํ ชานาหิ ขตฺติย.

สัตวโลกถูกความตายครอบงำ

และถูกความแก่รุมล้อมไว้

วันคืนที่ชื่อว่าทำอายุ วรรณะ

และกำลังของเหล่าสัตว์ให้สิ้นไปก็เป็นไปอยู่

มหาบพิตร ขอจงทรงทราบอย่างนี้ ขอถวายพระพร

ยถาปิ ตนฺเต วิตนฺเต ยํ ยเทโววุยฺหติ (๑)

อปฺปกํ โหติ เวตพฺพํ เอวํ มจฺจาน ชีวิตํ.

เมื่อเส้นด้ายที่เขากำลังทอ

ช่างหูกทอไปได้เท่าใด ส่วนที่ต้องทอต่อไป

โยมก็พึงทราบว่า เหลืออยู่น้อยเท่านั้นฉันใด

ชีวิตของสัตว์ทั้งหลายก็ฉันนั้น

ยถา วาริวโห ปูโร คจฺฉํ น (๑) ปริวตฺตติ

เอวมายุ มนุสฺสานํ คจฺฉํ น ปริวตฺตติ.

ห้วงน้ำที่เต็มฝั่งเมื่อไหลไปย่อมไม่ไหลกลับฉันใด

อายุของมนุษย์ทั้งหลายเมื่อผ่านไป

ก็ย่อมไม่หวนกลับคืนฉันนั้น

ยถา วาริวโห ปูโร วเห รุกฺเข ปกูลเช

เอวํ ชราย มรเณน วุยฺหนฺเต สพฺพปาณิโน.

ห้วงน้ำที่เต็มฝั่งย่อมพัดพาเอาต้นไม้

ที่เกิดอยู่ริมฝั่งให้หักโค่นไปฉันใด

สัตว์ทั้งปวงย่อมถูกชราและมรณะพัดพาไปฉันนั้น

(พระราชาสดับธรรมกถาของพระเตมีย์โพธิสัตว์แล้ว จะเชิญให้ครองราชสมบัติอีก จึงตรัสว่า)

หตฺถานีกํ รถานีกํ อสฺเส ปตฺติญฺจ วมฺมิโน

นิเวสนานิ รมฺมานิ อหํ ปุตฺต ททามิ เต.

ลูกเอ๋ย โยมขอมอบกองพลช้าง กองพลม้า

กองพลรถ กองพลราบ เหล่าทหารผูกโล่

และพระราชนิเวศน์ที่น่ารื่นรมย์แก่ลูก

อิตฺถาคารญฺจ เต ทมฺมิ สพฺพาลงฺการภูสิตํ

ตา ปุตฺต ปฏิปชฺชสฺสุ ตฺวํ โน ราชา ภวิสฺสสิ.

อนึ่ง โยมขอมอบพระสนมกำนัลใน

ผู้ประดับด้วยเครื่องอลังการทุกอย่าง

ลูกเอ๋ย จงปกครองพระสนมกำนัลในเหล่านั้น

ลูกจักเป็นพระราชาของโยมทั้งหลาย

กุสลา นจฺจคีตสฺส สิกฺขิตา จาตุริตฺถิโย

กาเม ตํ รมยิสฺสนฺติ กึ อรญฺเญ กริสฺสสิ.

หญิงทั้ง ๔ คนผู้ฉลาดในการฟ้อนรำและการขับร้อง

ศึกษาดีแล้วในหน้าที่ของหญิงอื่น ๆ

จักทำลูกรักให้รื่นรมย์ในกามได้ ลูกจะทำอะไรในป่าเล่า

ปฏิราชูหิ เต กญฺญา อานยิสฺสํ อลงฺกตา

ตาสุ ปุตฺเต ชเนตฺวาน อถ ปจฺฉา ปพฺพชิสฺสสิ.

โยมจักนำราชกัญญาจากพระราชาอื่น ๆ

ผู้ประดับแล้วมาให้แก่ลูก

ลูกให้หญิงเหล่านั้นกำเนิดพระโอรสแล้ว

จึงบวชในภายหลังเถิด

ยุวา จ ทหโร จาสิ ปฐมุปฺปตฺติโต สุสุ

รชฺชํ กาเรหิ ภทฺทนฺเต กึ อรญฺเญ กริสฺสสิ.

ลูกยังหนุ่มแน่นอยู่ในปฐมวัย มีผมดำสนิท

จงครอบครองราชสมบัติก่อนเถิด

ขอลูกจงมีความเจริญ ลูกจักทำอะไรในป่าเล่า

โกฏฺฐาคารญฺจ โกสญฺจ วาหนานิ พลานิ จ

นิเวสนานิ รมฺมานิ อหํ ปุตฺต ททามิ เต.

ลูกเอ๋ย โยมขอมอบฉางหลวง พระคลัง พาหนะ

พลนิกาย และพระราชนิเวศน์อันน่ารื่นรมย์แก่ลูก

โคมณฺฑลปริพฺยูโฬฺห ทาสิสงฺฆปุรกฺขโต

รชฺชํ กาเรหิ ภทฺทนฺเต กึ อรญฺเญ กริสฺสสิ.

ลูกจงแวดล้อมด้วยแวดวงราชกัญญาที่งามพร้อม

จงแวดล้อมด้วยหมู่พระสนมกำนัลใน

จงครอบครองราชสมบัติก่อนเถิด

ขอลูกจงมีความเจริญ ลูกจักทำอะไรในป่าเล่า

(พระเตมีย์โพธิสัตว์เมื่อจะประกาศความที่ตนไม่ปรารถนาราชสมบัติ จึงทูลว่า)

กึ ยํ ธเนน ขีเยถ (๑) กึ ภริยาย มริสฺสติ

กึ โยพฺพเนน ชิณฺเณน ยํ ชรายาภิภุยฺยติ.

มหาบพิตรจะให้อาตมภาพเสื่อมไปเพราะทรัพย์ทำไม

บุคคลจักตายเพราะภรรยาทำไม

ประโยชน์อะไรด้วยความเป็นหนุ่มสาวที่แก่เฒ่า

เพราะถูกชราครอบงำ

ตตฺถ กา นนฺทิ กา ขิฑฺฑา กา รติ กา ธเนสินา (๑)

กึ เม ปุตฺเตหิ ทาเรหิ ราช มุตฺโตสฺมิ พนฺธนา.

ในโลกสันนิวาสที่มีชราและมรณะเป็นธรรมดานั้น

จะเพลิดเพลินไปทำไม จะเล่นหัวไปทำไม

จะยินดีไปทำไม จะแสวงหาทรัพย์ไปทำไม

จะมีประโยชน์อะไรด้วยลูกและเมียแก่อาตมภาพ

อาตมภาพเป็นผู้หลุดพ้นแล้วจากเครื่องผูก ขอถวายพระพร

โยหํ เอวํ ปชานามิ มจฺจุ เม นปฺปมชฺชติ

อนฺตเกนาธิปนฺนสฺส กา รตี กา ธเนสินา.

มัจจุราชย่อมไม่ย่ำยีอาตมภาพผู้รู้ชัดอย่างนี้ว่า

เมื่อบุคคลถูกมัจจุราชครอบงำแล้ว

จะยินดีไปทำไม จะแสวงหาทรัพย์ไปทำไม

ผลานมิว ปกฺกานํ นิจฺจํ ปตนโต ภยํ

เอวํ ชาตาน มจฺจานํ นิจฺจํ มรณโต ภยํ.

ภัยของผลไม้ที่สุกแล้วทั้งหลาย

ย่อมมีเพราะหล่นลงเป็นนิตย์ฉันใด

ภัยของเหล่าสัตว์ผู้เกิดมาแล้ว

ย่อมมีเพราะความตายอยู่เป็นนิตย์ฉันนั้น

สายเมเก น ทิสฺสนฺติ ปาโต ทิฏฺฐา พหู ชนา

ปาโต เอเก น ทิสฺสนฺติ สายํ ทิฏฺฐา พหู ชนา.

คนเป็นจำนวนมากที่ได้พบกันในตอนเช้า

ตกตอนเย็นบางพวกก็ไม่เห็นกัน

คนเป็นจำนวนมากที่ได้พบกันในตอนเย็น

ตกตอนเช้าบางพวกก็ไม่เห็นกัน

อชฺเชว กิจฺจมาตปฺปํ โก ชญฺญา มรณํ สุเว

น หิ โน สงฺกรนฺเตน มหาเสเนน มจฺจุนา.

ควรรีบทำความเพียรเสียแต่ในวันนี้

ใครเล่าจะพึงรู้ได้ว่า ความตายจะมีในวันพรุ่งนี้

เพราะความผ่อนผันกับมัจจุราชที่มีเสนาหมู่ใหญ่นั้น

ไม่มีแก่เราทั้งหลายเลย

โจรา ธนสฺส ปตฺเถนฺติ ราช มุตฺโตสฺมิ พนฺธนา

เอหิ ราช นิวตฺตสฺสุ นาหํ รชฺเชน มตฺถิโกติ.

เตมิยชาตกํ (๑) ปฐมํ.

พวกโจรย่อมปรารถนาทรัพย์

มหาบพิตร อาตมภาพเป็นผู้หลุดพ้นแล้วจากเครื่องผูก

เชิญมหาบพิตรเสด็จกลับไปเถิด

อาตมภาพไม่มีความต้องการด้วยราชสมบัติ ขอถวายพระพร

เตมิยชาดกที่ ๑ จบ

๒. มหาชนกชาดก (๕๓๙)