๙. วิธุรชาดก เล่ม ๒๘

ปณฺฑุ กีสิยาสิ ทุพฺพลา

วณฺณรูปํ น ตเวทิสํ ปุเร

วิมเล อกฺขาหิ ปุจฺฉิตา

กีทิสี ตุยฺหํ สรีรเวทนา ฯ

เธอมีผิวพรรณเหลือง ซูบผอม ถอยกำลัง เมื่อก่อนรูปพรรณของเธอมิได้เป็นเช่นนี้เลย ดูกรพระน้องวิมลา พี่ถามแล้วขอเธอจงบอก เวทนาในร่างกายของเธอเป็นเช่นไร ฯ

ธมฺโม มนุเชสุ มาตีนํ

โทหโฬ นาม ชนินฺท วจฺจติ

ธมฺมาหตํ นาคกุญฺชร

วิธุรสฺส หทยาภิปตฺถเย ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมหมู่นาค ชื่อว่าความอยากได้โน่นอยากได้นี่ เขาเรียกกันว่าเป็นธรรมดาของหญิงทั้งหลายในหมู่มนุษย์ ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐสุดในหมู่นาค หม่อมฉันปรารถนาดวงหทัยของวิธุรบัณฑิต ที่บุคคลนำมาได้โดยชอบเพคะ ฯ

จนฺทํ โข ตฺวํ วิมเล โทหฬายสิ

สุริยํ วา อถวาปิ มาลุตํ

ทุลฺลภํ ๑ หิ วิธุรสฺส ทสฺสนํ ๒

โก วิธุรํ อิธมานยิสฺสติ ฯ

ดูกรพระน้องวิมลา เธอปรารถนาหทัยของวิธุรบัณฑิต ดังจะปรารถนาพระจันทร์ พระอาทิตย์ หรือลม เพราะว่าวิธุรบัณฑิตยากที่บุคคลจะเห็นได้ ใครจักนำวิธุรบัณฑิตมาในนาคพิภพนี้ได้ ฯ

กินฺนุ ตาต ตุวํ ปชฺฌายสิ

ปทุมํ หตฺถคตํว เต มุขํ

กินฺนุ ทุมฺมนรูโปสิ อิสฺสร

มา ตฺวํ โสจิ อมิตฺตตาปน ฯ

ข้าแต่สมเด็จพระบิดา เหตุไรหนอสมเด็จพระบิดาจึงทรงซบเซา พระพักตร์ของสมเด็จพระบิดา เป็นเหมือนดอกปทุมที่ถูกขยำด้วยมือ ข้าแต่สมเด็จพระบิดาผู้เป็นใหญ่เป็นที่เกรงขามของศัตรู เหตุไรหนอสมเด็จพระบิดาจึงทรงเป็นทุกข์พระหฤทัย อย่าทรงเศร้าโศกไปเลย เพค๊ะ ฯ

มาตา หิ ตว อิรนฺทติ ๓

วิธุรสฺส หทยํ ธนิยฺยติ

ทุลฺลภํ หิ วิธุรสฺส ทสฺสนํ

โก วิธุรํ อิธมานยิสฺสติ ฯ

อิรันทดีลูกรัก ก็พระมารดาของเจ้า ปรารถนาดวงหทัยของวิธุรบัณฑิตเพราะวิธูรบัณฑิต ยากที่บุคคลจะเห็นได้ ใครจักนำวิธูรบัณฑิต มาในนาคพิภพนี้ได้.

ตํ ภตฺตารํ ๔ ปริเยสนํ จร

โย วิธุรํ อิธมานยิสฺสติ ฯ

ปิตุโน จ สา สุตฺวาน วากฺยํ

รตฺตึ นิกฺขมฺม อวสฺสุตี จริ ฯ

เจ้าจงไปเที่ยวแสวงหาสามี ซึ่งสามารถนำวิธูรบัณฑิตมาในนาคพิภพนี้ก็นางนาคมาณวิกานั้นได้สดับพระดำรัสของพระบิดาดังนี้แล้ว เป็นผู้มีจิตชุ่มด้วยกิเลส ออกเที่ยวแสวงหาสามีในคืนนั้น.

เก คนฺธพฺเพ เก รกฺขเส จ นาเค

เก กึปุริเส อถวาปิ มานุเส

เก ปณฺฑิเต สพฺพกามทเท

ทีฆรตฺตํ ภตฺตา เม ภวิสฺสติ ฯ

๑-๒ สี. ยุ. ทุลฺลเภ ... ทสฺสเน ฯ ๓ ม. อิรนฺธติ ฯ อิโต ปรํ อีทิสเมว ฯ

๔ ม. ตสฺส ภตฺตุปริเยสนํ ฯ

คนธรรพ์ รากษส นาค กินนร หรือมนุษย์ผู้ฉลาดสามารถ จะให้สิ่งที่น่าใคร่ทั้งปวงได้ คนไหนก็ตามที่จักเป็นสามีของเราตลอดกาลนาน.

อสฺสาส เหสฺสามิ เต ปติ

ภตฺตา เต เหสฺสามิ อนินฺทโลจเน

ปญฺญาหิ มม ตถาวิธาหิ

อสฺสาส เหสฺสสิ ภริยา มม ฯ

ดูกรนางผู้มีนัยน์ตาหาที่ติมิได้ เธอจงเบาใจเถิด เราจักเป็นสามีของเธอจักเป็นผู้เลี้ยงดูเธอ เพราะปัญญาของเราอันสามารถจะนำเนื้อดวงใจของวิธูรบัณฑิตมาให้ จงเบาใจเถิด เธอจักเป็นภรรยาของเรา.

อวจาสิ ปุณฺณกํ อิรนฺทตี

ปุพฺพปถานุคเตน เจตสา

เอหิ คจฺฉาม ปิตุ มมนฺติเก

เอเสว เต เอตมตฺถํ ปวกฺขติ ฯ

นางอิรันทดีผู้มีใจกำหนัดรักใคร่ เพราะเคยร่วมอภิรมย์กันมาในภพก่อนได้กล่าวกับปุณณกยักษ์ว่า มาเถิดท่าน เราจักไปในสำนักพระบิดาของดิฉัน พระบิดาของดิฉันจักตรัสบอกเนื้อความนั้นแก่ท่าน.

อลงฺกตา สุวสนา มาลินี จนฺทนุสฺสทา

ยกฺขํ หตฺเถ คเหตฺวาน ปิตุ สนฺติกมุปาคมิ ฯ

นางอิรันทดีประดับประดานุ่งผ้าเรียบร้อย ทัดทรงดอกไม้ประพรมด้วยจุรณแก่นจันทน์ จูงมือปุณณกยักษ์เข้าไปสู่สำนักแห่งพระบิดา.

นาควร วโจ สุณาหิ เม

ปฏิรูปํ ปฏิปชฺช สุงฺกิยํ

ปตฺเถมิ อหํ อิรนฺทตึ

ตาย สมงฺคึ กโรหิ มํ ตุวํ ฯ

สตํ หตฺถี สตํ อสฺสา สตํ อสฺสตรี รถา

สตํ วลภิโย ปุณฺณา นานารตฺนสฺส เกวลา

เต นาค ปฏิปชฺชสฺสุ ธีตรํ เทหิรนฺทตึ ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐกว่าหมู่นาค ขอพระองค์ได้ทรงโปรดสดับถ้อยคำของข้าพระองค์ ขอพระองค์จงทรงรับสินสอดตามสมควร ข้าพระองค์ปรารถนาพระนางอิรันทดี ขอพระองค์ ได้ทรงพระกรุณาให้ข้าพระองค์ได้อยู่ร่วมกับพระนางอิรันทดีเถิด ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐ ขอได้ทรงพระกรุณารับสินสอดนั้น คือ ช้าง ๑๐๐ ม้า ๑๐๐ รถเทียมม้า ๑๐๐เกวียนบรรทุกของเต็ม ล้วนแก้วต่างๆ ๑๐๐ ขอได้โปรดพระราชทานพระราชธิดาอิรันทดีแก่ข้าพระองค์เถิด พระเจ้าข้า.

ยาว อามนฺตเย ญาตี มิตฺเต จ สุหทชฺชเน

อนามนฺตกตกมฺมํ ตํ ปจฺฉา อนุตปฺปติ ฯ

ขอท่านจงรออยู่จนเราได้ปรึกษาหารือกับบรรดาญาติ มิตร และเพื่อนที่สนิทเสียก่อน กรรมที่กระทำด้วยการไม่ปรึกษาหารือ ย่อมเดือดร้อนในภายหลัง.

ตโต โส วรุโณ นาโค ปวิสิตฺวา นิเวสนํ

ภริยํ อามนฺตยิตฺวาน อิทํ วจนมพฺรวิ ฯ

อยํ โส ปุณฺณโก ยกฺโข ยาจติ มํ อิรนฺทตึ

พหุนา วิตฺตลาเภน ตสฺส เทม ปิยํ มม ฯ

ลำดับนั้น ท้าววรุณนาคราชเสด็จเข้าไปยังนิเวศน์ ตรัสปรึกษากับพระชายาเป็นพระคาถา ความว่า ปุณณกยักษ์ มาขอลูกอิรันทดีกะเรา เราจะให้ลูกอิรันทดี ซึ่งเป็นที่รักของเรา แก่ปุณณกยักษ์นั้น เพราะได้ทรัพย์เป็นจำนวนมากหรือ.

น ธเนน น วิตฺเตน ลพฺภา อมฺหํ อิรนฺทตี

สเจ จ โข หทยํ ปณฺฑิตสฺส

ธมฺเมน ลทฺธา อิธ มาหเรยฺย

เอเตน วิตฺเตน กุมาริ ลพฺภา

นาญฺญํ ธนํ อุตฺตรึ ปตฺถยาม ฯ

ปุณณกยักษ์ไม่พึงได้ลูกอิรันทดีของเราเพราะทรัพย์ เพราะสิ่งที่ปลื้มใจแต่ถ้าปุณณกยักษ์ ได้หทัยของวิธูรบัณฑิตนำมาในนาคพิภพนี้โดยชอบธรรม เพราะความชอบนั่นแลเขาจะพึงได้ลูกสาวของเรา หม่อมฉันปรารถนาทรัพย์อื่นยิ่งไปกว่าหทัยของวิธูรบัณฑิตหามิได้.

ตโต โส วรุโณ นาโค นิกฺขมิตฺวา นิเวสนา

ปุณฺณกามนฺตยิตฺวาน อิทํ วจนมพฺรวิ ฯ

น ธเนน น วิตฺเตน ลพฺภา อมฺหํ อิรนฺทตี

สเจ ตุวํ ทหยํ ปณฺฑิตสฺส

ธมฺเมน ลทฺธา อิธมาหเรสิ

เอเตน วิตฺเตน กุมาริ ลพฺภา

นาญฺญํ ธนํ อุตฺตรึ ปตฺถยาม ฯ

ลำดับนั้น ท้าววรุณนาคราชเสด็จออกจากนิเวศน์ แล้วตรัสเรียกปุณณกยักษ์มาตรัสว่า ท่านไม่พึงได้ลูกอิรันทดีของเราเพราะทรัพย์ เพราะสิ่งปลื้มใจ ถ้าท่านได้หทัยของวิธูรบัณฑิตนำมา ในนาคพิภพนี้โดยชอบธรรม ท่านจะพึงได้ลูกสาวของเรา เราปรารถนาทรัพย์อื่นยิ่งไปกว่าหทัยของวิธูรบัณฑิตหามิได้.

ยํ ปณฺฑิโตเตฺยเก วทนฺติ โลเก

ตเมว พาโลติ ปุนาหุ อญฺเญ

อกฺขาหิ เม วิปฺปวทนฺติ เอตฺถ

กํ ปณฺฑิตํ นาค ตุวํ วเทสิ ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐ ในโลกนี้ คนบางพวกย่อมเรียกคนใดว่าเป็นบัณฑิต คนพวกอื่นกลับเรียกคนนั้นนั่นแลว่าเป็นพาล ในเรื่องนี้คนทั้งหลายยังกล่าวแย้งกันอยู่ ขอได้ตรัสบอกแก่ข้าพระองค์ พระองค์ทรงเรียกใครว่าเป็นบัณฑิต.

โกรพฺยราชสฺส ธนญฺชยสฺส ๑

ยทิ เต สุโต วิธุโร นาม กตฺตา

อาเนหิ ตํ ปณฺฑิตํ ธมฺมลทฺธา

อิรนฺทตี ปฏฺฐจราว ๒ เต โหตุ ฯ

บัณฑิตชื่อว่าวิธูระ ผู้ทำการสั่งสอนอรรถธรรมแก่พระเจ้าธนญชัยโกรพยราช ถ้าท่านได้ฟังได้ยินมาแล้ว ท่านจงไปนำบัณฑิตนั้นมาครั้นท่านได้มาโดยธรรมแล้ว อิรันทดีธิดาของเราจงเป็นภรรยาของท่านเถิด.

อิทญฺจ สุตฺวา วรุณสฺส วากฺยํ

อุฏฺฐาย ยกฺโข ปรมปฺปตีโต

ตตฺเถว สนฺโต ปุริสํ อสํสิ

อาเนหิ อาชญฺญมิเธว ยุตฺตํ ฯ

ชาตรูปมยา กณฺณา กาจมฺหิจมยา ขุรา

ชมฺโพนทสฺส ปากสฺส สุวณฺณสฺส อุรจฺฉโท ฯ

ฝ่ายปุณณกยักษ์ ได้สดับพระดำรัสของท้าววรุณนาคราชดังนี้แล้ว ยินดียิ่งนัก ลุกขึ้นแล้ว ไปสั่งบุรุษคนใช้ของตนผู้อยู่ในที่นั้นว่า เจ้าจงนำม้าอาชาไนยที่ประกอบไว้แล้วมา ณ ที่นี้ ม้าสินธพอาชาไนยนั้น มีหูทั้งสองประดับด้วยทองคำ กีบหุ้มด้วยแก้วแดง มีเครื่องประดับอกล้วนแล้วด้วยทองชมพูนุทอันสุกใส.

เทววาหวหํ ยานํ อสฺสมารุยฺห ปุณฺณโก

อลงฺกโต กปฺปิตเกสมสฺสุ

ปกฺกามิ เวหายสมนฺตลิกฺเข ฯ

โส ปุณฺณโก กามราเคน ๓ คิทฺโธ

อิรนฺทตึ นาคกญฺญํ ชิคึสํ

คนฺตฺวาน ตํ ภูตปตึ ยสสฺสึ

อิจฺจพฺรวิ เวสฺสวณํ กุเวรํ ฯ

โภควตี นาม มนฺทิเร

วาสา หิรญฺญวตีติ วุจฺจติ

นคเร นิมฺมิเต กาญฺจนมเย

มณฺฑลสฺส อุรคสฺส นิฏฺฐิตํ ฯ

อฏฺฏาลกา โอฏฺฐคีวิโย

โลหิตงฺคสฺส มสารคลฺลิโนพ

ปาสาเทตฺถ สิลามยา๕

โสวณฺณรตเนน ฉาทิตา ฯ

อมฺพา ติลกา จ ชมฺพุโย

สตฺตปณฺณา มุจลินฺทเกตกา

ปิยงฺคุกา ๑ อุทฺทาลกา สหา

ปาริภทฺทกา สินฺทุวาริตา ๒ ฯ

จมฺเปยฺยกา นาคมลฺลิกา

ภคินีมาลา อเถตฺถ โกลิยา

เอเต ทุมา ปริณามิตา

โสภยนฺติ อุรคสฺส มนฺทิเร ๓ ฯ

ขชฺชุเรตฺถ สิลามยา โสวณฺณธุวปุปฺผิตา พหู

ยตฺถ วสโตปปาติโก

นาคราชา วรุโณ มหิทฺธิโก ฯ

ตสฺส โกมาริกา ภริยา

วิมลา กาญฺจนเวลฺลิวิคฺคหา

กาฬา ตรุณาว อุคฺคตา

ปุจิมนฺทตฺถนี ๑ จารุทสฺสนา ฯ

ลาขารสรตฺตสุจฺฉวี

กณิการาว นิวาตปุปฺผิตา

ติทิโวกฺกจราว อจฺฉรา

วิชฺชุวพฺภฆนาว นิสฺสฏา ฯ

สา โทหฬินี สุวิมฺหิตา

วิธุรสฺส หทยํ ธนิยฺยติ

ตํ เนสํ ททามิ อิสฺสร

เตน เต เทนฺติ อิรนฺทตึ มมํ ฯ

๑ ม. ธนญฺจยสฺส ฯ ๒ ม. ปทจรา ฯ ๓ สี. ยุ. กามเวเคน ฯ

๑ ม. ปิยงฺคุ ฯ ๒ ม. สินฺทุวารกา ฯ ๓ ม. มนฺทิรํ ฯ

ปุณณกยักษ์ผู้ประดับประดาแล้ว แต่งผมและหนวดดีแล้วขึ้นม้าอันเป็นยานพาหนะของเทวดา เหาะไปในอากาศกลางหาว ปุณณกยักษ์นั้นกำหนัดแล้วด้วยกามราคะ ปรารถนา

นางอิรันทดีนาคกัญญา ไปทูลท้าวกุเวรเวสสวัณผู้เรืองยศซึ่งเป็นใหญ่แห่งหมู่ยักษ์ว่า ภพนาคนั้นเขาเรียกชื่อว่าโภควดีนครบ้าง วาสนครบ้าง หิรัญญวดีนครบ้าง เป็นเมืองที่บุญญกรรมนิรมิต ล้วนแต่ทองคำ สำเร็จแก่พระยานาคผู้บริบูรณ์ด้วยโภคทรัพย์ทุกอย่าง ป้อมและเชิงเทิน สร้างโดยสัณฐานคออูฐ ล้วนแล้วด้วยแก้วแดงและแก้วลาย ในนาคพิภพนั้น มีปราสาทล้วนแล้วด้วยหิน มุงด้วยกระเบื้องทองในนาคพิภพนั้น มีไม้มะม่วง ไม้หมากเม่า ไม้หว้า ไม้ตีนเป็ด ไม้จิก ไม้การะเกต ไม้ประยงค์ ไม้ราชพฤกษ์ไม้มะม่วงหอม ไม้ชะบา ไม้ยางทราย ไม้จำปา ไม้กากระทิง มะลิซ้อน มะลิลา และไม้กะเบา ต้นไม้ในนาคพิภพเหล่านี้มีกิ่งติดต่อกันและกัน งามยิ่งนัก ในนาคพิภพนั้น มีต้นอินทผาลัม อันสำเร็จด้วยแก้วอินทนิลมีดอกและผลล้วนไปด้วยทองเนืองนิตย์ ท้าววรุณนาคราชผู้มีฤทธิ์มาก เป็นผู้ผลุดขึ้นเกิดอยู่ในนาคพิภพนั้น มเหษีของพระยานาคราชนั้น กำลังรุ่นสาว ทรงพระนามว่าวิมลามีพระรูปพระโฉมอันประกอบด้วย ศิริงดงามดังก้อนทองคำสะโอดสะองดังหน่อเถาจิงจ้อดำ พระถันทั้งคู่มีสัณฐานดังผลมะพลับ น่าดูยิ่งนัก พระฉวีวรรณแดงดังน้ำครั่ง เปรียบเหมือนดอกกรรณีการ์อันแย้มบาน เปรียบดังนางอัปสรผู้อยู่

ในสวรรค์ชั้นไตรทศ หรือเปรียบเหมือนสายฟ้าอันแลบออกจากกลีบเมฆ ข้าพระองค์ผู้เป็นใหญ่ พระนางวิมลานั้นทรงแพ้พระครรภ์ ทรงปรารถนาดวงหทัยของวิธุรบัณฑิตข้าพระองค์ จะถวายดวงหทัยของวิธุรบัณฑิต แก่ท้าววรุณนาคราชและพระนางวิมลา เพราะการนำดวงหทัยของวิธุรบัณฑิตไปถวายแล้ว ท้าววรุณนาคราชและพระนางวิมลาจะพระราชทาน พระนางอิรันทดีราชธิดาแก่ข้าพระองค์ ฯ

โส ปุณฺณโก ภูตปตึ ยสสฺสึ

อามนฺติย เวสฺสวณํ กุเวรํ

ตตฺเถว สนฺโต ๒ ปุริสํ อสํสิ

อาเนหิ อาชญฺญมิเธว ยุตฺตํ ฯ

ชาตรูปมยา กณฺณา กาจมฺหิจมยา ขุรา

ชมฺโพนทสฺส ปากสฺส สุวณฺณสฺส อุรจฺฉโท ฯ

เทววาหวหํ ยานํ อสฺสมารุยฺห ปุณฺณโก

อลงฺกโต กปฺปิตเกสมสฺสุ

ปกฺกามิ เวหายสมนฺตลิกฺเข ฯ

ปุณณกยักษ์นั้น ทูลลาท้าวกุเวรเวสสวัณผู้เรืองยศ เป็นใหญ่ในหมู่ยักษ์แล้วไปสั่งบุรุษคนใช้ของตนผู้อยู่ในที่นั้นว่า เจ้าจงนำม้าอาชาไนยที่ประกอบแล้วมา ณ ที่นี้ ม้าสินธพนั้นมีหูทั้งสองประดับด้วยทองคำ กีบหุ้มด้วยแก้วแดง เครื่อง ประดับอกล้วนด้วยทองคำชมพูนุทอันสุกใส ปุณณกยักษ์ผู้ประดับประดาแล้ว แต่งผมและหนวดดีแล้ว ขึ้นม้าอันเป็นยานพาหนะของเทวดา เหาะไปในอากาศกลางหาว ฯ

โส อคมา ราชคหํ สุรมฺมํ

องฺคสฺส รญฺโญ นครํ ทุราสทํ ๑

พหูตภกฺขํ พหุอนฺนปานํ

มสกฺกสารํ วิย วาสวสฺส ฯ

มยูรโกญฺจคณสงฺฆุฏฺฐํ

ทิชาภิฆุฏฺฐํ ทิชสงฺฆเสวิตํ

นานาสกุณาภิรุทํ สุวงฺคณํ ๒

ปุปฺผาภิกิณฺณํ หิมวํว ปพฺพตํ ฯ

โส ปุณฺณโก เวปุลมาภิรุยฺห ๓

สิลุจฺจยํ กึปุริสานุจิณฺณํ

อนฺเวสมาโน มณิรตนํ อุฬารํ

ตมทฺทส ปพฺพตกูฏมชฺเฌ ฯ

๑ ปิจุมณฺฑตฺถนีติปิ ปาโฐ ฯ ๒ ยุ. สนฺตํ ฯ

ปุณณกยักษ์นั้น ได้เหาะไปสู่กรุงราชคฤห์อันน่ารื่นรมย์ยิ่งนักเป็นนครของพระเจ้าอังคราช อันพวกข้าศึกไม่กล้าเข้าใกล้มีภักษาหาร และข้าวน้ำมากมาย ดังมสักกสารภพของท้าววาสวะ เป็นนครกึกก้องด้วยหมู่นกยูงและนกกะเรียนอื้ออึงด้วยฝูงนกต่างๆ ชนิด เป็นที่เสพอาศัยของฝูงทิชาชาติมีนกต่างๆ ส่งเสียงร้องอยู่อึงมี่ ภูมิภาคราบเรียบ ดารดาษไปด้วยบุปผชาติดังขุนเขาหิมวันต์ ปุณณกยักษ์นั้น ขึ้นสู่วิบุลบรรพตอันเป็นภูเขาศิลาล้วน เป็นที่อาศัยอยู่ของหมู่กินนรเที่ยวแสวงหาแก้วมณีดวงประเสริฐอยู่ ได้เห็นดวงแก้วมณีนั้น ณ ท่ามกลางยอดภูเขา ฯ

ทิสฺวา มณึ ปภสฺสรํ ชาติวนฺตํ ๔

ธนาหรํ ๕ มณิรตนํ อุฬารํ

ททฺทลฺลมานํ ยสสา ยสสฺสินํ

โอภาสตี วิชฺชุริวนฺตลิกฺเข ฯ

ตมคฺคหี เวฬุริยํ มหคฺฆํ

มโนหรํ ๕ นาม มหานุภาวํ

อาชญฺญมารุยฺห อโนมวณฺโณ

ปกฺกามิ เวหายสมนฺตลิกฺเข ฯ

๑ สี.ม. ทุรายุตํ ฯ ๒ สี.ยุ. สุภงฺคณํ ฯ ๓ ม. -ภิรุหิ ฯ ๔ ม. ชาติมนฺตํ ฯ

๕ ม. มโนหรํ ฯ

ปุณณกยักษ์ ครั้นเห็นดวงแก้วมณีมีรัศมีอันผุดผ่อง เป็นแก้วมณีอันประเสริฐสุด สามารถจะนำทรัพย์มาให้ได้ดังใจปรารถนา รุ่งโรจน์ชัชวาลย์ด้วยหมู่แก้วบริวารเป็นอันมากสว่างไสวดังสายฟ้าในอากาศ ปุณณกยักษ์ได้ถือเอาแก้วมณีชื่อมโนหรจินดาอันมีค่ามาก มีอานุภาพมาก เป็นผู้มีวรรณะไม่ทราม ขึ้นหลังม้าสินธพอาชาไนยเหาะไปในอากาศกลางหาว ฯ

โส อคมา ๑ นครํ อินฺทปตฺตํ

โอรุยฺหุปาคญฺฉิ สภํ กุรูนํ

สมาคเต เอกสตํ สมคฺเค

อเวฺหตฺถ ยกฺโข อวิกมฺปมาโน ฯ

โกนีธ รญฺญํ วรมาภิเชติ

กมาภิเชยฺยาม วรทฺธเนน

กมนุตฺตรํ รตนวรํ ชินาม

โก วาปิ โน เชติ วรทฺธเนน ฯ

ปุณณกยักษ์ได้เหาะไปยังอินทปัตตนคร ลงจากหลังม้าแล้วเข้าไปสู่ที่ประชุมของชาวกุรุรัฐ ไม่กลัวเกรงพระราชา ๑๐๑พระองค์ ที่ประชุมพร้อมเพรียงกันอยู่ ณ ที่นั้น กล่าวท้าทายด้วยสะกาว่า บรรดาพระราชาในราชสมาคมนี้ พระองค์ไหนหนอจะทรงชิงเอาแก้วอันประเสริฐ ของข้าพระองค์ได้หรือว่าข้าพระองค์จะพึงชนะพระราชาพระองค์ไหน ด้วยทรัพย์อันประเสริฐ อนึ่ง ข้าพระองค์จะชิงเอาแก้วอันประเสริฐยิ่ง กะพระราชาพระองค์ไหน หรือพระราชาพระองค์ไหน จะทรงชนะข้าพระองค์ด้วยทรัพย์อันประเสริฐ ฯ

กุหึ นุ รฏฺเฐ ตว ชาติภูมิ

น โกรพฺยสฺเสว วโจ ตเวทํ

อภีโตสิ ๒ โน วณฺณนิภาย สพฺเพ

อกฺขาหิ เม นามญฺจ พนฺธเว จ ฯ

ชาติภูมิของท่านอยู่ในแว่นแคว้นไหน ถ้อยคำของท่านนี้ไม่ใช่ถ้อยคำของชาวกุรุรัฐเลย ท่านมิได้กลัวเกรงเราทั้งปวงด้วยรัศมีแห่งผิวพรรณ ท่านจงบอกชื่อและพวกพ้องของท่านแก่เรา ฯ

กจฺจายโน มาณวโกสฺมิ ราช

อนูนนาโม อิติ มวฺหยนฺติ

องฺเคสุ เม ญาตโย พนฺธวา จ

อกฺเขน เทวสฺมิ อิธานุปตฺโต ฯ

ข้าแต่พระราชา ข้าพระองค์เป็นมาณพกัจจายนโคตร ชื่อว่าปุณณกะญาติและพวกพ้องของข้าพระองค์ อยู่ในนครกาลจัมปาก์ แคว้นอังคะย่อมเรียกข้าพระองค์อย่างนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐ ข้าพระองค์มาถึงในเมืองนี้ด้วยต้องการจะเล่นพนันสะกา.

กึ มาณวสฺส รตนานิ อตฺถิ

เย ตํ ชินนฺโต หเร อกฺขธุตฺโต

พหูนิ รญฺโญ รตนานิ อตฺถิ

เต ตฺวํ ทลิทฺโท กถมวฺหเยสิ ฯ

๑ ม. อคฺคมา ฯ ๒ ยุ. อภิโภสิ ฯ

พระราชาผู้ทรงชำนาญการเล่นสะกา เมื่อชนะท่าน จะพึงนำเอาแก้วเหล่าใดไป แก้วเหล่านั้นของมาณพมีอยู่หรือ แก้วของพระราชามีอยู่เป็นจำนวนมาก ท่านเป็นคนเข็ญใจจะมาพนันกะพระราชาเหล่านั้นได้อย่างไร.

ธนาหโร ๑ นาม มณิ มมายํ

ธนาหรํ ๒ มณิรตนํ อุฬารํ

อิมญฺจ อาชญฺญํ อมิตฺตตาปนํ

เอตํ เม ชินิตฺวา หเร อกฺขธุตฺโต ฯ

แก้วมณีของพระองค์ดวงนี้ ชื่อว่าสามารถ นำทรัพย์มาให้ได้ดังใจปรารถนา นักเลงเล่นสะกาชนะข้าพระองค์แล้ว พึงนำแก้วมณีดวงประเสริฐสามารถนำทรัพย์มาให้ได้ดังใจปรารถนา และม้าอาชาไนยเป็นที่เกรงขามของศัตรูนี้ไป.

เอโก มณิ มาณว กึ กริสฺสติ

อาชานิเยโก ปน กึ กริสฺสติ

พหูนิ รญฺโญ รตนานิ อตฺถิ

อาชานิยา วาตชวา อนปฺปกา ฯ

โทหฬกณฺฑํ นาม ฯ

ดูกรมาณพ แก้วมณีดวงเดียวจักทำอะไรได้ อนึ่ง ม้าอาชาไนยตัวเดียวจักทำอะไรได้ แก้วของพระราชามีเป็นอันมาก ม้าอาชาไนยที่มีกำลังรวดเร็วดังลมของพระราชามีมิใช่น้อย.

อิทญฺจ เม มณิรตนํ ปสฺส ตฺวํ ทฺวิปทุตฺตม

อิตฺถีนํ วิคฺคหา เจตฺถ ปุริสานญฺจ วิคฺคหา ฯ

มิคานํ วิคฺคหา เจตฺถ สกุณานญฺจ วิคฺคหา

นาคราเช สุปณฺเณ จ ๓ มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ ฯ

(นี้) ชื่อโทหฬกัณฑ์

ข้าแต่พระองค์ผู้สูงสุดกว่าประชาชน ขอพระองค์ทรงทอดพระเนตร

ดูแก้วมณีของข้าพระองค์ดวงนี้ รูปหญิงและรูปชาย รูปเนื้อและรูปนกปรากฏเป็นหมู่ๆ อยู่ในแก้วมณีดวงนี้ พระยานาคและพระยาครุฑก็ปรากฏอยู่ในแก้วมณีดวงนี้ เชิญพระองค์ทอดพระเนตรสิ่งที่น่าอัศจรรย์อันธรรมดาสร้างสรรค์ไว้ในแก้วมณีดวงนี้ พระเจ้าข้า.

หตฺถานีกํ รถานีกํ อสฺเส ปตฺตี จ วมฺมิเน ๔

จตุรงฺคินิมํ เสนํ มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ ฯ

หตฺถาโรเห อนีกฏฺเฐ รถิเก ปตฺติการเก

พลคฺคานิ วิยูหานิ ๕ มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ ฯ

ขอเชิญทอดพระเนตรจตุรงคินีเสนา คือ กองช้าง กองม้า กองรถและกองเดินเท้าอันสวมเกราะ อันธรรมดาสร้างสรรค์ไว้ในแก้วมณีดวงนี้เชิญทอดพระเนตรพลทหารที่จัดไว้เป็นกรมๆ คือกรมช้าง กรมม้ากรมรถ กรมราบ อันธรรมดาสร้างสรรค์ไว้ในแก้วมณีดวงนี้.

ปุรํ อฏฺฏาลสมฺปนฺนํ ๖ พหุปาการโตรณํ

สิงฺฆาฏเก สุภูมิโย มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ ฯ

เอสิกา ปริขาโย จ ปลีฆํ อคฺคฬานิ จ

อฏฺฏาลเก จ ทฺวาเร จ มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ ฯ

๑ ม. มโนหโร ฯ ๒ ม. มโนหรํ ฯ ๓ ม. นาคราชา สุปณฺณา จ ฯ ๔ สี.ยุ.

ธชานิ จ ฯ ๕ ม. วิยูฬฺหานิ ฯ ๖ ม. อุทฺธาปสมฺปนฺนํ ฯ สี.ยุ. อุทฺทปสมฺปนฺนํ ฯ

ขอเชิญทอดพระเนตรพระนครอันสมบูรณ์ด้วยป้อม มีกำแพง และค่ายเป็นอันมาก มีถนนสามแพร่ง สี่แพร่ง มีพื้นราบเรียบ อันธรรมดาสร้างสรรค์ไว้ในแก้วมณีดวงนี้ ขอเชิญทอดพระเนตรเสาระเนียด เสาเขื่อน กลอน ประตู ซุ้มประตู และประตู อันธรรมดาสร้างสรรค์ค์ไว้ในแก้วมณีดวงนี้.

ปสฺส โตรณมคฺเคสุ นานาทิชคณา พหู

หํสา โกญฺจา มยูรา จ จกฺกวากา จ กุกฺกุหา ฯ

กุณาลกา พหู จิตฺรา สิขณฺฑี ชีวชีวกา

นานาทิชคณากิณฺณํ มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ ฯ

ขอเชิญทอดพระเนตรฝูงนกนานาชนิดมากมาย ที่เสาค่าย และหนทางคือ ฝูงหงษ์ นกกะเรียน นกยูง นกจากพราก และนกเขา อันธรรมดาสร้างสรรค์ค์ไว้ในแก้วมณีดวงนี้ ขอเชิญทอดพระเนตรพระนครอันเกลื่อนกล่นไปด้วยฝูงนกต่างๆ คือ นกดุเหว่าดำ ดุเหว่าลาย ไก่ฟ้า นกโพรดกเป็นจำนวนมาก อันธรรมดาสร้างสรรค์ค์ไว้ในแก้วมณีดวงนี้.

ปสฺส นครํ สุปาการํ อพฺภูตํ โลมหํสนํ

สมุสฺสิตทฺธชํ รมฺมํ สุวณฺณวาลุกสนฺถตํ ฯ

ปสฺเสตฺถ ปณฺณสาลาโย วิภตฺตา ภาคโส มิตา

นิเวสเน นิเวเส จ สนฺธิพฺยูเห ปถตฺถิโย ๑ ฯ

ขอเชิญทอดพระเนตรพระนครอันแวดล้อมไปด้วยกำแพงทอง เป็นนครน่าอัศจรรย์ขนพองสยองเกล้า เขาชักธงขึ้นประจำลาดด้วยทรายทองน่ารื่นรมย์ อันธรรมดาสร้างสรรค์ค์ไว้ในแก้วมณีดวงนี้ ขอเชิญทอดพระเนตรร้านตลาดอันบริบูรณ์ด้วยสินค้าต่างๆ เรือน สิ่งของในเรือนถนนซอย ถนนใหญ่ อันธรรมดาสร้างสรรค์ค์จัดไว้เป็นส่วนๆ ในแก้วมณีดวงนี้.

ปานาคาเร จ โสณฺเฑ จ สุทฺทา ๒ โอทนิยา ฆรา

เวสี จ คณิกาโย จ มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ ฯ

มาลากาเร จ รชเก คนฺธิเก อถ ทุสฺสิเก

สุวณฺณกาเร มณิกาเร มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ ฯ

อาฬาริเก จ สูเท จ นฏนฏฺฏกคายิเน ๓

ปาณิสฺสเร กุมฺภถูนิเก มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ ฯ

ขอเชิญทอดพระเนตรโรงขายสุรา นักเลงสุรา พ่อครัว โรงครัว พ่อค้าและหญิงแพศยา อันธรรมดาสร้างสรรค์ค์ไว้ในแก้วมณีดวงนี้ ขอเชิญทอดพระเนตรช่างดอกไม้ ช่างย้อม ช่างปรุงของหอม ช่างทอผ้าช่างทอง และช่างแก้ว อันธรรมดาสร้างสรรค์ค์ไว้ในแก้วมณีดวงนี้ ขอเชิญทอดพระเนตรช่างของหวาน ช่างของคราว นักมหรสพ บางพวกฟ้อนรำขับร้อง บางพวกปรบมือ บางพวกตีฉิ่ง อันธรรมดาสร้างสรรค์ค์ไว้ในแก้วมณีดวงนี้.

ปสฺส เภรีมุทิงฺคา จ สงฺขา ปณวเทนฺทิมา

สพฺพญฺจ ตาลาวจรํ มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ ฯ

สมฺมตาลญฺจ วีณญฺจ นจฺจคีตํ สุวาทิตํ

ตุริยตาลิตสงฺฆุฏฺฐํ มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ ฯ

ลงฺฆิกา มุฏฺฐิกา เจตฺถ มายาการา จ โสภิยา

เวตาลิเก จ ชลฺเล จ มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ ฯ

๑ ม. ปถทฺธิโย ฯ ๒ สูณาติปิ ปาโฐ ฯ ม. สูนา ฯ ๓ ม. นฏนาฏกคายิโน ฯ

ขอเชิญทอดพระเนตรกลอง ตะโพน สังข์ บัณเฑาะว์ มโหรทึก และเครื่องดนตรีทุกอย่าง อันธรรมดาสร้างสรรค์ค์ไว้ในแก้วมณีดวงนี้ ขอเชิญทอดพระเนตรเปิงมาง กังสดาล พิณ การฟ้อนรำขับร้อง เครื่องดนตรีดีดสีตีเป่า อันเขาประโคมครึกครื้น อันธรรมดาสร้างสรรค์ค์ไว้ในแก้วมณีดวงนี้ ขอเชิญทอดพระเนตรนักกระโดด นักมวยปล้ำ นักเล่นกลหญิงงาม ชายงาม คนเฝ้ายาม และช่างตัดผม อันธรรมดาสร้างสรรค์ค์ไว้ในแก้วมณีดวงนี้.

สมชฺชา เจตฺถ วตฺตนฺติ อากิณฺณา นรนาริภิ

มญฺจาติมญฺเจ ภูมิโย มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ ฯ

ปสฺส มลฺเล สมชฺชสฺมึ โปเถนฺเต ๑ ทิคุณํ ภุชํ

นิหเต นิหตมาเน จ มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ ฯ

แท้จริง ในแก้วมณีดวงนี้ มีงานมหรสพอันเกลื่อนกล่นไปด้วยชายหญิง ขอเชิญทอดพระเนตรพื้นที่เป็นที่เล่นมหรสพบนเตียงที่ซ้อนกันเป็นชั้นๆ อันธรรมดาสร้างสรรค์ไว้ในแก้วมณีดวงนี้ เชิญทอดพระเนตรเถิด ขอเชิญทอดพระเนตรพวกนักมวยซึ่งกำลังต่อยกันในสนามมวย ทั้งผู้ชนะและผู้แพ้ อันธรรมดาสร้างสรรค์ไว้ในแก้วมณีดวงนี้ ฯ

ปสฺส ปพฺพตปาเทสุ นานามิคคณา พหู

สีหา พฺยคฺฆา วราหา จ อจฺฉโกกตรจฺฉโย ฯ

ปลสตา ควชา จ มหึสา โรหิตา รุรู

เอเณยฺยา สรภา เจว คณิโน นิกฺกสูกรา ฯ

กทลิมิคา พหู จิตฺรา วิฬารา สสกณฺณกา

นานามิคคณากิณฺณํ มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ ฯ

ขอเชิญทอดพระเนตรฝูงเนื้อต่างๆ เป็นอันมากที่เชิงภูเขา คือราชสีห์ เสือโคร่ง ช้าง หมี หมาใน เสือดาว แรดโคลาน กระบือ ละมั่ง กวาง เนื้อทราย ระมาศ วัวสุกรบ้าน ชะมด แมวป่า กระต่าย และกระแต ซึ่งมีอยู่มากมายหลายหลาก ขอเชิญทอดพระเนตรฝูงเนื้อต่างๆ ซึ่งมีอยู่เกลื่อนกลาด อันธรรมดาสร้างสรรค์ไว้ในแก้วมณีดวงนี้ ฯ

นชฺชาโย สุปติตฺถาโย โสวณฺณวาลุกสนฺถตา

อจฺฉา สวนฺติ อมฺพูนิ มจฺฉคุมฺพนิเวสิตา ฯ

กุมฺภิลา มกรา เจตฺถ สสสุมารา จ กจฺฉปา

ปาฐีนา พหุสา ๒ มจฺฉา พลชา มุญฺชโรหิตา ฯ

นานาทิชคณากิณฺณา นานาทุมคณายุตา

เวฬุริยผลกโรทาโย มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ ฯ

๑ ม. โผเฏนฺเต ฯ ๒ สี. ม. ปาวุสา ฯ

ในแก้วมณีดวงนี้ มีแม่น้ำอันมีท่าอันรายเรียบลาดด้วยทรายทอง มีน้ำใสสะอาดไหลไปไม่ขาดสาย เป็นที่อยู่อาศัยแห่งฝูงปลา อนึ่ง ในแม่น้ำนี้ มีฝูงจรเข้ มังกร ปลาฉลามเต่า ปลาสลาด ปลากระบอก ปลากด ปลาเค้า ปลาตะเพียน ท่องเที่ยวไปมา ขอเชิญทอดพระเนตรขอบสระโบกขรณี อันก่อสร้างด้วยแผ่นแก้วไพฑูรย์ เกลื่อนกล่นไปด้วยฝูงนกต่างๆ ดารดาษไปด้วยหมู่ไม้นานาชนิดอันธรรมดาสร้างสรรค์ไว้ในแก้วมณีดวงนี้ ฯ

ปสฺเสตฺถ โปกฺขรณิโย สุวิภตฺตา จตุทฺทิสา

นานาทิชคณากิณฺณา ปุถุโลมจฺฉเสวิตา ๑

สมนฺโตทกสมฺปนฺนํ มหึ สาครกุณฺฑลํ

อุเปตํ วนราชีภิ มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ ฯ

ขอเชิญทอดพระเนตร สระโบกขรณีในแก้วมณีดวงนี้ อันธรรมดาจัดสรรไว้เรียบร้อยดีทั้ง ๔ ทิศ เกลื่อนกล่นด้วยฝูงนกต่างชนิด เป็นที่อยู่อาศัยของปลาใหญ่ๆ ขอเชิญทอดพระเนตรแผ่นดินอันมีน้ำล้อมโดยรอบ เป็นกุณฑลแห่งสาคร ประกอบด้วยทิวป่า (เขียวขจี) อันธรรมดาสร้างสรรค์ไว้ในแก้วมณีดวงนี้ ฯ

ปุรโต วิเทเห ปสฺส โคยานิเย จ ปจฺฉโต

กุรุโย ชมฺพูทีปญฺจ มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ ฯ

ปสฺส จนฺทญฺจ สุริยญฺจ โอภาเสนฺเต จตุทฺทิสา

สิเนรุํ อนุปริยายนฺเต มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ ฯ

สิเนรุํ หิมวนฺตญฺจ สาครญฺจ มหิทฺธิยํ ๒

จตฺตาโร จ มหาราเช มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ ฯ

อาราเม วนคุมฺเพ จ ปาฏิเย จ สิลุจฺจเย

รมฺเม กึปุริสากิณฺเณ มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ ฯ

ปารุสกํ จิตฺตลตํ มิสฺสกํ นนฺทนํ วนํ

เวชยนฺตญฺจ ปาสาทํ มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ ฯ

สุธมฺมํ ตาวตึสญฺจ ปาริฉตฺตญฺจ ปุปฺผิตํ

เอราวณํ นาคราชํ มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ ฯ

ปสฺเสตฺถ เทวกญฺญาโย นภา วิชฺชุริวุคฺคตา

นนฺทเน วิจรนฺติโย มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ ฯ

ปสฺเสตฺถ เทวกญฺญาโย เทวปุตฺตปโลภินี

เทวปุตฺเต รมมาเน ๑ มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ ฯ

๑ ม. ปุถุโลมนิเสวิตา ฯ ๒ ม. มหีตลํ ฯ สี. ยุ. มหิทฺธิกํ ฯ

เชิญทอดพระเนตรบุรพวิเทหทวีป อมรโคยานทวีป อุตตรกุรุทวีปและชมพูทวีป ขอเชิญทอดพระเนตรสิ่งอัศจรรย์ อันธรรมดาสร้างสรรค์ไว้ในแก้วมณีดวงนี้ พระเจ้าข้า ขอเชิญทอดพระเนตรพระจันทร์และพระอาทิตย์ อันเวียนรอบสิเนรุบรรพต ส่องสว่างไปทั่วทิศ ๔ ทิศ ขอเชิญทอดพระเนตรสิ่งอัศจรรย์ อันธรรมดาสร้างสรรค์ไว้ในแก้วมณีดวงนี้

ขอเชิญทอดพระเนตรสิเนรุบรรพต หิมวันตบรรพต สมุทรสาคร พื้นแผ่นดินใหญ่ และท้าวมหาราชทั้ง ๔ อันธรรมดา สร้างสรรค์ไว้ในแก้วมณีดวงนี้ ขอเชิญทอดพระเนตรพุ่มไม้ในสวนแผ่นหินและเนินหินอันน่ารื่นรมย์ เกลื่อนกล่นไปด้วยพวกกินนร อันธรรมดาสร้างสรรค์ไว้ในแก้วมณีดวงนี้ ขอเชิญทอดพระเนตรสวนสวรรค์ คือ ปารุสกวันจิตตลดาวัน มิสสกวัน และนันทนวัน ทั้งเวชยันปราสาท อันธรรมดาสร้างสรรค์ไว้ในแก้วมณีดวงนี้ ขอเชิญทอดพระเนตรสุธรรมเทวสภาต้นปาริจฉัตตกพฤกษ์อันมีดอกแย้มบาน และพระยาช้างเอราวัณซึ่งมีอยู่ในดาวดึงส์พิภพ อันธรรมดาสร้างสรรค์ไว้ในแก้วมณีดวงนี้ ขอเชิญทอดพระเนตรเถิดพระเจ้าข้า ขอเชิญทอดพระเนตรดูเหล่านางเทพกัญญาอันทรงโฉมล้ำเลิศ ดังสายฟ้าแลบออกจากกลีบเมฆ เที่ยวเล่นอยู่ในนันทนวันนั้น อันธรรมดาสร้างสรรค์ไว้ในแก้วมณีดวงนี้ ขอเชิญทอดพระเนตรเถิดพระเจ้าข้า ขอเชิญทอดพระเนตรเหล่าเทพกัญญาผู้ประเล้าประโลมเทพบุตรอภิรมย์เหล่าเทพกัญญาอยู่ในนันทนวันนั้น อันธรรมดาสร้างสรรค์ไว้ในแก้วมณีดวงนี้ พระเจ้าข้า ฯ

ปโรสหสฺสํ ปาสาเท เวฬุริยผลกสนฺถเต

ปชฺชลนฺเตน ๒ วณฺเณน มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ ฯ

ตาวตึเส จ ยาเม จ ตุสิเต จาปิ นิมฺมิเต

ปรนิมฺมิตวสวตฺติโน ๓ มณิมฺหิ ปสฺส นิมฺมิตํ ฯ

ปสฺเสตฺถ โปกฺขรณิโย วิปฺปสนฺโนทกา สุจี

มณฺฑาลเกหิ สญฺฉนฺนา ปทุมุปฺปลเกหิ จ ฯ

ขอเชิญทอดพระเนตรปราสาทมากกว่าพันในดาวดึงส์พิภพ พื้นลาดด้วยแผ่นแก้วไพฑูรย์ มีรัศมีรุ่งเรือง อันธรรมดาสร้างสรรค์ไว้ในแก้วมณีดวงนี้ขอเชิญทอดพระเนตรสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ชั้นยามา ชั้นดุสิต ชั้นนิมมานรดี และชั้นปรนิมมิตวสวัสดี อันธรรมดาสร้างสรรค์ไว้ในแก้วมณีดวงนี้ ขอเชิญทอดพระเนตรสระโบกขรณีในสวรรค์ชั้นนั้นๆอันมีน้ำใสสะอาด ดารดาษไปด้วยมณฑาลกะ ดอกปทุมและอุบล ฯ

ทเสตฺถ ราชิโย เสตา ทสฺสนียา ๔ มโนรมา

ฉ ปิงฺคลา ปณฺณรสา หลิทฺทา จ จตุทฺทส ฯ

วีสติ ตตฺถ โสวณฺณา วีสติ รชตามยา

อินฺทโคปกวณฺณาภา ตาว ทิสฺสนฺติ ตึสติ ฯ

ทเสตฺถ กาฬิโย ฉ จ ๕ มญฺเชฏฺฐา ปญฺจวีสติ

มิสฺสา พนฺธุกปุปฺเผหิ นีลุปฺปลวิจิตฺตกา ฯ

เอวํ สพฺพงฺคสมฺปนฺนํ อจฺจิมนฺตํ ปภสฺสรํ

โอธิสุงฺกํ มหาราช ปสฺส ตฺวํ ทฺวิปทุตฺตม ฯ

มณิกณฺฑํ นาม ฯ

ลายขาว ๑๐ แห่งอันน่าดูน่ารื่นรมย์ใจ ลายเหลืองอ่อน ๒๑ แห่ง ลายเหลืองขมิ้น ๑๔ แห่ง ลายสีทอง ๒๐ แห่ง ลาย สีน้ำเงิน ๒๐ แห่งลายสีแมลงค่อมทอง ๓๐ แห่ง มีปรากฏอยู่ในแก้วมณีดวงนี้ ในแก้วมณีดวงนี้มีลายดำ ๑๖ แห่ง และลายแดง ๒๕ แห่ง อันเจือด้วยดอกชะบา วิจิตรด้วยนิลุบล ข้าแต่พระมหาราชาผู้สูงสุดกว่าปวงชน ขอเชิญทอดพระเนตรแก้วมณีดวงนี้ อันสมบูรณ์ด้วยองค์ทั้งปวง มีรัศมี

รุ่งเรืองผุดผ่องอย่างนี้ ผู้ใดจักชนะข้าพระองค์ด้วยการเล่นสะกา แก้ว

มณีดวงนี้ ชื่อมณีกัณฑ์ จักเป็นส่วนค่าพนันของผู้นั้น.

อุปาคตํ ราช อุเปหิ ลกฺขํ

เนตาทิสํ มณิรตนํ ตวตฺถิ

ธมฺเมน ชิยฺยาม ๖ อสาหเสน

ชิโต จ โน ขิปฺปมวากโรหิ ฯ

๑ สี. ยุ. จรมาเน ฯ ๒ ม. ปชฺชลนฺเต จ ฯ ๓ สี. ยุ. ปรนิมฺมิตาภิรติโน ฯ

๔ ม. ทสนีลา ฯ ๕ ม. ฉจฺจ ฯ ๖ ม. ชิสฺสาม ฯ

(นี้) ชื่อมณิกัณฑ์

ข้าแต่พระราชา กรรมในโรงเล่นสะกาสำเร็จแล้ว เชิญพระองค์เสด็จไป

ทรงเล่นสะกา แก้วมณีเช่นนี้ของพระองค์ไม่มี เราพึงชนะกันโดยธรรมอย่าชนะกันโดยไม่ชอบธรรม ถ้าข้าพระองค์จักชนะพระองค์ไซร้ ขอพระองค์อย่าได้ทรงทำให้เนิ่นช้า.

ปญฺจาล ปจฺจุคฺคต สูรเสน

มจฺฉา จ มทฺทา สห เกกเกภิ

ปสฺสนฺตุ โน เต อสเถน ยุทฺธํ

น โน สภายํ น กโรนฺติ กิญฺจิ ฯ

ข้าแต่พระเจ้าสุรเสนปัญจาลราชผู้ปรากฏ พระเจ้ามัจฉราช และพระเจ้ามัททราช ทั้งพระเจ้าเกกกราช พร้อมด้วยชาวชนบท ขอจงทรงทอดพระเนตรดูข้าพเจ้าทั้งสองจะสู้กันด้วยสะกา กษัตริย์ก็ดี พราหมณ์ก็ดี ไม่ได้ทำสักขีพยานไว้แล้วย่อมไม่ทำกิจอะไรๆ ในที่ประชุม.

เต ปาวิสุํ อกฺขมเทน มตฺตา

ราชา กุรูนํ ปุณฺณโก จาปิ ยกฺโข

ราชา กลึ วิจฺจินมคฺคเหสิ

กฏมคฺคหิ ปุณฺณโก นาม ยกฺโข

เต ตตฺถ ชูเต อุภเย ๑ สมาคเต

รญฺญํ สกาเส สขินญฺจ มชฺเฌ

อเชสิ ยกฺโข นรวีรเสฏฺฐํ

ตตฺถปฺปนาโท ตุมุโล พภูว ฯ

พระราชาของชาวกุรุรัฐ และปุณณกยักษ์ผู้มัวเมาในการเล่นสะกา เข้าไปสู่โรงเล่นสะกาแล้ว พระราชาทรงเลือกได้ลูกบาศก์ที่มีโทษ ทรงปราชัยส่วนปุณณกยักษ์ชนะ พระราชาและปุณณกยักษ์ทั้งสองนั้น เมื่อเจ้าพนักงานเอาสะกามารวมพร้อมแล้ว ได้เล่นสะกากันอยู่ในโรงสะกานั้นปุณณกยักษ์ได้ชัยชนะพระราชาผู้แกล้วกล้าประเสริฐกว่านรชน ท่ามกลางพระราชา ๑๐๑ พระองค์และพยานที่เหลือ เสียงบันลือลั่นได้มีขึ้นในสนามสะกานั้น ๓ ครั้ง.

ชโย มหาราช ปราชโย จ

อายูหตํ อญฺญตรสฺส โหติ

ชนินฺท ชินฺโนสิ ๒ วรนฺธเนน

ชิโต จ เม ขิปฺปมวากโรหิ ฯ

ข้าแต่พระมหาราชา เราทั้งสองผู้พยายามเล่นสะกา ความชนะและความแพ้ย่อมมีแก่คนใดคนหนึ่ง ข้าแต่พระจอมชน ข้าพระองค์ชนะพระองค์ด้วยทรัพย์อันประเสริฐแล้ว ข้าพระองค์ชนะแล้ว ขอพระองค์ทรงพระราชทานเสียเร็วๆ เถิด.

หตฺถี ควสฺสา มณิกุณฺฑลา จ

ยญฺจาปิ มยฺหํ รตนํ ปฐพฺยา

คณฺหาหิ กจฺจาน วรํ ธนานํ

อาทาย เยนิจฺฉสิ เตน คจฺฉ ฯ

๑ อุภโยติปิ ฯ ๒ ม. ชิโนสิ ฯ ยุ. ชิโตสิ ฯ

ดูกรท่านกัจจานะ ช้าง ม้า โค แก้วมณี กุณฑล และแก้วอันประเสริฐกว่าทรัพย์ทั้งหลายมีอยู่ในแผ่นดินของเรา ท่านจงรับเอาเถิด เชิญขนเอาไปตามปรารถนาเถิด.

หตฺถี ควสฺสา มณิกุณฺฑลา จ

ยญฺจาปิ ตุยฺหํ รตนํ ปฐพฺยา

เตสํ วโร วิธุโร นาม กตฺตา

โส เม ชิโต ตํ เม อวากโรหิ ฯ

ช้าง ม้า โค แก้วมณี กุณฑล และแก้วอื่นใด ที่มีอยู่ในแผ่นดินของพระองค์ บัณฑิตมีนามว่าวิธูระ เป็นแก้วอันประเสริฐกว่าทรัพย์เหล่านั้น ข้าพระองค์ชนะพระองค์แล้ว โปรดพระราชทานวิธูรบัณฑิตแก่พระองค์เถิด.

อตฺตา จ เม โส สรณํ คตี จ

ทีโป จ เลโณ จ ปรายโน จ

อสนฺตุเลยฺโย มม โส ธเนน

ปาเณน เม สทิโส เอส กตฺตา ฯ

วิธูรบัณฑิตนั้นเป็นตัวของเรา เป็นที่พึ่ง เป็นคติ เป็นเกาะ เป็นที่เร้นและเป็นที่ไปในเบื้องหน้าของเรา ท่านไม่ควรจะเปรียบวิธูรบัณฑิตนั้นกับทรัพย์ของเรา วิธูรบัณฑิตนั้นเช่นกับชีวิตของเรา คือ เป็นตัวเรา.

จิรํ วิวาโท มม ตุยฺหมสฺส ๑

กามญฺจ ปุจฺฉาม ตเมว คนฺตฺวา

เอเสว โน วิวรตุ เอตมตฺถํ

ยํ วกฺขติ โหตุ ตถา ๒ อุภินฺนํ ฯ

การโต้เถียงกันของข้าพระองค์และพระองค์ จะพึงเป็นการช้านาน ขอเชิญเสด็จไปถามวิธูรบัณฑิตกันดีกว่า ให้วิธูรบัณฑิตนั้นแลชี้แจงเนื้อความนั้น วิธูรบัณฑิตจักกล่าวคำใด คำนั้นจงเป็นอย่างนั้นแก่เราทั้งสอง.

อทฺธา หิ สจฺจํ ภณสิ น จ มาณว สาหสํ

ตเมว คนฺตฺวา ปุจฺฉาม เตน ตุสฺสามุโภ ชนา ฯ

ดูกรมาณพ ท่านพูดจริงแท้ทีเดียว และไม่ผลุนผลัน เราไปถามวิธูรบัณฑิตกันเถิดนะ เราทั้ง ๒ คน จงยินดีตามคำที่วิธูรบัณฑิตพูดนั้น.

สจฺจํ นุ เทวา วิทหู กุรูนํ

ธมฺเม ฐิตํ วิธุรนฺนามมจฺจํ

ทาโสสิ รญฺโญ อุท วาสิ ญาติ

วิธุโรติ สงฺขฺยา ๓ กตโมสิ โลเก ฯ

เทวดาทั้งหลายย่อมรู้จักอำมาตย์ในแคว้นกุรุรัฐ ชื่อว่าวิธูระ เป็นผู้ตั้งอยู่ในธรรม จริงหรือ การบัญญัติชื่อว่าวิธูระในโลกนั้น ท่านเป็นอะไรคือ เป็นทาส หรือเป็นพระประยูรญาติของพระราชา.

อามายทาสาปิ ภวนฺติ เหเก

ธเนน กีตาปิ ภวนฺติ ทาสา

สยํปิ ทาสา อุปยนฺติ เหเก ๑

ภยา ปนุณฺณาปิ ๒ ภวนฺติ ทาสา

เอเต นรานํ จตุโรว ทาสา ฯ

อทฺธา หิ โยนิโต อหมฺปิ ชาโต

ภโว จ รญฺโญ อภโว จ รญฺโญ

ทาโสหํ เทวสฺส ปรํปิ คนฺตฺวา

ธมฺเมน มํ มาณว ตุยฺห ทชฺชา ฯ

๑ ม. ตุยฺหญฺจสฺส ฯ ๒ ม. กถา ฯ ๓ ม. สงฺขา ฯ

ในหมู่นรชน ทาสมี ๔ จำพวก คือ ทาสครอกจำพวก ๑ ทาสไถ่จำพวก ๑ ทาสที่ยอมตัวเป็นข้าเฝ้าจำพวก ๑ ทาสเชลยจำพวก ๑ แม้ข้าพเจ้าก็เป็นทาสโดยกำเนิดแท้ทีเดียว ความเจริญก็ตาม ความเสื่อมก็ตาม จะมีแก่พระราชา แม้ข้าพเจ้าจะไปยังที่อื่นก็คงเป็นทาสของสมมติเทพนั่นเอง ดูกรมาณพ พระราชาเมื่อจะทรงพระราชทานข้าพเจ้าให้เป็นค่าพนันแก่ท่าน ก็พึงทรงพระราชทานโดยธรรม.

อยํปิ ๓ ทุติโย วิชโย มมชฺช

ปุฏฺโฐ หิ กตฺตา วิวริตฺถ ๔ ปญฺหํ

อธมฺมรูโป วต ราชเสฏฺโฐ

สุภาสิตํ นานุชานาสิ มยฺหํ ฯ

วันนี้ ความชนะได้มีแก่ข้าพระองค์เป็นครั้งที่ ๒ เพราะว่าวิธูรบัณฑิตผู้เป็นปราชญ์อันข้าพระองค์ถามแล้ว ได้ชี้แจงปัญหาแจ่มแจ้ง พระราชาผู้ประเสริฐ ไม่ทรงตั้งอยู่ในธรรมหนอ ไม่ทรงยอมให้วิธูรบัณฑิตแก่ข้าพระองค์.

เอวญฺเจ โน โส วิวริตฺถ ๕ ปญฺหํ

ทาโสหมสฺมิ น จ โขสฺมิ ญาติ

คณฺหาหิ กจฺจาน วรํ ธนานํ

อาทาย เยนิจฺฉสิ เตน คจฺฉ ฯ

อกฺขกณฺฑํ นาม ฯ

ดูกรกัจจานะ ถ้าวิธูรบัณฑิตชี้แจงปัญหาแก่เราทั้งหลายอย่างนี้ว่า เราเป็นทาส เราหาได้เป็นญาติไม่ ท่านจงรับเอาวิธูรบัณฑิตผู้เป็นทรัพย์อันประเสริฐกว่าทรัพย์ทั้งหลาย พาไปตามที่ท่านปรารถนาเถิด.

วิธุร วสมานสฺส คหฏฺฐสฺส สกํ ฆรํ

เขมา วุตฺติ กถํ อสฺส กถนฺนุ อสฺส สงฺคโห ฯ

อพฺยาปชฺฌํ กถํ อสฺส สจฺจวาที จ มาณโว

อสฺมา โลกา ปรํ โลกํ กถํ เปจฺจ น โสจติ ฯ

๑ ม. สยมฺปิ เหเก อุปยนฺติ ทาสา ฯ ๒ ม. ปณุนฺนาปิ ฯ ๓ ม. อยํ ฯ ๔-๕ ม. วิวเรตฺถ ฯ

(นี้) ชื่ออักขกัณฑ์

ท่านวิธูรบัณฑิต คฤหัสถ์ผู้อยู่ครองเรือน จะพึงมีความประพฤติอันปลอด-

ภัยได้อย่างไร จะพึงมีความสงเคราะห์ได้อย่างไร จะพึงมีความไม่เบียดเบียนได้อย่างไร และอย่างไรมาณพจึงจะชื่อว่ามีปกติกล่าวคำสัตย์จากโลกนี้ไปยังโลกหน้า แล้วจะไม่เศร้าโศกได้อย่างไร.

ตํ ตตฺถ คติมา ธิติมา มติมา อตฺถทสฺสิมา้

สงฺขาตา สพฺพธมฺมานํ วิธุโร เอตทพฺรวิ ฯ

น สาธารณทารสฺส น ภุญฺเช สาธุเมกโก ๑

น เสเว โลกายติกํ เนตํ ปญฺญาย วฑฺฒนํ ฯ

สีลวา วตฺตสมฺปนฺโน อปฺปมตฺโต วิจกฺขโณ

นิวาตวุตฺติ อตฺถทฺโธ สุรโต สขิโล มุทุ ฯ

สงฺคเหตา จ มิตฺตานํ สํวิภาคี วิธานวา

ตปฺเปยฺย อนฺนปาเนน สทา สมณพฺราหฺมเณ ฯ

ธมฺมกาโม สุตาธาโร ภเวยฺย ปริปุจฺฉโก

สกฺกจฺจํ ปยิรุปาเสยฺย สีลวนฺเต พหุสฺสุเต ฯ

ฆรมาวสมานสฺส คหฏฺฐสฺส สกํ ฆรํ

เขมา วุตฺติ สิยา เอวํ เอวํ นุ อสฺส สงฺคโห ฯ

อพฺยาปชฺโฌ สิยา เอวํ สจฺจวาที จ มาณโว

อสฺมา โลกา ปรํ โลกํ เอวํ เปจฺจ น โสจติ ฯ

ฆราวาสปญฺหา นาม ฯ

วิธูรบัณฑิตผู้มีคติ มีความเพียร มีปัญญาเห็นอรรถธรรมอันสุขุม กำหนดรู้ธรรมทั้งปวง ได้กราบทูลพระราชาในโรงธรรมสภานั้นว่า ผู้ครองเรือนไม่ควรคบหญิงสาธารณะเป็นภรรยา ไม่ควรบริโภคอาหารมีรสอร่อยแต่ผู้เดียว ไม่ควรซ่องเสพถ้อยคำอันให้ติดอยู่ในโลก ไม่ให้สวรรค์นิพพานเพราะถ้อยคำเช่นนั้นไม่ทำให้ปัญญาเจริญ ผู้ครองเรือนพึงเป็นผู้มีศีลสมบูรณ์ด้วยวัตร ไม่ประมาท มีปัญญาเครื่องสอดส่องเหตุผล มีความประพฤติถ่อมตน ไม่เป็นคนตระหนี่เหนียวแน่น เป็นผู้สงบเสงี่ยม กล่าวถ้อยคำจับใจ อ่อนโยน ผู้ครองเรือน พึงเป็นผู้สงเคราะห์มิตร จำแนกแจกทาน รู้จักจัดทำ พึงบำรุงสมณพราหมณ์ด้วยข้าวน้ำทุกเมื่อ ผู้ครองเรือนพึงเป็นผู้ใคร่ธรรม จำทรงอรรถธรรมที่ได้สดับมาแล้ว หมั่นไต่ถามพึงเข้าไปหาท่านผู้มีศีลเป็นพหูสูตโดยเคารพ คฤหัสถ์ผู้ครองเรือน จะพึงมีความประพฤติอันปลอดภัยได้อย่างนี้ จะพึงมีความสงเคราะห์ได้อย่างนี้จะพึงมีความไม่เบียดเบียนกันได้อย่างนี้ และมาณพพึงปฏิบัติอย่างนี้จึงจะชื่อว่ามีปกติกล่าวคำสัตย์ จากโลกนี้แล้วไปยังโลกหน้าจะไม่เศร้าโศกได้ด้วยอาการอย่างนี้ พระเจ้าข้า.

(นี้) ชื่อฆราวาสปัญหา

เอหิ ทานิ คมิสฺสาม ทินฺโน โน อิสฺสเรน เม

มเมวตฺถํ ปฏิปชฺช เอส ธมฺโม สนนฺตโน ฯ

เราจักไปกันเดี๋ยวนี้แหละ พระเจ้าแผ่นดิน ผู้เป็นอิสราธิบดี ทรงพระ-ราชทานท่านให้แก่ข้าพเจ้าแล้ว ขอท่านจงปฏิบัติประโยชน์แก่ข้าพเจ้าธรรมนี้เป็นของเก่า.

ชานามิ มาณว ตยาหมสฺมิ

ทินฺโนหมสฺมิ ตว อิสฺสเรน

ตีหญฺจ ตํ วาสเยมุ อคาเร

เยนทฺธุนา อนุสาเสมุ ปุตฺเต ฯ

๑ ม. สาทุเมกโก ฯ

ดูกรมาณพ ข้าพเจ้าย่อมรู้ว่า ข้าพเจ้าเป็นผู้อันท่านได้แล้ว ข้าพเจ้าเป็นผู้อันพระราชา ผู้เป็นอิสราธิบดีพระราชทานแก่ท่านแล้ว แต่ว่าข้าพเจ้าขอให้ท่านพักอยู่ในเรือนสัก ๓ วัน ขอให้ท่านยับยั้งอยู่ ตลอดเวลาที่ข้าพเจ้าสั่งสอนบุตรภรรยาก่อน.

ตมฺเม ตถา โหตุ วเสมุ ตีหํ

กุรุตํ ภวํ อชฺช ฆเรสุ กิจฺจํ

อนุสาสตํ ปุตฺตทาเร ภวชฺช

ยถา ตยี เปจฺจ ๑ สุขี ภเวยฺย ฯ

คำที่ท่านกล่าวนั้น จงมีแก่ข้าพเจ้าเหมือนอย่างนั้น ข้าพเจ้าจะพักอยู่๓ วัน ตั้งแต่วันนี้ ท่านจงทำกิจในเรือนทั้งหลาย ท่านจงสั่งสอนบุตรภรรยาเสียแต่วันนี้ ตามที่บุตรภรรยาของท่านจะพึงมีความสุขได้ภายหลังในเมื่อท่านไปแล้ว.

สาธูติ วตฺวาน ปหูตกาโม

ปกฺกามิ ยกฺโข วิธุเรน สทฺธึ

ตํ กุญฺชราชญฺญหยานุจิณฺณํ

ปาเวกฺขิ อนฺเตปุรมริยเสฏฺโฐ ฯ

ปุณณกยักษ์ผู้มีสมบัติน่าใคร่มากมาย กล่าวว่าดีละ แล้วหลีกไปพร้อมกับวิธูรบัณฑิต เป็นผู้มีมรรยาทอันประเสริฐสุด เข้าไปภายในบ้านของวิธูรบัณฑิต อันบริบูรณ์ด้วยช้างและม้าอาชาไนย.

โกญฺจํ มยูรญฺจ ปิยญฺจ เกตํ

อุปาคมิ ตตฺถ สุรมฺมรูปํ

ปหูตภกฺขํ พหุอนฺนปานํ

มสกฺกสารํ วิย วาสวสฺส ฯ

ปราสาทของพระมหาสัตว์มีอยู่ ๓ คือ โกญจาปราสาท ๑ มยูรปราสาท ๑ปิยเกตปราสาท ๑ ในปราสาททั้ง ๓ นั้น พระมหาสัตว์ได้พาปุณณกยักษ์เข้าไปยังปราสาท อันเป็นที่น่ารื่นรมย์ยิ่งนัก มีภักษาหารบริบูรณ์ มีข้าวน้ำเป็นอันมาก ดังหนึ่งสักกสารวิมานของท้าววาสวะ ฉะนั้น.

ตตฺถ นจฺจนฺติ คายนฺติ อวฺหยนฺติ วราวรํ

อจฺฉรา วิย เทเวสุ นาริโย สมลงฺกตา ฯ

สมงฺคีกตฺวา ปมทาหิ ยกฺขํ

อนฺเนน ปาเนน จ ธมฺมปาโล

อตฺตตฺถเมวานุวิจินฺตยนฺโต ๒

ปาเวกฺขิ ภริยาย ตทา สกาเส ฯ

ตํ จนฺทนคนฺธรสานุลิตฺตํ

สุวณฺณชมฺโพนทนิกฺขสาทิสํ

ภริยํ อวจ เอหิ สุโณหิ โภติ

ปุตฺตานิ อามนฺตย ตมฺพเนตฺเต ฯ

สุตฺวาน วากฺยํ ปติโน อโนชา ๑

สุณิสํ อวจ ตมฺพนขึ สุเนตฺตํ

อามนฺตย จมฺมธรานิ ๒ เจเต

ปุตฺตานิ อินฺทีวรปุปฺผสาเม ฯ

๑ สี. ยุ. ปจฺฉา ฯ ๒ ม. อตฺถตฺถเมวา- ฯ

นารีทั้งหลายผู้ประดับประดางดงาม ดังเทพอัปสรในเทวโลก ฟ้อนรำขับร้องเพลงอันไพเราะจับใจ กล่อมปุณณกยักษ์อยู่ในปราสาทนั้น พระมหาสัตว์ผู้รักษาธรรม รับรองปุณณกยักษ์ด้วยนางบำเรอที่น่ายินดี ทั้งข้าวและน้ำ แล้วคิดถึงประโยชน์ส่วนตน ได้เข้าไปในสำนักของภรรยาในกาลนั้น ได้กล่าวกะภรรยาผู้ลูบไล้ด้วยจรุณจันทน์และของหอม มีผิวพรรณผุดผ่องดุจแท่งทองชมพูนุทว่า ดูกรนางผู้เจริญ ผู้มีดวงตาอันงดงามมานี่เถิด จงเรียกบุตรธิดามาฟังคำสั่งสอน นางอโนชาได้ฟังคำของสามีแล้ว ได้กล่าวกะลูกสะใภ้ผู้มีเล็บแดง มีตาอันงามว่า ดูกรเจ้าผู้มีผิวพรรณดังดอกนิลุบล เจ้าจงไปเรียกบุตรและธิดาของเราผู้แกล้วกล้าสามารถเหล่านั้นมา.

เต อาคเต มุทฺธนิ ธมฺมปาโล

จุมฺพิตฺวา ปุตฺเต อวิกมฺปมาโน

อามนฺตยิตฺวาน อโวจ วากฺยํ

ทินฺโนหํ รญฺญา อิธ มาณวสฺส ฯ

ตสฺสชฺชหํ อตฺตสุขี วิเธยฺโย

อาทาย เยนิจฺฉติ เตน คจฺฉติ

อหญฺจ โว อนุสาสิตุํ อาคโตสฺมิ

กถํ อหํ อปริตฺตาย คจฺเฉ ฯ

สเจ โว ราชา กุรุรฏฺฐวาสี ๓

ชนสนฺโธ ปุจฺเฉยฺย ปหูตกาโม

กิมาภิชานาถ ปุเร ปุราณํ

กึ โว ปิตา อนุสาเส ปุรตฺถา ฯ

สมานาสนา ๑ โหถ มยา จ ๒ สพฺเพ

โก นีธ รญฺโญ อพฺภติโก มนุสฺโส

ตมญฺชลึ กริย วเทถ เอวํ

มา เหว เทว น หิ เอส ธมฺโม

วิยคฺฆราชสฺส นิหีนชจฺโจ

สมานาสโน ๓ เทว กถํ ภเวยฺย ฯ

ลกฺขกณฺฑํ ๔

๑ ม. อนุชฺชา ฯ ๒ ม. วมฺมธรานิ ฯ ๓ สี. ยุ. กุรุเขตฺตวาสี ฯ

พระมหาสัตว์ผู้รักษาธรรม ได้จุมพิตบุตรธิดาผู้มาแล้วนั้นที่กระหม่อมไม่หวั่นไหว ครั้นเรียกบุตรธิดามาพร้อมแล้วได้กล่าวสั่งสอนว่า พระราชาในพระนครอินทปัตนี้ พระราชทานพ่อให้แก่มาณพแล้ว พ่อพึงมีความสุขของตนเองได้เพียง ๓ วัน ตั้งแต่วันนี้ไป พ้นจากนั้นไป พ่อก็ต้องเป็นไปในอำนาจของมาณพนั้น เขาจะพาพ่อไปตามที่เขาปรารถนาก็พ่อมาเพื่อสั่งสอนลูกทั้งหลาย พ่อยังไม่ได้ทำเครื่องป้องกันให้แก่ลูกทั้งหลายแล้ว จะพึงไปได้อย่างไร ถ้าว่า พระราชาผู้ปกครองกุรุรัฐ ผู้มีพระราชสมบัติอันน่าใคร่เป็นอันมาก ทรงต้องการกัลยาณมิตร จะพึงตรัสถามลูกทั้งหลายว่า เมื่อก่อนเจ้าทั้งหลายย่อมรู้เหตุเก่าๆ

อะไรบ้าง พ่อของเจ้าทั้งหลายได้พร่ำสอนอะไรไว้ในกาลก่อนบ้าง ถ้าแหละ พระราชาจะพึงมีพระราชโองการตรัสว่า เจ้าทั้งปวงเป็นผู้มีอาสนะเสมอกันกับเราในราชสกุลนี้ มนุษย์คนไร ซึ่งจะมีชาติสกุลสมควรกับพระราชาไม่มี ลูกทั้งหลายพึงถวายบังคมกราบทูลอย่างนี้ว่า ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐ พระองค์อย่าได้รับสั่งอย่างนั้นเลยพระเจ้าข้า เพราะข้อนี้มิใช่ธรรมเนียม ขอเดชะ ข้าพระองค์ทั้งหลายมีชาติต่ำต้อย ไม่สมควรมีอาสนะเสมอด้วยพระองค์ผู้สูงศักดิ์ เหมือนสุนัขจิ้งจอกผู้มีชาติต่ำต้อย จะพึงมีอาสนะเสมอด้วยพระยาไกรสรราชสีห์อย่างไรได้ พระเจ้าข้า.

จบลักขกัณฑ์

โส จ ปุตฺเต อมจฺเจ จ ญาตโย สุหทชฺชเน

อลีนมนสงฺกปฺโป วิธุโร เอตทพฺรวิ ฯ

เอถยฺยา ๕ ราชวสตึ นิสีทิตฺวา สุณาถ เม

ยถา ราชกุลํ ปตฺโต ยสํ โปโส นิคจฺฉติ ฯ

วิธูรบัณฑิตนั้น มีความดำริแห่งใจอันไม่หดหู่ ได้กล่าวกะบุตรธิดา ญาติมิตรและเพื่อนที่สนิทว่า ดูกรลูกรักทั้งหลาย ลูกทั้งหลายจงมานั่งฟังราชวัสดีธรรม อันเป็นเหตุให้บุคคลผู้เข้าไปสู่ราชสกุลได้ยศ.

น หิ ราชกุลํ ปตฺโต อญฺญาโต ลภเต ยสํ

นาติสูโร นาติทุมฺเมโธ ๖ นปฺปมตฺโต กุทาจนํ ฯ

ยทาสฺส สีลํ ปญฺญญฺจ โสเจยฺยญฺจาธิคจฺฉติ

อถ วิสฺสาสเต ตมฺหิ คุยฺหญฺจสฺส น รกฺขติ ฯ

ผู้เข้าไปสู่ราชสกุล พระราชายังไม่ทรงทราบความสามารถย่อมไม่ได้ยศราชเสวกไม่ควรกล้าเกินไป ไม่ควรขลาดเกินไป ควรเป็นผู้ไม่ประมาทในกาลทุกเมื่อ เมื่อใดพระราชาทรงทราบความประพฤติปกติ ปัญญา และความบริสุทธิ์ของราชเสวกนั้น เมื่อนั้น ย่อมทรงวางพระทัยและไม่ทรงรักษาความลับ.

ตุลา ยถา ปคฺคหิตา สมทณฺฑา สุธาริตา

อชฺฌิฏฺโฐ น วิกมฺเปยฺย ส ราชวสตึ วเส ฯ

ตุลา ยถา ปคฺคหิตา สมทณฺฑา สุธาริตา

สพฺพานิ อภิสมฺโภนฺโต ส ราชวสตึ วเส ฯ

๑ ม. สมาสนา ฯ ๒ ม. ว ฯ ๓ ม. สมาสโน ฯ ๔ สี. เปกฺขณกณฺฑํ ฯ

๕ ม. เอถยฺโย ฯ ๖ ม. นาสูโร นาปิ ทุมฺเมโธ ฯ

ราชเสวกอันพระราชาไม่ตรัสใช้ ไม่พึงหวั่นไหวด้วยอำนาจฉันทาคติเป็นต้น ดังตราชูที่บุคคลประคองให้มีคันเสมอเที่ยงตรง ฉะนั้น ราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้ ราชเสวกพึงตั้งใจกระทำราชกิจทุกอย่างให้เสมอต้นเสมอปลาย เหมือนตราชูที่บุคคลประคองให้มีคันเสมอเที่ยงตรงดี ฉะนั้น ราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้.

ทิวา วา ยทิ วา รตฺตึ ราชกิจฺเจสุ ปณฺฑิโต

อชฺฌิฏฺโฐ น วิกมฺเปยฺย ส ราชวสตึ วเส ฯ

ทิวา วา ยทิ วา รตฺตึ ราชกิจฺเจสุ ปณฺฑิโต

สพฺพานิ อภิสมฺโภนฺโต ส ราชวสตึ วเส ฯ

โย จสฺส สุกโต มคฺโค รญฺโญ สุปฏิยาทิโต

น เตน วุตฺโต คจฺเฉยฺย ส ราชวสตึ วเส ฯ

ราชเสวกต้องเป็นคนฉลาดในราชกิจ อันพระราชาตรัสใช้กลางวันหรือกลางคืนก็ตาม ไม่พึงหวาดหวั่นในการกระทำราชกิจนั้นๆ ราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้ ทางใดที่เขาตกแต่งไว้เรียบร้อยดี สำหรับเสด็จพระดำเนินถึงพระราชาทรงอนุญาต ราชเสวกก็ไม่ควรเดินโดยทางนั้นราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้.

น รญฺโญ สมกํ ภุญฺเช กามโภเค กุทาจนํ

สพฺพตฺถ ปจฺฉโต คจฺเฉ ส ราชวสตึ วเส ฯ

น รญฺโญ สทิสํ วตฺถํ น มาลํ น วิเลปนํ

อากปฺปํ สรกุตฺตึ วา น รญฺโญ สทิสมาจเร

อญฺญํ กเรยฺย อากปฺปํ สราชวสตึ วเส ฯ๙

ราชเสวกไม่พึงบริโภคสมบัติที่น่าใคร่ ทัดเทียมกับพระราชาในกาลไหนๆควรเดินหลังในทุกสิ่งทุกอย่าง ราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้ ราชเสวกไม่ควรใช้สอยประดับประดาเสื้อผ้า มาลา เครื่องลูบไล้ ทัดเทียมกับพระราชา ไม่พึงประพฤติอากัปกิริยา หรือพูดจาทัดเทียมกับพระราชาควรทำอากัปกิริยาเป็นอย่างหนึ่ง ราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้.

กีเฬ ราชา อมจฺเจหิ ภริยาหิ ปริวาริโต

นามจฺโจ ราชภริยาสุ ภาวํ กุพฺเพถ ปณฺฑิโต ฯ

อนุทฺธโต อจปโล นิปโก สํวุตินฺทฺริโย

มโนปณิธิสมฺปนฺโน ส ราชวสตึ วเส ฯ

เมื่อพระราชาทรงพระสำราญอยู่กับหมู่อำมาตย์ อันพระสนมกำนัลในเฝ้าแหนอยู่ เสวกามาตย์เป็นคนฉลาด ไม่พึงกระทำการทอดสนิทในพระสนมกำนัลใน ราชเสวกไม่ควรเป็นคนฟุ้งซ่าน ไม่คนองกายวาจา มีปัญญาเครื่องรักษาตน สำรวมอินทรีย์ สมบูรณ์ด้วยการตั้งใจไว้ดี ราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้.

นาสฺส ภริยาหิ กีเฬยฺย น มนฺเตยฺย รโหคโต

นาสฺส โกสา ธนํ คเณฺห ส ราชวสตึ วเส ฯ

น นิทฺทํ พหุ มญฺเญยฺย น มทาย สุรํ ปิเว

นาสฺส ทาเย มิเค หญฺเญ ส ราชวสตึ วเส ฯ

นาสฺส ปีฐํ น ปลฺลงฺกํ น โกจฺฉํ น นาวํ รถํ

สมฺมโตมฺหีติ อารูเยฺห ส ราชวสตึ วเส ฯ

นาติทูเร ภเช ๑ รญฺโญ นาจฺจาสนฺเน วิจกฺขโณ

สเมกฺขญฺจสฺส ๒ ติฏฺเฐยฺย สนฺทิสฺสนฺโต สภตฺตุโน ฯ

น เม ๓ ราชา สขา โหติ น ราชา โหติ เมถุโน

ขิปฺปํ กุชฺฌนฺติ ราชาโน สุเกนกฺขีว ฆฏฺฏิตํ ฯ

น ปูชิโต มญฺญมาโน เมธาวี ปณฺฑิโต นโร

ผรุสํ ปฏิมนฺเตยฺย ราชานํ ปริสํ คตํ ฯ

ราชเสวกไม่ควรเล่นหัว เจรจาปราศัยในที่ลับกับพระสนมกำนัลใน ไม่ควรถือเอาทรัพย์จากพระคลังหลวง ราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้ราชเสวกไม่พึงเห็นแก่การหลับนอนมากนัก ไม่พึงดื่มสุราจนเมามายไม่พึงฆ่าเนื้อในสถานที่พระราชทานอภัย ราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้ ราชเสวกไม่พึงขึ้นร่วมพระตั่ง ราชบัลลังก์ พระราชอาสน์ เรือและรถพระที่นั่ง ด้วยอาการทนงตนว่าเป็นคนโปรดปราน ราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้ ราชเสวกต้องเป็นผู้มีปัญญาเครื่องพิจารณา ไม่ควรเฝ้าให้ไกลนักใกล้นัก ควรยืนเฝ้าพอให้ท้าวเธอทอดพระเนตรเห็นถนัด ในสถานที่ที่พอจะได้ยินพระราชดำรัสเบื้องพระพักตร์ของพระราชาราชเสวกไม่ควรทำความวางใจว่า พระราชาเป็นเพื่อนของเรา พระราชาเป็นคู่กันกับเรา พระราชาทั้งหลายย่อมทรงพระพิโรธได้เร็วไวเหมือนนัยน์ตาอันผงกระทบ ราชเสวกไม่ควรถือตัวว่าเป็นนักปราชญ์ราชบัณฑิตพระราชาทรงบูชา ไม่ควรเพ็ดทูลถ้อยคำหยาบคายกะพระราชาซึ่งประทับอยู่ในราชบริษัท.

ลทฺธทฺวาโร ลเภ ทฺวารํ ๔ เนว ราชูสุ วิสฺสเส

อคฺคิว สํยโต ติฏฺเฐ ๕ ส ราชวสตึ วเส ฯ

ปุตฺตํ วา ภาตรํ สํ วา สมฺปคฺคณฺหาติ ขตฺติโย

คาเมหิ นิคเมหิ วา รฏฺเฐหิ ชนปเทหิ วา

ตุณฺหีภูโต อุเปกฺเขยฺย น ภเณ เฉกปาปกํ ฯ

ราชเสวกผู้ได้รับพระราชทานพระทวารเป็นพิเศษ ก็ไม่ควรวางใจในพระราชาทั้งหลาย พึงเป็นผู้สำรวมดำรงตนไว้เพียงดังไฟ ราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้ พระเจ้าอยู่หัวจะทรงยกย่องพระราชโอรส หรือพระราชวงศ์ด้วยบ้าน นิคม แว่นแคว้น หรือชนบท ราชเสวกควรนิ่งดูก่อน ไม่ควรเพ็ดทูลคุณหรือโทษ.

หตฺถาโรหา อนีกฏฺฐา รถิกา ปตฺติการกา ๖

เตสํ กมฺมาปทาเนน ๗ ราชา วฑฺเฒติ เวตฺตนํ

น เตสํ อนฺตรา คจฺเฉ ส ราชวสตึ วเส ฯ

จาโปว โอนเม ๘ ธีโร วํโส วาปิ ปกมฺปเย

ปฏิโลมํ น วตฺเตยฺย ส ราชวสตึ วเส ฯ

จาโปวูนูทโร อสฺส มจฺโฉวสฺส อชิวฺหตา ๙

อปฺปาสี นิปโก สูโร ส ราชวสตึ วเส ฯ

๑ สี. ยุ. ภเว ฯ ๒ ม. สมฺมุขญฺจสฺส ฯ ๓ ม. เว ฯ ๔ ยุ. ลทฺธวาโร ลเภ

วารํ ฯ ๕ สี. ยุ. อคฺคีว ยโต ติฏฺเฐยฺย ฯ ๖ ม. หตฺกาโรเห อนีกฏฺเฐ รถิเก

ปตฺติการเก ฯ ๗ ม. กมฺมาวทาเนน ฯ ๘ ม. จาโปวูนุทโร ฯ ๙ ม. อชิวฺหวา ฯ

พระราชาจะทรงปูนบำเหน็จรางวัลให้แก่กรมช้าง กรมม้า กรมรถ กรมเดินเท้า ตามความชอบในราชการของเขา ราชเสวกไม่ควรทัดทานเขาราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้ ราชเสวกผู้เป็นนักปราชญ์ พึงโอนไปเหมือนคันธนู และพึงไหวไปตามเหมือนไม้ไผ่ ไม่ควรทูลทัดทานราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้ ราชเสวกพึงเป็นผู้มีท้องน้อยเหมือนคันธนู พึงเป็นผู้ไม่มีลิ้นเหมือนปลา พึงเป็นผู้รู้จักประมาณในโภชนะมีปัญญาเครื่องรักษาตน แกล้วกล้า ราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้.

น พาฬฺหํ อิตฺถึ คจฺเฉยฺย สมฺผสฺสํ เตชสงฺขฺยํ

กาสํ สาสํ ทรํ พาลฺยํ ๑ ขีณเมโธ นิคจฺฉติ ฯ

นาติเวลํ ปภาเสยฺย น ตุณฺหี สพฺพทา สิยา

อวิกิณฺณํ มิตํ วาจํ ปตฺเต กาเล อุทีริเย ฯ

อกฺโกธโน อสงฺฆฏฺโฏ สจฺโจ สโณฺห อเปสุโณ

สมฺผํ คิรํ น ภาเสยฺย ส ราชวสตึ วเส ฯ

ราชเสวกไม่พึงสัมผัสหญิงนัก ซึ่งเป็นเหตุให้สิ้นเดช ผู้สิ้นเดชย่อมได้ประสบโรคไอมองคร่อ ความกระวนกระวาย ความอ่อนกำลัง ราชเสวกไม่ควรพูดมากเกินไป ไม่ควรนิ่งทุกเมื่อ เมื่อถึงเวลาพึงเปล่งวาจาพอประมาณ ไม่พร่ำเพรื่อ เป็นคนไม่มักโกรธ ไม่กระทบกระเทียบ เป็นคนพูดจริง อ่อนหวาน ไม่ส่อเสียด ไม่ควรพูดถ้อยคำเพ้อเจ้อ ราชเสวกนั้นพึงอยู่ในราชสำนักได้.

มาตาเปติภโร ๒ อสฺส กุเล เชฏฺฐาปจายิโก

สโณฺห สขิลสมฺภาโส ๓ ส ราชวสตึ วเส ฯ

วินีโต สิปฺปวา ทนฺโต กตตฺโต นิยโต มุทุ

อปฺปมตฺโต สุจิ ทกฺโข ส ราชวสตึ วเส ฯ

นิวาตวุตฺติ วุฑฺเฒสุ สปฺปติสฺโส สคารโว

สุรโต สุขสํวาโส ส ราชวสตึ วเส ฯ

อารกา ปริวชฺเชยฺย สญฺหิตุํ ๔ ปหิตํ ชนํ

ภตฺตารญฺเญวุทิกฺเขยฺย น จ อญฺญสฺส ราชิโน ฯ

ราชเสวกพึงเลี้ยงดูมารดาบิดา พึงประพฤติอ่อนน้อมต่อผู้เจริญในสกุลมีวาจาอ่อนหวาน กล่าววาจากลมเกลี้ยง ราชเสวกนั้นควรอยู่ในราชสำนักได้ ราชเสวกพึงเป็นผู้ได้รับแนะนำดีแล้ว มีศิลปะ ฝึกฝนแล้ว เป็นผู้ทำประโยชน์ เป็นผู้คงที่ อ่อนโยน ไม่ประมาท สะอาดหมดจดเป็นคนขยัน ราชเสวกนั้นควรอยู่ในราชสำนักได้ ราชเสวกพึงเป็นผู้มีความประพฤติอ่อนน้อม มีความเคารพยำเกรงในท่านผู้เจริญ เป็นผู้สงบเสงี่ยม มีการอยู่ร่วมเป็นสุข ราชเสวกนั้นควรอยู่ในราชสำนักได้ราชเสวกพึงเว้นให้ห่างไกลซึ่งทูตที่ส่งมาเกี่ยวด้วยความลับ พึงดูแลแต่เจ้านายของตน ไม่ควรพูด (เรื่องลับ) ในสำนักของพระราชาอื่น.

สมเณ พฺราหฺมเณ จาปิ สีลวนฺเต พหุสฺสุเต

สกฺกจฺจํ ปยิรุปาเสยฺย ส ราชวสตึ วเส ฯ

สมเณ พฺราหฺมเณ จาปิ สีลวนฺเต พหุสฺสุเต

สกฺกจฺจํ อนุวาเสยฺย ส ราชวสตึ วเส ฯ

สมเณ พฺราหฺมเณ จาปิ สีลวนฺเต พหุสฺสุเต

ตปฺเปยฺย อนฺนปาเนน ส ราชวสตึ วเส ฯ

สมเณ พฺราหฺมเณ จาปิ สีลวนฺเต พหุสฺสุเต

อาสชฺช ปญฺเญ เสเวถ อากงฺขํ วุฑฺฒิมตฺตโน ฯ

๑ ม. พลฺยํ ฯ ๒ ม. มาตาเปตฺติภโร ฯ ๓ สี. หิริโอตฺตปฺปสมฺปนฺโน ฯ ๔ ม. สหิตุํ ฯ

ราชเสวกพึงเข้าหาสมาคมกะสมณะและพราหมณ์ ผู้มีศีลเป็นพหูสูตโดยเคารพ ราชเสวกนั้นควรอยู่ในราชสำนักได้ ราชเสวกเมื่อได้เข้าหาสมาคมกะสมณะและพราหมณ์ ผู้มีศีลเป็นพหูสูตแล้ว พึงสมาทานรักษาอุโบสถศีล โดยเคารพ ราชเสวกนั้นควรอยู่ในราชสำนักได้ราชเสวกพึงบำรุงเลี้ยงสมณะและพราหมณ์ผู้มีศีล เป็นพหูสูต ด้วยข้าวและน้ำ ราชเสวกนั้นควรอยู่ในราชสำนักได้ ราชเสวกผู้หวังความเจริญแก่ตน พึงเข้าไปสมาคมคบหากะสมณะและพราหมณ์ผู้มีศีล เป็นพหูสูต มีปัญญา.

ทินฺนปุพฺพํ น หาเปยฺย ทานํ สมณพฺราหฺมเณ

น จ กิญฺจิ นิวาเรยฺย ทานกาเล วนิพฺพเก ฯ

ปญฺญวา พุทฺธิสมฺปนฺโน วิธานวิธิโกวิโท

กาลญฺญู สมยญฺญู จ ส ราชวสตึ วเส ฯ

อุฏฺฐาตา กมฺมเธยฺเยสุ อปฺปมตฺโต วิจกฺขโณ

สุสํวิหิตกมฺมนฺโต ส ราชวสตึ วเส ฯ

ราชเสวกไม่พึงทำทาน ที่เคยพระราชทาน ในสมณพราหมณ์ให้เสื่อมไปอนึ่ง เห็นพวกวณิพกซึ่งมาในเวลาพระราชทาน ไม่ควรห้ามอะไรเลยราชเสวกพึงเป็นผู้มีปัญญา สมบูรณ์ด้วยความรู้ ฉลาดในวิธีจัดราชกิจรู้จักกาล รู้จักสมัย ราชเสวกนั้นควรอยู่ในราชสำนักได้ ราชเสวกพึงเป็นคนขยันหมั่นเพียร ไม่ประมาท มีปัญญาสอดส่องพิจารณาในการงานที่ตนพึงทำ จัดการงานให้สำเร็จด้วยดี ราชเสวกนั้นควรอยู่ในราชสำนักได้.

ขลํ สาลํ ปสุํ เขตฺตํ คนฺตฺวา จสฺส อภิกฺขณํ

มิตํ ธญฺญํ นิธาเปยฺย มิตํ จ ๑ ปาจเย ฆเร ฯ

ปุตฺตํ วา ภาตรํ สํ วา สีเลสุ อสมาหิตํ

อนงฺคาว ๒ หิ เต พาลา ยถา เปตา ตเถว เต ฯ

โจฬญฺจ เนสํ ปิณฺฑญฺจ อาสีนานํ ปทาปเย

ทาเส กมฺมกเร โปเส ๓ สีเลสุ สุสมาหิเต

ทกฺเข อุฏฺฐานสมฺปนฺเน อาธิปจฺจสฺมิ ฐาปเย ฯ

อนึ่ง ราชเสวกพึงไปตรวจตราดูลานข้าวสาลีปศุสัตว์และนาเสมอๆ พึงตวงข้าวเปลือกให้รู้ประมาณแล้ว ให้เก็บไว้ในฉาง พึงนับบริวารชนในเรือนแล้ว ให้หุงต้มพอประมาณ ไม่ควรตั้งบุตรธิดา พี่น้อง หรือวงศ์ญาติผู้ไม่ตั้งอยู่ในศีลให้เป็นใหญ่ เพราะคนเหล่านั้นเป็นคนพาล ไม่จัดว่าเป็นพี่น้อง คนเหล่านั้น เป็นเหมือนคนที่ตายไปแล้ว แต่เมื่อเขาเหล่านั้นมาหาถึงสำนัก ก็ควรให้ผ้านุ่งผ้าห่มและอาหาร ควรตั้งพวกทาสหรือกรรมกร ผู้ตั้งมั่นอยู่ในศีล เป็นคนขยันหมั่นเพียร ให้เป็นใหญ่.

สีลวา จ อโลโภ ๔ จ อนุวตฺโต ๕ จ ราชิโน

อาวี รโห หิโต ตสฺส ส ราชวสตึ วเส ฯ

ฉนฺทญฺญู ราชิโน จสฺส จิตฺตฏฺโฐ จสฺส ๖ ราชิโน

อสงฺกุสกวุตฺติสฺส ส ราชวสตึ วเส ฯ

อจฺฉาทเน จ นหาปเน ๑ โธเว ปาเท อโธสิรํ

อาหโตปิ น กุปฺเปยฺย ส ราชวสตึ วเส ฯ

๑ ม. มิตํ ว ฯ ๒ ม. อนงฺควา ฯ ๓ ม. เปสฺเส ฯ ๔ ม. อโลโล จ ฯ ๕ ม.

อนุรกฺโข ฯ สี. ยุ. อนุรตฺโต ฯ ๖ ม. อสฺส ฯ

ราชเสวกพึงเป็นผู้มีศีล ไม่โลภมาก พึงประพฤติตามเจ้านาย ประพฤติประโยชน์แก่เจ้านาย ทั้งต่อหน้าและลับหลัง ราชเสวกนั้นควรอยู่ในราชสำนักได้ ราชเสวกพึงเป็นผู้รู้จักพระราชอัธยาศัย และพึงปฏิบัติตามพระราชประสงค์ ไม่ควรประพฤติขัดต่อพระราชประสงค์ ราชเสวกนั้นควรอยู่ในราชสำนักได้ ราชเสวกพึงก้มศีรษะลงชำระพระบาท ในเวลาผลัดพระภูษาทรง และในเวลาสรงสนาน แม้จะถูกกริ้วก็ไม่ควรโกรธตอบ ราชเสวกนั้นควรอยู่ในราชสำนักได้.

กุมฺภิญฺหิ ปญฺชลึ กยิรา ๒ จาตํ ๓ จาปิ ปทกฺขิณํ

กิเมว สพฺพกามานํ ทาตารํ ธีรมุตฺตมํ ฯ

โย เทติ สยนํ วตฺถํ ยานํ อาวสถํ ฆรํ

ปชฺชุนฺโนริว ภูตานํ ๔ โภเคหิ อภิวสฺสติ ฯ

เอเสยฺยา ราชวสตี วตฺตมาโน ยถา นโร

อาราธยติ ราชานํ ปูชํ ลภติ ภตฺตุสุ ฯ

ราชวสตี นาม ฯ

[๕]

บุรุษผู้หวังความเจริญแก่ตน พึงกระทำอัญชลีในหม้อน้ำ และพึงกระทำประทักษิณนกแอ่นลม อย่างไรเขาจักไม่พึงนอบน้อม พระราชาผู้เป็นนักปราชญ์สูงสุด พระราชทานสมบัติอันน่าใคร่ทุกอย่างเล่า เพราะพระราชาทรงพระราชทานที่นอน ผ้านุ่งผ้าห่ม ยวดยาน ที่อยู่อาศัยบ้านเรือน ยังโภคสมบัติให้ตกทั่วถึง เหมือนมหาเมฆยังน้ำฝนให้ตกเป็นประโยชน์แก่หมู่สัตว์ทั่วไป ฉะนั้น ดูกรเจ้าทั้งหลาย นี้ชื่อว่าราชวัสดีเป็นอนุศาสน์สำหรับราชเสวก นรชนประพฤติตาม ย่อมยังพระราชาให้โปรดปราน และย่อมได้การบูชาในเจ้านายทั้งหลาย.

(นี้) ชื่อราชวัสดี

เอวํ สมนุสาสิตฺวา ญาติสงฺฆํ วิจกฺขโณ

ปริกิณฺโณ สุหชฺเชหิ ๖ ราชานมุปสงฺกมิ ฯ

วนฺทิตฺวา สิรสา ปาเท กตฺวา จ นํ ปทกฺขิณํ

วิธุโร อวจ ราชานํ ปคฺคเหตฺวาน อญฺชลึ ฯ

อยํ มํ มาณโว เนติ กตฺตุกาโม ยถามตึ

ญาตีนตฺถํ ปวกฺขามิ ตํ สุโณหิ อรินฺทม ฯ

ปุตฺเต จ เม อุทิกฺเขสิ ยญฺจมญฺญํ ฆเร ธนํ

ยถา ปจฺฉา ๗ น หาเยถ ญาติสงฺโฆ มยี คเต

ยเถว ขลติ ภูมฺยํ ภูมฺยาเยว ปติฏฺฐติ

เอเวตํ ขลิตํ มยฺหํ เอตํ ปสฺสามิ อจฺจยํ ฯ

๑ ม. อุจฺฉาทเย จ นฺหาปเย ฯ ๒ ม. กุมฺภมฺปญฺชลึ กริยา ฯ ๓ สี. ยุ. วายสํ วา ฯ

จาโตติ เอกา สกุณชาติ ฯ ๔ ม. ภูตานิ ฯ ๕ ม. อนฺตรเปยฺยาล ฯ ๖ ม. สุหเทหิ ฯ

๗ ม. เปจฺจ ฯ

วิธูรบัณฑิตผู้มีปัญญาเครื่องพิจารณา ครั้นพร่ำสอนหมู่ญาติอย่างนี้แล้วหมู่ญาติมิตรห้อมล้อมเข้าไปเฝ้าพระราชา ถวายบังคมพระยุคลบาทด้วยเศียรเกล้า และทำประทักษิณท้าวเธอ แล้วประคองอัญชลีกราบบังคมทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้ทรงปราบศัตรู มาณพนี้ปรารถนาจะทำตามความ

ประสงค์ จึงจะนำข้าพระองค์ไป ข้าพระองค์จะกราบทูลประโยชน์

แห่งญาติทั้งหลาย ขอเชิญพระองค์ทรงสดับประโยชน์นั้น ขอพระองค์ได้ทรงพระกรุณาเอาพระทัยใส่ดูแลบุตรภรรยาของข้าพระองค์ ทั้งทรัพย์อย่างอื่นๆ ที่มีอยู่ในเรือน โดยที่หมู่ญาติของข้าพระองค์จะไม่เสื่อมในภายหลัง ในเมื่อข้าพระองค์ถวายบังคมลาไปแล้ว ความพลาดพลั้งของข้าพระองค์นี้ เหมือนบุคคลพลาดล้มบนแผ่นดิน ย่อมกลับตั้งอยู่บนแผ่นดินนั้นเอง ฉะนั้น ข้าพระองค์ย่อมเห็นโทษนี้.

สกฺกา น คนฺตุํ อิติ มยฺหํ โหติ

เฉตฺวา ๑ วธิตฺวา อิธ กาติยานํ

อิเธว โหหิ อิติ มยฺหํ รุจฺจติ

มา ตฺวํ อคา อุตฺตมภูริปญฺญ ฯ

ท่านไม่อาจจะไปนั่นแลเป็นความพอใจของเรา เราจะสั่งให้ฆ่าตัดออกเป็นท่อนๆ แล้วหมกไว้ให้มิดชิดในเมืองนี้ ท่านอยู่ในที่นี้แหละการทำดังนี้เราชอบใจ ดูกรบัณฑิตผู้มีปัญญาอันสูงสุด กว้างขวางดุจแผ่นดินท่านอย่าไปเลย.

มา เหวธมฺเมสุ ๒ มนํ ปณีทหิ

อตฺเถ จ ธมฺเม จ ยุตฺโต ภวสฺสุ

ธิรตฺถุ กมฺมํ อกุสลํ อนริยํ

ยํ กตฺวา ปจฺฉา นิรยํ วเชยฺย ฯ

เนเวส ธมฺโม น ปุเนติ กิจฺจํ

อยิโร หิ ทาสสฺส ชนินฺท อิสฺสโร

ฆาเตตุ ฌาเปตุ อโถปิ หนฺตุํ

น จ มยฺหํ โกธตฺถิ วชามิ จาหํ ฯ

ขอใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท อย่าทรงตั้งพระราชหฤทัยไว้ในอธรรมเลยขอจงทรงประกอบพระองค์ไว้ในอรรถและในธรรมเถิด กรรมอันเป็นอกุศลไม่ประเสริฐ บัณฑิตติเตียนว่า ผู้ทำกรรมอันเป็นอกุศลพึงเข้าถึงนรกในภายหลัง นี่ไม่ใช่ธรรมเลย ไม่เข้าถึงกิจที่ควรทำ ข้าแต่พระจอมประชาชน ธรรมดานายผู้เป็นใหญ่ของทาส จะทุบตีก็ได้ จะเผาก็ได้จะฆ่าเสียก็ได้ ข้าพระองค์ไม่มีความโกรธเลย และข้าพระองค์ขอกราบทูลลาไป.

เชฏฺฐปุตฺตํ อุปคุยฺห วิเนยฺย หทเย ทรํ

อสฺสุปุณฺเณหิ เนตฺเตหิ ปาวิสิ โส มหาฆรํ ฯ

พระมหาสัตว์นั้นมีเนตรทั้งสองนองด้วยน้ำตา กำจัดความกระวนกระวายในหทัยแล้ว สวมกอดบุตรผู้ใหญ่ แล้วเข้าไปยังเรือนใหญ่.

สาลาว สมฺปมทฺทิตา ๓ มาลุเตน ปมทฺทิตา

เสนฺติ ปุตฺตา จ ทารา จ วิธุรสฺส นิเวสเน ฯ

อิตฺถีสหสฺสํ ภริยานํ ทาสีสตฺตสตานิ จ

พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ วิธุรสฺส นิเวสเน ฯ

โอโรธา จ กุมารา จ เวสิยานา จ พฺราหฺมณา

พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ วิธุรสฺส นิเวสเน ฯ

หตฺถาโรหา อนีกฏฺฐา รถิกา ปตฺติการกา

พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ วิธุรสฺส นิเวสเน ฯ

สมาคตา ชานปทา เนคมา จ สมาคตา

พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ วิธุรสฺส นิเวสเน ฯ

อิตฺถีสหสฺสํ ภริยานํ ทาสีสตฺตสตานิ จ

พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ กสฺมา โน วิชหิสฺสสิ ฯ

โอโรธา จ กุมารา จ เวสิยานา จ พฺราหฺมณา ๑

พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ กสฺมา โน วิชหิสฺสสิ ฯ

หตฺถาโรหา อนีกฏฺฐา รถิกา ปตฺติการกา ๒

พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ กสฺมา โน วิชหิสฺสสิ ฯ

สมาคตา ชานปทา เนคมา จ สมาคตา ๓

พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ กสฺมา โน วิชหิสฺสสิ ฯ

๑ ฆตฺวาติปี ฯ ๒ ม. เหวมธมฺเมสุ ฯ ๓ ม. สมฺมปติตา ฯ

บุตรพันหนึ่ง ธิดาพันหนึ่ง ภรรยาพันหนึ่ง และทาสเจ็ดร้อย ในนิเวศน์ของวิธูรบัณฑิต ต่างประคองแขนทั้งสองร้องไห้คร่ำครวญ กลิ้งเกลือกกลับทับกันไป เหมือนป่าไม้รังถูกลมพัดล้มระเนระนาดทับกันไป ฉะนั้นพระสนมกำนัล พระราชกุมาร พวกพ่อค้า ชาวนา และพราหมณ์ทั้งหลาย ต่างก็มาประคองแขนร้องไห้คร่ำครวญอยู่ในนิเวศน์ของวิธูรบัณฑิตพวกกองช้าง กองม้า กองรถ กองเดินเท้า ... ชาวชนบทและชาวนิคมต่างมาประชุมประคองแขนร้องไห้คร่ำครวญอยู่ในนิเวศน์ของวิธูรบัณฑิตภรรยาพันหนึ่งและทาสีเจ็ดร้อย ต่างพากันประคองแขนร้องไห้คร่ำครวญว่า เพราะเหตุไร ท่านจึงจักละดิฉันทั้งหลายไป พระสนมกำนัลพระราชกุมาร พ่อค้า ชาวนาและพราหมณ์ทั้งหลาย ... พวกกองช้างกองม้า กองรถ กองเดินเท้า ... ชาวชนบท และชาวนิคม ต่างมาประชุมประคองแขนร้องไห้คร่ำครวญว่า เพราะเหตุไร ท่านจึงจักละข้าพเจ้าทั้งหลายไป.

กตฺวา ฆเรสุ กิจฺจานิ อนุสาสิตฺวา สกํ ชนํ

มิตฺตามจฺเจ จ ภจฺเจ ๔ จ ปุตฺตทาเร จ พนฺธเว ฯ

กมฺมนฺตํ สํวิเธตฺวาน อาจิกฺขิตฺวา ฆเร ธนํ

นิธิญฺจ อิณทานญฺจ ปุณฺณกํ เอตทพฺรวิ ฯ

อวสี ตุวํ มยฺห ตีหํ อคาเร

กตานิ กิจฺจานิ ฆเรสุ มยฺหํ

อนุสาสิตา ปุตฺตทารา มยา จ

กโรมิ กิจฺจานิ ๕ ยถามตินฺเต ฯ

๑-๒-๓ ม. ทาสิสตฺตสตานิ จ ฯ ๔ ยุ. สุหชฺเช ฯ ๕ ม. กโรม กจฺจาน ฯ

พระมหาสัตว์ กระทำกิจทั้งหลายในเรือนสั่งสอนคนของตน คือ มิตรสหาย คนใช้ บุตร ธิดา ภรรยา และพวกพ้อง จัดการงาน บอกมอบทรัพย์ในเรือน ขุมทรัพย์ และการส่งหนี้เสร็จแล้ว ได้กล่าวกะปุณณกยักษ์ว่า ท่านได้พักอยู่ในเรือนของข้าพเจ้า ๓ วันแล้ว กิจที่จะพึงทำในเรือนของข้าพเจ้าทำเสร็จแล้ว อนึ่ง บุตรและภรรยาข้าพเจ้าได้สั่งสอนแล้ว ข้าพเจ้ายอมทำกิจตามอัธยาศัยของท่าน.

สเจ หิ กตฺเต อนุสาสิตา เต

ปุตฺตา จ ทารา อนุชีวิโน จ

หนฺเทหิทานิ ตรมานรูโป

ทีโฆ หิ อทฺธาปิ อยํ ปุรตฺถา ฯ

อสมฺภีโตว ๑ คณฺหาหิ อาชานียสฺส ๒ วาลธึ

อิทํ ปจฺฉิมกํ ตุยฺหํ ชีวโลกสฺส ทสฺสนํ ฯ

ดูกรมหาอำมาตย์ผู้สำเร็จราชกิจทั้งปวง ถ้าแลท่านสั่งสอนบุตร ภรรยาและคนอาศัยแล้ว เชิญท่านมารีบไปในบัดนี้ เพราะในทางข้างหน้ายังไกลนัก ท่านอย่ากลัวเลย จงจับหางม้าอาชไนย การเห็นชีวโลกของท่านนี้ เป็นการเห็นครั้งที่สุด.

โสหํ กิสฺสานุภายิสฺสํ ๓ ยสฺส เม นตฺถิ ทุกฺกฏํ

กาเยน วาจา มนสา เยน คจฺเฉยฺย ทุคฺคตึ ฯ

ข้าพเจ้าจักสะดุ้งกลัวไปทำไม เพราะข้าพเจ้าไม่มีกรรมชั่วทางกาย ทางวาจาและทางใจ อันเป็นเหตุให้ไปสู่ทุคติ.

โส อสฺสราชา วิธุรํ วหนฺโต

ปกฺกามิ เวหายสมนฺตลิกฺเข

สาขาสุ เสเลสุ อสชฺชมาโน

กาฬาคิรึ ขิปฺปมุปาคมาสิ ฯ

พญาม้านั้น นำวิธูรบัณฑิตเหาะไปในอากาศกลางหาวไม่กระทบที่กิ่งไม้หรือภูเขา วิ่งเข้าไปสู่กาฬคีรีบรรพตโดยฉับพลัน.

อิตฺถีสหสฺสํ ภริยานํ ทาสีสตฺตสตานิ จ

พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ

ยกฺโข พฺราหฺมณวณฺเณน วิธุรํ อาทาย คจฺฉติ ฯ

โอโรธา จ กุมารา จ เวสิยานา จ พฺราหฺมณา

พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ

ยกฺโข พฺราหฺมณวณฺเณน วิธุรํ อาทาย คจฺฉติ ฯ

หตฺถาโรหา อนีกฏฺฐา รถิกา ปตฺติการกา

พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ

ยกฺโข พฺราหฺมณวณฺเณน วิธุรํ อาทาย คจฺฉติ ฯ

สมาคตา ชานปทา เนคมา จ สมาคตา

พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ

ยกฺโข พฺราหฺมณวณฺเณน วิธุรํ อาทาย คจฺฉติ ฯ

อิตฺถีสหสฺสํ ภริยานํ ทาสีสตฺตสตานิ จ

พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ ปณฺฑิโต โส กุหึ คโต ฯ

โอโรธา จ กุมารา จ เวสิยานา จ พฺราหฺมณา

พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ ปณฺฑิโต โส กุหึ คโต ฯ

หตฺถาโรหา อนีกฏฺฐา รถิกา ปตฺติการกา

พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ ปณฺฑิโต โส กุหึ คโต ฯ

สมาคตา ชานปทา เนคมา จ สมาคตา

พาหา ปคฺคยฺห ปกฺกนฺทุํ ปณฺฑิโต โส กุหึ คโต ฯ

๑ ม. อฉมฺภิโตว ฯ ๒ ม. อาชาเนยฺยสฺส ฯ ๓ ม. ...กิสฺส นุ ภายิสฺสํ ฯ

ภรรยาพันหนึ่ง และทาสีเจ็ดร้อยประคองแขนร้องไห้คร่ำครวญว่า ยักษ์แปลงเพศเป็นพราหมณ์มาพาเอาวิธูรบัณฑิตไป พระสนมกำนัลในพระราชกุมาร พ่อค้า ชาวนาและพราหมณ์ ... กองช้าง กองม้ากองรถ กองเดินเท้า ... ชาวชนบท และชาวนิคมต่างมาประชุมพร้อมกันประคองแขนทั้งสองร้องไห้คร่ำครวญว่า ยักษ์แปลงเพศเป็นพราหมณ์มาพาเอาวิธูรบัณฑิตไป ภรรยาพันหนึ่งและทาสีเจ็ดร้อย ต่างประคองแขนร้องไห้คร่ำครวญว่า วิธูรบัณฑิตนั้นไปแล้ว ณ ที่ไหน พระสนมกำนัลในพระราชกุมาร พ่อค้า ชาวนาและพราหมณ์ ... กองช้าง กองม้ากองรถ กองเดินเท้า ... ชาวชนบท และชาวนิคม ต่างมาประชุมพร้อมกันประคองแขนร้องไห้คร่ำครวญว่า วิธูรบัณฑิตไปแล้ว ณที่ไหน.

สเจ โส สตฺตรตฺเตน ปณฺฑิโต นาคมิสฺสติ

สพฺเพ อคฺคึ ปวิสฺสาม ๑ นตฺถตฺโถ ชีวิเตน โน ฯ

ถ้าท่านวิธูรบัณฑิต จักไม่มาโดย ๗ วัน ข้าพระพุทธเจ้าจักพากันเข้าไปสู่กองไฟ ข้าพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ไม่มีความต้องการด้วยชีวิต.

ปณฺฑิโต จ วิยตฺโต จ วิภาวี จ วิจกฺขโณ

ขิปฺปํ โมเจสิ อตฺตานํ มา ภายิตฺถาคมิสฺสติ ๒ ฯ

อนฺตรเปยฺยาลํ นาม ฯ

ก็วิธูรบัณฑิตเป็นผู้ฉลาดเฉียบแหลม สามารถแสดงประโยชน์ และมิใช่ประโยชน์แจ้งชัด มีปัญญาเครื่องพิจารณา คงจะเปลื้องตนได้โดยพลันท่านทั้งหลายอย่ากลัวไปเลย วิธูรบัณฑิตปลดเปลื้องตนแล้ว ก็จักรีบกลับมา.

โส ตตฺถ คนฺตฺวาน วิจินฺตยนฺโต

อุจฺจาวจา เจตนกา ภวนฺติ

นยิมสฺส ชีเวน มมตฺถิ กิญฺจิ

หนฺตฺวานิมํ หทยํ อานยิสฺสํ ๑ ฯ

๑ ม. ปเวกฺขาม ฯ ๒ สี. ยุ. ขิปฺปํ โมเจสฺสตตฺตานํ มา ภาถ อาคมิสฺสติ ฯ

(นี้) ชื่ออันตรเปยยาล

ปุณณกยักษ์นั้น ไปยืนคิดอยู่บนยอดกาฬคีรีบรรพต ความคิดย่อมเป็น

ความคิดสูงๆ ต่ำๆ ประโยชน์อะไรๆ ด้วยความเป็นอยู่ของวิธูรบัณฑิตนี้ หามีแก่เราไม่ เราจักฆ่าวิธูรบัณฑิตนี้เสีย แล้วนำเอาแต่ดวงใจไปเถิด.

โส ตตฺถ คนฺตฺวา ปพฺพตมนฺตรสฺมึ ๒

อนฺโต ปวิสิตฺวาน ปทุฏฺฐจิตฺโต

อสํวุตสฺมึ ๓ ชคติปฺปเทเส

อโธสิรํ ธารยิ กาติยาโน ฯ

ปุณณกยักษ์นั้นมีจิตประทุษร้ายลงจากยอดเขาไปสู่เชิงเขา วางพระมหาสัตว์ไว้ในระหว่างภูเขา ชำแรกเข้าไปภายในภูเขานั้น จับพระมหาสัตว์เอาศีรษะลงเบื้องต่ำ ขว้างลงไปที่พื้นดินที่ไม่มีอะไรกีดกั้น.

โส ลมฺพมาโน นรเก ปปาเต

มหพฺภเย โลมหํเส วิทุคฺเค

อสนฺตสนฺโต กุรูนํ กตฺตุเสฏฺโฐ

อิจฺจพฺรวิ ปุณฺณกํ นาม ยกฺขํ ฯ

อริยาวกาโสสิ อนรียรูโป

อสญฺญโต สญฺญตสนฺนิกาโส

อจฺจาหิตํ กมฺมํ กโรสิ ลุทฺทํ ๔

ภาเว จ เต กุสลํ นตฺถิ กิญฺจิ ฯ

ยํ มํ ปปาตสฺมึ ปปาตุมิจฺฉสิ

โก นุ ตวตฺโถ มรเณน มยฺหํ

อมานุสสฺเสว ตวชฺช วณฺโณ

อาจิกฺข เม ตฺวํ กตมาสิ เทวตา ฯ

วิธูรบัณฑิตผู้เป็นอำมาตย์ประเสริฐสุดของชาวกุรุรัฐ เมื่อถูกห้อยศรีษะลงในเหวอันชัน เป็นที่น่ากลัว น่าสยดสยอง น่าหวาดเสียวมากไม่สะดุ้งกลัว ได้กล่าวกะปุณณกยักษ์ว่า ท่านเป็นผู้มีรูปดังผู้ประเสริฐแต่หาเป็นคนประเสริฐไม่ คล้ายจะเป็นคนสำรวม แต่ไม่สำรวม กระทำกรรมอันหยาบช้าไร้ประโยชน์ ส่วนกุศลแม้แต่น้อยหนึ่งย่อมไม่มีในจิตของท่าน ท่านจะโยนข้าพเจ้าลงในเหวประโยชน์อะไร ด้วยการตายของข้าพเจ้า จะพึงมีแก่ท่านหนอ วันนี้ ผิวพรรณของท่านเหมือนของอมนุษย์ ท่านจงบอกข้าพเจ้า ท่านเป็นเทวดาชื่ออะไร.

ยทิ เต สุโต ปุณฺณโก นาม ยกฺโข

รญฺโญ กุเวรสฺส หิ โส สชิพฺโพ ๕

ภูมินฺธโร วรุโณ นาม นาโค

พฺรหา สุจี วณฺณพลูปปนฺโน ฯ

ตสฺสานุชํ ธีตรํ กามยามิ

อิรนฺทตี ๑ นาม สา นาคกญฺญา

ตสฺสา สุมชฺฌาย ปิยาย เหตุ

ปตารยึ ตุยฺหํ วธาย ธีร ฯ

๑ สี. ยุ. อาทิยิสฺสํ ฯ ๒ ม. ปพฺพตนฺตรสฺมึ ฯ ๓ อสมฺผุตสฺมินฺติปิ ปาโฐ ฯ

๔ ม. ลุทฺรํ ฯ ๕ สี. ยุ. สชีโว ฯ

ข้าพเจ้าเป็นยักษ์ชื่อปุณณกะ และเป็นอำมาตย์ของท้าวกุเวร ถ้าท่านคงได้ฟังมาแล้ว พญานาคใหญ่นามว่าวรุณ ผู้ครอบครองนาคพิภพมีรูปงามสะอาด สมบูรณ์ด้วยผิวพรรณและกำลัง ข้าพเจ้ารักใคร่อยากได้นางนาคกัญญานามว่าอิรันทดีธิดาของพญานาคนั้น ดูกรท่านผู้เป็นปราชญ์เพราะเหตุแห่งนางอิรันทดีผู้มีเอวอันงามน่ารักนั้น ข้าพเจ้าจึงตกลงใจจะฆ่าท่าน.

มาเหว เต ๒ ยกฺข อโหสิ โมโห

นฏฺฐา พหู ทุคฺคหิเตน โลกา ๓

กินฺเต สุมชฺฌาย ปิยาย กิจฺจํ

มรเณน เม อิงฺฆ สุโณมิ ๔ สพฺพํ ฯ

ดูกรยักษ์ ท่านอย่าได้มีความลุ่มหลงนักเลย สัตว์โลกเป็นอันมากฉิบหายแล้วเพราะความถือผิด เพราะเหตุไร ท่านจึงทำความรักใคร่ในนางอิรันทดีผู้มีเอวอันงามน่ารัก ท่านจะมีประโยชน์อะไรด้วยความตายของข้าพเจ้าเชิญท่านจงบอกเหตุทั้งปวงแก่ข้าพเจ้าด้วย.

มหานุภาวสฺส มโหรคสฺส

ธีตุกาโม ญาติภโตหมสฺมิ ๕

ตํ ยาจมานํ สสุโร อโวจ

ยถามมญฺญึสุ สุกามนีตํ ฯ

ทชฺเชมุ โข เต สุตนน สุเนตฺตํ

สุวิมฺหิตํ ๖ จนฺทนลิตฺตคตฺตํ

สเจ ตุวํ ทหยํ ปณฺฑิตสฺส

ธมฺเมน ลทฺธา อิธมาหเรสิ ฯ

เอเตน วิตฺเตน กุมาริ ลพฺภา

นาญฺญํ ธนํ อุตฺตริ ปตฺถยาม

เอวํ น มุโฬฺหสฺมิ สุโณหิ กตฺเต ฯ

น จาปิ เม ทุคฺคหิตตฺถิ กิญฺจิ

หทเยน เต ธมฺมลทฺเธน นาคา

อิรนฺทตึ ๑ นาคกญฺญํ ททนฺติ ฯ

ตสฺมา อหํ ตุยฺหํ วธาย ยุตฺโต

เอวํ มมตฺโถ มรเณน ตุยฺหํ

อิเธว ตํ นรเก ปาตยิตฺวา

หนฺตฺวาน ตํ หทยํ อานยิสฺสํ ฯ

๑ ม. อิรนฺธตี ฯ ๒ ม. ตฺวํ ฯ ๓ ม. โลเก ฯ ๔ สี. ยุ. สุโณม ฯ ๕ ยุ.

ญาติคโต ฯ ๖ ม. สุจิมฺหิตํ ฯ

ข้าพเจ้าปรารถนาธิดาของพญาวรุณนาคราช ผู้มีอานุภาพมาก ข้าพเจ้าชื่อว่าเป็นผู้รับอาสาญาติของนางอิรันทดีมา ญาติเหล่านั้นได้สำคัญข้าพเจ้าว่า ถูกความรักใคร่ครอบงำโดยส่วนเดียว เหตุนั้น พญาวรุณนาคราชได้ตรัสกะข้าพเจ้าผู้ทูลขอนางอิรันทดีนาคกัญญาว่า เราทั้งหลายพึงให้ธิดาของเรา ผู้มีร่างกายอันสลวย มีเนตรงามอย่างน่าพิศวง ลูบไล้ด้วยจุรณแก่นจันทน์ ถ้าท่านพึงได้ดวงหทัยของวิธูรบัณฑิตนำมาในนาคพิภพนี้โดยธรรม เพราะความดีความชอบนี้ ท่านก็จะได้ธิดาของเรา เราทั้งหลายมิได้ปรารถนาทรัพย์อื่นยิ่งไปกว่านั้น ดูกรท่านอำมาตย์ ข้าพเจ้าไม่ได้เป็นคนหลง ท่านจงฟังให้ทราบเรื่องอย่างนี้ อนึ่ง ข้าพเจ้ามิได้มีความถือผิดอะไรๆ เลย เพราะดวงหทัยของท่าน ที่ข้าพเจ้าได้ไปโดยชอบธรรมท้าววรุณนาคราชและพระนางวิมลา จะประทานนางอิรันทดีนาคกัญญาแก่ข้าพเจ้า เพราะฉะนั้น ข้าพเจ้าจึงพยายามเพื่อจะฆ่าท่าน ข้าพเจ้ามีประโยชน์ด้วยการตายของท่าน จึงจะผลักท่านให้ตกลงในเหวนี้ ฆ่าเสียแล้วนำเอาดวงหทัยไป.

ขิปฺปํ มมํ อุทฺธร กาติยาน

หทเยน เม ยทิ เต อตฺถิ กิจฺจํ

เยเกจิ เม สาธุ นรสฺส ธมฺมา

สพฺเพว เต ปาตุกโรมิ อชฺช ฯ

จงวางข้าพเจ้าลงโดยเร็วเถิด ถ้าท่านมีกิจที่จะต้องทำด้วยหทัยของข้าพเจ้าข้าพเจ้าจะแสดงสาธุนรธรรมทั้งปวงนี้แก่ท่านในวันนี้.

โส ปุณฺณโก กุรูนํ กตฺตุเสฏฺฐํ

นคมุทฺธนิ ขิปฺปํ ปติฏฺฐเปตฺวา

อสฺสตฺถมาสีนํ สเมกฺขิยาน

ปริปุจฺฉิ กตฺตารมโนมปญฺญํ ฯ

สมุทฺธโต เมสิ ตุวํ ปปาตา

หทเยน เต อชฺช มมตฺถิ กิจฺจํ

เยเกจิ เต สาธุ นรสฺส ธมฺมา

สพฺเพว เม ปาตุกโรหิ อชฺช ฯ

๑ ม. อิรนฺธตึ ฯ

ปุณณกยักษ์นั้น รีบวางวิธูรบัณฑิตอำมาตย์ผู้ประเสริฐที่สุดของชาวกุรุรัฐลงบนยอดเขา เห็นวิธูรบัณฑิตผู้มีปัญญาไม่ทรามนั่งอยู่ จึงถามว่าท่านอันข้าพเจ้ายกขึ้นจากเหวแล้ว วันนี้ข้าพเจ้ามีกิจที่จะต้องทำด้วยหทัยของท่าน ท่านจงแสดงสาธุนรธรรมทั้งหมดนั้นแก่ข้าพเจ้าในวันนี้.

สมุทฺธโต ตฺยสฺมิ อหํ ปปาตา

หทเยน เม ยทิ เต อตฺถิ กิจฺจํ

เยเกจิ เม สาธุ นรสฺส ธมฺมา

สพฺเพว เต ปาตุกโรมิ อชฺช ฯ

ข้าพเจ้าอันท่านยกขึ้นจากเหวแล้ว ถ้าท่านมีกิจที่จะต้องทำด้วยหทัยของข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจะแสดงสาธุนรธรรมทั้งหมดนี้แก่ท่านในวันนี้.

ยาตานุยายี จ ภวาหิ มาณว

อลฺลญฺจ ปาณึ ปริวชฺชยสฺสุ

มา จสฺสุ มิตฺเตสุ กทาจิ ทุพฺภี

มา จ วสํ อสตีนํ นิคจฺเฉ ฯ

ดูกรมาณพ ท่านจงเดินไปตามทางที่ท่านเดินไปแล้ว ๑ จงอย่าเผาฝ่ามืออันชุ่ม ๑ อย่าได้ประทุษร้ายในหมู่มิตร ในกาลไหนๆ ๑ อย่าตกอยู่ในอำนาจของหญิงอสติ ๑.

กถํ นุ ยาตํ อนุยายี โหติ

อลฺลญฺจ ปาณึ ทหเต กถํ โส

อสตี จ กา โก ปน มิตฺตทุพฺโภ

อกฺขาหิ เม ปุจฺฉิโต เอตมตฺถํ ฯ

บุคคลชื่อว่า เป็นผู้เดินไปตามทางที่ท่านเดินไปแล้วอย่างไร บุคคลชื่อว่าเผาฝ่ามืออันชุ่มอย่างไร บุคคลเช่นไรชื่อว่าประทุษร้ายมิตร หญิงเช่นไรชื่อว่าอสติ ข้าพเจ้าถามแล้ว ขอท่านจงบอกเนื้อความนั้น.

อสฺสตฺถตํ ๑ โนปิจ ทิฏฺฐปุพฺพํ

โย อาสเนนาปิ นิมนฺตเยยฺย

ตสฺเสว อตฺถํ ปุริโส กเรยฺย

ยาตานุยายีติ ตมาหุ ปณฺฑิตา ฯ

ยสฺเสกรตฺติมฺปิ ฆเร วเสยฺย

ยตฺถนฺนปานํ ปุริโส ลเภถ ๒

น ตสฺส ปาปํ มนสาปิ จินฺตเย

อลฺลญฺจ ๑ ปาณึ ทหเต มิตฺตทุพฺโภ ฯ

ยสฺส รุกฺขสฺส ฉายาย นิสีเทยฺย สเยยฺย วา

น ตสฺส สาขํ ภญฺเชยฺย มิตฺตทุพฺโภ หิ ปาปโก ฯ

ปุณฺณมฺปิ เจมํ ปฐวึ ธเนน

ทชฺชิตฺถิยา ปุริโส สมฺมตาย

ลทฺธา ขณํ อติมญฺเญยฺย ตมฺปิ่

ตาสํ วสํ อสตีนํ น คจฺเฉ ฯ

เอวํ โข ยาตํ อนุยายี โหติ

อลฺลญฺจ ปาณึ ทหเต ปุเนวํ

อสตี จ สา โส ปน มิตฺตทุพฺโภ

โส ธมฺมิโก โหหิ ชหสฺสุ อธมฺมํ ฯ

สาธุนรธมฺมกณฺฑํ นาม ฯ

๑ อสนฺถุตนฺติปิ ปาโฐ ฯ ๒ ม. ลเภยฺย ฯ

ผู้ใดพึงเชื้อเชิญคนที่ไม่คุ้นเคยกัน ไม่เคยพบเห็นกันแม้ด้วยอาสนะบุรุษพึงกระทำประโยชน์แก่บุคคลนั้นโดยแท้ บัณฑิตทั้งหลายกล่าวบุรุษนั้นว่า ผู้เดินไปตามทางที่ท่านเดินแล้ว บุคคลพึงอยู่ในเรือนของผู้ใดแม้คืนเดียว ได้ข้าวน้ำด้วย ไม่ควรคิดร้ายแก่ผู้นั้นแม้ด้วยใจ ผู้คิดร้ายต่อบุคคลเช่นนั้น ชื่อว่าเผาฝ่ามืออันชุ่ม และชื่อว่าประทุษร้ายมิตรบุคคลนั่งหรือนอนที่ร่มเงาของต้นไม้ใด ไม่ควรหักรานกิ่งของต้นไม้นั้นเพราะผู้ประทุษร้ายมิตรเป็นคนชั่วช้า หญิงที่สามียกย่องอย่างดี ถึงแก่ให้แผ่นดินนี้อันบริบูรณ์ด้วยทรัพย์ ได้โอกาสแล้วพึงดูหมิ่นสามีนั้นได้

บุคคลไม่ควรตกอยู่ในอำนาจของหญิงเหล่านั้น ผู้ชื่อว่าอสติ บุคคลชื่อ

ว่าเดินไปตามทางที่ท่านเดินแล้วอย่างนี้ ชื่อว่าเผาฝ่ามืออันชุ่มอย่างนี้ชื่อว่าตกอยู่ในอำนาจของหญิงผู้ชื่อว่าอสติอย่างนี้ ชื่อว่าประทุษร้ายมิตรอย่างนี้ ท่านจงเป็นผู้ตั้งอยู่ในธรรม จงละอธรรมเสีย.

อวสึ อหํ ตุยฺหํ ตีหํ อคาเร

อนฺเนน ปาเนน อุปฏฺฐิโตสฺมิ

มิตฺโต มมาสิ วิสชฺชามหํ ตํ

กามํ ฆรํ อุตฺตมปญฺญ คจฺฉ ฯ

อปิ หายตุ นาคกุลสฺส ๓ อตฺโถ

อลมฺปิ เม นาคกญฺญาย เหตุ ๔

โส ตฺวํ สเกเนว สุภาสิเตน

มุตฺโตสิ เม อชฺช วธาย ปญฺญ ฯ

๑ ม. อทุพฺภี ฯ ๒ ม. นาคกุลา ฯ ๓ ม. โหตุ ฯ

(นี้) ชื่อสาธุนรธรรมกัณฑ์

ข้าพเจ้าได้อยู่ในเรือนท่านตลอด ๓ วัน ทั้งเป็นผู้ที่ท่านบำรุงด้วยข้าว

และน้ำ ท่านเป็นผู้พ้นจากข้าพเจ้า ข้าพเจ้าขอปล่อยท่าน ดูกรท่านผู้มีปัญญาอันสูงสุด เชิญท่านกลับไปเรือนของท่านตามปรารถนาเถิดความต้องการของตระกูลพญานาคจะเสื่อมไปก็ตามที เหตุที่จะให้ได้นางนาคกัญญา ข้าพเจ้าเลิกละ ดูกรท่านผู้มีปัญญา เพราะคำสุภาษิตของตนนั่นแล ท่านจึงพ้นจากข้าพเจ้าผู้จะฆ่าท่านในวันนี้.

หนฺท ตุวํ ยกฺข มมมฺปิ เนหิ

สสฺสุรํ นุ เต ๑ อตฺถํ มยี จรสฺสุ

อหมฺปิ นาคาธิปตีวิมานํ ๒

ทกฺเขมิ ๓ นาคสฺส อทิฏฺฐปุพฺพํ ฯ

ดูกรปุณณกยักษ์ เชิญท่านนำข้าพเจ้าไปในสำนักของพ่อตาของท่านจงประพฤติประโยชน์ในข้าพเจ้า แม้ข้าพเจ้าก็อยากเห็นท้าววรุณผู้เป็นอธิบดีของนาคและวิมานของท้าวเธอ ซึ่งข้าพเจ้าไม่เคยเห็น.

ยํ เว นรสฺส อหิตาย อสฺส

น ตํ ปญฺโญ อรหติ ทสฺสนาย

อถ เกน วณฺเณน อมิตฺตคามํ

ตุวมิจฺฉสิ อุตฺตมปญฺญ คนฺตุํ ฯ

คนมีปัญญา ไม่ควรจะดูสิ่งที่ไม่เป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่นรชนนั้นเลย ดูกรท่านผู้มีปัญญาอันสูงสุด เออก็ เพราะเหตุอะไรหนอ ท่านจึงปรารถนาจะไปยังที่อยู่ของศัตรูเล่า.

อทฺธา ปชานามิ อหมฺปิ เอตํ

น ตํ ปญฺโญ อรหติ ทสฺสนาย

ปาปญฺจ เม นตฺถิ กตํ กุหิญฺจิ

ตสฺมา น สงฺเก มรณาคมาย ฯ

แม้ข้าพเจ้าก็รู้ชัด ซึ่งข้อที่ผู้มีปัญญาไม่ควรเห็นสิ่งที่ไม่เป็นไป เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่นรชนนั้นแน่แท้ แต่ข้าพเจ้าไม่มีความชั่วที่กระทำไว้ในที่ๆ ไหนเลย เพราะฉะนั้น ข้าพเจ้าจึงไม่รังเกียจความตายอันจะมาถึงตน.

หนฺท จ ฐานํ อตุลานุภาวํ

มยา สห ทกฺขสิ เอหิ กตฺเต

ยถจฺฉติ ๔ นจฺจคีเตหิ นาโค

ราชา ยถา เวสฺสวโณ นิฬิญฺญํ ๕ ฯ

ตํ นาคกญฺญา จริตํ คเณน

นิกีฬิตํ นิจฺจมโห จ รตฺตึ

ปหุตมาลฺยํ พหุปุปฺผฉนฺนํ

โอภาสติ วิชฺชุริวนฺตลิกฺเข ฯ๔

อนฺเนน ปาเนน อุเปตรูปํ

นจฺเจหิ คีเตหิ จ วาทิเตหิ

ปริปูรํ กญฺญาหิ อลงฺกตาหิ

อุปโสภติ วตฺถปิลนฺธเนน ฯ

๑ สสุรนฺติเกติปิ ปาโฐ ฯ ม. สสุรํ เต ฯ ๒ ม. มยํ จ นาคาธิปตึ วิมานํ ฯ

๓ ม. ทกฺเขมุ ฯ ๔ ม. ยตฺถจฺฉติ ฯ ๕ ม. นฬิญฺญํ ฯ

ดูกรบัณฑิต เชิญเถิด ท่านกับข้าพเจ้ามาไปดูพิภพของพญานาคราชซึ่งมีอานุภาพหาที่เปรียบมิได้ เป็นที่อยู่อันมีการฟ้อนรำขับร้องตามปรารถนา เหมือนนิฬิญญราชธานีเป็นที่ประทับอยู่ของท้าวเวสสุวรรณฉะนั้น นาคพิภพนั้น เป็นที่ไปเที่ยวเล่นเป็นหมู่ๆ ของนางนาคกัญญา ตลอดวันและคืนเป็นนิตย์ มีดอกไม้ดารดาษอยู่มากมายหลายชนิด สว่างไสวดังสายฟ้าในอากาศ บริบูรณ์ด้วยข้าวและน้ำ เพรียบพร้อมด้วยการฟ้อนรำขับร้องและการประโคม พร้อมมูลไปด้วยนางนาคกัญญาที่ประดับประดาสวยงาม งามสง่าไปด้วยผ้านุ่ง ผ้าห่มและเครื่องประดับ.

โส ปุณฺณโก กุรูนํ กตฺตุเสฏฺฐํ

นิสีทยิ ปจฺฉโต อาสนสฺมึ

อาทาย กตฺตารมโนมปญฺญํ

อุปานยิ ภวนํ นาครญฺโญ ฯ

ปตฺวาน ฐานํ อตุลานุภาวํ

อฏฺฐาสิ กตฺตา ปจฺฉโต ปุณฺณกสฺส

สามคฺคิเปกฺขี ปน ๑ นาคราชา

ปุพฺเพว ชามาตรมชฺฌภาสถ ฯ

ปุณณกยักษ์นั้น เชิญให้วิธูรบัณฑิตผู้ประเสริฐสุดของชาวกุรุรัฐ นั่งเหนืออาสนะข้างหลัง ได้พาวิธูรบัณฑิตผู้มีปัญญาไม่ทรามเข้าไปสู่ภพของพญานาคราช วิธูรบัณฑิตได้สถิตอยู่ข้างหลังแห่งปุณณกยักษ์ จนถึงพิภพของพญานาคซึ่งมีอนุภาพหาที่เปรียบมิได้ ก็พญานาคทอดพระเนตรเห็นลูกเขยผู้มีความจงรักภักดี ได้ตรัสทักทายปราศรัยก่อนทีเดียว.

ยํ นุ ตฺวํ อคมา มนุสฺสโลกํ

อเนฺวสมาโน หทยํ ปณฺฑิตสฺส

กจฺจิ สมิทฺเธน อิธานุปตฺโต

อาทาย กตฺตารมโนมปญฺญํ ฯ

ท่านได้ไปยังมนุษยโลก เที่ยวแสวงหาดวงหทัยของบัณฑิตกลับมาถึงในนาคพิภพนี้ด้วยความสำเร็จหรือ หรือว่าท่านได้พาเอาบัณฑิตผู้มีปัญญาไม่ต่ำทรามมาด้วย.

อยํ หิ โส อาคโต ยํ ตฺวมิจฺฉสิ

ธมฺเมน ลทฺโธ มม ธมฺมปาโล

ตํ ปสฺสถ สมฺมุขา ภาสมานํ

สุโข หเว ๑ สปฺปุริเสหิ สงฺคโม ฯ

กาลาคิริกณฺฑํ นาม ฯ

๑ ม. สามคฺคิ เปกฺขมาโน ฯ

ท่านผู้นี้แหละ คือวิธูรบัณฑิตที่พระองค์ทรงปรารถนานั้นมาแล้ว พระเจ้าข้า ท่านวิธูรบัณฑิตผู้รักษาธรรม ข้าพระพุทธเจ้าได้มาแล้วโดยธรรมเชิญใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท ทอดพระเนตรวิธูรบัณฑิต ผู้จะแสดงธรรมถวายด้วยเสียงอันไพเราะ เฉพาะพระพักตร์ ณ บัดนี้ การสมาคมด้วยสัปบุรุษทั้งหลาย ย่อมเป็นเหตุนำความสุขมาให้โดยแท้.

อทิฏฺฐปุพฺพํ ทิสฺวาน มจฺโจ มจฺจุภยฏฺฏิโต ๒

พฺยมฺหิโต นาภิวาเทสิ น อิทํ ปญฺญวตามิว ฯ

(นี้) ชื่อว่ากาลาคิรีกัณฑ์

ท่านเป็นมนุษย์ มาเห็นพิภพของนาคที่ตนไม่เคยเห็นแล้ว เป็นผู้ถูกภัย

คือความตายคุกคามแล้ว เป็นผู้ไม่กลัว และไม่อภิวาท อาการเช่นนี้ดูเหมือนจะไม่มีแก่ผู้มีปัญญา.

น จมฺหิ พฺยมฺหิโต นาค น จ มจฺจุภยฏฺฏิโต ๓

น วชฺโฌ อภิวาเทยฺย วชฺฌํ วา นาภิวาทเย ฯ

กถํ นุ ๔ อภิวาเทยฺย อภิวาทาปเยถ เว

ยํ นโร หนฺตุมิจฺเฉยฺย ตํ กมฺมํ นุปปชฺชติ ฯ

ข้าแต่พญานาคราช ข้าพระองค์เป็นผู้ไม่กลัวและไม่เป็นผู้อันภัยคือความตายคุกคาม นักโทษประหารไม่พึงกราบไหว้เพชฌฆาต หรือเพชฌฆาตก็พึงให้นักโทษประหารกราบไหว้ตน อย่างไรหนอ นรชนจะพึงกราบไหว้บุคคลผู้ปรารถนาจะฆ่าตน และผู้ปรารถนาจะฆ่าเขาจะพึงให้บุคคลผู้ที่ตนจะฆ่ากราบไหว้ตนอย่างไรเล่า กรรมนั้นย่อมไม่สำเร็จประโยชน์เลย พระเจ้าข้า.

เอวเมตํ ยถา พฺรูสิ สจฺจํ ภาสสิ ปณฺฑิต

น วชฺโฌ อภิวาเทยฺย วชฺฌํ วา นาภิวาทเย

กถํ นุ ๕ อภิวาเทยฺย อภิวาทาปเยถ เว

ยํ นโร หนฺตุมิจฺเฉยฺย ตํ กมฺมํ นุปปชฺชติ ฯ

ดูกรบัณฑิต คำนั้นถูกอย่างที่ท่านพูด ท่านพูดจริง นักโทษประหารไม่พึงกราบไหว้เพชฌฆาต หรือเพชฌฆาตก็ไม่พึงให้นักโทษประหารกราบไหว้ตน อย่างไรหนอ นรชนพึงกราบไหว้บุคคลผู้ปรารถนาจะฆ่าตนและผู้ปรารถนาจะฆ่าเขา จะพึงให้บุคคลผู้ที่ตนจะฆ่ากราบไหว้ตนอย่างไรเล่า กรรมนั้นย่อมไม่สำเร็จประโยชน์เลย.

อสสฺสตํ สสฺสตํ นุ ตวยิทํ วิมานํ ๖

อิทฺธี ชุตี พลวิริยูปปตฺติ

ปุจฺฉามิ ตํ นาคราเชตมตฺถํ

กถํ นุ เต ลทฺธมิทํ วิมานํ ฯ

อธิจฺจลทฺธํ ปริณามชนฺเต

สยํ กตํ อุทาหุ เทเวหิ ทินฺนํ

อกฺขาหิ เม นาคราเชตมตฺถํ

ยเถว เต ลทฺธมิทํ วิมานํ ฯ

๑ ยุ. ภเว ฯ ๒-๓ สี. ยุ. ภยทฺทิโต ฯ อิโต ปรํ อีทิสเมว ฯ ๔-๕ ม. โน ฯ

๖ ม. อยํ ปาโฐ นตฺถิ ฯ อิโต ปรํ อีทิสเมว ฯ

ข้าแต่พญานาคราช วิมานของฝ่าพระบาทนี้เป็นของไม่เที่ยง แต่เป็นเช่นกับของเที่ยง ฤทธิ์ ความรุ่งเรือง พระกำลังกาย พระวิริยภาพและการเสด็จอุบัติในนาคพิภพ ได้มีแล้วแก่ฝ่าพระบาท ข้าพระองค์ขอทูลถามเนื้อความนั้นกะฝ่าพระบาท วิมานนี้ทรงได้มาอย่างไรหนอ วิมานนี้ฝ่าพระบาททรงได้มาเพราะอาศัยอะไร หรือเป็นของเกิดขึ้นตามฤดูกาลฝ่าพระบาททรงกระทำเอง หรือเทวดาทั้งหลายถวายแก่พระองค์ ข้าแต่พญานาคราช ขอฝ่าพระบาทตรัสบอกเนื้อความนี้แก่ข้าพระองค์ ตามที่ฝ่าพระบาทได้วิมานมาเถิด พระเจ้าข้า.

นาธิจฺจลทฺธํ น ปริณามชมฺเม

น สยํ กตํ นาปิ เทเวหิ ทินฺนํ

สเกหิ กมฺเมหิ อปาปเกหิ

ปุญฺเญหิ เม ลทฺธมิทํ วิมานํ ฯ

วิมานนี้ เราจะได้มาเพราะอาศัยอะไรก็หามิได้ เกิดขึ้นตามฤดูกาลก็หามิได้เรามิได้กระทำเอง แม้เทวดาทั้งหลายก็มิได้ให้ แต่วิมานนี้เราได้มาด้วยบุญกรรมอันไม่ลามกของตนเอง.

กินฺเต วตํ กิมฺปน พฺรหฺมจริยํ

กิสฺส สุจิณฺณสฺส อยํ วิปาโก

อิทฺธี ชุตี พลวิริยูปปตฺติ

อิทญฺจ เต นาค มหาวิมานํ ฯ

ข้าแต่พญานาคราช อะไรเป็นวัตรของฝ่าพระบาท และอะไรเป็นพรหมจรรย์ของฝ่าพระบาท ฤทธิ์ ความรุ่งเรือง พระกำลังกาย พระวิริยภาพ และการเสด็จอุบัติในนาคพิภพ ทั้งวิมานใหญ่ของฝ่าพระบาทนี้ เป็นผลแห่งกรรมอะไรอันฝ่าพระบาททรงประพฤติดีแล้ว.

อหญฺจ ภริยา จ มนุสฺสโลเก

สทฺธา อุโภ ทานปตี อหุมฺหา

โอปานภูตํ เม ฆรํ ตทาสิ

สนฺตปฺปิตา สมณพฺราหฺมณา จ ฯ

มาลญฺจ คนฺธญฺจ วิเลปนญฺจ

ปทีปิยํ เสยฺยมุปสฺสยญฺจ

อจฺฉาทนํ สายนมนฺนปานํ

สกฺกจฺจ ทานานิ อทมฺห ตตฺถ ฯ

ตํ เม วตํ ตมฺปน พฺรหฺมจริยํ

ตสฺส สุจิณฺณสฺส อยํ วิปาโก

อิทฺธี ชุตี พลวิริยูปปตฺติ

อิทญฺจ เม ธีร มหาวิมานํ ฯ

เราและภรรยาเมื่อยังอยู่ในมนุษยโลก เป็นผู้มีศรัทธา เป็นทานบดี ในครั้งนั้น เรือนของเราเป็นดังบ่อน้ำของสมณพราหมณ์ทั้งหลาย และเราได้บำรุงสมณพราหมณ์ให้อิ่มหนำสำราญ เราทั้งสองได้ถวายทาน คือดอกไม้ ของหอม เครื่องลูบไล้ เครื่องประทีป ที่นอนที่พักอาศัย ผ้านุ่งผ้าห่ม ผ้าปูนอน ข้าวและน้ำโดยเคารพ ทานที่ได้ถวายโดยเคารพนั้นเป็นวัตรของเรา และการสมาทานวัตรนั้นเป็นพรหมจรรย์ของเราดูกรท่านผู้เป็นปราชญ์ ฤทธิ์ ความรุ่งเรือง กำลังกาย ความเพียรการเกิดในนาคพิภพ และวิมานใหญ่ของเรานี้เป็นวิบากแห่งวัตรและพรหมจรรย์นั้น อันเราประพฤติดีแล้ว.

เอวญฺจ เต ลทฺธมิทํ วิมานํ

ชานาสิ ปุญฺญาน ผลูปปตฺตึ

ตสฺมา หิ ธมฺมญฺจร อปฺปมตฺโต

ยถา วิมานํ ปุน มาวเสสิ ฯ

ถ้าวิมานนี้ ฝ่าพระบาททรงได้ด้วยอานุภาพแห่งทานอย่างนี้ ฝ่าพระบาทก็ชื่อว่าทรงทราบผลแห่งบุญ และทรงทราบการเสด็จอุบัติในนาคพิภพเพราะผลแห่งบุญ เพราะเหตุนั้นแล ขอฝ่าพระบาททรงเป็นผู้ไม่ประมาทประพฤติธรรม ตามที่จะได้ทรงครอบครองวิมานนี้ต่อไปฉะนั้นเถิด พระเจ้าข้า.

นยีธ สนฺติ สมณพฺราหฺมณา จ

เยสนฺนปานานิ ทเทมุ กตฺเต

อกฺขาหิ เม ปุจฺฉิโต เอตมตฺถํ

ยถา วิมานํ ปุน มาวเสม ฯ

ดูกรบัณฑิต ในนาคพิภพนี้ ไม่มีสมณพราหมณ์ที่เราจะพึงถวายข้าวและน้ำเลย เราถามแล้วขอท่านจงบอกเนื้อความนั้นแก่เรา ตามที่เราจะพึงได้ครอบครองวิมานต่อไปเถิด.

โภคี หิ เต สนฺติ อิธูปปนฺนา

ปุตฺตา จ ทารา อนุชีวิโน จ

เตลุ ตุวํ วจสา กมฺมุนา จ

อสมฺปทุฏฺโฐ จ ภวาหิ นิจฺจํ ฯ

เอวํ ตุวํ นาค อสมฺปโทสํ

อนุปาลย วจสา กมฺมุนา จ

ฐตฺวา อิธ ยาวตายุกํ วิมาเน

อุทฺธํ อิโต คจฺฉสิ เทวโลกํ ฯ

ข้าแต่พระยานาคราช ก็นาคทั้งหลายที่เป็นพระโอรส พระธิดา พระชายาทั้งพระญาติ พระมิตร และข้าเฝ้าของฝ่าพระบาท ซึ่งเกิดในนาคพิภพนี้มีอยู่ ขอฝ่าพระบาททรงเป็นผู้ไม่ประทุษร้ายในนาคมีพระโอรสเป็นต้นเหล่านั้น ด้วยพระกายและพระวาจาเป็นนิตย์ ฝ่าพระบาททรงรักษาความไม่ประทุษร้ายด้วยพระกายและพระวาจาอย่างนี้ ฝ่าพระบาททรงสถิตอยู่ในวิมานนี้ตลอดพระชนมายุ แล้วจักเสด็จไปสู่เทวโลกอันสูงกว่านาคพิภพ.

อทฺธา หิ โส โสจติ ราชเสฏฺโฐ

ตยา วินา ยสฺส ตุวํ สชิพฺโพ

ทุกฺขูปนีโตปิ ตยา สเมจฺจ

วินฺเทยฺย โปโส สุขมาตุโรปิ ฯ

ท่านเป็นอำมาตย์ของพระราชาผู้ประเสริฐสุดพระองค์ใด พระราชาผู้ประเสริฐสุดพระองค์นั้น พรากจากท่านแล้ว ย่อมจะเศร้าโศกแน่แท้ทีเดียว คนที่ถูกความทุกข์ครอบงำก็ดี คนผู้ป่วยหนักก็ดี ได้สมาคมกับท่านแล้วพึงได้ความสุข.

อทฺธา สตํ ภาสสิ นาค ธมฺมํ

อนุตฺตรํ อตฺถปทํ สุจิณฺณํ

เอตาทิสิยาสุ หิ อาปทาสุ

ปญฺญายเต มาทิสานํ วิเสโส ฯ

ข้าแต่พระยานาคราช ฝ่าพระบาทตรัสธรรม ของสัตบุรุษทั้งหลาย ซึ่งเป็นบทอันแสดงประโยชน์อย่างล้ำเลิศ ที่นักปราชญ์ประพฤติดีแล้วโดยแท้ก็คุณวิเศษของบุคคลผู้มีปัญญาเช่นข้าพระองค์ ย่อมปรากฏในเมื่อมีภยันตรายเช่นนี้แหละ พระเจ้าข้า.

อกฺขาหิ โน ตายํ มุธา นุ ลทฺโธ

อกฺเขหิ โน ตายํ อเชสิ ชูเต

ธมฺเมน ลทฺโธ อิติมายมาห

กถํ [๒] ตุวํ หตฺถมิมสฺสมาคโต ฯ

ขอท่านจงบอกแก่เรา ปุณณกยักษ์นี้ได้ท่านมาเปล่าๆ หรือ ขอท่านจงบอกแก่เรา ปุณณกยักษ์นี้ชนะในการเล่นสะกาจึงได้ท่านมา ปุณณกยักษ์นี้กล่าวว่า ได้มาโดยธรรม ท่านถึงเงื้อมมือของปุณณกยักษ์นี้ได้อย่างไร.

โย มิสฺสโร ตตฺถ อโหสิ ราชา

ตมายมกฺเขหิ อเชสิ ชูเต

โส มํ ชิโต ราชา อิมสฺสทาสิ

ธมฺเมน ลทฺโธสฺมิ อสาหเสน ฯ

ปุณณกยักษ์นี้ เล่นสะกาชนะพระราชาของข้าพระองค์ผู้เป็นอิสราธิบดีในอินทปัตนครนั้น พระราชาพระองค์นั้นอันปุณณกยักษ์ชนะแล้ว ได้ทรงพระราชทานข้าพระองค์แก่ปุณณกยักษ์นี้ ข้าพระองค์เป็นผู้อันปุณณกยักษ์นี้ได้มาแล้วโดยธรรม มิใช่ได้มาโดยกรรมอันสาหัสพระเจ้าข้า.

มโหรโค อตฺตมโน อุทคฺโค

สุตฺวาน ธีรสฺส สุภาสิตานิ

หตฺเถ คเหตฺวาน อโนมปญฺญํ

ปาเวกฺขิ ภริยาย ตทา สกาเส ฯ

เยน ตฺวํ วิมเล ปณฺฑุ เยน ภตฺตํ น รุจฺจติ

น จ เม ตาทิโส วณฺโณ อยเมโส ตโมนุโท ฯ

ยสฺส เต หทเยนตฺโถ อาคโตยํ ปภงฺกโร

ตสฺส วากฺยํ นิสาเมหิ ทุลฺลภํ ทสฺสนํ ปุน ฯ

๑ ม. อิติ ตายมาห ฯ ๒ ม. นุ ฯ

ในกาลนั้น พระยานาคผู้ประเสริฐ ทรงสดับคำสุภาษิตของวิธูรบัณฑิตผู้เป็นปราชญ์แล้วทรงชื่นชมโสมนัส มีพระทัยเต็มตื้นด้วยปีติ ทรงจูงมือวิธูรบัณฑิตผู้มีปัญญาไม่ทราม เสด็จเข้าไปในที่อยู่ของพระชายา ตรัสว่าดูกรพระน้องวิมลา เพราะเหตุใด พระน้องจึงดูผอมเหลืองไป เพราะเหตุใด พระน้องจึงไม่เสวยกระยาหาร ก็คุณงามความดีของวิธูรบัณฑิตผู้ที่พระน้องต้องประสงค์ดวงหทัย เป็นผู้บรรเทาความมืดของโลกทั้งปวงเช่นนี้นั้นของเราไม่มี ผู้นี้คือวิธูรบัณฑิตมาถึงแล้วจะทำความสว่างไสวให้แก่พระน้อง เชิญพระน้องตั้งหทัยฟังถ้อยคำของท่าน การที่จะได้เห็นท่านอีกเป็นการหาได้ยาก.

ทิสฺวาน ตํ วิมลา ภูริปญฺญํ

ทสงฺคุลึ อญฺชลึ ปคฺคเหตฺวา

หฏฺเฐน ภาเวน ปตีตรูปา

อิจฺจพฺรวิ กุรูนํ กตฺตุเสฏฺฐํ ฯ

อทิฏฺฐปุพฺพํ ทิสฺวาน มจฺโจ มจฺจุภยฏฺฏิโต

พฺยมฺหิโต นาภิวาเทสิ น อิทํ ปญฺญวตามิว ฯ

พระนางวิมลา ทอดพระเนตรเห็นวิธูรบัณฑิต ผู้มีปัญญากว้างขวางดังแผ่นดินนั้นแล้ว มีพระทัยยินดีโสมนัส ทรงยกพระองคุลีทั้ง ๑๐ ขึ้นอัญชลี และตรัสกะวิธูรบัณฑิตผู้เป็นนักปราชญ์ประเสริฐสุดของชาวกุรุรัฐว่า ท่านเป็นมนุษย์มาเห็นพิภพของนาคที่ตนไม่เคยเห็น เป็นผู้ถูกภัยคือความตายคุกคาม เป็นผู้ไม่กลัว และไม่อภิวาท อาการเช่นนี้ดูเหมือนจะไม่มีแก่ผู้มีปัญญา.

น จมฺหิ พฺยมฺหิโต นาคิ น จ มจฺจุภยฏฺฏิโต

น วชฺโฌ อภิวาเทยฺย วชฺฌํ วา นาภิวาทเย ฯ

กถํ นุ ๑ อภิวาเทยฺย อภิวาทาปเยถ เว

ยํ นโร หนฺตุมิจฺเฉยฺย ตํ กมฺมํ นุปปชฺชติ ฯ

ข้าแต่พระนางเจ้านาคี ข้าพระองค์เป็นผู้ไม่กลัว และไม่เป็นผู้อันภัยคือความตายคุกคาม นักโทษประหารไม่พึงไหว้เพชฌฆาต หรือเพชฌฆาตก็ไม่พึงให้นักโทษประหารกราบไหว้ตน อย่างไรหนอ นรชนจะพึงกราบไหว้บุคคล ผู้ที่ปรารถนาจะฆ่าตน และผู้ปรารถนาจะฆ่าเขา จะพึงให้บุคคลผู้ที่ตนจะฆ่ากราบไหว้ตนอย่างไรเล่า กรรมนั้นย่อมไม่สำเร็จประโยชน์พระเจ้าข้า.

เอวเมตํ ยถา พฺรูสิ สจฺจํ ภาสสิ ปณฺฑิต

น วชฺโฌ อภิวาเทยฺย วชฺฌํ วา นาภิวาทเย ฯ

กถํ นุ ๒ อภิวาเทยฺย อภิวาทาปเยถ เว

ยํ นโร หนฺตุมิจฺเฉยฺย ตํ กมฺมํ นุปปชฺชติ ฯ

ดูกรบัณฑิต คำนั้นถูกอย่างที่ท่านพูด ท่านพูดจริง นักโทษประหารไม่พึงกราบไหว้เพชฌฆาต หรือเพชฌฆาตก็ไม่พึงให้นักโทษประหารกราบไหว้ตน อย่างไรหนอ นรชนจะพึงกราบไหว้บุคคลผู้ปรารถนาจะฆ่าตนและผู้ปรารถนาจะฆ่าเขา จะพึงให้บุคคลผู้ที่ตนจะฆ่ากราบไหว้อย่างไรเล่ากรรมนั้นย่อมไม่สำเร็จประโยชน์เลย.

อสสฺสตํ สสฺสตํ นุ ตวยิทํ วิมานํ

อิทฺธี ชุตี พลวิริยูปปตฺติ

ปุจฺฉามิ ตํ นาคกญฺเญตมตฺถํ

กถํ นุ เต ลทฺธมิทํ วิมานํ ฯ

อธิจฺจลทฺธํ ปริณามชนฺเต

สยํ กตํ อุทาหุ เทเวหิ ทินฺนํ

อกฺขาหิ เม นาคกญฺเญตมตฺถํ

ยเถว เต ลทฺธมิทํ วิมานํ ฯ

๑-๒ ม. โน ฯ

ข้าแต่พระนางเจ้านาคกัญญา วิมานของพระองค์นี้เป็นของไม่เที่ยง แต่เป็นเช่นกับของเที่ยง ฤทธิ์ ความรุ่งเรือง พระกำลังกาย พระวิริยภาพและการเสด็จอุบัติในนาคพิภพได้มีแล้วแก่ฝ่าพระบาท ข้าพระองค์ขอทูลถามเนื้อความนั้นกะฝ่าพระบาท วิมานนี้ฝ่าพระบาทได้มาอย่างไรหนอวิมานนี้ฝ่าพระบาทได้มาเพราะอาศัยอะไร หรือเป็นของเกิดขึ้นตามฤดูกาล ฝ่าพระบาททรงกระทำเอง หรือเทวดาทั้งหลายถวายฝ่าพระบาทข้าแต่พระนางเจ้านาคกัญญา ขอฝ่าพระบาทตรัสบอกเนื้อความนี้แก่ข้าพระองค์ ตามที่ฝ่าพระบาทได้วิมานมาเถิด พระเจ้าข้า.

นาธิจฺจลทฺธํ น ปริณามชมฺเม

น สยํ กตํ นาปิ เทเวหิ ทินฺนํ

สเกหิ กมฺเมหิ อปาปเกหิ

ปุญฺเญหิ เม ลทฺธมิทํ วิมานํ ฯ

วิมานนี้ ฉันจะได้มาเพราะอะไรก็หามิได้ เกิดขึ้นตามฤดูกาลก็หามิได้ฉันมิได้กระทำเอง แม้เทวดาทั้งหลายก็หามิได้ให้ แต่วิมานนี้ฉันได้มาด้วยบุญกรรมอันไม่ลามกของตนเอง.

กินฺเต วตํ กิมฺปน พฺรหฺมจริยํ

กิสฺส สุจิณฺณสฺส อยํ วิปาโก

อิทฺธี ชุตี พลวิริยูปปตฺติ

อิทญฺจ เต นาคิ มหาวิมานํ ฯ

ข้าแต่พระนางเจ้านาคี อะไรเป็นวัตรของฝ่าพระบาท และอะไรเป็นพรหมจรรย์ของฝ่าพระบาท ฤทธิ์ ความรุ่งเรือง พระกำลังกาย พระวิริยภาพ และการเสด็จอุบัติในนาคพิภพ ทั้งวิมานอันใหญ่ของฝ่าพระบาทนี้ เป็นผลแห่งกรรมอะไร อันฝ่าพระบาททรงประพฤติดีแล้ว พระเจ้าข้า.

อหญฺจ โข สามิโก จาปิ มยฺหํ

สทฺธา อุโภ ทานปตี อหุมฺหา

โอปานภูตํ เม ฆรํ ตทาสิ

สนฺตปฺปิตา สมณพฺราหฺมณา จ ฯ

มาลญฺจ คนฺธญฺจ วิเลปนญฺจ

ปทีปิยํ เสยฺยมุปสฺสยญฺจ

อจฺฉาทนํ สายนมนฺนปานํ

สกฺกจฺจ ทานานิ อทมฺห ตตฺถ ฯ

ตํ เม วตํ ตมฺปน พฺรหฺมจริยํ

ตสฺส สุจิณฺณสฺส อยํ วิปาโก

อิทฺธี ชุตี พลวิริยูปปตฺติ

อิทญฺจ เม ธีร มหาวิมานํ ฯ

ฉันและพระสวามีของฉัน เป็นผู้มีศรัทธา เป็นทานบดีในครั้งนั้น

เรือนของฉันเป็นดังบ่อน้ำของสมณพราหมณ์ทั้งหลาย และฉันได้บำรุงสมณพราหมณ์ให้อิ่มหนำสำราญ ฉันและพระสวามี เมื่อยังอยู่ในมนุษยโลกนั้น ได้ถวายทาน คือ ดอกไม้ ของหอม เครื่องลูบไล้ เครื่องประทีป ที่นอน ที่พักอาศัย ผ้านุ่งผ้าห่ม ผ้าปูนอน ข้าวและน้ำโดยเคารพ ทานที่ฉันได้ถวายโดยเคารพนั้น เป็นวัตรของฉัน และการสมาทานวัตรนั้นเป็นพรหมจรรย์ของฉัน ดูกรท่านผู้เป็นปราชญ์ ฤทธิ์ความรุ่งเรือง กำลังกาย ความเพียร การเกิดในนาคพิภพ และวิมานใหญ่ของเรานี้ เป็นวิบากแห่งวัตรและพรหมจรรย์นั้น อันเราประพฤติดีแล้ว.

เอวญฺจ เต ลทฺธมิทํ วิมานํ

ชานาสิ ปุญฺญาน ผลูปปตฺตึ

ตสฺมาหิ ธมฺมญฺจร อปฺปมตฺตา

ยถา วิมานํ ปุน มาวเสสิ ฯ

ถ้าวิมานนี้ฝ่าพระบาท ทรงได้ด้วยอานุภาพแห่งทานอย่างนี้ ฝ่าพระบาทก็ชื่อว่าทรงทราบผลแห่งบุญ และทรงทราบการเสด็จอุบัติในนาคพิภพเพราะผลแห่งบุญ เพราะเหตุนั้นแล ขอพระบาททรงเป็นผู้ไม่ประมาทประพฤติธรรมตามที่จะได้ทรงครอบครองวิมานนี้ต่อไปฉะนั้นเถิด พระเจ้าข้า.

นยีธ สนฺติ สมณพฺราหฺมณา จ

เยสนฺนปานานิ ทเทมุ กตฺเต

อกฺขาหิ เม ปุจฺฉิโต เอตมตฺถํ

ยถา วิมานํ ปุน มาวเสม ฯ

ดูกรบัณฑิต ในนาคพิภพนี้ ไม่มีสมณพราหมณ์ที่เราจะพึงถวายข้าวและน้ำเลย ฉันถามแล้วขอท่านจงบอกเนื้อความนั้นแก่ฉัน ตามที่ฉันจะพึงได้ครอบครองวิมานต่อไปเถิด.

โภคี หิ เต สนฺติ อิธูปปนฺนา

ปุตฺตา จ สามี ๑ อนุชีวิโน จ

เตสุ ตุวํ วจสา กมฺมุนา จ

อสมฺปทุฏฺฐา จ ภวาหิ นิจฺจํ ฯ

เอวํ ตุวํ นาคิ อสมฺปโทสํ

อนุปาลย วจสา กมฺมุนา จ

ฐตฺวา อิธ ยาวตายุกํ วิมาเน

อุทฺธํ อิโต คจฺฉสิ เทวโลกํ ฯ

ข้าแต่พระนางเจ้านาคี ก็นาคทั้งหลายที่เป็นพระโอรส พระธิดา พระสวามี ทั้งพระญาติพระมิตร และข้าเฝ้าของฝ่าพระบาทซึ่งเกิดในนาคพิภพนี้ มีอยู่ ขอฝ่าพระบาททรงเป็นผู้ไม่ประทุษร้ายในนาคมีพระโอรสเป็นต้นเหล่านั้น ด้วยพระกายและพระวาจาเป็นนิตย์ ฝ่าพระบาทจงทรงรักษาความไม่ประทุษร้ายด้วยพระกายและพระวาจาอย่างนี้ ฝ่าพระบาททรงสถิตอยู่ในวิมานนี้ตลอดพระชนมายุแล้ว จักเสด็จไปสู่เทวโลกอันสูงกว่านาคพิภพนี้ พระเจ้าข้า.

อทฺธา หิ โส โสจติ ราชเสฏฺโฐ

ตยา วินา ยสฺส ตุวํ สชิพฺโพ

ทุกฺขูปนีโตปิ ตยา สเมจฺจ

วินฺเทยฺย โปโส สุขมาตุโรปิ ฯ

๑ ม. ทารา ฯ

ท่านเป็นอำมาตย์ของพระราชาผู้ประเสริฐสุดพระองค์ใด พระราชาผู้ประเสริฐสุดพระองค์นั้น พรากจากท่านแล้ว ย่อมจะทรงเศร้าโศกแน่แท้ทีเดียว คนผู้ถูกความทุกข์ครอบงำก็ดี คนผู้ป่วยหนักก็ดี ได้สมาคมกับท่านแล้ว พึงได้ความสุข.

อทฺธา สตํ ภาสสิ นาคิ ธมฺมํ

อนุตฺตรํ อตฺถปทํ สุจิณฺณํ

เอตาทิสิยาสุ หิ อาปทาสุ

ปญฺญายเต มาทิสานํ วิเสโส ฯ

ข้าแต่พระนางเจ้านาคี ฝ่าพระบาทตรัสธรรมของสัตบุรุษทั้งหลาย ซึ่งเป็นบทอันแสดงประโยชน์ล้ำเลิศ ที่นักปราชญ์ประพฤติดีแล้วโดยแท้ก็คุณวิเศษของบุคคลผู้มีปัญญาเช่นข้าพระองค์ ย่อมปรากฏในเมื่อมีภัยอันตรายเช่นนี้แหละ พระเจ้าข้า.

อกฺขาหิ โน ตายํ มุธา นุ ลทฺโธ

อกฺเขหิ โน ตายํ อเชสิ ชูเต

ธมฺเมน ลทฺโธ อิติมายมาห ๑

กถํ [๒] ตุวํ หตฺถมิมสฺสมาคโต ฯ

ขอท่านจงบอกแก่ฉัน ปุณณกยักษ์นี้ได้ท่านมาเปล่าๆ หรือ ขอท่านจงบอกแก่ฉัน ปุณณกยักษ์นี้ชนะในการเล่นสะกาจึงได้ท่านมา ปุณณกยักษ์นี้กล่าวว่าได้มาโดยธรรม ท่านถึงเงื้อมมือของปุณณกยักษ์นี้ได้อย่างไร.

โย มิสฺสโร ตตฺถ อโหสิ ราชา

ตมายมกฺเขหิ อเชสิ ชูเต

โส มํ ชิโต ราชา อิมสฺสทาสิ

ธมฺเมน ลทฺโธสฺมิ อสาหเสน ฯ

ปุณณกยักษ์นี้ เล่นสะกาชนะพระราชาของข้าพระองค์ผู้เป็นอิสราธิบดีในอินทปัตนครนั้น พระราชาพระองค์นั้นอันปุณณกยักษ์ชนะแล้ว ได้ทรงพระราชทานข้าพระองค์แก่ปุณณกยักษ์นี้ ข้าพระองค์ เป็นผู้อันปุณณกยักษ์นี้ได้มาแล้วโดยธรรม มิใช่ได้มาด้วยกรรมอันสาหัส พระเจ้าข้า.

ยเถว วรุโณ นาโค ปญฺหํ ปุจฺฉิตฺถ ปณฺฑิตํ

ตเถว นาคกญฺญาปิ ปญฺหํ ปุจฺฉิตฺถ ปณฺฑิตํ ฯ

ยเถว วรุณํ นาคํ ธีโร โตเสสิ ปุจฺฉิโต

ตเถว นาคกญฺญมฺปิ ธีโร โตเสสิ ปุจฺฉิโต ฯ

อุโภปิ เต อตฺตมเน วิทิตฺวา

มโหรคํ นาคกญฺญญฺจ ธีโร

อจฺฉมฺภี อพฺภีโต อโลมหฏฺโฐ

อิจฺจพฺรวิ วรุณํ นาคราชํ ฯ

มา โรธยิ ๑ นาค อายาหมสฺมิ

เยน ตว อตฺโถ อิทํ สรีรํ

หทเยน มํเสน กโรหิ กิจฺจํ

สยํ กริสฺสามิ ยถามตินฺเต ฯ

๑ ม. อิติ ตายมาห ฯ ๒ ม. นุ ฯ

ท้าววรุณนาคราช ตรัสถามปัญหากะวิธูรบัณฑิต ฉันใด แม้พระนางวิมลานาคกัญญา ก็ตรัสถามปัญหากะวิธูรบัณฑิต ฉันนั้น วิธูรบัณฑิตผู้เป็นปราชญ์ อันท้าววรุณนาคราชตรัสถามแล้ว ได้พยากรณ์ปัญหาให้ท้าววรุณนาคราชทรงยินดี ฉันใด วิธูรบัณฑิตผู้เป็นนักปราชญ์ แม้พระนางวิมลานาคกัญญาตรัสถามแล้ว ก็พยากรณ์ให้พระนางวิมลานาคกัญญาทรงยินดี ฉันนั้น วิธูรบัณฑิตผู้เป็นนักปราชญ์ ทราบว่าพระยานาคราชผู้ประเสริฐ และพระนางนาคกัญญาทั้งสองพระองค์นั้น ทรงมีพระทัยชื่นชมโสมนัส ไม่ครั่นคร้าม ไม่กลัว ไม่ขนพองสยองเกล้า ได้กราบทูลท้าววรุณนาคราชว่า ข้าแต่พระยานาคราช ฝ่าพระบาทอย่าทรงพระวิตกว่า ทรงกระทำกรรมของคนผู้ประทุษร้ายมิตร และอย่าทรงพระดำริว่าจักฆ่าบัณฑิตนี้ ขอฝ่าพระบาททรงกระทำกิจด้วยเนื้อหทัยของข้าพระองค์ตามที่ฝ่าพระบาททรงพระประสงค์เถิด ถ้าฝ่าพระบาทไม่ทรงสามารถจะฆ่าข้าพระองค์ ข้าพระองค์จะทำถวายตามพระอัธยาศัยของฝ่าพระบาทเองพระเจ้าข้า.

ปญฺญา หเว หทยํ ปณฺฑิตานํ

เต ตฺยมฺห ปญฺญาย มยํ สุตุฏฺฐา

อนูนนาโม ลภตชฺช ทารํ

อชฺเชว ตํ กุรุโย ปาปยาตุ ฯ

ปัญญานั่นเอง เป็นหทัยของบัณฑิตทั้งหลาย เราทั้งสองนั้นยินดีด้วยปัญญาของท่านยิ่งนัก ปุณณกยักษ์จงไปส่งท่านให้ถึงแคว้นกุรุรัฐในวันนี้ทีเดียว.

ส ปุณฺณโก อตฺตมโน อุทคฺโค

อิรนฺทตึ ๒ นาคกญฺญํ ลภิตฺวา

หฏฺเฐน ภาเวน ปตีตรูโป

อิจฺจพฺรวิ กุรูนํ กตฺตุเสฏฺฐํ ฯ

ภริยาย มํ ตฺวํ อกรี สมงฺคึ

อหญฺจ เต วิธุร กโรมิ กิจฺจํ

อิทญฺจ เต มณิรตนํ ททามิ

อชฺเชว ตํ กุรุโย ปาปยามิ ฯ

ปุณณกยักษ์นั้น ได้นางอิรันทดีนาคกัญญาแล้ว มีใจชื่นชมโสมนัสปีติปราโมทย์ ได้กล่าวกะวิธูรบัณฑิตผู้ประเสริฐสุดของชาวกุรุรัฐว่าข้าแต่ท่านวิธูรบัณฑิต ท่านได้ทำให้ข้าพเจ้ามีความพร้อมเพรียงกันกับภรรยา ข้าพเจ้าจะทำกิจตอบแทนท่าน ข้าพเจ้าจะให้แก้วมณีดวงนี้แก่ท่าน และจะนำท่านไปส่งให้ถึงแคว้นกุรุรัฐในวันนี้ทีเดียว.

อเชยฺยเมสา ตว โหตุ มิตฺตี ๓

ภริยาย กจฺจาน ปิยาย สทฺธึ

อานนฺทจิตฺโต ๑ สุมโน ปตีโต

ทตฺวา มณึ มญฺจ นยินฺทปตฺตํ ฯ

๑ สี. ยุ. มา เหฐยิ ฯ ๒ ม. อิรนฺธตึ ฯ ๓ ม เมตฺติ ฯ

ดูกรกัจจานะ ท่านจงมีความไมตรีสนิทสนมกับภรรยาที่น่ารัก อันไม่มีใครทำให้แตกแยกตลอดไป ท่านจงเป็นผู้มีจิตเบิกบาน มีปีติโสมนัสท่านได้ให้แก้วมณีแก่ข้าพเจ้า ขอจงนำข้าพเจ้าไปยังอินทปัตนครด้วยเถิด.

ส ปุณฺณโก กุรูนํ กตฺตุเสฏฺฐํ

นิสีทยิ ปุรโต อาสนสฺมึ

อาชญฺญมารุยฺห อโนมวณฺณํ

ปกฺกามิ เวหายสมนฺตลิกฺเข ๒ ฯ

มโน มนุสฺสสฺส ยถาปิ คจฺเฉ

ตโตปิสฺส ขิปฺปตรํ อโหสิ

ส ปุณฺณโก กุรูนํ กตฺตุเสฏฺฐํ

อุปานยิ นครํ อินฺทปตฺตํ ฯ

ปุณณกยักษ์นั้น เชิญวิธูรบัณฑิตผู้ประเสริฐสุดของชาวกุรุรัฐผู้มีปัญญาไม่ทราม ให้ขึ้นนั่งบนอาสนะข้างหน้าของตน ขึ้นม้าอาชาไนยเหาะไปในอากาศกลางหาว ปุณณกยักษ์นั้นได้นำวิธูรบัณฑิตผู้ประเสริฐสุดของชาวกุรุรัฐไปถึงอินทปัตนครเร็วยิ่งกว่าใจของมนุษย์พึงไป.

เอตินฺทปตฺตํ นครํ ปทิสฺสติซ

รมฺมานิ จ อมฺพวนานิ ภาคโส

อหญฺจ ภริยาย สมงฺคิภูโต

ตุวญฺจ ปตฺโตสิ สกํ นิเกตํ ฯ

อินทปัตนครปรากฏอยู่โน่น และป่ามะม่วงอันน่ารื่นรมย์ก็เห็นอยู่เป็นหย่อมๆ ข้าพเจ้าเป็นผู้มีความพร้อมเพรียงกับภรรยา และท่านก็ได้ถึงที่อยู่ของตนแล้ว.

ส ปุณฺณโก กุรูนํ กตฺตุเสฏฺฐํ

โอโรปยิตฺวา ธมฺมสภาย มชฺเฌ

อาชญฺญมารุยฺห อโนมวณฺโณ

ปกฺกามิ เวหายสมนฺตลิกฺเข ฯ

ตํ ทิสฺวา ราชา ปรมปฺปตีโต

อุฏฺฐาย พาหาหิ ปลิสฺสชิตฺวา

อวิกมฺปยํ ธมฺมสภาย มชฺเฌ

นิสีทยิ ปมุขํ อาสนสฺมึ ฯ

๑ ม. อนนฺทิ วิตฺโต ฯ ๒ อิทํ ปาททฺวยํ สี. ม. โปตฺถเกสุ น ทิสฺสติ ฯ อาทาย

กตฺตารมโนมปญฺญํ อุปานยิ นครํ อินฺทปตฺตนฺติ ตตฺเถว ทิสฺสติ ฯ

ปุณณกยักษ์ผู้มีวรรณะ วางวิธูรบัณฑิตผู้ประเสริฐสุดของชาวกุรุรัฐ ลงในท่ามกลางธรรมสภา แล้วขึ้นม้าอาชาไนยเหาะไปในอากาศกลางหาวพระราชาทอดพระเนตรเห็นวิธูรบัณฑิตนั้น ทรงพระปรีดาปราโมทย์เป็นอย่างยิ่ง เสด็จลุกขึ้น สวมกอดวิธูรบัณฑิตด้วยพระพาหาทั้งสอง ไม่ทรงหวั่นไหว ทรงเชื้อเชิญให้นั่งเหนืออาสนะท่ามกลางธรรมสภา ตรงพระพักตร์ของพระองค์.

ตฺวํ โน วิเนตาสิ รถํว นฏฺฐํ ๑

นนฺทนฺติ ตํ กุรุโย ทสฺสเนน

อกฺขาหิ เม ปุจฺฉิโต เอตมตฺถํ

กถํ ปโมกฺโข อหุ มาณวสฺส ฯ

ท่านเป็นผู้แนะนำเราทั้งหลาย เหมือนนายสารถีนำเอารถที่หายแล้วกลับมาได้ ฉะนั้น ชาวกุรุรัฐทั้งหลายย่อมยินดี เพราะได้เห็นท่าน ฉันถามแล้ว ขอท่านจงบอกเนื้อความนั้นแก่ฉัน ท่านหลุดพ้นจากมาณพมาได้อย่างไร.

ยํ มาณโวตฺยาภิวทิ ชนินฺท

น โส มนุสฺโส นรวีรเสฏฺฐ

ยทิ เต สุโต ปุณฺณโก นาม ยกฺโข

รญฺโญ กุเวรสฺส หิ โส สชิพฺโพ ฯ

ภูมินฺธโร วรุโณ นาม นาโค

พฺรหา สุจี วณฺณพลูปปนฺโน

ตสฺสานุชํ ธีตรํ กามยาโน

อิรนฺทตี นาม สา นาคกญฺญา ฯ

ตสฺสา สุมชฺฌาย ปิยาย เหตุ

ปตารยิตฺถ มรณาย มยฺหํ

โส เจว ภริยาย สมงฺคิภูโต

อหญฺจานุญฺญาโต มณิ จ ลทฺโธ ฯ

๑ ม. นทฺธํ ฯ

ข้าแต่พระองค์จอมประชาชน ผู้ทรงแกล้วกล้า ประเสริฐกว่านรชนบุรุษที่ฝ่าพระบาทตรัสเรียกมาณพนั้น ไม่ใช่มนุษย์ เป็นยักษ์ชื่อปุณณกะพระเจ้าข้า ฝ่าพระบาททรงเคยได้ยินชื่อมาแล้ว ก็ปุณณกยักษ์นั้น เป็นอำมาตย์ของท้าวกุเวรุราชพระยานาคทรงนามว่า วรุณผู้ครองนาคพิภพ มีพระกายใหญ่โตสะอาด ทรงสมบูรณ์ด้วยวรรณะและกำลัง ปุณณกยักษ์รักใคร่นางนาคกัญญานามว่าอิรันทดี พระธิดาของพระยานาคราชนั้น จึงตกลงใจจะฆ่าข้าพระองค์ เพราะเหตุแห่งนางอิรันทดีผู้มีเอวบางร่างน้อยน่ารักใคร่ แต่ปุณณกยักษ์เป็นผู้พร้อมเพรียงกับภรรยา ส่วนข้าพระองค์เป็นผู้อันพระยานาคทรงอนุญาตให้มา และปุณณกยักษ์ให้แก้วมณีมาด้วย.

รุกฺโข หิ มยฺหํ ฆรทฺวาเร ชาโต ๑

ปญฺญากฺขนฺโธ สีลมยสฺส สาขา

อตฺเถ จ ธมฺเม จ ฐิโต นิปาโก

ควปฺผโล หตฺถิควสฺสฉนฺโน ฯ

นจฺจคีตตุริยาภินาทิเต

อุจฺฉิชฺช เสนํ ๒ ปุริโส อโหสิ

โส โน อยํ อาคโต สนฺนิเกตํ

รุกฺขสฺสิมสฺสาปจิตึ กโรถ ฯ

เยเกจิ วิตฺตา มม ปจฺจเยน

สพฺเพว เต ปาตุกโรนฺตุ อชฺช

ติพฺพานิ กตฺวาน อุปายนานิ

รุกฺขสฺสิมสฺสาปจิตึ กโรถ ฯ

เยเกจิ พนฺธา ๓ มม อตฺถิ รฏฺเฐ

สพฺเพว เต พนฺธนา โมจยนฺตุ

ยเถวยํ พนฺธนสฺมา ปมุตฺโต

เอวเมเต มุญฺจเร พนฺธนสฺมา ฯ

อุนฺนงฺคลา มาสมิมํ กโรนฺตุ

มํโสทนํ พฺราหฺมณา ภกฺขยนฺตุ

อมชฺชปา มชฺชรหา ปิวนฺตุ

ปุณฺณาหิ ถาลาหิ ปลิสฺสุตาหิ ฯ

มหาปถํ นิจฺจ สมวฺหยนฺตุ

ติพฺพญฺจ รกฺขํ วิทหนฺตุ รฏฺเฐ

ยถาญฺญมญฺญํ น วิเหฐเยยฺยุํ

รุกฺขสฺสิมสฺสาปจิตึ กโรถ ฯพ

๑ ม. ปทฺวาเร สุชาโต ฯ ๒ สี. ยุ. เมนํ ฯ ๓ ม. พทฺธา ฯ

มีต้นไม้ต้นหนึ่ง เกิดริมประตูวังของเรา ลำต้นประกอบด้วยปัญญา กิ่งแล้วด้วยศีล ต้นไม้นั้นตั้งอยู่ในอรรถและธรรม มีผลเต็มไปด้วยเบญจโครส ดารดาษไปด้วยช้าง ม้าและโค เมื่อมหาชนทำการบูชาต้นไม้นั้นเล่นเพลินอยู่ด้วยการฟ้อนรำ ขับร้องและดนตรี มีบุรุษมาให้เสนาที่ยืนแวดล้อมต้นไม้นั้นให้หนีไปแล้วถอนต้นไม้ไป ต้นไม้นั้นกลับมาตั้งอยู่ที่ประตูวังของเราตามเดิม วิธูรบัณฑิตเช่นกับต้นไม้ใหญ่นี้ กลับมาสู่ที่อยู่ของตนแล้ว ท่านทั้งหลายจงกระทำการเคารพนบนอบแก่ต้นไม้ คือวิธูรบัณฑิตนี้เถิด ขอเชิญอำมาตย์ผู้มีความปลื้มใจ ด้วยยศที่ได้เพราะอาศัยเราทุกๆ ท่านเทียว จงแสดงจิตของตนให้ปรากฏในวันนี้

ท่านทั้งหลายจงกระทำบรรณาการให้มาก จงทำการเคารพนบนอบแก่ต้นไม้คือ วิธูรบัณฑิตนี้ สัตว์เหล่าใดเหล่าหนึ่งที่ถูกผูกไว้และที่ถูกขังไว้ ซึ่งมีอยู่ในแว่นแคว้นของเรา จงปล่อยไปให้หมด วิธูรบัณฑิตนี้หลุดพ้นจากเครื่องผูก ฉันใด สัตว์เหล่านั้นก็จงหลุดพ้นจากเครื่องผูก ฉันนั้นพวกชาวไร่ชาวนา จงหยุดพักเล่นมหรสพตลอดเดือนหนึ่งนี้ ขอเชิญพราหมณ์ทั้งหลายมาบริโภคข้าวอันเจือด้วยเนื้อ พวกนักเลงสุราจงเว้นการเที่ยวดื่มสุรา เอาหม้อใส่ให้เต็มปรี่ ไปนั่งดื่มที่ร้านของตนๆ พวกหญิงแพศยาที่อาศัยอยู่ตามถนนใหญ่ จงเล้าโลมชายที่มีความต้องการเป็นนิตย์ อนึ่ง ราชบุตรทั้งหลายจงจัดการรักษาในแว่นแคว้นให้เข้มแข็งโดยมิได้เบียดเบียนกันและกันได้ ท่านทั้งหลายจงกระทำการเคารพนบนอบแก่ต้นไม้ คือ วิธูรบัณฑิตนี้.

โอโรธา จ กุมารา จ เวสิยานา จ พฺราหฺมณา

พหุํ อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปณฺฑิตสฺสาภิหารยุํ ฯ

หตฺถาโรหา อนีกฏฺฐา รถิกา ปตฺติการกา

พหุํ อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปณฺฑิตสฺสาภิหารยุํ ฯ

สมาคตา ชานปทา เนคมา จ สมาคตา

พหุํ อนฺนญฺจ ปานญฺจ ปณฺฑิตสฺสาภิหารยุํ ฯ

พหุชฺชโน ปสนฺโนสิ ทิสฺวา ปณฺฑิตมาคเต

ปณฺฑิตมฺหิ อนุปฺปตฺเต เจลุกฺเขโป ปวตฺตถาติ ฯ

วิธุรชาตกํ นวมํ ฯ

พระสนมกำนัลใน พวกราชกุมาร พวกพ่อค้าชาวนา และพราหมณ์ทั้งหลาย ได้นำข้าวและน้ำเป็นอันมากมาให้แก่วิธูรบัณฑิต พวกกองช้างกองม้า กองรถ และกองเดินเท้าได้นำข้าวและน้ำเป็นอันมากมาให้แก่วิธูรบัณฑิต ชาวชนบท และชาวนิคม พร้อมเพรียงกัน ได้นำเอาข้าวและน้ำเป็นอันมากมาให้แก่วิธูรบัณฑิต คนเป็นอันมาก เมื่อวิธูรบัณฑิตมาถึงแล้ว ได้เห็นวิธูรบัณฑิตมาแล้ว ต่างก็มีจิตโสมนัสพากันโบกผ้าขาว โห่ร้องขึ้นเสียงอึงมี่ ด้วยประการฉะนี้แล.

จบ วิธูรชาดกที่ ๙