พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย · มหานิบาต
๒. มหาชนกชาดก เล่ม ๒๘
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๔๔๒–๔๘๑ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๒/๑๐ ในมหานิบาตมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ชาดก มหานิบาต มหาชนกชาดก (ฉบับหลวง เล่ม ๒๘ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๘ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๖๓ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๘)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๘ หน้า ๑๙๒–๒๑๘
๒. มหาชนกชาดก (๕๓๙)
ว่าด้วยพระมหาชนกทรงบำเพ็ญวิริยบารมี
(เทพธิดานามว่ามณิเมขลาผู้อันท้าวจตุโลกบาลให้ทำหน้าที่อารักขาสมทุรตรวจดูสมุทรเห็นพระมหาชนกโพธิสัตว์กำลังว่ายนํ้าอยู่ จึงเหาะเข้าไปใกล้ ๆ พร้อมกับกล่าวทดสอบว่า){๔๔๒} [๑๑๓๐] ใครนี่ ทั้งที่มองไม่เห็นฝั่ง ก็ยังพากเพียรว่ายอยู่ในท่ามกลางมหาสมุทร ท่านรู้อำนาจประโยชน์อะไร จึงสู้พยายามว่ายอยู่อย่างขะมักเขม้นเช่นนี้(พระมหาชนกโพธิสัตว์ตอบว่า)
{๔๔๓} [๑๑๓๑] ดูก่อนแม่เทพธิดา เราพิจารณาเห็นธรรมเนียมของโลกและอานิสงส์แห่งความพยายามอยู่ เพราะฉะนั้น ถึงจะมองไม่เห็นฝั่ง เราก็พากเพียรว่ายอยู่ในท่ามกลางมหาสมุทร(เทพธิดานั้นฟังธรรมกถานั้นแล้วต้องการจะฟังยิ่งขื้น จึงถามต่อไปว่า)
{๔๔๔} [๑๑๓๒] ฝั่งมหาสมุทรที่ลึกหาประมาณมิได้ก็ไม่ปรากฏ ความพยายามอย่างลูกผู้ชายของท่านจะเปล่าประโยชน์ ท่านยังไม่ทันจะถึงฝั่งเลยก็จักตายเสียก่อน
- ๑พระบรมศาสดาขณะประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน ได้ทรงสดับการที่พวกภิกษุนั่งสรรเสริญการการเสด็จออกผนวชอันยิ่งใหญ่ (มหาภิเนษกรมณ์) ของพระองค์ด้วยทิพพโสตธาตุ จึงเสด็จจากพระคันธกุฎีมาตรัสแก่พวกภิกษุว่าไม่ใช่เรื่องอัศจรรย์ แม้ในอดีตชาติพระองค์ผู้เป็นพระโพธิส์ตว์ก็ได้เสด็จออกผนวชเช่นนี้เหมือนกัน แล้วตรัสมหาชนกชาดกนี้ (ขุ.ชา.อ. ๙/๔๙) ชาดกนี้แสดงถึงการบำเพ็ญวิริยบารมีอันเป็นบารมีที่ ๒ ในบารมี ๑๐ ทัศ
(พระมหาชนกโพธิสัตว์ตอบว่า)
{๔๔๕} [๑๑๓๓] บุคคลผู้ทำความเพียรอยู่ชื่อว่าไม่เป็นหนี้ คือ ไม่ถูกตำหนิติเตียนในระหว่างหมู่ญาติ เทวดา และพรหมทั้งหลาย อนึ่ง บุคคลผู้กระทำกิจของบุรุษอยู่ย่อมไม่เดือดร้อนใจในภายหลัง(เทพธิดากล่าวว่า)
{๔๔๖} [๑๑๓๔] การงานที่ถึงที่สุดไม่ได้ด้วยความพยายามย่อมจะไร้ผล มีแต่จะทำให้เกิดความลำบาก ในการทำความพยายามซึ่งจะสำเร็จผลเป็นความตายอย่างเดียว จะมีประโยชน์อะไรด้วยความพยายามนั้นเล่า(พระมหาชนกโพธิสัตว์เมื่อจะทำให้เทพธิดาโต้ตอบไม่ได้ จึงกล่าวว่า)
{๔๔๗} [๑๑๓๕] ดูก่อนแม่เทพธิดา ผู้ที่รู้ชัดว่าการงานนี้ถึงที่สุดไม่ได้ด้วยความพยายาม แต่ไม่ยอมหลีกเลี่ยงอันตราย ชื่อว่าไม่รักษาชีวิตตนเองไว้ ถ้าผู้นั้นพึงลดเลิกความพยายามในฐานะเช่นนั้นเสียได้ก็จะรู้สึกถึงผลแห่งความเกียจคร้านนั้น[๑๑๓๖] ดูก่อนแม่เทพธิดา คนบางพวกในโลกนี้มองเห็นผลประโยชน์ที่ต้องประสงค์ จึงประกอบการงานทั้งหลาย การงานเหล่านั้นย่อมสำเร็จผลบ้าง ไม่สำเร็จบ้าง
[๑๑๓๗] ดูก่อนแม่เทพธิดา ท่านก็เห็นผลแห่งการงานประจักษ์แก่ตนแล้วมิใช่หรือ คนอื่น ๆ พากันจมลงในมหาสมุทร เราคนเดียวเท่านั้นที่ข้ามพ้นมาได้จนเห็นท่านอยู่ใกล้ ๆ
[๑๑๓๘] เรานั้นจักพยายามไปตามกำลังความสามารถ จักทำความเพียรที่บุรุษพึงทำไปถึงฝั่งมหาสมุทรให้ได้
(ลำดับนั้น เทพธิดาครั้นฟังคำที่แสดงความมั่นคงนั้นแล้ว จึงทำการชื่นชมด้วยคาถาประพันธ์ว่า)
{๔๔๘} [๑๑๓๙] ขอให้ท่านผู้ถึงพร้อมด้วยความพยายามโดยธรรมอย่าได้จมลงในห้วงมหรรณพซึ่งทั้งลึกทั้งกว้างเห็นปานนี้ ด้วยการทำความเพียรเยี่ยงบุรุษ จงไปในสถานที่ซึ่งใจของท่านยินดีเถิด(พระเจ้าโปลชนก ก่อนสิ้นพระชนม์ได้ตรัสบอกขุมทรัพย์ใหญ่ ๑๖ ขุม แก่พวกอำมาตย์ว่า)
{๔๔๙} [๑๑๔๐] ขุมทรัพย์ใหญ่ ๑๖ ขุมนี้ คือ ขุมทรัพย์ในที่ดวงอาทิตย์ขึ้น ๑ ขุมทรัพย์ในที่ดวงอาทิตย์ตก ๑ ขุมทรัพย์ภายใน ๑ ขุมทรัพย์ภายนอก ๑ ขุมทรัพย์ที่ไม่ใช่ภายในไม่ใช่ภายนอก ๑
- ๑พระเจ้าโปลชนกเป็นพระเจ้าอา <*> ของพระมหาชนกโพธิสัตว์ ซึ่งได้ทำการลี้ภัยไปอยู่ชายแดนแล้วส้องสุมกำลังกลับไปขอให้พระเจ้าอริฎฐชนกผู้เป็นพระเชษฐภาดาซึ่งครองราชย์อยู่ในเมืองมิถิลาแคว้นวิเทหะ มอบราชสมบัติให้ แต่พระเจ้าอริฎฐชนกได้ตัดสินพระทัยใช้วิธีการทางทหารเข้าต่อสู้โดยก่อนจะทำยุทธสงครามได้รับสั่งกะพระอัครมเหสีผู้ทรงพระครรภ์ว่าถ้าพระองค์มีอันเป็นไปให้หนีไปจากพระนครโดยรักษาพระครรภ์ไว้ให้ได้ และเมื่อพระเจ้าอริฎฐชนกสิ้นพระชนม์ในสงคราม พระเจ้าโปสชนกก็ได้ครองราชย์ในเมืองมิถิลาสืบแทน ในขณะที่พระมหาชนกโพธิสัตว์ยังอยู่ในพระครรภ์ พระอัครมเหสีซึ่งพอรู้ว่าพระเจ้าอริฎฐชนกผู้เป็นพระสวามีสิ้นพระชนม์ก็ได้รีบเสด็จหนีไปยังหมู่บ้านแห่งหนึ่งในกาลจัมปานคร ได้รับการช่วยเหลือรับเป็นน้องสาวจากพราหมณ์มหาศาลผู้เป็นอาจารย์ทิศาปาโมกข์ผู้หนึ่งให้อาศัยอยู่ในบ้าน แล้วทรงคลอดพระโพธิสัตว์ ได้นำพระนามของพระเจ้ามหาชนกผู้เป็นพระเจ้าปู่ของพระกุมารมาตั้งชื่อว่า มหาชนกกุมาร แล้วทรงเลี้ยงดูให้เจริญวัยขึ้นตามลำดับ ในวัยเด็กพระกุมารเมื่อเล่นกับพวกเด็กด้วยกัน ก็จะเอาชนะพวกเด็กเกเรได้หมดเพราะมีพละกำลังเหนือกว่า ถูกพวกเด็กด่าว่าบ่อย ๆ ว่าเป็นลูกหญิงหม้าย จึงสงสัยว่าใครเป็นบิดาของตน ได้เค้นถามมารดา จนรู้ความจริงว่าเป็นลูกกษัตริย์ หลังจากนั้นเมื่อถูกด่าว่า เป็นลูกหญิงหม้าย ก็ไม่โกรธ เมื่ออายุได้ ๑๖ ปี ก็สามารถเรียนจบไตรเพทพร้อมทั้งศิลปศาสตร์ทุกอย่าง มีรูปงามสมส่วน จึงคิดจะแย่งราชสมบัติอันเป็นของพระราชบิดาคืน ได้ถามถึงทรัพย์กะพระมารดา เพี่อมาเป็นทุนในการแย่งชิงราชสมบัติ โดยถ้าไม่มีก็จะประกอบการค้าให้ได้ทรัพย์มา พระมารดาได้บอกว่าตนรักษาทรัพย์มีค่าไว้ถึง ๓ ชนิด คือ มุกดา แก้วมณี และเพชร ซึ่งแต่ละชนิดก็เพียงพอ ต่อการแย่งชิงราชสมบัติ ไม่จำเป็นต้องประกอบการค้า มหาชนกกุมารได้ขอ
- อา - ผู้รวบรวม
[๑๑๔๑] ขุมทรัพย์ขาขึ้น ๑ ขุมทรัพย์ขาลง ๑ ขุมทรัพย์ที่ต้นสาละใหญ่ทั้งสี่ ๑ ขุมทรัพย์ในที่หนึ่งโยชน์โดยรอบ ๑
[๑๑๔๒] ขุมทรัพย์ที่ปลายงาทั้งสอง ๑ ขุมทรัพย์ที่ปลายหาง ๑ ขุมทรัพย์ที่นํ้า ๑ ขุมทรัพย์ที่ยอดตันไม้ ๑ ธนูหนักหนึ่งพันแรงคนยก ๑ บัลลังก์สี่เหลี่ยม ๑ คนผู้ยังเจ้าหญิงสีวลีให้ยินดี ๑
(พระมหาชนกโพธิสัตว์ครั้นทรงครอบครองราชสมบัติในเมืองมิถิลาแล้วประทับนั่งบนราชอาสน์ภายใต้เศวตฉัตร ทรงแลดูพระสีวิราชสมบัติอันยิ่งใหญ่ดุจสิริสมบัติของท้าวสักกเทวราชแล้วทรงหวนระลึกถึงความเพียรพยายามของพระองค์ที่ทรงว่ายนํ้าข้ามมหาสมุทร พลันเกิดพระปีติ จึงทรงเปล่งพระอุทานคาถาเหล่านี้ด้วยกำลังพระปีติว่า)
- ทรัพย์นั้นเพียงครึ่งหนึ่ง อีกครึ่งหนึ่งจะประกอบการค้าทางเรือทะเลหามาเอง ถูกพระมารดาห้ามมิให้เดินทางไปค้าขายทางทะเล ก็ไม่เชื่อฟังเพราะมีความเพียรมุ่งมั่นแน่วแน่ ในวันที่มหาชนกโพธิสัตว์เดินทางไปค้าขายทางทะเลพร้อมกับคนจำนวน ๗๐๐ คนนั้น พระเจ้าโปลชนกได้ทรงประชวรหนัก ทรงบรรทมอย่างไม่เสด็จลุกขึ้น และเมื่อเรือแล่นไปได้ ๗๐๐โยชน์โดยให้เวลา ๗ วัน ก็ถูกกำลังคลื่นแรงจัดชัดกระหน่ำจนเรืออับปาง พวกคนในเรือพากันแตกตื่นร้องระงมนอบน้อมเทวดาต่าง ๆ แต่พระโพธิสัตว์ไม่ทำอย่างนั้น รู้ว่าเรือจะจม ก็เตรียมบริโภคอาหารจนอิ่มท้อง ขึ้นไปเกาะเสากระโดงเรือ เมื่อพวกคนจมน้ำตายหมด ได้กำหนดว่าเมืองมิถิลาอยู่ทางทิศไหน รอจนวาระสุดท้ายที่จะจมแล้วกระโดดจากเสากระโดงเรือเพื่อให้ไกลพ้นจากการเป็นอาหารของพวกสัตว์ทะเล ว่ายนํ้าอยู่กลางทะเลถึง ๗ วัน จนเทพธิดาได้มาพบได้เห็นถึงความเพียรพยายามที่มุ่งมั่นจึงได้ ช่วยเหลือนำขึ้นถึงฝั่งแห่งเมืองมิถิลา
- กล่าวถึงฝ่ายพระเจ้าโปลชนกก็สิ้นพระชนม์ในวันที่เรือของพระมหาชนกอับปาง แต่ก่อนจะสิ้นพระชนม์นั้น เมื่องจากไม่ทรงมีพระราชโอรสที่จะสืบราชสมบัติ มีแต่พระราชธิดาที่ฉลาดสามารถองค์หนึ่งพระนามว่าสิวลีเทวี พวกอำมาตย์จึงเข้าเฝ้าทูลถามว่าจะมอบราชสมบัติให้ใครดี จึงตรัสบอกว่า ‘ใครก็ตามที่สามารถทำให้พระราชธิดาสีวลีเทวีพอพระทัยได้ ใครก็ตามที่รู้ด้านหัวของบัลลังก์สี่เหลี่ยม ใครก็ตามที่ที่สามารถโก่งธนูหนักหนึ่งพันแรงคนยกได้ หรือใครก็ตามที่สามารถนำขุมทรัพย์ใหญ่ ๑๖ ขุมออกมาได้ จงมอบราชสมบัติแก่ผู้นั้น’ พวกอำมาตย์กราบทูลให้ทรง สรุปย่อลักษณะขุมทรัพย์เหล่านั้น ซึ่งพระองค์ก็ได้ตรัสสรุปตามข้อ [๑๑๔๐]-[๑๑๔๒] นั้น แล้วก็ทรงสิ้นพระชนม์ (ขุ.ชา.อ. ๙/๔๙-๕๙)
{๔๕๐} [๑๑๔๓] เป็นชายชาติบัณฑิตพึงหวังร่ำไปจนกว่าจะสำเร็จผล ไม่พึงท้อแท้ เรามองเห็นตัวเอง จงได้เป็นพระราชาตามที่เราปรารถนา
[๑๑๔๔] เป็นชายชาติบัณฑิตพึงหวังร่ำไปจนกว่าจะสำเร็จผล ไม่พึงท้อแท้ เรามองเห็นตัวเองถูกนํ้าพัดไปจนขึ้นบกได้
[๑๑๔๕] เป็นชายชาติบัณฑิตพึงพยายามร่ำไปจนกว่าจะสำเร็จผล ไม่พึงท้อแท้ เรามองเห็นตัวเอง จึงได้เป็นพระราชาตามที่เราปรารถนา
[๑๑๔๖] เป็นชายชาติบัณฑิตพึงพยายามรํ่าไปจนกว่าจะสำเร็จผล ไม่พึงท้อแท้ เรามองเห็นตัวเองถูกนํ้าพัดไปจนขึ้นบกได้
[๑๑๔๗] นรชนผู้มีปัญญาแม้จะถูกความทุกข์เข้ามากระทบ ไม่พึงตัดความหวังในการที่ความสุขจะมาถึง จริงอยู่ สิ่งที่มากระทบเป็นอันมากมีทั้งที่เป็นประโยชน์และไม่เป็นประโยชน์ ผู้ที่ไม่คิดถึงความข้อนี้ย่อมเข้าถึงความตายอย่างเดียว[๑๑๔๘] แม้สิ่งที่มิได้คิดไว้ก็เกิดมีได้ สิ่งที่คิดไว้แล้วก็สูญสลายไปได้ โภคะทั้งหลายของสตรีหรือบุรุษที่สำเร็จได้ด้วยความคิดไม่มีเลย
(มหาชนชุมนุมกันที่พระลานหลวง ไม่เห็นพระเจ้ามหาชนกโพธิสัตว์จึงกล่าวว่า)
{๔๕๑} [๑๑๔๙] ดูก่อนท่านผู้เจริญ พระราชาผู้ครอบครองแผ่นดินทั้งหมด ผู้เป็นใหญ่ในทิศ ไม่ทรงเป็นเหมือนแต่ก่อน บัดนี้ไม่ยอมทอดพระเนตรการฟ้อนรำ ไม่ทรงใส่พระทัยในการขับร้อง[๑๑๕๐] ไม่ทอดพระเนตรฝูงเนี้อ ไม่เสด็จประพาสพระราชอุทยาน ไม่ทอดพระเนตรฝูงหงส์ พระองค์ประทับนิ่งเฉยเหมือนคนใบ้ ไม่ทรงว่าราชการอะไร ๆ
(พระเจ้ามหาชนกโพธิสัตว์ทรงน้อมพระทัยไปในวิเวก ทรงระลึกถึงเหล่าพระปัจเจกพุทธเจ้าผู้เป็นกุลุปกะ ทรงเปล่งอุทานว่า)
{๔๕๒} [๑๑๕๑] นักปราชญ์ทั้งหลายผู้รักความสุข ชอบอยู่เงียบ ๆ ปราศจากเครื่องผูกคือกิเลส ทั้งหนุ่มทั้งแก่ อยู่ที่อารามของใครหนอในวันนี้[๑๑๕๒] ข้าพเจ้าขอนอบน้อมนักปราชญ์ทั้งหลายผู้ก้าวพ้นตัณหาแล้ว ผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ผู้ไม่ขวนขวายอยู่ในโลกซึ่งมีแต่ความขวนขวาย[๑๑๕๓] นักปราชญ์เหล่านั้นตัดเครือข่ายคือตัณหาอันมั่นคงแห่งมฤตยูผู้มีมายาอย่างยิ่งแล้วทำลายเสียด้วยญาณไป ใครจะพึงนำเราไปให้ถึงสถานที่อยู่แห่งนักปราชญ์เหล่านั้นได้{๔๕๓} [๑๑๕๔] เมื่อไร เราจักละพระนครมิถิลาอันบริบูรณ์ ซึ่งนายช่างผู้ฉลาดจัดการสร้างแบ่งไว้เป็นส่วน ๆ ออกบวชได้ ความดำรินั้น จักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ[๑๑๕๕] เมื่อไร เราจักละพระนครมิถิลาอันบริบูรณ์ กว้างขวาง รุ่งเรืองโดยประการทั้งปวงออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ[๑๑๕๖] เมื่อไร เราจักละพระนครมิถิลาอันบริบูรณ์ ซึ่งมีปราการและเสาค่ายเรียงรายออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ[๑๑๕๗] เมื่อไร เราจักละพระนครมิถิลาอันบริบูรณ์ ซึ่งมีป้อม คูและซุ้มประตูมั่นคงออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ
[๑๑๕๘] เมื่อไร เราจักละพระนครมิถิลาอันบริบูรณ์ มีทางหลวงหลายสายตัดไว้เรียบร้อยออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ
[๑๑๕๙] เมื่อไร เราจักละพระนครมิถิลาอันบริบูรณ์ ซึ่งจัดแจงร้านตลาดไว้เรียบร้อยออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ
[๑๑๖๐] เมื่อไร เราจักละพระนครมิถิลาอันบริบูรณ์ ซึ่งมีโค ม้า และรถแออัดยัดเยียดออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ
[๑๑๖๑] เมื่อไร เราจักละพระนครมิถิลาอันบริบูรณ์ มีสวนสาธารณะ และวนสถานเป็นระเบียบเรียบร้อยออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ
[๑๑๖๒] เมื่อไร เราจักละพระนครมิถิลาอันบริบูรณ์ มีหมู่ไม้ในพระราชอุทยานเป็นระเบียบเรียบร้อยออกบวชได้ ความดำรินั้นสำเร็จได้เมื่อไรหนอ
[๑๑๖๓] เมื่อไร เราจักละพระนครมิถิลาอันบริบูรณ์ มีปราสาทราชมณเฑียรอันงดงาม เป็นระเบียบเรียบร้อยออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ
[๑๑๖๔] เมื่อไร เราจักละพระนครมิถิลาอันบริบูรณ์ มีปราการสามชั้นพร้อมพรั่งด้วยพระบรมวงศานุวงศ์ ที่พระเจ้าวิเทหราชผู้เรืองยศพระนามว่าโสมนัสทรงสร้างไว้ออกบวชได้ ความดำรินั้นได้สำเร็จได้เมื่อไรหนอ
[๑๑๖๕] เมื่อไร เราจักละวิเทหรัฐอันบริบูรณ์ สะสมธัญญาหารเป็นต้นไว้พร้อมมูล ที่พระเจ้าวิเทหราชทรงปกครองโดยธรรมออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ[๑๑๖๖] เมื่อไร เราจักละวิเทหรัฐอันบริบูรณ์ ซึ่งอริราชศัตรูไม่สามารถผจญได้ ที่พระเจ้าวิเทหราชทรงปกครองโดยธรรมออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ[๑๑๖๗] เมื่อไร เราจักละพระราชมณเฑียรอันน่ารื่นรมย์ ที่นายช่างผู้ชาญฉลาดจัดสร้างไว้เป็นส่วน ๆ ออกบวชได้ ความดำรินั้น จักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ[๑๑๖๘] เมื่อไร เราจักละพระราชมณเฑียรอันน่ารื่นรมย์ ที่ฉาบทาด้วยปูนขาวและดินเหนียวออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ[๑๑๖๙] เมื่อไร เราจักละพระราชมณเฑียรอันน่ารื่นรมย์ ที่มีกลิ่นหอมฟุ้งจรุงใจออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ
[๑๑๗๐] เมื่อไร เราจักละพระตำหนักยอดที่นายช่างผู้ชาญฉลาดจัดสร้างไว้เป็นส่วนๆ ออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ[๑๑๗๑] เมื่อไร เราจักละพระตำหนักยอดที่ฉาบทาด้วยปูนขาวและดินเหนียวออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ
[๑๑๗๒] เมื่อไรเราจักละพระตำหนักยอดที่มีกลิ่นหอมฟุ้งจรุงใจออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ
[๑๑๗๓] เมื่อไร เราจักละพระตำหนักยอดที่นายช่างผู้ชาญฉลาดทาสีไว้สวยงาม ประพรมด้วยจุรณแก่นจันทน์ออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ
[๑๑๗๔] เมื่อไร เราจักละบัลลังก์ทองที่ลาดด้วยพรมขนสัตว์อย่างวิจิตรออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ
[๑๑๗๕] เมื่อไร เราจักละบัลลังก์แก้วมณีที่ลาดด้วยพรมขนสัตว์อย่างวิจิตรออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ
[๑๑๗๖] เมื่อไร เราจักละผ้าฝ้าย ผ้าไหม ผ้าป่าน ผ้าจากแคว้นโกทุมพรออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ
[๑๑๗๗] เมื่อไร เราจักละสระโบกขรณีอันน่ารื่นรมย์ มีนกจากพรากมาส่งเสียงพราเพรียกอยู่ ดาดาษด้วยดอกมณฑา ดอกปทุม และดอกอุบลออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ[๑๑๗๘] เมื่อไร เราจักละกองช้างอันประดับประดาด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง มีสายรัดทอง เป็นช้างตระกูลมาตังคะ มีเครื่องปกกระพองและตาข่ายทอง[๑๑๗๙] มีนายควาญถือโตมรและขอขึ้นขี่ประจำออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ
[๑๑๘๐] เมื่อไร เราจักละกองม้าอันประดับประดาด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง เป็นม้าตระกูลสินธพชาติอาชาไนย เป็นพาหนะที่มีฝีเท้าเร็ว
[๑๑๘๑] มีนายสารถีถือแส้และธนูขึ้นขี่ประจำออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ
[๑๑๘๒] เมื่อไร เราจักละกองรถอันผูกสอดเครื่องรบ ติดธงประจำ หุ้มด้วยหนังเสือเหลืองและเสือโคร่ง ประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง
[๑๑๘๓] มีนายสารถีสวมเกราะถือธนูขึ้นขับประจำออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ
[๑๑๘๔] เมื่อไร เราจักละรถทองอันผูกสอดเครื่องรบ ติดธงประจำ หุ้มด้วยหนังเสือเหลืองและเสือโคร่ง ประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง[๑๑๘๕] มีนายสารถีสวมเกราะถือธนูขึ้นขับประจำออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ
[๑๑๘๖] เมื่อไร เราจักละรถเงินอันผูกสอดเครื่องรบ ติดธงประจำ หุ้มด้วยหนังเสือเหลืองและเสือโคร่ง ประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง[๑๑๘๗] มีนายสารถีสวมเกราะถือธนูขึ้นขับประจำออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ
[๑๑๘๘] เมื่อไร เราจักละรถม้าอันผูกสอดเครื่องรบ ติดธงประจำ หุ้มด้วยหนังเสือเหลืองและเสือโคร่ง ประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง[๑๑๘๙] มีนายสารถีสวมเกราะถือธนูขึ้นขับประจำออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ
[๑๑๙๐] เมื่อไร เราจักละรถอูฐอันผูกสอดเครื่องรบ ติดธงประจำ หุ้มด้วยหนังเสือเหลืองและเสือโคร่ง ประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง[๑๑๙๑] มีนายสารถีสวมเกราะถือธนูขึ้นขับประจำออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ
[๑๑๙๒] เมื่อไร เราจักละรถโคอันผูกสอดเครื่องรบ ติดธงประจำ หุ้มด้วยหนังเสือเหลืองและเสือโคร่ง ประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง[๑๑๙๓] มีนายสารถีสวมเกราะถือธนูขึ้นขับประจำออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ
[๑๑๙๔] เมื่อไร เราจักละรถแกะอันผูกสอดเครื่องรบ ติดธงประจำ หุ้มด้วยหนังเสือเหลืองและเสือโคร่ง ประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง[๑๑๙๕] มีนายสารถีสวมเกราะถือธนูขึ้นขับประจำออกบวชได้ ความดำรินั้นจักได้เมื่อไรหนอ
[๑๑๙๖] เมื่อไร เราจักละรถแพะอันผูกสอดเครื่องรบ ติดธงประจำ หุ้มด้วยหนังเสือเหลืองและเสือโคร่ง ประดับด้วยเครื่อง <*> อลังการทั้งปวง[๑๑๙๗] มีนายสารถีสวมเกราะถือธนูขึ้นขับประจำออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ
[๑๑๙๘] เมื่อไร เราจักละรถมฤคอันผูกสอดเครื่องรบ ติดธงประจำ หุ้มด้วยหนังเสือเหลืองและเสือโคร่ง ประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง[๑๑๙๙] มีนายสารถีสวมเกราะถือธนูขึ้นขับประจำออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ
[๑๒๐๐] เมื่อไร เราจักละกองพลช้างอันประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง สวมเกราะเขียว กล้าหาญ ถือโตมรและของ้าวออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ
- เครื่อง - ผู้รวบรวม
[๑๒๐๑] เมื่อไร เราจักละกองพลม้าอันประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง สวมเกราะเขียว กล้าหาญ ถือโตมรและของ้าว ออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ[๑๒๐๒] เมื่อไร เราจักละกองพลรถอันประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง สวมเกราะเขียว กล้าหาญ ถือธนูและแล่งธนูออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ[๑๒๐๓] เมื่อไร เราจักละกองพลธนูอันประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง สวมเกราะเขียว กล้าหาญ ถือธนูและแล่งออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ[๑๒๐๔] เมื่อไร เราจักละราชบุตรทั้งหลายผู้ประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง สวมเกราะอันวิจิตร กล้าหาญ เหน็บกริชทองออกบวชได้
ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ[๑๒๐๕] เมื่อไร เราจักละหมู่พราหมณ์ผู้ครองผ้า ประดับประดา ลูบไล้ตัวด้วยจุรณจันทน์เหลือง นุ่งห่มผ้าเนื้อดีจากแคว้นกาสีออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ[๑๒๐๖] เมื่อไร เราจักละหมู่อำมาตย์ผู้ประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง สวมเกราะเหลือง กล้าหาญ เดินไปข้างหน้าเป็นระเบียบเรียบร้อยออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ[๑๒๐๗] เมื่อไร เราจักละพระสนมทั้ง ๗๐๐ นาง ผู้ประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวงออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ
[๑๒๐๘] เมื่อไร เราจักละพระสนมทั้ง ๗๐๐ นางผู้ละมุนละไม สะโอดสะองออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ
[๑๒๐๙] เมื่อไร เราจักละพระสนมทั้ง ๗๐๐ นางผู้สอนง่าย เจรจาไพเราะน่ารักออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ[๑๒๑๐] เมื่อไร เราจักละถาดทองหนัก ๑๐๐ ปละ จำหลักลวดลายเป็นร้อยแบบออกบวชได้ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ[๑๒๑๑] เมื่อไร กองช้างอันประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง มีสายรัดทอง เป็นช้างตระกูลมาตังคะ มีเครื่องปกกระพองและตาข่ายทอง[๑๒๑๒] มีนายควาญผู้ถือโตมรและของ้าวขึ้นขี่ประจำ ที่เคยติดตามเราจึงจักไม่ติดตามเรา ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ[๑๒๑๓] เมื่อไร กองม้าอันประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง เป็นม้าตระกูลสินธพชาติอาชาไนย เป็นพาหนะที่มีฝีเท้าเร็ว[๑๒๑๔]
มีนายสารถีถือแส้และธนูขึ้นขี่ประจำ ที่เคยติดตามเราจึงจักไม่ติดตามเรา ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ[๑๒๑๕] เมื่อไร กองรถซึ่งมีเครื่องครบครัน ติดธงประจำ หุ้มด้วยหนังเสือเหลืองและเสือโคร่ง ประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง[๑๒๑๖] มีนายสารถีสวมเกราะถือธนูขึ้นขับประจำ ที่เคยติดตามเราจึงจักไม่ติดตามเรา ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ[๑๒๑๗] เมื่อไร รถทองอันผูกสอดเครื่องรบ ติดธงประจำ หุ้มด้วยหนังเสือเหลืองและเสือโคร่ง ประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง[๑๒๑๘] มีนายสารถีสวมเกราะถือธนูขึ้นขับประจำ ที่เคยติดตามเราจึงจักไม่ติดตามเรา ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ
- ๑ปละ ชื่อมาตรานํ้าหนักมคธ ๑๐๐ ปละ เป็น ๑ ตุลา, ๒๐ ตุลา เป็น ๑ ภาระ (พจนา. หน้า ๕๑๙)
[๑๒๑๙] เมื่อไร รถเงินอันผูกสอดเครื่องรบ ติดธงประจำ หุ้มด้วยหนังเสือเหลืองและเสือโคร่ง ประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง[๑๒๒๐] มีนายสารถีสวมเกราะถือธนูขึ้นขับประจำ ที่เคยติดตามเราจึงจักไม่ติดตามเรา ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ[๑๒๒๑] เมื่อไร รถม้าอันผูกสอดเครื่องรบ ติดธงประจำ หุ้มด้วยหนังเสือเหลืองและเสือโคร่ง ประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง[๑๒๒๒] มีนายสารถีสวมเกราะถือธนูขึ้นขับประจำ ที่เคยติดตามเราจึงจักไม่ติดตามเรา ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ[๑๒๒๓] เมื่อไร รถอูฐอันผูกสอดเครื่องรบ ติดธงประจำ หุ้มด้วยหนังเสือเหลืองและเสือโคร่ง ประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง[๑๒๒๔]
มีนายสารถีสวมเกราะถือธนูขึ้นขับประจำ ที่เคยติดตามเราจึงจักไม่ติดตามเรา ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ[๑๒๒๕] เมื่อไร รถโคอันผูกสอดเครื่องรบ ติดธงประจำ หุ้มด้วยหนังเสือเหลืองและเสือโคร่ง ประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง[๑๒๒๖] มีนายสารถีสวมเกราะถือธนูขึ้นขับประจำ ที่เคยติดตามเราจึงจักไม่ติดตามเรา ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ[๑๒๒๗] เมื่อไร รถแพะอันผูกสอดเครื่องรบ ติดธงประจำ หุ้มด้วยหนังเสือเหลืองและเสือโคร่ง ประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง[๑๒๒๘] มีนายสารถีสวมเกราะถือธนูขึ้นขับประจำ ที่เคยติดตามเราจึงจักไม่ติดตามเรา ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ[๑๒๒๙] เมื่อไร รถแกะอันผูกสอดเครื่องรบ ติดธงประจำ หุ้มด้วยหนังเสือเหลืองและเสือโคร่ง ประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง
[๑๒๓๐] มีนายสารถีสวมเกราะถือธนูขึ้นขับประจำ ที่เคยติดตามเราจึงจักไม่ติดตามเรา ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ
[๑๒๓๑] เมื่อไร รถมฤคอันผูกสอดเครื่องรบ ติดธงประจำ หุ้มด้วยหนังเสือเหลืองและเสือโคร่ง ประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง
[๑๒๓๒] มีนายสารถีสวมเกราะถือธนูขึ้นขับประจำ ที่เคยติตตามเราจึงจักไม่ติดตามเรา ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ
[๑๒๓๓] เมื่อไร กองพลช้างอันประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง สวมเกราะเขียว กล้าหาญ ถือโตมรและของ้าว ที่เคยติดตามเราจึงจักไม่ติดตามเรา ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ[๑๒๓๔] เมื่อไร กองพลม้าอันประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง สวมเกราะเขียว กล้าหาญ ถือแส้และธนู ที่เคยติดตามเราจึงจักไม่ติดตามเรา ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ[๑๒๓๕] เมื่อไร กองพลรถอันประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง สวมเกราะเขียว กล้าหาญ ถือธนูและแล่งธนู ที่เคยติดตามเราจึงจักไม่ติดตามเรา ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ[๑๒๓๖] เมื่อไร กองพลธนูอันประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง สวมเกราะเขียว
กล้าหาญ ถือธนูและแล่งธนู ที่เคยติดตามเราจึงจักไม่ติดตามเรา ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ[๑๒๓๗] เมื่อไร พวกราชบุตรทั้งหลายผู้ประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง สวมเกราะอันวิจิตร กล้าหาญ เหน็บกริชทอง ที่เคยติดตามเราจึงจักไม่ติดตามเรา ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ[๑๒๓๘] เมื่อไร หมู่พราหมณ์ผู้ครองผ้า ประดับประดา ลูบไล้ตัวด้วยจุรณจันทน์เหลือง นุ่งห่มผ้าเนื้อดีจากแคว้นกาสี ที่เคยติดตามเราจึงจักไม่ติดตามเรา ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ
[๑๒๓๙] เมื่อไร หมู่อำมาตย์ผู้ประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง สวมเกราะเหลือง กล้าหาญ เดินไปข้างหน้าเป็นระเบียบเรียบร้อยที่เคยติดตามเราจึงจักไม่ติดตามเรา ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ[๑๒๔๐] เมื่อไร พระสนมทั้ง ๗๐๐ นางผู้ประดับประดาด้วยเครื่องอลังการทั้งปวงที่เคยติดตามเราจึงจักไม่ติดตามเรา ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ[๑๒๔๑] เมื่อไร พระสนมทั้ง ๗๐๐ นางผู้ละมุนละไมสะโอดสะองที่เคยติดตามเราจึงจักไม่ติดตามเรา ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ
[๑๒๔๒] เมื่อไร พระสนมทั้ง ๗๐๐ นางผู้สอนง่าย เจรจาไพเราะ น่ารักที่เคยติดตามเราจึงจักไม่ติดตามเรา ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ
[๑๒๔๓] เมื่อไร เราจักได้ปลงผม ห่มผ้าสังฆาฏิ อุ้มบาตรเที่ยวบิณฑบาต ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ
[๑๒๔๔] เมื่อไร เราจักได้ครองผ้าสังฆาฏิซึ่งทำด้วยผ้าบังสุกุลที่เขาทิ้งไว้ที่หนทางใหญ่ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ
[๑๒๔๕] เมื่อไร ฝนตกตลอด ๗ วัน เราจึงจักมีจีวรเปียกชุ่มเที่ยวบิณฑบาต ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ
[๑๒๔๖] เมื่อไร เราจักได้จาริกไปตามต้นไม้ตามราวป่าตลอดทั้งกลางวันกลางคืน เที่ยวไปโดยไม่ห่วงใย ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ
[๑๒๔๗] เมื่อไร เราจักได้ละความกลัวและความขลาดได้เด็ดขาด เที่ยวไปแบบไม่มีเพื่อนตามซอกเขาและลำธาร ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ[๑๒๔๘] เมื่อไร เราจักได้ทำจิตให้ตรงดังคนดีดพิณดีดสายพิณทั้ง ๗ สาย ให้เป็นเสียงรื่นรมย์ใจ ความดำรินั้นจักสำเร็จได้เมื่อไรหนอ[๑๒๔๙] เมื่อไร เราจักตัดกามสังโยชน์ทั้งที่เป็นของทิพย์ทั้งที่เป็นของมนุษย์ได้ เหมือนช่างหนังตัดรองเท้าโดยรอบฉะนั้น
(พระบรมศาสดาเมื่อทรงเปิดเผยเสียงพร่ำรำพันของเหล่าพระสนมและการที่พระเจ้ามหาชนกโพธิสัตว์ทรงละทิ้งพระสนมเหล่านั้นผู้พร่ำรำพันอยู่ไปผนวช จึงตรัสว่า){๔๕๔} [๑๒๕๐] พระสนมทั้ง ๗๐๐ นางผู้ประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง ต่างประคองแขนพร่ำรำพันว่า ‘เพราะเหตุอะไร พระองค์จึงทรงละทิ้งพวกหม่อมฉันไป’[๑๒๕๑] พระสนมทั้ง ๗๐๐ นางผู้ละมุนละไม สะโอดสะองนั้นต่างประคองแขนพร่ำรำพันว่า ‘เพราะเหตุอะไร พระองค์จึงทรงละทิ้งพวกหม่อมฉันไป’[๑๒๕๒] พระสนมทั้ง ๗๐๐ นางผู้ล้วนว่านอนสอนง่าย เจรจาไพเราะ น่ารัก ต่างประคองแขนพร่ำรำพันว่า ‘เพราะเหตุอะไร พระองค์จึงทรงละทิ้งพวกหม่อมฉันไป’[๑๒๕๓] พระราชาทรงละพระสนมทั้ง ๗๐๐ นางผู้ประดับดาด้วยอลังการทั้งปวงนั้น เสด็จมุ่งผนวชแต่พระองค์เดียว
[๑๒๕๔] พระราชาทรงละพระสนมทั้ง ๗๐๐ นางผู้ละมุนละไม สะโอดสะองนั้น เสด็จมุ่งผนวชแต่พระองค์เดียว
[๑๒๕๕] พระราชาทรงละพระสนมทั้ง ๗๐๐ นางผู้ว่านอนสอนง่าย เจรจาไพเราะ น่ารักนั้น เสด็จมุ่งผนวชแต่พระองค์เดียว
[๑๒๕๖] ทรงละถาดทองหนัก ๑๐๐ ปละ จำหลักลวดลายนับร้อยแบบมาทรงอุ้มบาตรดิน กรณียกิจนั้นเป็นการอภิเษกครั้งที่ ๒
(พระนางสีวลีเทวีเมื่อพร่ำรำพันจนไม่สามารถให้พระมหาชนกโพธิสัตว์เสด็จกลับได้ จึงทรงหาอุบายโดยทรงใช้คนไปจุดไฟเผาเรือนและศาลาหลังเก่า ๆ แล้วเสด็จเข้าไปหมอบแทบพระบาทกราบทูลให้ทรงทราบว่า){๔๕๕} [๑๒๕๗] เปลวไฟน่าสะพรึงกลัว คลังทั้งหลาย คือ คลังเงิน คลังทอง คลังแก้วมุกดา คลังแก้วไพฑูรย์ เป็นอันมากถูกไฟไหม้โดยส่วนเดียว
[๑๒๕๘] คลังแก้วมณี คลังสังข์ คลังแก้วมุกดา คลังผ้า คลังจันทน์เหลือง คลังหนัง คลังงาช้าง คลังพัสดุ คลังทองแดง คลังเหล็ก ก็ถูกไฟไหม้เป็นอันมาก ข้าแต่พระราชา ขอเชิญเสด็จกลับก่อนเถิด พระราชทรัพย์ของพระองค์อย่าพินาศเลย(พระโพธิสัตว์ตรัสว่า)
{๔๕๖} [๑๒๕๙] พวกเราผู้ไม่มีความกังวล อยู่เป็นสุขดีจริงหนอ เมื่อกรุงมิถิลาถูกเพลิงไหม้อยู่ อะไรสักนิดหนึ่งของเราก็มิได้ถูกเพลิงไหม้เลย
(พระนางสีวลีเทวีทรงให้พวกอำมาตย์แสดงอาการว่าแคว้นวิเทหะถูกโจรปล้น แล้วเสด็จเข้าไปกราบทูลพระมหาชนกโพธิสัตว์ให้ทรงทราบอีกว่า)
{๔๕๗} [๑๒๖๐] เกิดพวกโจรป่าขึ้นแล้ว พวกมันพากันมาปล้นแคว้นของพระองค์ ข้าแต่พระราชา ขอเชิญเสด็จกลับเถิด แคว้นนี้อย่าพินาศเสียเลย
(พระมหาชนกโพธิสัตว์ตรัสว่า)
{๔๕๘} [๑๒๖๑] พวกเราผู้ไม่มีความกังวล อยู่เป็นสุขดีจริงหนอ เมื่อแคว้นถูกปล้นอยู่ อะไรสักนิดหนึ่งของเราก็มิได้ถูกปล้นเลย
[๑๒๖๒] พวกเราไม่มีความกังวล อยู่เป็นสุขดีจริงหนอ จักมีปีติเป็นภักษาเหมือนดังเทพดาเหล่าอาภัสสระฉะนั้น
(นารทดาบสพจารณาเห็นพระมหาชนกโพธิสัตว์แม้เสด็จออกผนวชแล้วก็ยังมีมหาชนตามเสด็จอยู่ เกรงว่าจะเป็นอันตรายต่อพรหมจรรย์ จึงเหาะไปหาด้วยกำลังฤทธิ์แล้วแสร้งถามเพื่อให้เกิดความอุตสาหะว่า){๔๕๙} [๑๒๖๓] เพราะเหตุไรจึงมีเสียงอันกึกก้องของหมู่ชนเป็นอันมากนี้ นั่นใครหนอมากับท่านเหมือนเล่นกันอยู่ในบ้าน ดูก่อนสมณะ อาตมภาพขอถามท่าน มหาชนนี้ติดตามท่านมาเพื่อประโยชน์อะไร(พระมหาชนกโพธิสัตว์ตรัสว่า)
{๔๖๐} [๑๒๖๔] มหาชนนี้ติดตามข้าพเจ้าผู้ละทิ้งพวกเขามาที่นี่ ข้าพเจ้าผู้ล่วงเขตแดนคือกิเลส ออกบวชเพื่อบรรลุถึงโมเนยยธรรมคือญาณของพระมุนี แต่ยังเจือด้วยความเพลิดเพลินทั้งหลายอยู่ พระผู้เป็นเจ้าก็รู้อยู่ จะถามทำไม(นารทดาบสกล่าวว่า)
{๔๖๑} [๑๒๖๕] พระองค์เพียงแต่ทรงสรีระที่ครองผ้ากาสาวะนี้ อย่าได้สำคัญว่าเราข้ามพ้นเขตแดนคือกิเลสแล้ว กรรมคือกิเลสนี้จะพึงข้ามได้ด้วยการทรงเพศบรรพชิตก็หาไม่ เพราะอันตรายคือกิเลสของพระองค์ยังมีอยู่มาก
(พระมหาชนกโพธิสัตว์ตรัสถามว่า)
{๔๖๒} [๑๒๖๖] อันตรายอะไรหนอจะพึงมีแก่ข้าพเจ้าผู้มีปกติอยู่ผู้เดียวอย่างนี้ ผู้ไม่ปรารถนากามทั้งหลายในมนุษยโลกและในเทวโลก
(นารทดาบสตอบว่า)
{๔๖๓} [๑๒๖๗] อันตรายเป็นอันมากแล คือ ความหลับ ความเกียจคร้าน ความง่วงเหงา ความไม่ยินดี ความเมาอาหาร ยังอาศัยดำรงอยู่ในสรีระของพระองค์
(พระมหาชนกโพธิสัตว์ตรัสว่า)
{๔๖๔} [๑๒๖๘] ข้าแต่พราหมณ์ ท่านพร่ำสอนข้าพเจ้าดีหนอ ข้าแต่พราหมณ์ ข้าพเจ้าขอถามท่านผู้นิรทุกข์ ท่านเป็นใครหนอ
(นารทดาบสกล่าวว่า)
{๔๖๕} [๑๒๖๙] ผู้คนทั้งหลายรู้จักอาตมภาพโดยชื่อว่านารทะ โดยโคตรว่ากัสสปะ อาตมภาพมาในสำนักของพระองค์ด้วยเห็นว่าการสมาคมกับสัตบุรุษทั้งหลายเป็นความดี
[๑๒๗๐] พระองค์จงทรงมีความยินดีในบรรพชานี้ วิหารธรรม จงเกิดแก่พระองค์ ความพร่องด้วยศีล การบริกรรมกสิณ และฌานอันใดของพระองค์ยังมีอยู่ ขอพระองค์จงทรงบำเพ็ญความพร่องอันนั้นให้บริบูรณ์ด้วยความอดทนและความสงบ
- ๑วิหารธรรม ธรรมเป็นเครื่องอยู่ประจำจิต ในที่นี้หมายถึงพรหมวิหารธรรม ๔ ประการ คือ เมตตา กรุณา มุทิตา และอุเบกขา (ขุ.ชา.อ. ๙/๙๒)
- ๒ด้วยความอดทนและความสงบ ในที่นี้หมายถึงด้วยอธิวาสนขันติและด้วยความสงบระงับกิเลส โดยไม่ทำความสำคัญตัวว่าเป็นผู้บวขมาจากราชสกุล (ขุ.ชา.อ. ๙/๙๒)
[๑๒๗๑] ขอจงทรงคลี่คลายความดูหมิ่นและความถือพระองค์เสีย จงทรงทำโดยเคารพซึ่งกรรม วิชชา และธรรม แล้วบำเพ็ญพรหมจรรย์เถิด
(นารทดาบสกล่าวสอนอย่างนี้แล้วเหาะกลับไปที่อยู่ของตน ต่อมามีดาบสอีกท่านหนึ่งชื่อว่ามิคาชินะ ออกจากสมาบัติแล้วตรวจดูชาวโลก เห็นพระมหาชนกโพธิสัตว์มีมหาชนแวดล้อมเช่นนั้น จึงเหาะมาแสดงตนพร้อมทั้งถามว่า){๔๖๖} [๑๒๗๒] ดูก่อนพระชนก พระองค์ทรงละช้าง ม้า ชาวนคร และชนบทเป็นอันมากเสด็จออกผนวช ทรงถึงความยินดีในบาตร
[๑๒๗๓] ชาวชนบท มิตรอำมาตย์ และพระประยูรญาติเหล่านั้นได้ทำความผิดให้แก่พระองค์หรือหนอ เพราะเหตุอะไร พระองค์จึงทรงพอพระทัยบาตรนั้น
(พระมหาชนกโพธิสัตว์ตรัสว่า)
{๔๖๗} [๑๒๗๔] ข้าแต่ท่านมิคาชินะ ข้าพเจ้ามิได้เคยเอาชนะพระประยูรญาติ คนใดโดยอธรรมโดยส่วนเดียวเลย ไม่ว่าในกาลไหน แม้พระประยูรญาติก็มิได้เคยเอาชนะข้าพเจ้าโดยอธรรมเช่นกัน
{๔๖๘} [๑๒๗๕] ข้าแต่ท่านมิคาชินะ ข้าพเจ้าได้เห็นประเพณีของชาวโลก เห็นชาวโลกถูกกิเลสขบกัด ถูกกิเลสทำให้เป็นดังเปือกตม จึงได้ทำเหตุนี้ให้เป็นเครื่องเปรียบเทียบว่า ‘ปุถุชนจมอยู่แล้วในกิเลสวัตถุใด สัตว์เป็นอันมากย่อมถูกประหารและถูกฆ่าในกิเลสวัตถุนั้น’ ดังนี้ จึงได้บวชเป็นภิกษุ
- ๑ในที่นี้ กรรม หมายถึงกุศลกรรมบถ ๑๐ ประการ วิชชา หมายถึงญาณความรู้แจ้งในอภิญญา ๕ และสมาบัติ ๘ ธรรม หมายถึงสมณธรรมกล่าวคือการบริกรรมกสิณ (ขุ.ชา.อ. ๙/๙๒)
(มิคาชินดาบสกล่าวว่า)
{๔๖๙} [๑๒๗๖] ใครหนอเป็นพระภควันต์ เป็นศาสดาของพระองค์ คำอันหมดจดนี้เป็นคำของใคร ดูก่อนพระองค์ผู้เป็นจอมทัพ เพราะว่าบุคคลกล่าวถึงดาบสผู้ได้สมาบัติหรือพระปัจเจกพุทธเจ้าผู้ประกอบด้วยวิชชาแล้ว เว้นโอวาทของท่านเสีย ไม่อาจจะปฏิบัติอย่างนี้ได้เลย ครั้นฟังคำของเหล่าผู้กล่าวถึงสมณะผู้ประพฤติโดยประการที่จะล่วงพ้นทุกข์ได้ จึงอาจจะปฏิบัติอย่างนี้ได้(พระมหาชนกโพธิสัตว์ตรัสตอบว่า)
{๔๗๐} [๑๒๗๗] ข้าแต่ท่านมิคาชินะ แม้ข้าพเจ้าจะสักการะสมณะและพราหมณ์แต่ก็ไม่เคยเข้าใกล้ไต่ถามอะไรในกาลไหน ๆ เลย
(ครั้นแล้ว ได้ตรัสถึงเหตุที่ทรงผนวชตั้งแต่ต้นต่อไปว่า)
[๑๒๗๘] ข้าแต่ท่านมิคาชินะ ข้าพเจ้าไปยังราชอุทยานด้วยอานุภาพใหญ่รุ่งเรืองอยู่ด้วยสิริ เมื่อชาวพนักงานกำลังขับเพลงและประโคมดนตรีอยู่
[๑๒๗๙] ข้าพเจ้านั้นได้เห็นต้นมะม่วงซึ่งมีผลอยู่ภายนอกกำแพงในพระราชอุทยานอันกึกก้องด้วยการประโคมดนตรี ประกอบด้วย คนขับและคนประโคม กำลังถูกผู้คนผู้ต้องการผลรุมฟาดกันอยู่
[๑๒๘๐] ข้าพเจ้าจึงละต้นมะม่วงอันมีสิรินั้น ลงจากคอช้างเข้าไปยังโคนต้นมะม่วงที่มีผลและไม่มีผล
[๑๒๘๑] ข้าพเจ้าเห็นต้นมะม่วงซึ่งมีผลถูกผู้คนรุมฟาดหักรานเสียจนปราศจากใบและกิ่ง และได้เห็นต้นมะม่วงอีกต้นหนึ่งมีใบเขียวสดน่าชื่นใจ
[๑๒๘๒] แม้พวกข้าพเจ้าผู้เป็นอิสรชนก็มีเสี้ยนหนามมาก พวกศัตรูคอยจ้องจะทำลายอยู่ เหมือนต้นมะม่วงที่มีผลถูกผู้คนทำลายฉะนั้น
[๑๒๘๓] คนย่อมฆ่าเสือเหลืองเพราะหนัง ย่อมฆ่าช้างเพราะงา ย่อมฆ่า คนมั่งคั่งเพราะทรัพย์ ใครเล่าจักฆ่าคนที่ไม่มีเหย้าเรือน ไม่มีความเชยชิดด้วยอำนาจตัณหา ต้นมะม่วง ๒ ต้น คือ ต้นหนึ่งมีผล อีกต้นหนึ่งไม่มีผล เป็นผู้สั่งสอนข้าพเจ้า(เมื่อมิคาชินดาบสกลับไปแล้ว พระนางสีวลีเทวีทรงหมอบลงแทบบาทมูลแล้วกราบทูลว่า)
{๔๗๑} [๑๒๘๔] คนทั้งปวง คือ กองพลช้าง กองพลม้า กองพลรถ กองพลราบ ต่างตกใจว่าพระราชาทรงผนวชเสียแล้ว
[๑๒๘๕] ขอพระองค์ทรงปลอบประชุมชนให้เบาใจ ทรงตั้งความคุ้มครอง ทรงอภิเษกพระโอรสในราชสมบัติแล้ว จึงค่อยทรงผนวชในภายหลังเถิด
(พระมหาชนกโพธิสัตว์ตรัสว่า)
{๔๗๒} [๑๒๘๖] อาตมาได้สละชาวชนบท มิตร อำมาตย์ และพระประยูรญาติทั้งหลายแล้ว แต่พวกบุตรของชาววิเทหรัฐ คือ ทีฆาวุราชกุมารผู้เป็นขวัญใจของราษฎรยังมีอยู่ ชาววิเทหรัฐจักอภิเษกบุตรเหล่านั้นให้เสวยราชสมบัติในกรุงมิถิลาเองแหละ แม่ปชาบดี{๔๗๓} [๑๒๘๗] มาเถิด อาตมาจักให้เธอศึกษาตามคำที่อาตมาชอบ เมื่อเธอให้โอรสครองราชสมบัติแล้วพร่ำสอนเรื่องราชสมบัติด้วยคิดว่า ‘ลูกของเราเป็นพระราชา’ ก็จะทำบาปทุจรตเป็นอันมากด้วยกาย วาจา และใจ อันเป็นเหตุให้ไปสู่ทุคติ
[๑๒๘๘] การยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยก้อนข้าวที่ผู้อื่นให้คนอื่นปรุงให้เสร็จแล้ว นี้เป็นธรรมเนียมของนักปราชญ์
(พระนางสีวลีเทวีทรงเห็นพระมหาชนกโพธิสัตว์ทรงเสวยเนื้อเดนสุนัขจึงทูลเชิงตำหนิว่า)
{๔๗๔} [๑๒๘๙] คนดี ๆ ซึ่งเป็นกุลบุตร ถ้าไม่ได้บริโภคอาหารในเวลาอาหารมื้อที่ ๔ ก็จะตายอย่างอนาถาเพราะความหิว ถึงอย่างนั้น เขาก็จะไม่ยอมบริโภคก้อนข้าวที่เปื้อนฝุ่นที่ไม่ดีเลย มิใช่หรือ ข้าแต่พระมหาชนก การที่พระองค์เสวยก้อนเนื้ออันเป็นเดนสุนัขนี้ไม่ดีไม่งามเลย(พระมหาชนกโพธิสัตว์ตรัสว่า)
{๔๗๕} [๑๒๙๐] ดูก่อนแม่สีวลี บิณฑบาตที่ผู้ครองเรือนหรือสุนัขสละแล้วชื่อว่าไม่เป็นอาหารของอาตมาก็หามิได้ ของบริโภคในโลกนี้ที่ได้มาแล้วโดยธรรม ทั้งหมดนั้นกล่าวกันว่าไม่มีโทษ
(ครั้นเสด็จถึงถูณนครแล้ว พระมหาชนกโพธิสัตว์ทรงประสงค์ให้พระนางสีวลีเทวีเสด็จกลับ จึงทรงหาอุบายให้กุมาริกาผู้หนึ่งบอกเหตุให้พระนางสีวลีเทวีเสด็จกลับโดยตรัสถามว่า)
{๔๗๖} [๑๒๙๑] ดูก่อนแม่กุมาริกาผู้นอนแนบชิดมารดา ผู้แต่งตัวเป็นนิจเพราะเหตุไร กำไลมือของเธอข้างหนึ่งจึงมีเสียงดัง อีกข้างหนึ่งไม่มีเสียงดัง
(กุมาริกานั้นกล่าวตอบว่า)
{๔๗๗} [๑๒๙๒] ข้าแต่สมณะ มือข้างนี้ของดิฉันมีกำไลมือสวมอยู่สองอัน เพราะกำไลสองอันกระทบกันจึงมีเสียงดัง นี้เป็นคติของเพื่อนกัน
[๑๒๙๓] ข้าแต่สมณะ ส่วนมือข้างนี้มีกำไลสวมอยู่อันเดียว กำไลนั้นไม่มีเพื่อน จึงไม่เกิดเสียงดัง อยู่นิ่ง ๆ เหมือนเป็นมุนี[๑๒๙๔] มีเพื่อนอยู่ด้วย จึงทะเลาะวิวาทกัน อยู่คนเดียวจักวิวาทกับใคร ท่านผู้ปรารถนาสวรรค์จงชอบความเป็นผู้เดียวเถิด(พระมหาชนกโพธิสัตว์ทรงสดับคำของกุมาริกานั้นแล้ว ทรงได้เหตุอ้างจึงตรัสกะพระนางสีวลีเทวีว่า)
{๔๗๘} [๑๒๙๕] ดูก่อนแม่นางสีวลี เธอได้ยินถ้อยคำที่กุมาริกากล่าวแล้วหรือยัง กุมาริกาเป็นเพียงสาวใช้มาสอนเราว่านี้เป็นคติของเพื่อนกัน[๑๒๙๖] ดูก่อนนางผู้เจริญ ทางสองแพร่งนี้อันผู้เดินทางใช้สัญจรเนือง ๆ เธอจงถือเอาทางหนึ่ง อาตมาก็จะถือเอาอีกทางหนึ่ง[๑๒๙๗] เธออย่าเรียกอาตมาว่าเป็นพระสวามีของเธอ และอาตมาก็จะไม่เรียกเธอว่าเป็นพระมเหสีของอาตมาอีก(พระบรมศาสดาเมื่อทรงประกาศความนั้น จึงตรัสเล่าต่อไปว่า)
เมื่อกษัตริย์ทั้งสองตรัสข้อความนี้ ต่างก็เสด็จเข้าไปยังถูณนคร
[๑๒๙๘] เมื่อใกล้เวลาภัตกาล พระราชาประทับอยู่ ณ ซุ้มประตูของนายช่างศร นายช่างศรหลับตาข้างหนึ่งเล็งลูกศรที่ตนดัดให้ตรงด้วยตาอีกข้างหนึ่ง(ลำดับนั้น พระมหาชนกโพธิสัตว์ตรัสกะนายช่างศรนั้นว่า)
{๔๗๙} [๑๒๙๙] ดูก่อนนายช่างศร ท่านจงฟังอาตมา การที่ท่านหลับตาข้างหนึ่งเล็งดูลูกศรอันคดด้วยตาอีกข้างหนึ่ง ทำให้ท่านเห็นดีหรือหนอ
(นายช่างศรนั้นกล่าวตอบว่า)
{๔๘๐} [๑๓๐๐] ข้าแต่สมณะ การเล็งด้วยตาทั้งสองย่อมปรากฏว่าเหมือนกว้างไป ไม่เห็นที่คดข้างหน้า ก็ย่อมดัดให้ตรงไม่ได้
[๑๓๐๑] ถ้าหลับตาข้างหนึ่งเล็งดูที่คดด้วยตาอีกข้างหนึ่ง เห็นถึงที่คดข้างหน้า ก็ย่อมดัดให้ตรงได้
[๑๓๐๒] บุคคลสองคนจึงถึงความวิวาทกัน บุคคลคนเดียวจักวิวาทกับใคร ท่านผู้ปรารถนาสวรรค์จงชอบความเป็นผู้เดียวเถิด
(พระมหาชนกโพธิสัตว์ทรงเรียกพระนางสีวลีเทวีมาตรัสว่า)
{๔๘๑} [๑๓๐๓] ดูก่อนแม่นางสีวลี เธอได้ยินถ้อยคำที่นายช่างศรกล่าวแล้วหรือยัง นายช่างศรเป็นเพียงคนใช้มาสอนเราว่า นี้เป็นคติของเพื่อนกัน
[๑๓๐๔] ดูก่อนนางผู้เจริญ ทางสองแพร่งนี้อันผู้เดินทางใช้สัญจรเนือง ๆ เธอจงถือเอาทางหนึ่ง อาตมาก็จะถือเอาอีกทางหนึ่ง
[๑๓๐๕] เธออย่าเรียกอาตมาว่าเป็นพระสวามีของเธอ และอาตมาก็จะไม่เรียกเธอว่าเป็นพระมเหสีของอาตมาอีก หญ้ามุงกระต่ายที่เราถอนขึ้นแล้วนี้ไม่อาจจะสืบต่อไปได้ ฉันใด แม้เราก็ไม่สามารถจะอยู่ร่วมกันได้ ฉันนั้น เพราะฉะนั้น อาตมาจักอยู่ผู้เดียว เธอก็จงอยู่ผู้เดียวเถิด แม่นางสีวลี
จบ มหาชนกชาดกที่ ๒
ว่าด้วยสุวรรณสามบำเพ็ญเมตตาบารมี
(สุวรรณสามโพธิสัตว์ไม่เห็นคนยิงจึงกล่าวว่า)
{๔๘๒} [๑๓๐๖] ใครหนอใช้ลูกศรยิงเราผู้แบกหม้อนํ้าเผลอตัวอยู่ กษัตริย์ พราหมณ์ แพศย์คนไหนยิงเราแล้วแอบอยู่[๑๓๐๗] เนื้อของเราก็กินไม่ได้ หนังของเราก็ไม่มีประโยชน์ เมื่อเป็นเช่นนี้ เพราะเหตุอะไรหนอ คนที่ยิงนื้จึงมาเข้าใจว่าเราเป็นผู้สมควรยิง(เมื่อพระราชาแสดงพระองค์ออกมาแล้ว สุวรรณสามโพธิสัตว์จึงถามว่า)
[๑๓๐๘] ท่านเป็นใครหรือเป็นบุตรใคร เราจะรู้จักท่านได้อย่างไร ดูก่อนสหาย เราถามท่าน ขอจงบอกด้วย ท่านยิงเราแล้วไยแอบอยู่เล่า(พระเจ้าปิลยักษ์ตรัสตอบว่า)
{๔๘๓} [๑๓๐๙] เราเป็นพระราชาของชาวกาสี ผู้คนเรียกเราว่าพระเจ้าปิลยักษ์ เราละแว่นแคว้นมาเที่ยวล่าสัตว์เพราะความโลภ[๑๓๑๐] อนึ่ง เราเป็นผู้ฉลาดในธนูศิลป์ เป็นผู้มีชื่อเสียงว่าสามารถยกธนูหนักได้ แม้ช้างมาสู่ระยะลูกศรของเราแล้วก็ไม่พ้นไปได้
- ๑ชาดกนี้ พระบรมศาสดาทรงปรารภภิกษุผู้เลี้ยงดูโยมมารดารูปหนึ่ง ตรัสไว้ขณะที่ประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน (ขุ.ชา.อ. ๙/๑๐๘)
- ๒อรรถกถาปรากฏว่า ปีฬิยักษ์ (ขุ.ชา.อ. ๙/๑๑๙,๑๒๒)
จบ ๒. มหาชนกชาดก